قَالَ ﵇: «فَلْيَأْخُذِ الْعَبْدُ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ، وَمِنْ دُنْيَاهُ لِآخِرَتِهِ، وَمِنَ الشَّبِيبَةِ قَبْلَ الْكِبَرِ، وَمِنَ الْحَيَاةِ قَبْلَ الْمَوْتِ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ مِنْ مُسْتَعْتَبٍ وَلَا بَعْدَ الدُّنْيَا دَارٌ إِلَّا الْجَنَّةٌ وَالنَّارُ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kul kendisinden kendisi için, dünyasından ahireti için, yaşlılıktan önce gençliğinden ve ölümden önce hayatından pay alsın. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ölümden sonra rıza dilenecek [bir fırsat] yoktur ve dünyadan sonra da cennet ve cehennemden başka bir yurt yoktur.»
وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ لَمَّا أَمَرَهُ/ بِالْإِحْسَانِ بِالْمَالِ أَمَرَهُ بِالْإِحْسَانِ مُطْلَقًا وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِعَانَةُ بِالْمَالِ وَالْجَاهِ وَطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَحُسْنِ اللِّقَاءِ وَحُسْنِ الذِّكْرِ، وَإِنَّمَا قَالَ: كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ تَنْبِيهًا عَلَى قَوْلِهِ: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٧] وَخَامِسُهَا:
Dördüncüsü: { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” buyruğudur. Ona mal ile ihsanda bulunmayı emrettiğinde, mutlak olarak ihsanda bulunmasını da emretmiştir. Mal ile, mevki ile, güler yüzle, güzel karşılamayla ve hayırla anmakla yardım etmek de buna dahildir. [Cenâb-ı Hakk'ın] { كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi” buyurması ise { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } [İbrâhîm: 7] “Eğer şükrederseniz, elbette size [nimetimi] artırırım” ayetine dikkat çekmek içindir. Beşincisi:
قَوْلُهُ: وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الظُّلْمِ وَالْبَغْيِ وَقِيلَ إِنَّ هَذَا الْقَائِلَ هُوَ مُوسَى ﵇، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ مُؤْمِنُو قَوْمِهِ، وَكَيْفَ كَانَ فَقَدْ جَمَعَ فِي هَذَا الْوَعْظِ مَا لَوْ قَبِلَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ مَزِيدٌ، لَكِنَّهُ أَبَى أَنْ يَقْبَلَ بَلْ زَادَ عَلَيْهِ بِكُفْرِ النِّعْمَةِ فَقَالَ: إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: كَانَ قَارُونُ أَقْرَأَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِلتَّوْرَاةِ فَقَالَ: إِنَّمَا أُوتِيتُهُ لِفَضْلِ عِلْمِي وَاسْتِحْقَاقِي لِذَلِكَ وَثَانِيهَا: قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكُ: كَانَ مُوسَى ﵇ أُنْزِلَ عَلَيْهِ عِلْمُ الْكِيمْيَاءِ مِنَ السَّمَاءِ فَعَلَّمَ قَارُونَ ثُلُثَ الْعِلْمِ وَيُوشَعَ ثُلُثَهُ وَكَالِبَ ثُلُثَهُ فَخَدَعَهُمَا قَارُونُ حَتَّى أَضَافَ عِلْمَهُمَا إِلَى عِلْمِهِ فَكَانَ يَأْخُذُ الرَّصَاصَ فَيَجْعَلُهُ فِضَّةً وَالنُّحَاسَ فَيَجْعَلُهُ ذَهَبًا وَثَالِثُهَا: أَرَادَ بِهِ عِلْمَهُ بِوُجُوهِ الْمَكَاسِبِ وَالتِّجَارَاتِ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِنَّما أُوتِيتُهُ
{ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat çıkarma” buyruğudur. Maksat, onun üzerinde bulunduğu zulüm ve azgınlıktır. Bu sözü söyleyenin Mûsâ aleyhisselâm olduğu söylenmiştir; diğerleri ise kavminin müminleri olduğunu söylemiştir. Hangisi olursa olsun, bu vaazda, kabul ettiği takdirde üzerine ilave edilmeyecek şeyler bir araya getirilmişti. Fakat o kabul etmekten yüz çevirdi, hatta nimet inkârı ile buna ilavede bulunarak { إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verildi” dedi. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Katâde, Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Kârûn, İsrâiloğulları içinde Tevrat'ı en iyi okuyandı. Bu yüzden, «Bu bana bendeki ilmin üstünlüğü ve bunu hak etmiş olmam sebebiyle verildi» dedi. İkincisi: Saîd b. el-Müseyyeb ve Dahhâk şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm'a gökten kimya ilmi indirilmişti. O da bu ilmin üçte birini Kârûn'a, üçte birini Yûşa'a, üçte birini de Kâlib'e öğretti. Kârûn onları kandırarak onların ilmini de kendi ilmine kattı; böylece kurşunu alıp gümüşe, bakırı alıp altına dönüştürüyordu. Üçüncüsü: Bununla kazanç ve ticaret yollarını bilmesini kastetmiştir. Dördüncüsü: Onun { إِنَّما أُوتِيتُهُ }
عَلى عِلْمٍ عِنْدِي
{ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bendeki bir bilgi sayesinde”
أَيِ اللَّهُ أَعْطَانِي ذَلِكَ مَعَ كَوْنِهِ عَالِمًا بِي وَبِأَحْوَالِي فَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَصْلَحَةً لَمَا فَعَلَ وَقَوْلُهُ:
“[Bu servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verildi” sözünün; «Allah beni ve benim hallerimi bildiği halde bunu bana verdi, eğer bu bir maslahat olmasaydı bunu yapmazdı» manasında olmasıdır. Onun:
عِنْدِي أَيْ عِنْدِي أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، كَمَا يَقُولُ الْمُفْتِي عِنْدِي أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ أَيْ مَذْهَبِي وَاعْتِقَادِي ذَلِكَ، ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ كَلَامِهِ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِثْبَاتًا لِعِلْمِهِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَهْلَكَ قَبْلَهُ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَقْوَى مِنْهُ وَأَغْنَى لِأَنَّهُ قَدْ قَرَأَهُ فِي التَّوْرَاةِ وَأَخْبَرَ بِهِ مُوسَى ﵇ وَسَمِعَهُ مِنْ حُفَّاظِ التَّوَارِيخِ كَأَنَّهُ قيل له: أو لم يَعْلَمْ فِي جُمْلَةِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ هَذَا حَتَّى لَا يَغْتَرَّ بِكَثْرَةِ مَالِهِ وَقُوَّتِهِ: الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَفْيًا لِعِلْمِهِ بِذَلِكَ كَأَنَّهُ لَمَّا قَالَ أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي فَتَصَلَّفَ بِالْعِلْمِ وَتَعَظَّمَ بِهِ، قِيلَ أَعِنْدَهُ مِثْلُ ذَلِكَ الْعِلْمِ الَّذِي ادَّعَاهُ، وَرَأَى نَفْسَهُ بِهِ مُسْتَوْجِبَةً لِكُلِّ نِعْمَةٍ، وَلَمْ يَعْلَمْ هَذَا الْعِلْمَ النَّافِعَ حَتَّى يَقِيَ بِهِ نَفْسَهُ مَصَارِعَ الْهَالِكِينَ؟
{ عِنْدِي } “bana göre / bendeki” sözü; tıpkı müftünün «bana göre mesele şöyledir» yani «benim mezhebim ve inancım budur» demesi gibi, «benim katımda iş böyledir» demektir. Sonra Allah Teâlâ onun bu sözüne şu buyruğuyla cevap vermiştir: { أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً } “O bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha kuvvetli ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmiştir?”. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun, Allah Teâlâ'nın kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü ve daha zengin olanları helak ettiğini onun bildiğinin tespiti olması caizdir. Çünkü o bunu Tevrat'ta okumuş, Mûsâ aleyhisselâm ona haber vermiş ve tarih bilginlerinden de duymuştu. Sanki ona şöyle denilmiştir: Malının ve gücünün çokluğuna aldanmaması için, sahip olduğu onca ilmin arasında bunu bilmedi mi? İkincisi: Bunun, onun bunu bildiğini nefyetmesi de caizdir. Sanki o, { أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verildi” diyerek ilmiyle böbürlenip kibirlenince, şöyle denilmiştir: İddia ettiği ve kendisini her nimeti hak etmiş gördüğü o ilim gibi bir ilim onun yanında var da, kendisini helak olanların düştüğü durumlardan koruyacak bu faydalı ilmi bilmedi mi?
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَكْثَرُ جَمْعاً فَالْمَعْنَى أَكْثَرُ جَمْعًا لِلْمَالِ أَوْ أَكْثَرُ جَمَاعَةً وَعَدَدًا، وَحَاصِلُ الْجَوَابِ أَنَّ اغْتِرَارَهُ بِمَالِهِ وَقُوَّتِهِ وَجُمُوعِهِ مِنَ الْخَطَأِ الْعَظِيمِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ إِهْلَاكَهُ لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ وَلَا مَا يَزِيدُ عَلَيْهِ أَضْعَافًا.
{ وَأَكْثَرُ جَمْعاً } “ve daha çok toplamış” buyruğuna gelince; mana, «mal toplama bakımından daha çok» yahut «topluluk ve sayı bakımından daha çok» demektir. Cevabın hasılı şudur: Onun malına, gücüne ve topluluklarına aldanması büyük bir hatadır; Allah Teâlâ onu helak etmek dilediğinde, ne bunlar ne de bunların kat kat fazlası ona fayda vermez.
فأما قوله: وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا عَاقَبَ الْمُجْرِمِينَ فَلَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى أَنْ يَسْأَلَهُمْ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذُنُوبِهِمْ وَكَمِّيَّتِهَا، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ فَلَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى السُّؤَالِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وبين قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحِجْرِ: ٩٢] قُلْنَا يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى وَقْتَيْنِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ، وَذَكَرَ أَبُو مُسْلِمٌ وَجْهًا آخَرَ فَقَالَ: السُّؤَالُ قَدْ يَكُونُ لِلْمُحَاسَبَةِ، وَقَدْ يَكُونُ لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّبْكِيتِ، وَقَدْ يَكُونُ لِلِاسْتِعْتَابِ، وَأَلْيَقُ الْوُجُوهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الِاسْتِعْتَابُ لِقَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ [النَّحْلِ:
Onun: { وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Mücrimlerden günahları sorulmaz” buyruğuna gelince; maksat, Allah Teâlâ günahkârları cezalandırdığı zaman günahlarının mahiyetini ve miktarını onlara sormaya ihtiyacı olmamasıdır. Çünkü Allah Teâlâ bilinen her şeyi hakkıyla bilendir, dolayısıyla sormaya ihtiyacı yoktur. Şayet, «Bu ayet ile { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr: 92] “Rabbine andolsun ki, onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” buyruğunun arası nasıl uzlaştırılır?» denilirse; deriz ki: Belirttiğimiz üzere bu, iki ayrı vakte hamledilir. Ebû Müslim başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Soru bazen hesaba çekmek için, bazen ikrar ettirip susturmak için, bazen de mazeret ve rıza talebi (isti'tâb) için olur. Bu ayete en uygun olan vecih isti'tâbdır (özür dinlenmesidir); zira Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } [Nahl:
٨٤] هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [المرسلات: ٣٥، ٣٦] .
84] “Sonra inkâr edenlere ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir”; { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } [Mürselât: 35-36] “Bu, konuşamayacakları gündür. Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler”.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 79-81]
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١)
{ فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) } “Derken Kârûn, debdebesi içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar dediler ki: «Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Doğrusu o, büyük bir pay sahibidir.» Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: «Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur» dediler. Nihayet biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik. Artık Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da olmadı; o, kendini savunup kurtarabileceklerden de değildi.”
أَمَّا قَوْلُهُ: فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ خَرَجَ بِأَظْهَرِ زِينَةٍ وَأَكْمَلِهَا وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا هَذَا الْقَدْرُ، إِلَّا أَنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا وُجُوهًا مُخْتَلِفَةً فِي كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الزِّينَةِ، قَالَ مُقَاتِلٌ خَرَجَ عَلَى بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ عَلَيْهَا سَرْجٌ مِنْ ذَهَبٍ وَمَعَهُ أَرْبَعَةُ آلَافِ فَارِسٍ على الخيول وعليها الثياب الأرجوانية ومعه ثلاثمائة جَارِيَةٍ بِيضٍ عَلَيْهِنَّ الْحُلِيُّ وَالثِّيَابُ الْحُمْرُ عَلَى الْبِغَالِ الشُّهْبِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ خَرَجَ فِي تِسْعِينَ أَلْفًا هَكَذَا، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ عَلَى ثلاثمائة. وَالْأَوْلَى تَرْكُ هَذِهِ التَّقْرِيرَاتِ لِأَنَّهَا مُتَعَارِضَةٌ، ثُمَّ إن الناس لما رأوه على تِلْكَ الزِّينَةَ قَالَ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ يَرْغَبُ في الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ وَالْأَمْوَالِ، وَالرَّاغِبُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْكُفَّارِ وَأَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُحِبُّونَ الدُّنْيَا، وَأَمَّا الْعُلَمَاءُ وَأَهْلُ الدِّينِ فَقَالُوا لِلَّذِينِ تَمَنَّوْا هَذَا وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ هَذِهِ النِّعَمِ، لِأَنَّ لِلثَّوَابِ مَنَافِعَ عَظِيمَةً وَخَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ الْمَضَارِّ وَدَائِمَةً، وَهَذِهِ النِّعَمُ الْعَاجِلَةُ
{ فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ } “Derken debdebesi içinde kavminin karşısına çıktı” buyruğuna gelince; bu, onun en gösterişli ve en mükemmel zinetiyle çıktığına delalet eder. Kur'an'da bu kadarı dışında bir ayrıntı yoktur. Ancak insanlar bu zinetin nasıllığı hakkında farklı vecihler zikretmişlerdir. Mukâtil şöyle demiştir: Kârûn, üzerinde altından bir eğer bulunan boz bir katır üzerinde çıktı; yanında erguvani elbiseler giymiş atlar üzerinde dört bin süvari ve yine boz katırlar üzerinde, takılar takınmış ve kırmızı elbiseler giymiş üç yüz beyaz cariye vardı. Bazıları: Bilakis bu şekilde doksan bin kişiyle çıktı demiştir; diğerleri ise üç yüz kişiyle [çıktı] demiştir. Bu nakilleri terk etmek daha evladır, çünkü bunlar birbiriyle çelişmektedir. Sonra insanlar onu bu debdebe içinde görünce, içlerinden dünyaya rağbet edenler: «Keşke Kârûn'a verilen bu imkânların ve malların bir benzeri bizim de olsaydı!» dediler. Dünyaya rağbet edenlerin kâfirlerden olması da, dünyayı seven Müslümanlardan olması da muhtemeldir. Âlimler ve din ehli kimseler ise bunu temenni edenlere: «Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı bu nimetlerden daha hayırlıdır; çünkü sevabın menfaatleri çok büyüktür, zararların şaibelerinden arınmıştır ve süreklidir; bu geçici nimetler ise
عَلَى الضِّدِّ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيْلَكَ أَصْلُهُ الدُّعَاءُ بِالْهَلَاكِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ وَالْبَعْثِ عَلَى تَرْكِ مَا لَا يُرْتَضَى.
bu üç vasfın zıddınadır» dediler. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { وَيْلَكَ } (Veyleke) kelimesinin aslı helak dilemektir; daha sonra azarlama, caydırma ve razı olunmayan şeyi terk etmeye sevk etme anlamında kullanılmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَا يُوَفَّقُ لَهَا وَالضَّمِيرُ فِي يُلَقَّاهَا إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً يَعْنِي هَذِهِ الْأَعْمَالَ لَا يُؤْتَاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي، وَلَا يُلَقَّى هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَهِيَ قَوْلُهُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ إِلَّا الصَّابِرُونَ عَلَى أَدَاءِ الطَّاعَاتِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَعَلَى الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ فِي كُلِّ مَا قَسَمَ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ.
{ وَلا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ } “Buna da ancak sabredenler kavuşturulur” buyruğuna gelince; müfessirler «buna muvaffak kılınmaz» demişlerdir. { يُلَقَّاهَا } kelimesindeki zamir nereye dönmektedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “iman edip salih amel işleyen kimse” ifadesinin delalet ettiği şeye döner; yani bu amellere ancak sabredenler nail kılınır. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Yani, «Allah'ın sevabı daha hayırlıdır» şeklindeki bu söze ancak taatleri ifa etmeye, haramlardan sakınmaya ve menfaatler ile zararlardan taksim edilen her şeyde Allah'ın kazasına razı olmaya sabredenler kavuşturulur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمَّا أَشِرَ وَبَطِرَ وَعَتَا خَسَفَ اللَّهُ بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ جَزَاءً عَلَى عُتُوِّهِ وَبَطَرِهِ، وَالْفَاءُ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْفَاءَ تُشْعِرُ بِالْعِلِّيَّةِ وَثَانِيهَا: قِيلَ إِنَّ قَارُونَ كَانَ يُؤْذِي نَبِيَّ اللَّهِ مُوسَى ﵇ كُلَّ وَقْتٍ وَهُوَ يُدَارِيهِ لِلْقَرَابَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا حَتَّى نَزَلَتِ الزَّكَاةُ فَصَالَحَهُ عَنْ كُلِّ أَلْفِ دِينَارٍ عَلَى دِينَارٍ، وَعَنْ كُلِّ أَلْفِ دِرْهَمٍ عَلَى دِرْهَمٍ فَحَسَبَهُ فَاسْتَكْثَرَهُ فَشَحَّتْ نَفْسُهُ فَجَمَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَالَ:
{ فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Nihayet biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: O şımarıp azgınlaşınca ve haddi aşınca, bu hadsizliğine ve şımarıklığına bir ceza olarak Allah onu da evini de yerin dibine geçirdi. Baştaki «fâ» (فـ) harfi buna delalet eder; zira fâ harfi illet bildirir. İkincisi: Kârûn'un, aralarındaki akrabalık sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm kendisini idare ettiği halde Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'a her vakit eziyet ettiği rivayet edilmiştir. Nihayet zekât farz kılındığında, her bin dinar için bir dinar ve her bin dirhem için bir dirhem vermek üzere onunla anlaştı. Kârûn bunu hesaplayınca çok buldu ve nefsi cimrilik etti. Bunun üzerine İsrâiloğullarını toplayıp şöyle dedi:
إِنَّ مُوسَى يُرِيدُ أَنْ يَأْخُذَ أَمْوَالَكُمْ فَقَالُوا: أَنْتَ سَيِّدُنَا وَكَبِيرُنَا فَمُرْنَا بِمَا شِئْتَ، قَالَ: نُبَرْطِلُ فُلَانَةَ الْبَغِيَّ حَتَّى تَنْسُبَهُ إِلَى نَفْسِهَا فَيَرْفُضَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَجَعَلَ لَهَا طَسْتًا مِنْ ذَهَبٍ مَمْلُوءًا ذَهَبًا فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ عِيدٍ قَامَ مُوسَى فَقَالَ: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مَنْ سَرَقَ قَطَعْنَاهُ، وَمَنْ زَنَى وَهُوَ [غَيْرُ] مُحْصَنٍ جَلَدْنَاهُ وَإِنْ أَحْصَنَ رَجَمْنَاهُ، فَقَالَ قَارُونُ وَإِنْ كُنْتَ أَنْتَ؟ قَالَ: وَإِنْ كُنْتُ أَنَا، قَالَ: فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَقُولُونَ إِنَّكَ فَجَرْتَ بِفُلَانَةَ فَأُحْضِرَتْ فَنَاشَدَهَا مُوسَى بِاللَّهِ الَّذِي فَلَقَ الْبَحْرَ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ أَنْ تَصْدُقَ فَتَدَارَكَهَا اللَّهُ تَعَالَى، فَقَالَتْ: كَذَبُوا بَلْ جَعَلَ لِي قَارُونُ جُعْلًا عَلَى أَنْ أَقْذِفَكَ بِنَفْسِي، فَخَرَّ مُوسَى سَاجِدًا يَبْكِي، وَقَالَ: يَا رَبِّ إِنْ كُنْتُ رَسُولَكَ فَاغْضَبْ لِي، فَأَوْحَى اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ أَنْ مُرِ الْأَرْضَ بِمَا شِئْتَ فَإِنَّهَا مُطِيعَةٌ لَكَ، فَقَالَ: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي إِلَى قَارُونَ كَمَا بَعَثَنِي إِلَى فِرْعَوْنَ فَمَنْ كَانَ مَعَهُ فَلْيَلْزَمْ مَكَانَهُ وَمَنْ كَانَ مَعِيَ فَلْيَعْتَزِلْ فَاعْتَزَلُوا جَمِيعًا غَيْرَ رَجُلَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَرْضُ خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ إِلَى الرُّكَبِ ثُمَّ قَالَ خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ إِلَى الْأَوْسَاطِ ثُمَّ قَالَ: خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ إِلَى الْأَعْنَاقِ وَقَارُونُ وَأَصْحَابُهُ يَتَضَرَّعُونَ إِلَى مُوسَى ﵇ وَيُنَاشِدُونَهُ بِاللَّهِ وَالرَّحِمِ، وَمُوسَى لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ لِشِدَّةِ غَضَبِهِ، ثُمَّ قَالَ: خُذِيهِمْ فَانْطَبَقَتِ الْأَرْضُ عَلَيْهِمْ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مُوسَى ﵇ مَا أَفَظَّكَ اسْتَغَاثُوا بِكَ مِرَارًا فلم ترحمهم، أما وعزتي لودعوني مَرَّةً وَاحِدَةً لَوَجَدُونِي قَرِيبًا مُجِيبًا فَأَصْبَحَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَتَنَاجَوْنَ بَيْنَهُمْ إِنَّمَا دَعَا مُوسَى عَلَى قَارُونَ لِيَسْتَبِدَّ بِدَارِهِ وَكُنُوزِهِ فَدَعَا اللَّهَ حَتَّى خَسَفَ بِدَارِهِ وَأَمْوَالِهِ، ثُمَّ إِنَّ قَارُونَ يُخْسَفُ بِهِ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ قَامَةٍ، قَالَ الْقَاضِي: إِذَا هَلَكَ بِالْخَسْفِ فَسَوَاءٌ نَزَلَ عَنْ ظَاهِرِ الْأَرْضِ إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ أَوْ دُونَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ مَا رُوِيَ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالَغَةِ فِي الزَّجْرِ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَوِ اسْتَغَاثَ بِي لَأَغَثْتُهُ، فَإِنْ صَحَّ حُمِلَ عَلَى اسْتِغَاثَةٍ مَقْرُونَةٍ بِالتَّوْبَةِ فَأَمَّا وَهُوَ ثَابِتٌ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي حَكَمَ بِذَلِكَ الْخَسْفِ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ مَا فَعَلَهُ إِلَّا عَنْ أَمْرِهِ فَبَعِيدٌ، وَقَوْلُهُمْ إِنَّهُ يَتَجَلْجَلُ فِي الْأَرْضِ أَبَدًا فَبَعِيدٌ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ نِهَايَةٍ وَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا ذُكِرَ مِنْ عَدَدِ الْقَامَاتِ، وَالَّذِي عِنْدِي فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْحِكَايَاتِ أَنَّهَا قَلِيلَةُ الْفَائِدَةِ لِأَنَّهَا مِنْ بَابِ أَخْبَارِ الْآحَادِ فَلَا تُفِيدُ الْيَقِينَ، وَلَيْسَتِ الْمَسْأَلَةُ مَسْأَلَةً عَمَلِيَّةً حَتَّى يُكْتَفَى فِيهَا بِالظَّنِّ، ثُمَّ إِنَّهَا فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ مُتَعَارِضَةٌ مُضْطَرِبَةٌ فَالْأَوْلَى طَرْحُهَا وَالِاكْتِفَاءُ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ نَصُّ الْقُرْآنِ وَتَفْوِيضُ سَائِرِ التَّفَاصِيلِ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ.
«Mûsâ sizin mallarınızı almak istiyor.» Onlar da: «Sen bizim efendimiz ve büyüğümüzsün, bize dilediğini emret» dediler. Kârûn: «Falan fahişe kadına rüşvet verelim de Mûsâ'yı kendisine nispet etsin (kendisiyle zina ettiğini söylesin); böylece İsrâiloğulları onu terk etsin» dedi ve kadına içi altın dolu altından bir leğen verdi. Bir bayram günü olduğunda Mûsâ ayağa kalkıp: «Ey İsrâiloğulları! Kim hırsızlık yaparsa elini keseriz; kim bekâr olduğu halde zina ederse ona celde vururuz, eğer evli ise onu recmederiz» dedi. Kârûn: «Sen olsan da mı?» dedi. Mûsâ: «Ben olsam da» dedi. Kârûn: «İsrâiloğulları senin falan kadınla zina ettiğini söylüyorlar» dedi. Kadın huzura getirildi. Mûsâ, denizi yaran ve Tevrat'ı indiren Allah adına doğruyu söylemesi için ona yemin ettirdi. Allah Teâlâ kadını hidayete erdirdi ve kadın: «Yalan söylediler! Aksine Kârûn, seni kendimle itham etmem karşılığında bana bir ücret belirledi» dedi. Bunun üzerine Mûsâ ağlayarak secdeye kapandı ve: «Ey Rabbim! Eğer ben senin elçin isem, benim için intikam al!» dedi. Allah Azze ve Celle ona: «Yeryüzüne dilediğini emret, zira o sana itaat edecektir» diye vahyetti. Mûsâ: «Ey İsrâiloğulları! Firavun'a gönderdiği gibi Allah beni Kârûn'a da gönderdi. Kim onunla beraberse yerinde dursun, kim de benimle beraberse ayrılsın» dedi. İki adam hariç hepsi ayrıldılar. Sonra Mûsâ: «Ey yer, onları yakala!» dedi; yer onları dizlerine kadar aldı. Sonra: «Onları yakala!» dedi; bellerine kadar aldı. Sonra: «Onları yakala!» dedi; boyunlarına kadar aldı. Kârûn ve arkadaşları Mûsâ aleyhisselâm'a yalvarıyor, Allah ve akrabalık hakkı için ona yalvarıp yakarıyorlardı; fakat Mûsâ öfkesinin şiddetinden onlara dönüp bakmıyordu. Sonra: «Onları yakala!» dedi ve yer üzerlerine kapandı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: «Ne kadar da katı kalplisin! Senden defalarca yardım istediler ama onlara merhamet etmedin. İzzetime andolsun ki, bana bir kerecik dua etselerdi beni pek yakın ve duaları kabul edici bulurlardı.» Sabah olunca İsrâiloğulları kendi aralarında: «Mûsâ, Kârûn'un evine ve hazinelerine tek başına el koymak için ona beddua etti» diye fısıldaşmaya başladılar. Bunun üzerine Mûsâ Allah'a dua etti ve yer onun evini de mallarını da yuttu. Daha sonra Kârûn her gün yüz boyu yerin dibine batırılmaktadır. Kādî [Abdülcebbâr] der ki: Yerin dibine geçirilerek helak olduktan sonra, yerin yüzeyinden yedinci kata veya daha azına inmiş olması farksızdır; sakındırmada mübalağa kabilinden rivayet edilen bu hususlar imkânsız değildir. Allah Teâlâ'nın «Bana yalvarsaydı onun feryadına yetişirdim» buyurduğuna dair rivayete gelince; eğer bu rivayet sahih ise, tövbe ile birlikte yapılan bir yardım talebine hamledilir. Ancak o bulunduğu inkâr üzerinde sabit dururken -kaldı ki o batırma hükmünü veren bizzat Allah Teâlâ'dır, çünkü Mûsâ aleyhisselâm bunu ancak O'nun emriyle yapmıştır- böyle bir şey uzak bir ihtimaldir. Onun kıyamete kadar yerin dibinde çalkalanıp duracağı sözü de uzaktır; çünkü bunun mutlaka bir sonu olmalıdır. Zikredilen boy miktarları hakkındaki söz de böyledir. Bu tür kıssalar hakkında benim görüşüm şudur: Bunlar ahad haber kabilinden olduğu için faydası azdır ve kesin bilgi ifade etmez; mesele de ameli bir mesele değildir ki zann ile yetinilsin. Üstelik bu rivayetler çoğu durumda birbiriyle çelişkili ve tutarsızdır. Dolayısıyla en doğrusu bunları bir kenara bırakıp Kur'an'ın sarih nassının delalet ettiği kadarıyla yetinmek ve diğer ayrıntıları gaybı hakkıyla bilen [Allah]'a havale etmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ فَالْمُرَادُ مِنَ الْمُنْتَقِمِينَ مِنْ مُوسَى أَوْ مِنَ الْمُمْتَنِعِينَ مِنْ عَذَابِ/ الله
{ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ } “O, kendini savunup kurtarabileceklerden de değildi” buyruğuna gelince; maksat, Mûsâ'dan intikam alabileceklerden yahut Allah Teâlâ'nın azabından
تَعَالَى يُقَالُ نَصَرَهُ مِنْ عَدُوِّهِ فَانْتَصَرَ، أَيْ منعه منه فامتنع.
kendini koruyabileceklerden değildi, demektir. Nitekim «Düşmanına karşı ona yardım etti, o da korundu» yani «onu düşmanından menetti, o da kendini savundu» denilir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 82-83]
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣)
{ وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) } “Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler: «Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir, dilediğine de kısarmış. Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay be! Demek ki inkârcılar asla felaha ermezmiş!» demeye başladılar. İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmek ve bozgunculuk çıkarmak istemeyenlere veririz. Güzel akıbet, takva sahiplerinindir.”
اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ شَاهَدُوا قَارُونَ فِي زِينَتِهِ لَمَّا شَاهَدُوا مَا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْخَسْفِ صَارَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُمْ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا وَمُخَالَفَةِ مُوسَى ﵇ وَدَاعِيًا إِلَى الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَقِسْمَتِهِ وَإِلَى إِظْهَارِ الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ لِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ.
Bil ki, Kârûn'u debdebesi içinde gören topluluk, onun başına gelen yerin dibine batırılma azabını görünce, bu durum onlar için dünya sevgisinden ve Mûsâ aleyhisselâm'a muhalefetten bir sakındırıcı; Allah Teâlâ'nın kazasına ve taksimine rıza göstermeye, Allah'ın peygamberlerine ve elçilerine itaat ve teslimiyet göstermeye bir davetçi oldu.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيْكَأَنَّ اللَّهَ فَاعْلَمْ أَنَّ وَيْ كَلِمَةٌ مَفْصُولَةٌ عَنْ كَأَنَّ وَهِيَ كَلِمَةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ عِنْدَ التَّنَبُّهِ لِلْخَطَأِ وَإِظْهَارِ التندم، فلما قالوا: يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ [القصص: ٧٩] ثُمَّ شَاهَدُوا الْخَسْفَ تَنَبَّهُوا لِخَطَئِهِمْ فَقَالُوا: وَيْ ثُمَّ قَالُوا: كَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ بِحَسَبِ مَشِيئَتِهِ وَحِكْمَتِهِ لَا لِكَرَامَتِهِ عَلَيْهِ، وَيُضَيِّقُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ لَا لِهَوَانِ مَنْ يُضَيِّقُ عَلَيْهِ بَلْ لِحِكْمَتِهِ وَقَضَائِهِ ابْتِلَاءً وَفِتْنَةً قَالَ سِيبَوَيْهِ: سَأَلْتُ الْخَلِيلَ عَنْ هَذَا الْحَرْفِ فَقَالَ إِنَّ وَيْ مَفْصُولَةٌ مِنْ كَأَنَّ وَإِنَّ الْقَوْمَ تَنَبَّهُوا وَقَالُوا مُتَنَدِّمِينَ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَيْ. وَذَكَرَ الْفَرَّاءُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى وَيْلَكَ فَحَذَفَ اللَّامَ وَإِنَّمَا جَازَ هَذَا الْحَذْفُ لِكَثْرَتِهَا فِي الْكَلَامِ وَجَعَلَ أَنَّ مَفْتُوحَةً بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ كَأَنَّهُ قَالَ وَيْلَكَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ، وَهَذَا قَوْلُ قُطْرُبٍ حَكَاهُ عَنْ يُونُسَ الثَّانِي: وَيْ مُنْفَصِلَةٌ مِنْ كَأَنَّ وَهُوَ لِلتَّعَجُّبِ يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ وَيْ أَمَا تَرَى مَا بَيْنَ يَدَيْكَ فَقَالَ اللَّهُ وَيْ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ كَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ فَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَهَا تَعْجِيبًا لِخَلْقِهِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا وَجْهٌ مُسْتَقِيمٌ غَيْرَ أَنَّ الْعَرَبَ لَمْ تَكْتُبْهَا مُنْفَصِلَةً وَلَوْ كَانَ عَلَى مَا قَالُوهُ لَكَتَبُوهَا مُنْفَصِلَةً، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّ خَطَّ الْمُصْحَفِ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالُوا: لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِمَا قَبْلَهُ.
{ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ } buyruğuna gelince; bil ki { وَيْ } (vey) kelimesi { كَأَنَّ } (keenne) kelimesinden ayrı bir kelimedir ve bu, hatayı fark etme ve pişmanlık gösterme anında kullanılan bir sözdür. Onlar: { يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ } [Kasas: 79] “Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı!” deyip de ardından yerin dibine batırılmayı görünce hatalarını anladılar ve «Vey!» dediler. Sonra da: «Demek ki Allah, kendi katında bir üstünlük sebebiyle değil, meşieti ve hikmeti gereğince kullarından dilediğine rızkı bol verir; dilediğine de o kulun değersizliğinden ötürü değil, bir imtihan ve fitne olmak üzere hikmeti ve takdiri gereğince kısar» dediler. Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl'e bu harfi sordum, o da «Vey kelimesi keenne'den ayrıdır; o kavim gerçeği fark edip geçmişte söylediklerine pişman olarak 'Vey' dediler» cevabını verdi. Ferrâ iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Mana { وَيْلَكَ } (veyleke) demektir; «lâm» harfi hazfedilmiştir. Kelamda çok kullanıldığı için bu hazif caiz görülmüştür. { أَنَّ } edatını ise gizli bir fiil ile üstünlü kılmıştır; sanki «Yazık sana, bil ki Allah...» demiştir. Bu, Kutrub'un Yûnus'tan naklettiği görüştür. İkincisi: { وَيْ } kelimesi { كَأَنَّ } kelimesinden ayrıdır ve şaşkınlık bildirir. Kişi başkasına «Vey! Önündekini görmüyor musun?» der. Allah Teâlâ «Vey» buyurmuş, sonra { كَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ } diyerek yeni bir cümleye başlamıştır. Allah Teâlâ bunu mahlukatını hayrete düşürmek için zikretmiştir. Vâhidî şöyle der: Bu düzgün bir vecihtir, ne var ki Araplar bunu ayrı yazmamışlardır; eğer onların dediği gibi olsaydı ayrı yazarlardı. Birinci görüş sahipleri ise Mushaf hattının kıyasa tabi tutulamayacağı cevabını vermişlerdir. Sonra onlar: { لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay be! Demek ki inkârcılar asla felaha ermezmiş!” dediler. Bu da önceki sözün tekididir.
أَمَّا قَوْلُهُ: تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ فَتَعْظِيمٌ لَهَا وَتَفْخِيمٌ لِشَأْنِهَا يَعْنِي تِلْكَ الَّتِي سَمِعْتَ بِذِكْرِهَا وَبَلَغَكَ وَصْفُهَا وَلَمْ يُعَلَّقِ الْوَعْدُ بِتَرْكِ الْعُلُوِّ وَالْفَسَادِ، وَلَكِنْ بِتَرْكِ إِرَادَتِهِمَا وَمَيْلِ الْقَلْبِ إِلَيْهِمَا،
{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “İşte ahiret yurdu!” buyruğuna gelince; bu, ahiret yurdunu tazim etmek ve şanını yüceltmektir; yani «o, methini işittiğin ve vasfı sana ulaşan yurttur» demektir. Vaat, böbürlenmeyi ve fesadı fiilen terk etmeye değil, onları arzu etmeyi ve kalbin onlara meyletmesini terk etmeye bağlanmıştır.
وَعَنْ عَلِيٍّ/ ﵇: أَنَّ الرَّجُلَ لَيُعْجِبُهُ أَنْ يَكُونَ شِرَاكُ نَعْلِهِ أَجْوَدَ مِنْ شِرَاكِ نَعْلِ صَاحِبِهِ فَيَدْخُلُ تَحْتَهَا،
Ali aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Kişinin, ayakkabısının bağının arkadaşının ayakkabı bağından daha kaliteli olmasından hoşlanması dahi bu [arzu] kapsamına girer.»
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَمِنَ الطُّمَّاعِ مَنْ يَجْعَلُ الْعُلُوَّ لِفِرْعَوْنَ لِقَوْلِهِ: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ [الْقَصَصِ: ٤] وَالْفَسَادَ لِقَارُونَ لِقَوْلِهِ:
«el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Açgözlü kimselerden öyleleri vardır ki, { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } [Kasas: 4] “Şüphesiz Firavun yeryüzünde böbürlendi” buyruğundan ötürü böbürlenmeyi (uluvvü) Firavun'a; { وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ }
وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ [القصص: ٧٧] وَيَقُولُ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِثْلَ فِرْعَوْنَ وَقَارُونَ فَلَهُ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ وَلَا يَتَدَبَّرُ قَوْلَهُ: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ كَمَا تَدَبَّرَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طالب ﵇.
[Kasas: 77] “Yeryüzünde fesat arama” buyruğundan ötürü fesadı da Kârûn'a tahsis eder ve «Firavun ve Kârûn gibi olmayan kimse için o ahiret yurdu vardır» der. Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'ın düşündüğü gibi, { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet, takva sahiplerinindir” buyruğunu derinlemesine düşünmez.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٤ الى ٨٨]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 84-88]
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)
{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar. [Resûlüm!] Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere döndürecektir. De ki: «Rabbim, kimin hidayetle geldiğini ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu en iyi bilendir.» Sen bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir. O halde sakın kâfirlere arka çıkma! Sana indirildikten sonra, sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Sen Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma! Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun zatından başka her şey helak olacaktır. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ لِمَنْ يُرِيدُ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا، بَلْ هِيَ لِلْمُتَّقِينَ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَحْصُلُ لَهُمْ فَقَالَ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وفيه وجوه أحدهما: الْمَعْنَى مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ حَصَلَ لَهُ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَةِ خَيْرٌ وَثَانِيهَا: حَصَلَ لَهُ شَيْءٌ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ تِلْكَ الْحَسَنَةِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يُزَادُونَ عَلَى ثَوَابِهِمْ وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي آخِرِ النَّمْلِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ فَظَاهِرُهُ أَنْ لَا يُزَادُوا عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَ. / وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فِي السَّيِّئَاتِ دَلَّ أَنَّ الْمُرَادَ فِي الْحَسَنَاتِ بِمَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهَا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ مَزِيدِ الْفَضْلِ عَلَى الثَّوَابِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، لَكِنَّهُ كَرَّرَ ذَلِكَ لِأَنَّ فِي إِسْنَادِ عَمَلِ السَّيِّئَةِ إِلَيْهِمْ مُكَرَّرًا فَضْلَ تَهْجِينٍ لِحَالِهِمْ وَزِيَادَةَ تَبْغِيضٍ لِلسَّيِّئَةِ إِلَى قُلُوبِ السَّامِعِينَ، وَهَذَا مِنْ فَضْلِهِ الْعَظِيمِ أَنَّهُ لَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ إِلَّا مِثْلَهَا، وَيَجْزِي بِالْحَسَنَةِ عَشْرَ أَمْثَالِهَا، وهاهنا سُؤَالَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ, ahiret yurdunun yeryüzünde böbürlenmek ve fesat çıkarmak isteyenlere değil, takva sahiplerine ait olduğunu beyan edince; bundan sonra onlar için hâsıl olacak şeyleri açıklayarak { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mana, «Kim bir iyilikle gelirse, ona o kelimeden dolayı bir hayır hâsıl olur» demektir. İkincisi: Ona o iyilikten daha faziletli bir şey hâsıl olur; bunun anlamı, onların sevaplarına ziyade yapılacağıdır. Bunun tefsiri Neml Suresi'nin sonunda geçmişti. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar” buyruğuna gelince; bunun zahiri, hak ettiklerinden fazlasıyla cezalandırılmayacaklarıdır. Kötülüklerde durum böyle sabit olunca, iyiliklerdeki «ondan daha hayırlısı» ifadesinden maksadın sevap üzerine fazladan lütufta bulunulması olduğuna delalet eder. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Ayetin takdiri «Kim bir kötülükle gelirse, onlar ancak yaptıklarının cezasıyla cezalandırılırlar» şeklindedir. Fakat kötülük işlemenin onlara mükerrer olarak isnat edilmesinde onların durumunu daha fazla çirkin gösterme ve dinleyenlerin kalbinde kötülüğe karşı nefreti artırma gayesi bulunduğu için bu ifadeyi tekrarlamıştır. Kötülüğe ancak misliyle karşılık vermesi, iyiliğe ise on misliyle karşılık vermesi O'nun büyük lütfundandır. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] كَرَّرَ ذَلِكَ الْإِحْسَانَ وَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْإِسَاءَةِ بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ كَرَّرَ ذِكْرَ الْإِسَاءَةِ مَرَّتَيْنِ وَاكْتَفَى فِي ذِكْرِ الْإِحْسَانِ بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ، فَمَا السَّبَبُ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّ هَذَا الْمَقَامَ مَقَامُ التَّرْغِيبِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، فَكَانَتِ الْمُبَالَغَةُ فِي الزَّجْرِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لَائِقَةً بِهَذَا الْبَابِ، لِأَنَّ الْمُبَالَغَةَ فِي الزَّجْرِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ مُبَالَغَةٌ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْآخِرَةِ. وَأَمَّا الْآيَةُ الْأُخْرَى فَهِيَ شَرْحُ حَالِهِمْ فَكَانَتِ الْمُبَالَغَةُ فِي ذِكْرِ مَحَاسِنِهِمْ أَوْلَى.
Birinci Soru: Allah Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [İsrâ: 7] “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” buyurarak iyiliği tekrarlamış ve kötülüğü bir defa anmakla yetinmiştir; bu ayette ise kötülüğü iki defa zikredip iyiliği bir defa anmakla yetinmiştir. Bunun sebebi nedir? Cevap: Çünkü bu makam, ahiret yurduna teşvik makamıdır. Dolayısıyla bu bapta günahlardan sakındırmada mübalağa yapmak daha uygundur; zira günahtan sakındırmada mübalağa yapmak, ahirete davette mübalağa yapmaktır. Diğer ayet ise onların durumunun şerhidir, bu yüzden onların güzelliklerini zikretmede mübalağa yapmak daha evladır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ: لَا تُجْزَى السَّيِّئَةُ إِلَّا بِمِثْلِهَا؟ مَعَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ إِذَا مَاتَ فِي الْحَالِ عُذِّبَ أَبَدَ الْآبَادِ وَالْجَوَابُ: لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى عَزْمٍ أَنَّهُ لَوْ عَاشَ أَبَدًا لَقَالَ ذَلِكَ فَعُومِلَ بِمُقْتَضَى عَزْمِهِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ:
İkinci Soru: Küfür kelimesini söyleyen kimse o anda ölecek olsa ebediyen azap göreceği halde, nasıl olur da «Kötülük ancak misliyle cezalandırılır» denilmiştir? Cevap: Çünkü o, ebediyen yaşasa dahi o küfrü söyleme azminde idi; dolayısıyla bu azminin gereğine göre muamele görmüştür. Cübbâî şöyle demiştir:
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ مَنْ يُجَوِّزُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُعَذِّبَ الْأَطْفَالَ عَذَابًا دَائِمًا بِغَيْرِ جُرْمٍ، قُلْنَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَفْعَلَهُ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ لِرَسُولِهِ أَمْرَ الْقِيَامَةِ وَاسْتَقْصَى فِي ذَلِكَ، شَرَحَ لَهُ مَا يَتَّصِلُ بِأَحْوَالِهِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ أَحْكَامَهُ وَفَرَائِضَهُ لَرَادُّكَ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى مَعَادٍ، وَتَنْكِيرُ الْمَعَادِ لِتَعْظِيمِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ إِلَى مَعَادٍ وَأَيُّ مَعَادٍ، أَيْ لَيْسَ لِغَيْرِكَ مِنَ الْبَشَرِ مِثْلُهُ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ مَكَّةُ، وَوَجْهُهُ أَنْ يُرَادَ بِرَدِّهِ إِلَيْهَا يَوْمُ الْفَتْحِ، وَوَجْهُ تَنْكِيرِهِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَعَادًا لَهُ شَأْنٌ عَظِيمٌ لاستيلاء رسول الله ﵌ عَلَيْهَا وَقَهْرِهِ لِأَهْلِهَا وَإِظْهَارِ عِزِّ الْإِسْلَامِ وَإِذْلَالِ حِزْبِ الْكُفْرِ وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، فَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَهُ وَهُوَ بِمَكَّةَ فِي أَذًى وَغَلَبَةٍ مِنْ أَهْلِهَا أَنَّهُ يُهَاجِرُ مِنْهَا وَيُعِيدُهُ إِلَيْهَا ظَاهِرًا ظَافِرًا.
«Bu durum, Allah Teâlâ'nın çocuklara hiçbir günahları olmaksızın ebedî azap etmesini caiz görenlerin mezhebinin batıl olduğuna delalet eder.» Biz deriz ki: Allah'ın bunu yapması caiz değildir ve ayette buna delalet eden bir husus da yoktur. Sonra Cenâb-ı Hak, Resûlü'ne kıyamet işini etraflıca açıklayınca, onun kendi halleriyle ilgili hususları da açıklayarak şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } “Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere döndürecektir”. Ebû Ali şöyle demiştir: Hükümlerini ve farzlarını sana farz kılan [Allah], ölümden sonra seni mutlaka dönülecek yere döndürecektir. «Dönülecek yer» (meâd) kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi, onu tazim etmek içindir; sanki «Öyle bir dönülecek yere döndürecektir ki, ne muazzam bir yer!» yani «İnsanlardan başka hiçbir kimse için onun bir benzeri yoktur» demiştir. Bununla Mekke'nin kastedildiği de söylenmiştir. Bunun vechi, Mekke'ye döndürülmesinden Fetih gününün kastedilmesidir; nekre kılınmasının vechi ise, o gün Mekke'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in orayı fethedip ehline galebe çalması, İslam'ın izzetini ortaya koyup küfür fırkasını zelil kılması sebebiyle çok büyük bir şana sahip bir dönüş yeri olmasıdır. Sure Mekkîdir; sanki Allah Teâlâ Mekke'de iken, Mekke halkının eziyeti ve baskısı altındayken ona oradan hicret edeceğini ve oraya galip ve muzaffer olarak geri döndüreceğini vaat etmiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّهُ ﵇ خَرَجَ مِنَ الْغَارِ وَسَارَ فِي غَيْرِ الطَّرِيقِ مَخَافَةَ الطَّلَبِ، فَلَمَّا أَمِنَ رَجَعَ إِلَى الطَّرِيقِ وَنَزَلَ بِالْجُحْفَةِ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ، وَعَرَفَ الطَّرِيقَ إِلَى مَكَّةَ وَاشْتَاقَ إِلَيْهَا وَذَكَرَ مَوْلِدَهُ وَمَوْلِدَ أَبِيهِ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: تَشْتَاقُ إِلَى بَلَدِكَ وَمَوْلِدِكَ، فَقَالَ ﵇: نَعَمْ، فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇: فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ
Mukâtil şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm mağaradan çıkıp aranma korkusuyla ana yolun dışından yürüdü. Emniyete kavuşunca yola geri döndü ve Mekke ile Medine arasındaki Cuhfe'ye indi. Mekke'nin yolunu tanıyınca orayı özledi; doğduğu yeri ve babasının doğduğu yeri hatırladı. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm indi ve: «Memleketini ve doğduğun yeri özlüyor musun?» dedi. O da: «Evet» buyurdu. Cibrîl aleyhisselâm şöyle dedi: «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ }
يَعْنِي إِلَى مَكَّةَ ظَاهِرًا عَلَيْهِمْ وَهَذَا أَقْرَبُ، لِأَنَّ ظَاهِرَ
“Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere döndürecektir” yani onlara galip gelmiş olarak Mekke'ye döndürecektir.» Bu [yorum gerçeğe] daha yakındır; çünkü meâd (dönüş yeri) kelimesinin zahiri,
الْمَعَادِ أَنَّهُ كَانَ فِيهِ وَفَارَقَهُ وَحَصَلَ الْعَوْدُ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَكَّةَ، وَإِنْ كَانَ سَائِرُ الْوُجُوهِ مُحْتَمَلًا لَكِنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ، قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: وَهَذَا أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ الْغَيْبِ وَوَقَعَ كَمَا أَخْبَرَ فَيَكُونُ مُعْجِزًا، ثُمَّ قَالَ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَوَجْهُ تَعَلُّقِهِ بِمَا قَبْلَهُ أَنَّ/ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ رَسُولَهُ الرَّدَّ إِلَى مَعَادٍ، قَالَ: قُلْ لِلْمُشْرِكِينَ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى يَعْنِي نَفْسَهُ وَمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنَ الثَّوَابِ فِي الْمَعَادِ وَالْإِعْزَازِ بِالْإِعَادَةِ إِلَى مَكَّةَ وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ يَعْنِيهِمْ وَمَا يَسْتَحِقُّونَ مِنَ الْعِقَابِ فِي مَعَادِهِمْ، ثُمَّ قَالَ لِرَسُولِهِ وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَفِي كَلِمَةِ إِلَّا وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا لِلِاسْتِثْنَاءِ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا كَلَامٌ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى كَأَنَّهُ قِيلَ: (وَمَا أُلْقِيَ إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) وَيُمْكِنُ أَيْضًا إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، أَيْ وَمَا كُنْتَ تَرْجُو إِلَّا أَنْ يَرْحَمَكَ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ فَيُنْعِمَ عَلَيْكَ بِذَلِكَ، أَيْ مَا كُنْتَ تَرْجُو إِلَّا عَلَى هَذَا وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى لَكِنْ لِلِاسْتِدْرَاكِ، أَيْ وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ أُلْقِيَ إِلَيْكَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ [الْقَصَصِ: ٤٦] خَصَّصَكَ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ كَلَّفَهُ بِأُمُورٍ أَحَدُهَا: كَلَّفَهُ بِأَنْ لَا يَكُونَ مُظَاهِرًا لِلْكُفَّارِ فَقَالَ: فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ وَثَانِيهَا: أَنْ قَالَ: وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ الْمَيْلُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، قَالَ الضَّحَّاكُ وَذَلِكَ حِينَ دَعَوْهُ إِلَى دِينِ آبَائِهِ ليزوجوه ويقاسموه شطرا من مالهم، أَيْ لَا تَلْتَفِتْ إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا تَرْكَنْ إِلَى قَوْلِهِمْ فَيَصُدُّوكَ عَنِ اتِّبَاعِ آيَاتِ اللَّهِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَادْعُ إِلى رَبِّكَ أَيْ: إِلَى دِينِ رَبِّكَ، وَأَرَادَ التَّشَدُّدَ فِي دُعَاءِ الْكُفَّارِ وَالْمُشْرِكِينَ، فَلِذَلِكَ قَالَ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ مَنْ رَضِيَ بِطَرِيقَتِهِمْ أَوْ مَالَ إِلَيْهِمْ كَانَ مِنْهُمْ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا عَلَى الْكُلِّ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَهُ بِهِ خُصُوصًا لِأَجْلِ التَّعْظِيمِ، فَإِنْ قِيلَ الرَّسُولُ كَانَ مَعْلُومًا مِنْهُ أَنْ لَا يَفْعَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ أَلْبَتَّةَ فَمَا فَائِدَةُ هَذَا النَّهْيِ؟ قُلْنَا لَعَلَّ الْخِطَابَ مَعَهُ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ غَيْرُهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَا تَعْتَمِدْ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ وَلَا تَتَّخِذْ غَيْرَهُ وَكِيلًا فِي أُمُورِكَ، فَإِنَّ مَنْ وَثِقَ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَأَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْ طَرِيقَهُ فِي التَّوْحِيدِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، أَيْ لَا نَافِعَ وَلَا ضَارَّ وَلَا مُعْطِيَ وَلَا مَانِعَ إِلَّا هُوَ، كَقَوْلِهِ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٩] فَلَا يجوز اتخاذ إله سواء، ثُمَّ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
daha önce orada bulunulup ayrılınan ve tekrar dönülen yer olmasıdır; bu da Mekke'den başkasına uymaz. Diğer vecihler muhtemel olsa da bu vecih daha yakındır. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu, onun peygamberliğine delalet eden hususlardan biridir; çünkü gaybdan haber vermiş ve haber verdiği gibi gerçekleşmiştir, dolayısıyla mucize olur. Sonra şöyle buyurdu: { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “De ki: «Rabbim, kimin hidayetle geldiğini ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu en iyi bilendir.»”. Bunun öncekiyle irtibatının vechi şudur: Allah Teâlâ Resûlü'ne dönülecek yere döndürülmeyi vaat edince, şöyle buyurdu: Müşriklere de ki; Rabbim kimin hidayetle geldiğini -yani kendisini ve meâdda hak edeceği mükâfatı ile Mekke'ye döndürülmekle nail olacağı izzeti- ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu -yani onları ve varacakları yerde hak ettikleri cezayı- en iyi bilendir. Sonra Resûlü'ne şöyle buyurdu: { وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Sen bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir”. { إِلَّا } (illâ) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: İstisna için olmasıdır. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Bu, manaya hamledilmiş bir kelamdır; sanki «Bu Kitap sana ancak Rabbinden bir rahmet olarak vahyolundu» denilmiştir. Ayeti zahiri üzere yürütmek de mümkündür; yani «Sen ancak Allah'ın rahmetiyle sana merhamet edip bunu sana lütfetmesini umabilirdin», yani ancak buna güvenebilirdin. İkinci vecih: { إِلَّا } kelimesinin istidrak için «lâkin» (fakat) manasında olmasıdır; yani «Fakat Rabbinden bir rahmet olarak sana vahyedildi» demektir. Bunun benzeri: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } [Kasas: 46] “Biz [Mûsâ'ya] seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin. Fakat Rabbinden bir rahmet olarak [seni peygamber kıldık]” buyruğudur; yani seni bununla mümtaz kıldı. Sonra [Allah] onu birtakım hususlarla mükellef kıldı. Bunlardan birincisi: Kâfirlere arka çıkmamakla mükellef kılmasıdır; nitekim { فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ } “O halde sakın kâfirlere arka çıkma!” buyurmuştur. İkincisi: Müşriklere meyletmek hususunda { وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ } “Sana indirildikten sonra, sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar” buyurmasıdır. Dahhâk şöyle demiştir: Bu, onlar kendisini evlendirmek ve mallarının yarısını ona vermek karşılığında atalarının dinine davet ettikleri zaman olmuştur. Yani: «Onlara iltifat etme ve onların sözlerine meyletme ki seni Allah'ın ayetlerine uymaktan alıkoymasınlar.» Üçüncüsü: { وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “Sen Rabbine davet et” yani «Rabbinin dinine davet et» buyruğudur. Kâfir ve müşrikleri davet etme hususunda kararlılığı kastetmiştir; bu yüzden { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma!” buyurmuştur. Zira onların yolundan razı olan veya onlara meyleden kimse onlardan olur. Dördüncüsü: { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma!” buyruğudur. Bu her ne kadar herkese vacip olsa da, Allah Teâlâ tazim gayesiyle hususi olarak ona hitap etmiştir. Eğer «Resûl'ün böyle bir şeyi asla yapmayacağı bilindiğine göre bu nehiyin faydası nedir?» denilirse; deriz ki: Hitap onunla olmakla birlikte muhatap başkası olabilir. Mananın «Allah'tan başkasına dayanma ve işlerinde O'ndan başkasını vekil edinme» olması da caizdir; zira Allah Teâlâ'dan başkasına güvenen kimse, tevhid yolunu tamamlamamış gibi olur. Sonra { لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurarak O'ndan başka fayda veren, zarar veren, veren ve engelleyen bulunmadığını beyan etmiştir; nitekim { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا } [Müzzemmil: 9] “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız O'nu vekil edin” buyrulmuştur. Dolayısıyla O'ndan başka bir ilah edinmek caiz değildir. Sonra: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olacaktır” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ فَسَّرَ الْهَلَاكَ بِالْعَدَمِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعْدِمُ كُلَّ شَيْءٍ سِوَاهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَ الْهَلَاكَ بِإِخْرَاجِهِ عَنْ كَوْنِهِ مُنْتَفَعًا بِهِ، إِمَّا بِالْإِمَاتَةِ أَوْ بِتَفْرِيقِ الْأَجْزَاءِ، وَإِنْ كَانَتْ أَجْزَاؤُهُ بَاقِيَةً، فَإِنَّهُ يُقَالُ هَلَكَ الثَّوْبُ وَهَلَكَ الْمَتَاعُ وَلَا يُرِيدُونَ بِهِ فَنَاءَ أَجْزَائِهِ، بَلْ خُرُوجَهُ عَنْ كَوْنِهِ مُنْتَفَعًا بِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَعْنَى كَوْنِهِ هَالِكًا كَوْنُهُ قَابِلًا لِلْهَلَاكِ فِي ذَاتِهِ، فَإِنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مَا كَانَ مُمْكِنَ الْوُجُودِ كَانَ قَابِلًا لِلْعَدَمِ فَكَانَ قَابِلًا لِلْهَلَاكِ، فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْهَلَاكِ نَظَرًا إِلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Birinci Mesele: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ } “Her şey helak olacaktır” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İnsanlardan bir kısmı helaki «yokluk» (adem) ile tefsir etmişlerdir; buna göre mana, Allah Teâlâ'nın Kendisi dışındaki her şeyi yok edeceğidir. Bir kısmı ise helaki, ister ölümle isterse parçaların dağılmasıyla olsun -parçaları baki kalsa bile- kendisinden faydalanılır olmaktan çıkmasıyla tefsir etmiştir. Nitekim «elbise helak oldu», «eşya helak oldu» denilir ve bununla parçalarının yok olması değil, kendisinden faydalanılır durumdan çıkması kastedilir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bir şeyin helak olmasının manası, bizzat zatında helak olmayı kabul edici olmasıdır; zira O'nun dışındaki her şey zatı gereği mümkinü'l-vücûddur (varlığı zorunlu olmayan mümkündür) ve mümkinü'l-vücûd olan her şey yokluğu da kabul edicidir, dolayısıyla helaki kabul edicidir. İşte bu açıdan bakılarak ona helak ismi verilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ لَمَّا أَرَادُوا إِقَامَةَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى يَقْبَلُ الْعَدَمَ وَالْهَلَاكَ قَالُوا:
Bil ki kelamcılar, Allah Teâlâ dışındaki her şeyin yokluğu ve helaki kabul ettiğine delil getirmek istediklerinde şöyle demişlerdir:
ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ مُحْدَثٌ، وَكُلُّ مَا كَانَ مُحْدَثًا فَإِنَّ حَقِيقَتَهُ قَابِلَةٌ لِلْعَدَمِ وَالْوُجُودِ، وَكُلَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ أَبَدًا، لِأَنَّ الْإِمْكَانَ مِنْ لَوَازِمَ الْمَاهِيَّةِ، وَلَازِمُ الْمَاهِيَّةِ/ لَا يَزُولُ قَطُّ، إِلَّا أَنَّا لَمَّا نَظَرْنَا فِي هَذِهِ الدَّلَالَةِ مَا وَجَدْنَاهَا وَافِيَةً بِهَذَا الْغَرَضِ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَقَامُوا الدَّلَالَةَ عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ، فَلَوْ قَدَرُوا عَلَى إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا مُتَحَيِّزٌ أَوْ قَائِمٌ بِالْمُتَحَيِّزِ لَتَمَّ غَرَضُهُمْ، إِلَّا أَنَّ الْخَصْمَ يثبت
Âlemin sonradan yaratıldığı (muhdes olduğu) sabittir. Sonradan yaratılan her şeyin mahiyeti ise yokluğu ve varlığı kabul edicidir. Böyle olan her şeyin de daima bu hal üzere kalması vaciptir; çünkü imkân mahiyetin lazımlarındandır ve mahiyetin lazımı asla zail olmaz. Ne var ki biz bu delile baktığımızda, onun bu maksadı karşılamada yeterli olmadığını gördük; çünkü onlar ancak cisimlerin ve arazların sonradan yaratıldığına delil getirmişlerdir. Şayet Allah Teâlâ dışındakilerin ya yer tutan (mütehayyiz) ya da yer tutanla kaim olduğunu kanıtlayabilselerdi maksatları hâsıl olurdu. Fakat hasım,
مَوْجُودَاتٍ لَا مُتَحَيِّزَةً وَلَا قَائِمَةً بِالْمُتَحَيِّزِ، فَالدَّلِيلُ الَّذِي يُبَيِّنُ حُدُوثَ الْمُتَحَيِّزِ وَالْقَائِمِ بِالْمُتَحَيِّزِ لَا يُبَيِّنُ حُدُوثَ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بَعْدَ قِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى نَفْيِ ذَلِكَ الْقِسْمِ الثَّالِثِ، وَلَهُمْ فِي نَفْيِ هَذَا الْقِسْمِ الثَّالِثِ طَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُمْ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَوَجَبَ نَفْيُهُ وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ رَكِيكَةٌ بَيَّنَّا سُقُوطَهَا فِي الْكُتُبِ الْكَلَامِيَّةِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُمْ لَوْ وُجِدَ مَوْجُودٌ هَكَذَا لَكَانَ مُشَارِكًا لِلَّهِ تَعَالَى فِي نَفْيِ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ وَالْإِمْكَانِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَصَارَ مِثْلًا لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمَا وَإِنِ اشْتَرَكَا فِي هَذَا السَّلْبِ إِلَّا أَنَّهُ يَتَمَيَّزُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِمَاهِيَّةٍ وَحَقِيقَةٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ دَلِيلَهُمُ الْعَقْلِيَّ لَا يَفِي بِإِثْبَاتِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ، وَالَّذِي يُعْتَمَدَ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ ثَبَتَ أَنَّ صَانِعَ الْعَالِمِ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ فَيَسْتَحِيلُ وُجُودُ مَوْجُودٍ آخَرَ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِلَّا لَاشْتَرَكَا فِي الْوُجُوبِ وَامْتَازَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِخُصُوصِيَّتِهِ، وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَكَّبًا عَمَّا بِهِ الْمُشَارَكَةُ وَعَمَّا بِهِ الْمُمَايَزَةُ وَكُلُّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ مُفْتَقِرٌ إِلَى جُزْئِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْجُزْأَيْنِ إِنْ كَانَا وَاجِبَيْنِ كَانَا مُشْتَرِكَيْنِ فِي الْوُجُوبِ وَمُتَمَايِزَيْنِ بِاعْتِبَارٍ آخَرَ فَيَلْزَمُ تَرَكُّبُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَيْضًا وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُونَا وَاجِبَيْنِ فَالْمُرَكَّبُ عَنْهُمَا الْمُفْتَقِرُ إِلَيْهِمَا أَوْلَى أَنْ لَا يَكُونَ وَاجِبًا، فَثَبَتَ أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَاحِدٌ وَأَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ وَكُلُّ مُمْكِنٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، وَافْتِقَارُهُ إِلَى الْمُرَجِّحِ، إِمَّا حَالَ عَدَمِهِ أَوْ حَالَ وُجُودِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ ثَبَتَ أَنَّهُ مُحْدَثٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَافْتِقَارُ الْمَوْجُودِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ، إِمَّا حَالَ حُدُوثِهِ أَوْ حَالَ بَقَائِهِ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ إِيجَادُ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ الِافْتِقَارَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا حَالَ الْحُدُوثِ، وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى مُحْدَثٌ سَوَاءٌ كَانَ مُتَحَيِّزًا أَوْ قَائِمًا بِالْمُتَحَيِّزِ أَوْ لَا مُتَحَيِّزًا وَلَا قَائِمًا بِالْمُتَحَيِّزِ، فَإِنْ نَقَضْتَ هَذِهِ الدَّلَالَةَ بِذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّ هُنَاكَ فَرْقًا قَوِيًّا وَإِذَا ثَبَتَ حُدُوثُ كُلِّ مَا سِوَاهُ وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُحْدَثًا كَانَ قَابِلًا لِلْعَدَمِ ثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْبَاهِرِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ، بِمَعْنَى كَوْنِهِ قَابِلًا لِلْهَلَاكِ وَالْعَدَمِ، ثُمَّ إِنَّ الَّذِينَ فَسَّرُوا الْآيَةَ بِذَلِكَ قَالُوا هَذَا أَوْلَى وَذَلِكَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَمَ بِكَوْنِهَا هَالِكَةً فِي الْحَالِ، وَعَلَى مَا قُلْنَاهُ فَهِيَ هَالِكَةٌ فِي الْحَالِ، وَعَلَى مَا قُلْتُمُوهُ أَنَّهَا سَتَهْلَكُ لَا أَنَّهَا هَالِكَةٌ فِي الْحَالِ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى وَأَيْضًا فَالْمُمْكِنُ إِذَا وُجِدَ مِنْ حَيْثُ هُوَ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لَا لِلْوُجُودِ وَلَا لِلْعَدَمِ مِنْ ذَاتِهِ، فَهَذِهِ الِاسْتِحْقَاقِيَّةُ مُسْتَحَقَّةٌ لَهُ مِنْ ذَاتِهِ، وَأَمَّا الْوُجُودُ فَوَارِدٌ عَلَيْهِ مِنَ الْخَارِجِ فَالْوُجُودُ لَهُ كَالثَّوْبِ الْمُسْتَعَارِ لَهُ وَهُوَ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ كَالْإِنْسَانِ الْفَقِيرِ الَّذِي اسْتَعَارَ ثَوْبًا مِنْ رَجُلٍ غَنِيٍّ، فَإِنَّ الْفَقِيرَ لَا يَخْرُجُ بِسَبَبِ ذَلِكَ عَنْ كَوْنِهِ فَقِيرًا كَذَا الْمُمْكِنَاتُ عَارِيَةٌ عَنِ الْوُجُودِ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، وَإِنَّمَا الْوُجُودُ ثَوْبٌ حَصَلَ لَهَا بِالْعَارِيَةِ فَصَحَّ أَنَّهَا أَبَدًا هَالِكَةٌ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى أَنَّهَا/ سَتُعْدَمُ فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَنْ قَالُوا: الْهَلَاكُ فِي اللُّغَةِ لَهُ مَعْنَيَانِ أَحَدُهُمَا: خُرُوجُ الشَّيْءِ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُنْتَفَعًا بِهِ وَالثَّانِي: الْفَنَاءُ وَالْعَدَمُ لَا جَائِزٌ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْأَوَّلِ لِأَنَّ هَلَاكَهَا بِمَعْنَى خُرُوجِهَا عَنْ حَدِّ الِانْتِفَاعِ مُحَالٌ، لِأَنَّهَا وَإِنْ تَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهَا فَإِنَّهَا مُنْتَفَعٌ بِهَا لِأَنَّ النَّفْعَ الْمَطْلُوبَ كَوْنُهَا بِحَيْثُ يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْقَدِيمِ، وَهَذِهِ الْمَنْفَعَةُ بَاقِيَةٌ سَوَاءٌ بَقِيَتْ مُتَفَرِّقَةً أَوْ مُجْتَمِعَةٌ، وَسَوَاءٌ بَقِيَتْ مَوْجُودَةً أَوْ صَارَتْ مَعْدُومَةً. وَإِذَا تَعَذَّرَ حَمْلُ الْهَلَاكِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْفَنَاءِ. أَجَابَ مَنْ حَمَلَ الْهَلَاكَ عَلَى التَّفَرُّقِ قَالَ: هَلَاكُ الشَّيْءِ خُرُوجُهُ عَنِ الْمَنْفَعَةِ الَّتِي يَكُونُ الشَّيْءُ مَطْلُوبًا لِأَجْلِهَا، فَإِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ قِيلَ هَلَكَ لِأَنَّ الصِّفَةَ الْمَطْلُوبَةَ مِنْهُ حَيَاتُهُ وَعَقْلُهُ، وَإِذَا تَمَزَّقَ الثَّوْبُ قِيلَ هَلَكَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ صَلَاحِيَتُهُ لِلُّبْسِ، فَإِذَا تَفَرَّقَتْ أجزاء العالم
ne yer tutan ne de yer tutanla kaim olan varlıkların bulunduğunu kabul etmektedir. Dolayısıyla yer tutanın ve yer tutanla kaim olanın sonradan yaratıldığını açıklayan delil, bu üçüncü kısmın nefyine dair delil ikame edilmedikçe Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin sonradan yaratıldığını açıklayamaz. Kelamcıların bu üçüncü kısmı nefyetmede iki yolu vardır: Birincisi: «Buna dair bir delil yoktur, o halde nefyi vaciptir» şeklindeki sözleridir ki bu, kelam kitaplarında tutarsızlığını açıkladığımız zayıf bir yoldur. İkincisi: «Eğer böyle bir varlık bulunsaydı, mekânın, zamanın ve imkânın nefyinde Allah Teâlâ'ya ortak olurdu; böyle olsaydı Allah Teâlâ'ya benzer olurdu» şeklindeki sözleridir. Bu da zayıftır; zira «Bu ikisi bu selbî (olumsuz) vasıfta ortak olsalar bile, her birinin mahiyet ve hakikat bakımından diğerinden ayrıştığı» söylenebilir. Durum böyle olunca, onların aklî delilinin { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olacaktır” kaziyesini ispat etmeye yetmediği ortaya çıkar. Bu hususta itimat edilecek olan şudur: Deriz ki, âlemin yaratıcısının zatı gereği vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olduğu sabittir; dolayısıyla zatı gereği vacip olan başka bir varlığın bulunması imkânsızdır. Aksi takdirde her ikisi de vacip olmakta ortak olur ve her biri diğerinden kendine has bir özellikle ayrışırdı. Ortak olunan şey ile ayrışılan şey ise birbirinden farklıdır; böylece her ikisi de ortak olunan şey ile ayrışılan şeyden mürekkep (bileşik) olurdu. Her mürekkep ise mümkündür ve cüzlerine muhtaçtır. Sonra bu iki cüz eğer vacip olsaydı, vacip olmakta ortak olup başka bir açıdan ayrışırlardı; bu durumda onların her birinin de mürekkep olması gerekir ve teselsül lazım gelirdi ki bu batıldır. Eğer bu iki cüz vacip değilse, onlardan meydana gelen ve onlara muhtaç olan mürekkep varlığın vacip olmaması evleviyetle gerekir. Böylece vacibü'l-vücûdun tek olduğu, O'nun dışındaki her şeyin mümkün olduğu ve her mümkünün mutlaka bir tercih ediciye (müreccehe) muhtaç olduğu sabit olur. Mümkünün tercih ediciye olan ihtiyacı ise ya yokluğu halinde ya da varlığı halindedir. Eğer birincisi ise, onun sonradan yaratıldığı (muhdes olduğu) sabit olur. Eğer ikincisi ise, var olanın tesir ediciye olan ihtiyacı ya meydana gelişi (hudûsu) halinde ya da devamı (bekası) halindedir. İkincisi batıldır, çünkü mevcut olanın yeniden var edilmesi (tahsîl-i hâsıl) gerekir ki bu imkânsızdır. Böylece ihtiyacın ancak hudûs halinde hâsıl olduğu sabit olur. Ve Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin -ister yer tutan olsun, ister yer tutanla kaim olsun, isterse ne yer tutan ne de yer tutanla kaim olsun- muhdes olduğu sabit olur. Şayet sen bu delili Allah'ın zatı ve sıfatları ile nakzetmeye kalkışırsan, bil ki orada güçlü bir fark vardır. O'nun dışındaki her şeyin hudûsu sabit olup sonradan olan her şeyin de yokluğu kabul ettiği sabit olunca; bu parlak bürhanla, helaki ve yokluğu kabul etmesi anlamında «O'nun zatından başka her şeyin helak olucu olduğu» sabit olur. Sonra ayeti bu şekilde tefsir edenler şöyle demişlerdir: Bu tefsir daha evladır; zira Cenâb-ı Hak onların şu anda helak olucu olduğuna hükmetmiştir. Bizim dediğimize göre onlar şu anda helak olucudur; sizin dediğinize göre ise şu anda helak olucu değil, gelecekte helak olacaklardır. Dolayısıyla bizim görüşümüz daha evladır. Ayrıca mümkün varlık, zatı itibarıyla var olduğu zaman kendiliğinden ne varlığı ne de yokluğu hak eder; dolayısıyla bu hak ediş durumu onun zatı gereğidir. Varlık ise ona dışarıdan arız olmuştur. Varlık onun için ödünç alınmış bir elbise gibidir; o ise zatı itibarıyla, zengin bir adamdan elbise ödünç alan fakir insan gibidir. Zira fakir kimse bu sebeple fakir olmaktan çıkmaz. İşte mümkünler de zatları itibarıyla varlıktan yoksundur; varlık ise onlara ancak ödünç olarak verilmiş bir elbisedir. Dolayısıyla onların zatları itibarıyla ebediyen helak olucu olmaları sahihtir. Ayeti «onların yok edileceği» manasına hamledenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Lügatte helakin iki manası vardır: Birincisi, bir şeyin kendisinden faydalanılır olmaktan çıkması; ikincisi, fena ve ademdir (yok oluştur). Lafzı birinci manaya hamletmek caiz değildir; zira onların faydalanma sınırından çıkması anlamında helak olmaları imkânsızdır. Çünkü parçaları dağılsa bile yine kendilerinden faydalanılır; zira arzu edilen fayda, onlar vasıtasıyla Kadîm Yaratıcı'nın varlığına delil getirilmesinin mümkün olmasıdır. Bu menfaat ise parçaları ister dağınık ister bir arada kalsın, ister mevcut kalsın isterse yok olsun bakidir. Helaki bu veche hamletmek imkânsız olunca, onu fenaya (yok oluşa) hamletmek vacip olur. Helaki parçalanıp dağılma olarak yorumlayanlar ise şöyle cevap vermişlerdir: Bir şeyin helak olması, o şeyin kendisi için arzulandığı menfaatten çıkmasıdır. Nitekim insan öldüğünde «helak oldu» denilir; çünkü ondan beklenen sıfat hayatı ve aklıdır. Elbise parçalandığında «helak oldu» denilir; çünkü ondan maksat giyilmeye elverişli olmasıdır. Âlemin parçaları dağıldığında ise
خرجت السموات وَالْكَوَاكِبُ وَالْجِبَالُ وَالْبِحَارُ عَنْ صِفَاتِهَا الَّتِي لِأَجْلِهَا كَانَتْ مُنْتَفَعًا بِهَا انْتِفَاعًا خَاصًّا، فَلَا جَرَمَ صَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ الْهَالِكِ عَلَيْهَا فَأَمَّا صِحَّةُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الصَّانِعِ سُبْحَانَهُ فَهَذِهِ الْمَنْفَعَةُ ليست منفعة
gökler, yıldızlar, dağlar ve denizler kendilerinden özel bir şekilde faydalanılan sıfatlarından çıkmış olurlar. Dolayısıyla onlara helak olmuş isminin verilmesi şüphesiz sahih olur. Onlarla Yaratıcı Teâlâ'ya istidlalde bulunmanın sahih olmasına gelince; bu menfaat,
خَاصَّةً بِالشَّمْسِ مِنْ حَيْثُ هِيَ شَمْسٌ وَالْقَمَرِ مِنْ حَيْثُ هُوَ قَمَرٌ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ بَقَائِهَا أَنْ لَا يُطْلَقُ عَلَيْهَا اسْمُ الْهَالِكِ ثُمَّ احْتَجُّوا عَلَى بَقَاءِ أَجْزَاءِ الْعَالَمِ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٨] وَهَذَا صَرِيحٌ بِأَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ بَاقِيَةٌ إِلَّا أَنَّهَا صَارَتْ مُتَّصِفَةً بِصِفَةٍ أُخْرَى فَهَذَا مَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
güneş olması bakımından güneşe ve ay olması bakımından aya has bir menfaat değildir. Dolayısıyla bu menfaatin baki kalmasından, onlara helak olmuş isminin verilmeyeceği sonucu çıkmaz. Sonra onlar âlemin parçalarının baki kalacağına { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } [İbrâhîm: 48] “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” ayetiyle delil getirmişlerdir; bu ayet, o parçaların baki kalıp ancak başka bir sıfata bürüneceklerini açıkça göstermektedir. Bu makamda söylenecek olanlar bunlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ التَّوْحِيدِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَيْءٌ، قَالُوا لِأَنَّهُ اسْتَثْنَى مِنْ قَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ اسْتِثْنَاءً يُخْرِجُ مَا لَوْلَاهُ لَوَجَبَ أَوْ لَصَحَّ دُخُولُهُ تَحْتَ اللَّفْظِ، فَوَجَبَ كَوْنُهُ شَيْئًا يُؤَكِّدُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَاحْتِجَاجُهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِشَيْءٍ بِقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Tevhid ehli, Allah Teâlâ'nın bir «şey» olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Cenâb-ı Hak { كُلُّ شَيْءٍ } “her şey” ifadesinden öyle bir istisna yapmıştır ki, o olmasaydı lafzın kapsamına girmesi vacip veya sahih olurdu; öyleyse O'nun «şey» olması vaciptir. En'âm Suresi'nde zikrettiğimiz { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } [En'âm: 19] “De ki: «Hangi şey şahitlik bakımından en büyüktür?» De ki: «Allah»” buyruğu da bunu pekiştirmektedir. O'nun bir «şey» olmadığına dair
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَالْكَافُ مَعْنَاهُ الْمِثْلُ فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ لَيْسَ مِثْلُ مِثْلِهِ شَيْءٌ وَمِثْلُ مِثْلِ اللَّهِ هُوَ اللَّهُ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ شَيْئًا، جَوَابُهُ: أَنَّ الْكَافَ صِلَةٌ زَائِدَةٌ.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ: 11] “O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur” buyruğu ile getirilen delile -ki kâf (ك) harfi misil manasındadır, buna göre ayetin takdiri «O'nun mislinin misli gibi bir şey yoktur» şeklinde olur; Allah'ın mislinin misli ise Allah'tır, öyleyse Allah'ın bir şey olmaması gerekir- verilen cevap şudur: Kâf harfi zâid bir sıladır (pekiştirme edatıdır).
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُجَسِّمَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جِسْمٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالُوا الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي إِثْبَاتِ الْوَجْهِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْجِسْمِيَّةَ (وَالثَّانِي) : قَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
Üçüncü Mesele: Mücessime bu ayetle Allah Teâlâ'nın bir cisim olduğuna iki vecihten delil getirmiştir: Birincisi: Ayetin «vech» (yüz) kelimesini açıkça ispat ettiğini ve bunun da cisim olmayı gerektirdiğini söylemişlerdir. İkincisi: { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” buyruğudur;
وَكَلِمَةُ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ وَذَلِكَ لَا يُعْقَلُ إِلَّا فِي الْأَجْسَامِ وَالْجَوَابُ: لَوْ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ يَلْزَمُ أَنْ يَفْنَى جَمِيعُ أَعْضَائِهِ وَأَنْ لَا يَبْقَى مِنْهُ إِلَّا الْوَجْهُ.
{ إِلَى } (ilâ) kelimesi gaye (varış noktası) bildirir ve bu da ancak cisimlerde akla gelebilir. Cevap: Eğer bu söz doğru olsaydı, O'nun bütün azalarının fani olması ve O'ndan sadece yüzünün baki kalması gerekirdi.
وَقَدِ الْتَزَمَ ذَلِكَ بَعْضُ الْمُشَبِّهَةِ مِنَ الرَّافِضَةِ. وَهُوَ بَيَانُ ابن سَمْعَانَ وَذَلِكَ لَا يَقُولُ بِهِ عَاقِلٌ، ثُمَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْوَجْهُ هُوَ الْوُجُودُ وَالْحَقِيقَةُ يُقَالُ وَجْهُ هَذَا الْأَمْرِ كَذَا أَيْ حَقِيقَتُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْوَجْهُ صِلَةٌ، وَالْمُرَادُ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا هُوَ، وَأَمَّا كَلِمَةُ إِلَى فَالْمَعْنَى وَإِلَى مَوْضِعِ حُكْمِهِ وَقَضَائِهِ تُرْجَعُونَ.
Râfızîlerden bazı müşebbihe fırkası -ki o Beyân b. Sem'ân'dır- bunu kabul etmiştir; oysa aklı başında hiçbir kimse bunu söylemez. Sonra insanlardan bir kısmı «vech» kelimesinin varlık ve hakikat olduğunu söylemiştir; nitekim «bu işin vechi (mahiyeti) şudur» yani hakikati şudur denilir. Bir kısmı da «vech» kelimesinin sıla (pekiştirme) olduğunu ve maksadın «O'ndan başka her şey helak olacaktır» demek olduğunu söylemiştir. { إِلَى } edatına gelince; mana «O'nun hüküm ve kaza makamına döndürüleceksiniz» demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهِ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ، قَالُوا لِأَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي فَنَاءَ الْكُلِّ فَلَوْ كَانَتَا مَخْلُوقَتَيْنِ لَفَنِيَتَا، وَهَذَا يُنَاقِضُ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ: أُكُلُها دائِمٌ [الرَّعْدِ: ٣٥] وَالْجَوَابُ: هَذَا مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] وَفِي صِفَةِ النَّارِ وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٤] ثُمَّ إِمَّا أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ عَلَى الْأَكْثَرِ، كَقَوْلِهِ:
Dördüncü Mesele: Mutezile bu ayetle cennet ve cehennemin henüz yaratılmamış olduğuna delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü ayet her şeyin fenasını iktiza eder; şayet yaratılmış olsalardı fani olurlardı, bu ise Allah Teâlâ'nın cennetin vasfı hakkındaki { أُكُلُها دائِمٌ } [Ra'd: 35] “yemişleri süreklidir” buyruğuna zıt düşer. Cevap: Bu iddia, Allah Teâlâ'nın cennetin vasfı hakkındaki { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } [Âl-i İmrân: 133] “takva sahipleri için hazırlanmıştır” ve cehennemin vasfı hakkındaki { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } [Bakara: 24] “yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış [ateş]” buyruklarıyla çelişir. Sonra, ya { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ } “her şey helak olacaktır” buyruğu,
/ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] أَوْ يُحْمَلُ قَوْلُهُ: أُكُلُها دائِمٌ عَلَى أَنَّ زَمَانَ فَنَائِهِمَا لَمَّا كَانَ قَلِيلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى زَمَانِ بَقَائِهِمَا لَا جَرَمَ أُطْلِقَ لَفْظُ الدَّوَامِ عَلَيْهِ.
{ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [Neml: 23] “ona her şeyden verilmiştir” ayetinde olduğu gibi çoğunluğa hamledilir; yahut da { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” buyruğu, o ikisinin fena bulacağı zamanın baki kalacakları zamana nispetle pek az olması sebebiyle kendilerine devamlılık lafzının verilmiş olmasına hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّاتَ ذَاتٌ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّهُ حَكَمَ بِالْهَلَاكِ عَلَى الشَّيْءِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ فِي كَوْنِهِ شَيْئًا قَابِلٌ لِلْهَلَاكِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْمَعْدُومُ شَيْئًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رب العالمين.
Beşinci Mesele: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ } “Her şey helak olacaktır” buyruğu, zatın bilfiil zat olduğuna delalet eder; çünkü [Cenâb-ı Hak] şey üzerine helak hükmü vermiştir, bu da şeyin şey olmak bakımından helaki kabul edici olduğunu gösterir. Dolayısıyla madumun (yok olanın) bir şey olmaması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.