Binûn

Ankebût Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْإِيذَاءُ إِلَى حَدِّ الْإِكْرَاهِ، وَيَكُونُ قَلْبُهُ مُطْمَئِنًا بِالْإِيمَانِ فَلَا يَتْرُكُ اللَّهَ، وَمَعَ هَذَا لَمْ يَفْعَلْهُ بَلْ تَرَكَ اللَّهَ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالْمُؤْمِنُ أُوذِيَ وَلَمْ يَتْرُكْ سَبِيلَ اللَّهِ بَلْ أَظْهَرَ كَلِمَتَيِ الشَّهَادَةِ وَصَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ.

[eziyet] ikrah (zorlama) derecesine varıp kalbi de imanla mutmain olarak Allah'ı terk etmeyebilirdi. Buna rağmen bunu yapmadı, bilakis Allah'ı tamamen terk etti. Mümin ise eziyete uğratıldı ve Allah'ın yolunu terk etmedi; aksine kelime-i şehadeti izhar edip itaate ve ibadete sabretti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ صَارِفَةً عَنِ الْإِيمَانِ كَمَا أَنَّ عَذَابَ اللَّهِ صَارِفٌ عَنِ الْكُفْرِ، وَقِيلَ جَزِعُوا مِنْ عَذَابِ النَّاسِ كَمَا جَزِعُوا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَبِالْجُمْلَةِ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ جَعَلُوا فِتْنَةَ النَّاسِ مَعَ ضَعْفِهَا وَانْقِطَاعِهَا كَعَذَابِ اللَّهِ الْأَلِيمِ الدَّائِمِ حَتَّى تَرَدَّدُوا فِي الْأَمْرِ، وَقَالُوا إِنْ آمَنَّا نَتَعَرَّضُ لِلتَّأَذِّي مِنَ النَّاسِ وَإِنْ تَرَكْنَا الْإِيمَانَ نَتَعَرَّضُ لِمَا تَوَعَّدَنَا بِهِ مُحَمَّدٌ ﵊، وَاخْتَارُوا الِاحْتِرَازَ عَنِ التَّأَذِّي الْعَاجِلِ وَلَا يَكُونُ التَّرَدُّدُ إِلَّا عِنْدَ التَّسَاوِي وَمِنْ أَيْنَ إِلَى أَيْنَ تَعْذِيبُ النَّاسِ لَا يَكُونُ شَدِيدًا، وَلَا يَكُونُ مَدِيدًا لِأَنَّ الْعَذَابَ إِنْ كَانَ شَدِيدًا كَعَذَابِ النَّارِ وَغَيْرِهِ يَمُوتُ الْإِنْسَانُ فِي الْحَالِ فَلَا يَدُومُ التَّعْذِيبُ، وَإِنْ كَانَ مَدِيدًا كَالْحَبْسِ وَالْحَصْرِ لَا يَكُونُ شَدِيدًا وَعَذَابُ اللَّهِ شَدِيدٌ وَزَمَانُهُ مَدِيدٌ، وَأَيْضًا عَذَابُ الناس له دافع وعذاب الله ماله مِنْ دَافِعٍ، وَأَيْضًا عَذَابُ النَّاسِ عَلَيْهِ ثَوَابٌ عَظِيمٌ، وَعَذَابُ اللَّهِ بَعْدَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَالْمَشَقَّةُ إِذَا كَانَتْ مُسْتَعْقِبَةً لِلرَّاحَةِ الْعَظِيمَةِ تَطِيبُ وَلَا تُعَدُّ عَذَابًا كَمَا تُقْطَعُ السِّلْعَةُ الْمُؤْذِيَةُ وَلَا تُعَدُّ عَذَابًا.

Üçüncü Mesele: O'nun: { جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } “İnsanların eziyetini Allah'ın azabı gibi tutar” buyruğu hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: “Allah'ın azabı küfürden vazgeçirici olduğu gibi, insanların eziyetini de imandan vazgeçirici kıldı.” Şöyle de denilmiştir: Allah'ın azabından feryat edip sızlandıkları gibi insanların azabından da feryat edip sızlandılar. Özetle bunun anlamı şudur: Onlar, insanların eziyetini -zayıf ve geçici olmasına rağmen- Allah'ın elem verici ve ebedî azabı gibi kılmışlar, hatta bu hususta tereddüde düşerek: “İman edersek insanların eziyetine maruz kalırız; imanı terk edersek Muhammed'in (aleyhisselâm) bizi tehdit ettiği şeye maruz kalırız” demişler ve peşin olan eziyetten sakınmayı tercih etmişlerdir. Tereddüt ise ancak [iki şey] eşit olduğunda meydana gelir. Oysa nerede o nerede bu! İnsanların azap etmesi ne şiddetli olur ne de uzun sürer; çünkü azap ateş azabı ve benzeri gibi şiddetli olsa insan hemen ölür ve azap devam etmez; hapis ve abluka gibi uzun süreli olsa şiddetli olmaz. Allah'ın azabı ise hem pek şiddetlidir hem de süresi uzundur. Ayrıca insanların azabını savuşturacak bir merci bulunur, Allah'ın azabını savuşturacak hiçbir merci yoktur. Yine insanların azabına karşılık büyük bir mükâfat vardır; Allah'ın azabının ardından ise elem verici bir azap vardır. Bir meşakkat peşinden büyük bir rahatlık getirecek olursa hoşa gider ve azap sayılmaz; nitekim insana eziyet veren bir ur kesilip atılır da bu azap sayılmaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: فِتْنَةَ النَّاسِ وَلَمْ يَقُلْ عَذَابَ النَّاسِ لِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ ابْتِلَاءٌ وَامْتِحَانٌ مِنَ اللَّهِ وَفِتْنَتُهُ تَسْلِيطُ بَعْضِ النَّاسِ عَلَى مَنْ أَظْهَرَ كَلِمَةَ الْإِيمَانِ لِيُؤْذِيَهُ فَتَبِينُ مُنْزِلَتُهُ كَمَا جَعَلَ التَّكَالِيفَ ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى الْبَلِيَّةِ الصادرة ابتلاء وامتحانا مِنَ الْإِنْسَانِ كَالصَّبْرِ عَلَى الْعِبَادَاتِ.

Dördüncü Mesele: “İnsanların azabı” demeyip { فِتْنَةَ النَّاسِ } “İnsanların eziyeti/fitnesi” buyurmuştur; çünkü kulun fiili Allah'tan bir imtihan ve sınamadır. O'nun imtihanı da iman kelimesini açığa vuran kimseye, ona eziyet etsin de derecesi ortaya çıksın diye bazı insanları musallat etmesidir; nitekim [şer'î] mükellefiyetleri de bir iptila ve imtihan kılmıştır. Bu da insandan imtihan ve sınama olarak sadır olan musibete sabretmenin, ibadetlere sabretmek gibi olduğuna bir işarettir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لَوْ قَالَ قَائِلٌ هَذَا يَقْتَضِي مَنْعَ الْمُؤْمِنِ مِنْ إِظْهَارِ كَلِمَةِ الْكُفْرِ بِالْإِكْرَاهِ، لَأَنَّ مَنْ أَظْهَرَ كَلِمَةَ الْكُفْرِ بِالْإِكْرَاهِ احْتِرَازًا عَنِ التَّعْذِيبِ الْعَاجِلِ يَكُونُ قَدْ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ، فَنَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ لَمْ يَجْعَلْ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ، لِأَنَّ عَذَابَ اللَّهِ يُوجِبُ تَرْكَ مَا يُعَذِّبُ عَلَيْهِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَهَذَا الْمُؤْمِنَ الْمُكْرَهَ لَمْ يَجْعَلْ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ، بِحَيْثُ يَتْرُكُ مَا يُعَذِّبُ عَلَيْهِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، بَلْ فِي بَاطِنِهِ الْإِيمَانُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ يَعْنِي دَأْبُ الْمُنَافِقِ أَنَّهُ إِنْ رَأَى الْيَدَ لِلْكَافِرِ أَظْهَرَ مَا أَضْمَرَ وَأَظْهَرَ الْمَعِيَّةَ وَادَّعَى التَّبَعِيَّةَ، وَفِيهِ فَوَائِدُ نذكرها في مسائل:

Beşinci Mesele: Biri çıkıp: “Bu durum, müminin ikrah (zorlama) altında küfür kelimesini söylemesinin yasaklanmasını gerektirir; çünkü peşin azaptan sakınmak için ikrah altında küfür kelimesini söyleyen kimse insanların eziyetini Allah'ın azabı gibi tutmuş olur” derse deriz ki: Durum böyle değildir. Zira kalbi imanla dolu ve mutmain olduğu halde küfre zorlanan kimse, insanların eziyetini Allah'ın azabı gibi tutmuş olmaz. Çünkü Allah'ın azabı, azaba uğratıldığı şeyi hem zahiren hem de bâtınen terk etmeyi gerektirir. Zorlanan bu mümin ise insanların eziyetini, uğruna azap gördüğü şeyi zahiren ve bâtınen terk edecek derecede Allah'ın azabı gibi tutmamış, bilakis bâtınında imanı korumuştur. Sonra Allah Teâlâ: { وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ } “Andolsun ki Rabbinden bir zafer gelirse mutlaka: 'Biz de sizinle beraberdik' diyeceklerdir” buyurmuştur. Yani münafığın âdeti şudur: Şayet üstünlüğün kâfirde olduğunu görürse [içinde] gizlediğini açığa vurur, [müminlerde görürse] ise beraber olduğunu gösterip onlara tâbi olduğunu iddia eder. Bunda meseleler halinde zikredeceğimiz faydalar vardır:

الْأُولَى: قَالَ: وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ وَلَمْ يَقُلْ مِنَ اللَّهِ، مَعَ أَنَّ مَا تَقَدَّمَ كَانَ كُلُّهُ بِذِكْرِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ:

Birincisi: Önceki ifadeler O'nun:

أُوذِيَ فِي اللَّهِ وَقَوْلُهُ: كَعَذابِ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّبَّ اسْمٌ مَدْلُولُهُ الْخَاصُّ بِهِ الشَّفَقَةُ وَالرَّحْمَةُ، وَاللَّهُ اسْمٌ مَدْلُولُهُ الْهَيْبَةُ وَالْعَظَمَةُ، فَعِنْدَ النَّصْرِ ذَكَرَ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الرَّحْمَةِ وَالْعَاطِفَةِ، وَعِنْدَ الْعَذَابِ ذَكَرَ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الْعَظَمَةِ.

{ أُوذِيَ فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda eziyete uğratıldığı zaman” ve { كَعَذابِ اللَّهِ } “Allah'ın azabı gibi” buyruklarında olduğu gibi hep “Allah” lafzının zikriyle geçtiği halde [burada] “Allah'tan” demeyip { وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ } “Andolsun ki Rabbinden bir zafer gelirse” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: “Rabb”, kendine has delaleti şefkat ve merhamet olan bir isimdir; “Allah” ise delaleti heybet ve azamet olan bir isimdir. Dolayısıyla zafer zikredildiğinde merhamet ve şefkate delalet eden lafzı, azap zikredildiğinde ise azamete delalet eden lafzı zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمْ يَقُلْ وَلَئِنْ جَاءَكُمْ أَوْ جَاءَكَ بَلْ قَالَ: وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ وَالنَّصْرُ لَوْ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا قَائِلِينَ: إِنَّا مَعَكُمْ إِذَا جَاءَ نَصْرٌ سَوَاءٌ جَاءَهُمْ أَوْ جَاءَ الْمُؤْمِنِينَ، فَنَقُولُ هَذَا الْكَلَامَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا قَائِلِينَ إِنَّا مَعَكُمْ إِذَا جَاءَ النَّصْرُ، لَكِنَّ النَّصْرَ لَا يَجِيءُ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، كما قال تعالى: كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

İkinci Mesele: “Andolsun ki size veya sana gelirse” dememiş, bilakis { وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ } “Andolsun ki Rabbinden bir zafer gelirse” buyurmuştur. Zafer şayet kendilerine gelseydi: { إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ } “Biz de sizinle beraberdik” demezlerdi. Bu ifade, ister kendilerine ister müminlere gelsin, bir zafer geldiğinde onların “biz sizinle beraberiz” diyeceklerini gerektirir. Biz deriz ki: Bu söz, zafer geldiğinde onların “biz sizinle beraberiz” diyeceklerini gerektirir; ancak zafer sadece mümine gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı” buyurmuştur.

[الرُّومِ: ٤٧] وَلِأَنَّ غَلَبَةَ الْكَافِرِ عَلَى الْمُسْلِمِ لَيْسَ بِنَصْرٍ، لِأَنَّ النَّصْرَ مَا يَكُونُ عَاقِبَتُهُ سَلِيمَةً بِدَلِيلِ أَنَّ أَحَدَ الْجَيْشَيْنِ إِنِ انْهَزَمَ فِي الْحَالِ ثُمَّ كَرَّ الْمُنْهَزِمُ كَرَّةً أُخْرَى وَهَزَمُوا الْغَالِبِينَ، لَا يُطْلَقُ اسْمُ الْمَنْصُورِ إِلَّا عَلَى مَنْ كَانَ لَهُ الْعَاقِبَةُ، فَكَذَلِكَ الْمُسْلِمُ وَإِنْ كُسِرَ فِي الْحَالِ فَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ، فَالنَّصْرُ لَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ.

[Rûm 47]. Hem kâfirin Müslümana galip gelmesi bir nusret (zafer/yardım) değildir; çünkü nusret, akıbeti selamet olan şeydir. Nitekim iki ordudan biri ilk anda bozguna uğrasa, sonra bozguna uğrayan taraf yeniden taarruz edip galip gelenleri bozguna uğratsa, “mansûr” (zafere ulaşmış) ismi ancak akıbet kendi lehine olana verilir. Aynı şekilde Müslüman ilk anda mağlup olsa bile nihai akıbet takva sahiplerinindir; dolayısıyla hakikatte zafer onlarındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي لَيَقُولُنَّ قِرَاءَتَانِ إِحْدَاهُمَا: الْفَتْحُ حَمْلًا عَلَى قَوْلِهِ: مَنْ يَقُولُ آمَنَّا يَعْنِي مَنْ يَقُولُ آمَنَّا إِذَا أُوذِيَ يَتْرُكُ ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَإِذَا جَاءَ النَّصْرُ يَقُولُ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ وَثَانِيَتُهُمَا: الضَّمُّ عَلَى الْجَمْعِ إِسْنَادًا لِلْقَوْلِ إِلَى الْجَمِيعِ الَّذِينَ دَلَّ عَلَيْهِمُ الْمَفْهُومُ فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا جَمَاعَةً، ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ أَرَادُوا التَّلْبِيسَ وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ لَهُمْ لأن التلبيس إنما يكون عند ما يُخَالِفُ الْقَوْلُ الْقَلْبَ، فَالسَّامِعُ يَبْنِي الْأَمْرَ عَلَى قَوْلِهِ وَلَا يَدْرِي مَا فِي قَلْبِهِ فَيَلْتَبِسُ الْأَمْرُ عَلَيْهِ وَأَمَّا اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ، وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا فِي صَدْرِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْإِنْسَانِ فَلَا يَلْتَبِسُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِمَا فِي الْقَلْبِ، فَالْمُنَافِقُ الَّذِي يُظْهِرُ الْإِيمَانَ وَيُضْمِرُ الْكُفْرَ كَافِرٌ، وَالْمُؤْمِنُ الْمُكْرَهُ الَّذِي يُظْهِرُ الْكُفْرَ وَيُضْمِرُ الْإِيمَانَ مُؤْمِنٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ، وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَعْلَمَ بِمَا فِي قُلُوبِ الْعَالَمِينَ، بَيَّنَ أَنَّهُ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنَ الْمُحِقَّ وَإِنْ لَمْ يَتَكَلَّمْ، وَالْمُنَافِقَ وَإِنْ تَكَلَّمَ فَقَالَ: وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ، لَكِنْ فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ هُنَاكَ: فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وقال هاهنا: وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا فَنَقُولُ لَمَّا كَانَ الذِّكْرُ هُنَاكَ لِلْمُؤْمِنِ/ وَالْكَافِرِ، وَالْكَافِرُ فِي قَوْلِهِ كَاذِبٌ، فَإِنَّهُ يَقُولُ: اللَّهُ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدٍ، وَالْمُؤْمِنُ فِي قَوْلِهِ صَادِقٌ فَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ اللَّهُ وَاحِدٌ، وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ ذِكْرُ مَنْ يُضْمِرُ خِلَافَ مَا يُظْهِرُ، فَكَانَ الْحَاصِلُ هُنَاكَ قسمين صادقا وكاذبا وكان هاهنا الْمُنَافِقُ صَادِقًا فِي قَوْلِهِ فَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ اللَّهُ وَاحِدٌ، فَاعْتَبَرَ أَمْرَ الْقَلْبِ فِي الْمُنَافِقِ فَقَالَ: وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ وَاعْتَبَرَ أَمْرَ الْقَلْبِ فِي الْمُؤْمِنِ وَهُوَ التَّصْدِيقُ فَقَالَ: وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: { لَيَقُولُنَّ } kelimesinde iki kıraat vardır: Birincisi: { مَنْ يَقُولُ آمَنَّا } “İman ettik diyen kimse” ifadesine hamledilerek fetha iledir [leyekûlenne]. Yani iman ettik diyen kimse, eziyete uğratıldığında bu sözü bırakır; zafer geldiğinde ise “biz de sizinle beraberdik” der. İkincisi: Mefhumun delalet ettiği topluluğa sözü isnat etmek üzere çoğul olarak damme iledir [leyekûlunne]; zira münafıklar bir topluluk idiler. Sonra Allah Teâlâ onların aldatmak istediklerini, fakat bunu başaramayacaklarını beyan etmiştir. Çünkü aldatma ancak söz kalbe muhalif olduğunda gerçekleşir; dinleyen kimse işi onun sözüne bina eder, kalbinde ne olduğunu bilmez ve mesele ona kapalı kalır. Allah Teâlâ ise göğüslerin özünü hakkıyla bilendir; insanın göğsünde olanı insandan daha iyi bilir, dolayısıyla hiçbir şey O'na kapalı kalmaz. Bu, muteber olanın kalpteki şey olduğuna bir işarettir: İmanı açığa vurup küfrü gizleyen münafık kâfirdir; küfrü açığa vurup imanı gizleyen zorlanmış mümin ise mümindir ve Allah âlemlerin göğüslerinde olanı en iyi bilendir. Âlemlerin kalplerinde olanı en iyi bildiğini beyan edince, konuşmasa bile hakiki mümini bildiğini, konuşsa bile münafığı bildiğini beyan ederek: { وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ } “Allah elbette iman edenleri de bilir, münafıkları da bilir” buyurmuştur. Bunun tefsiri daha önce geçmişti; ancak burada tek bir mesele vardır, o da şudur: Allah orada: { فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا } “Allah elbette doğru söyleyenleri bilecektir” demiş, burada ise { وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah elbette iman edenleri bilecektir” buyurmuştur. Deriz ki: Orada söz konusu edilen mümin ve kâfir idi; kâfir sözünde yalancıdır, zira “Allah birden fazladır” demektedir; mümin ise sözünde doğrudur, zira “Allah birdir” demektedir. Orada açığa vurduğunun aksini gizleyen kimse zikredilmemişti. Dolayısıyla oradaki netice doğru ve yalancı olmak üzere iki kısımdı. Burada ise münafık sözünde doğrudur; çünkü o da “Allah birdir” demektedir. Bu sebeple münafık hakkında kalbin durumunu esas alarak { وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ } “münafıkları da elbette bilir” demiş; mümin hakkında da kalbin durumunu yani tasdiki esas alarak { وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah elbette iman edenleri bilir” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٢]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 12]

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٢)

{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Kâfirler iman edenlere dediler ki: 'Bizim yolumuza uyun, sizin günahlarınızı biz yüklenelim.' Oysa onlar, onların günahlarından hiçbir şeyi yüklenecek değillerdir. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” (12)

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْفِرَقَ الثَّلَاثَةَ وَأَحْوَالَهُمْ، وَذَكَرَ أَنَّ الْكَافِرَ يَدْعُو مَنْ يَقُولُ آمَنْتُ إِلَى الْكُفْرِ بِالْفِتْنَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ عَذَابَ اللَّهِ فَوْقَهَا، وَكَانَ الْكَافِرُ يَقُولُ لِلْمُؤْمِنِ تَصْبِرُ فِي الذُّلِّ وَعَلَى الْإِيذَاءِ لِأَيِّ شَيْءٍ وَلِمَ لَا تَدْفَعُ عَنْ نَفْسِكَ الذُّلَّ وَالْعَذَابَ بِمُوَافَقَتِنَا؟ فَكَانَ جَوَابُ الْمُؤْمِنِ أَنْ يَقُولَ خَوْفًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ عَلَى خَطِيئَةِ مَذْهَبِكُمْ، فَقَالُوا لَا خَطِيئَةَ فِيهِ وَإِنْ كَانَ فِيهِ خَطِيئَةٌ فَعَلَيْنَا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ bu üç fırkayı ve hallerini beyan edip kâfirin, “iman ettim” diyen kimseyi eziyetle küfre davet ettiğini zikredince ve Allah'ın azabının bundan daha üstün olduğunu açıklayınca; kâfir de mümine: “Zillet içinde ve eziyete ne diye sabrediyorsun, bize uyarak zilleti ve azabı kendinden niçin defetmiyorsun?” diyordu. Müminin cevabı ise: “Sizin tuttuğunuz yolun günahı sebebiyle Allah'ın azabından korktuğum için” demek oluyordu. Bunun üzerine onlar: “Bunda bir günah yoktur; şayet bir günah varsa da o bizim boynumuzadır” dediler. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَلْنَحْمِلْ صِيغَةُ أَمْرٍ، وَالْمَأْمُورُ غَيْرُ الْأَمْرِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ أَمْرُ النَّفْسِ مِنَ الشَّخْصِ؟ فَنَقُولُ الصِّيغَةُ أَمْرٌ وَالْمَعْنَى شَرْطٌ وَجَزَاءٌ، أَيْ إِنِ اتَّبَعْتُمُونَا حَمَلْنَا خَطَايَاكُمْ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِ مَنْ يُرِيدُ اجْتِمَاعَ أَمْرَيْنِ فِي الْوُجُودِ، فَيَقُولُ لِيَكُنْ مِنْكَ الْعَطَاءُ وَلْيَكُنْ مِنِّي الدُّعَاءُ، فَقَوْلُهُ وَلْنَحْمِلْ، أَيْ لِيَكُنْ مِنَّا الْحَمْلُ وَلَيْسَ هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ أَمْرُ طَلَبٍ وَإِيجَابٍ.

Birinci Mesele: { وَلْنَحْمِلْ } “Biz yüklenelim” lafzı emir sîgasıdır; emrolunan ise emredenden başkasıdır. O halde kişinin kendi nefsine emretmesi nasıl caiz olur? Deriz ki: Sîga emir olmakla birlikte mana şart ve cezadır (şart ve cevaptır); yani “bize uyarsanız günahlarınızı yükleniriz” demektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Bu, iki şeyin birlikte var olmasını isteyen kimsenin: 'Vermek senden olsun, dua da benden olsun' demesi manasındadır. Dolayısıyla O'nun: { وَلْنَحْمِلْ } sözü, 'yüklenmek bizden olsun' demektir ve hakikatte talep ve icap emri değildir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ وَقَالَ بَعْدَ هَذَا: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [العنكبوت: ١٣] فهناك نفى الحمل، وهاهنا أَثْبَتَ الْحَمْلَ، فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، فَنَقُولُ قَوْلُ الْقَائِلِ:

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ]: { وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ } “Onların günahlarından hiçbir şeyi yüklenecek değillerdir” buyurmuş, bundan sonra da: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber nice yükleri de yükleneceklerdir” [Ankebût 13] buyurmuştur. Orada yüklenmeyi nefyetmiş, burada ise yüklenmeyi ispat etmiştir. Bu ikisi nasıl bağdaştırılır? Deriz ki: Bir kimsenin:

فُلَانٌ حَمَلَ عَنْ فُلَانٍ يُفِيدُ أَنَّ حِمْلَ فُلَانٍ خَفَّ، وَإِذَا لَمْ يَخِفَّ حِمْلُهُ فَلَا يَكُونُ قَدْ حَمَلَ مِنْهُ شَيْئًا، فَكَذَلِكَ هاهنا مَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ يَعْنِي لَا يَرْفَعُونَ عَنْهُمْ خَطِيئَةً وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارًا بِسَبَبِ إضلالهم ويحملون أوزارا

“Filan kimse falan kimsenin yükünü yüklendi (üzerinden aldı)” sözü, falan kimsenin yükünün hafiflediğini ifade eder. Şayet onun yükü hafiflememişse, ondan hiçbir şey yüklenmiş olmaz. İşte burada da böyledir: { مَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ } “Onların günahlarından hiçbir şeyi yüklenecek değillerdir”, yani onların üzerinden hiçbir günahı kaldırmazlar; [ancak] kendileri, onları saptırmaları sebebiyle günahlar yüklenirler ve yüklenirler

بِسَبَبِ ضَلَالَتِهِمْ، كَمَا

kendi sapıklıkları sebebiyle de günahlar yükleneceklerdir; nitekim

قَالَ النَّبِيُّ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ وِزْرِهِ شَيْءٌ» .

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve onunla amel edenlerin günahından hiçbir şey eksilmeksizin onların günahı da onun üzerinedir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الصِّيغَةُ أَمْرٌ، وَالْأَمْرُ لَا يَدْخُلُهُ التَّصْدِيقُ وَالتَّكْذِيبُ، فَكَيْفَ يُفْهَمُ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ نَقُولُ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّ مَعْنَاهُ شَرْطٌ وَجَزَاءٌ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ تَتَّبِعُونَا نَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ وَهُمْ كَذَبُوا فِي هَذَا فَإِنَّهُمْ لا يحملون شيئا.

Üçüncü Mesele: Sîga emirdir; emre ise doğrulama ve yalanlama dahil olmaz. O halde O'nun: { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz onlar yalancıdırlar” buyruğu nasıl anlaşılmalıdır? Deriz ki: Bunun manasının şart ve ceza olduğu açıklanmıştı; dolayısıyla sanki onlar: “Bize uyarsanız günahlarınızı yükleniriz” demişler ve bunda yalan söylemişlerdir; zira onlar hiçbir şey yüklenmeyeceklerdir.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٣]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 13]

وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣)

{ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber nice yükleri de yükleneceklerdir ve kıyamet günü uydurdukları şeylerden kesinlikle hesaba çekileceklerdir.” (13)

فِي الَّذِي كَانُوا يَفْتَرُونَهُ يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: كَانَ قولهم: وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ [العنكبوت: ١٢] صَادِرًا لِاعْتِقَادِهِمْ أَنْ لَا خَطِيئَةَ فِي الْكُفْرِ، ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَظْهَرُ لَهُمْ خِلَافُ ذَلِكَ فَيُسْأَلُونَ عَنْ ذَلِكَ الِافْتِرَاءِ وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ: وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ كَانَ عَنِ اعْتِقَادِ أَنْ لَا حَشْرَ، فَإِذَا جَاءَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ ظَهَرَ لَهُمْ خِلَافُ ذَلِكَ فَيُسْأَلُونَ وَيُقَالُ لَهُمْ أَمَا قُلْتُمْ أَنْ لَا حَشْرَ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا إِنْ تَتَّبِعُونَا نَحْمِلْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَطَايَاكُمْ، يُقَالُ لَهُمْ فَاحْمِلُوا خَطَايَاهُمْ فَلَا يَحْمِلُونَ فَيُسْأَلُونَ وَيُقَالُ لهم لم افتريتم. ثم قال تعالى:

Uydurmakta oldukları şey hususunda üç vecih muhtemeldir: Birincisi: Onların: { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } “Sizin günahlarınızı biz yüklenelim” [Ankebût 12] sözü küfürde bir günah olmadığına inandıkları için sadır olmuştu; sonra kıyamet günü onlara bunun tersi zahir olur da bu iftiradan dolayı hesaba çekilirler. İkincisi: Onların: { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } sözü haşrin olmadığı inancından kaynaklanıyordu; kıyamet günü geldiğinde ise bunun aksi onlara zahir olur ve hesaba çekilip kendilerine: “Hani haşir yok demiştiniz?” denilir. Üçüncüsü: Onlar: “Bize uyarsanız kıyamet günü günahlarınızı biz yükleniriz” dedikleri için kendilerine: “Haydi, onların günahlarını yüklenin!” denilir; fakat yüklenemezler, bunun üzerine sorgulanıp kendilerine: “Niçin iftira ettiniz?” denilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٤]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 14]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١٤)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da aralarında elli yıl hariç bin sene kaldı. Sonunda onlar zalimler iken tufan onları yakalayıverdi.” (14)

وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ التَّكْلِيفَ وَذَكَرَ أَقْسَامَ الْمُكَلَّفِينَ وَوَعَدَ الْمُؤْمِنَ الصَّادِقَ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَأَوْعَدَ الْكَافِرَ وَالْمُنَافِقَ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَكَانَ قَدْ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ لَيْسَ مُخْتَصًّا بِالنَّبِيِّ وَأَصْحَابِهِ وَأُمَّتِهِ حَتَّى صَعُبَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، بَلْ قَبْلَهُ كَانَ كَذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣] ذَكَرَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ كَلَّفَ جَمَاعَةً مِنْهُمْ نُوحٌ النَّبِيُّ ﵇ وَقَوْمُهُ وَمِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَغَيْرُهُمَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً وفي الآية مسائل:

Ayetin önceki kısımla irtibatı şöyledir: Allah Teâlâ mükellefiyeti beyan edip mükelleflerin kısımlarını zikredince, doğru sözlü mümine büyük mükâfat vaat edip kâfiri ve münafığı elem verici azapla tehdit edince ve bu mükellefiyetin onlara ağır gelsin diye sadece Peygambere, ashabına ve ümmetine has olmadığını, bilakis O'ndan önce de durumun böyle olduğunu: { وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Andolsun ki biz onlardan öncekileri de imtihan ettik” [Ankebût 3] buyurarak zikredince; mükellef kıldığı kimselerden bir zümreyi zikretmiştir ki bunlardan biri Nûh Peygamber (aleyhisselâm) ile kavmi, biri de İbrâhim (aleyhisselâm) ile başkalarıdır. Sonra Allah Teâlâ: { فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً } “O da aralarında elli yıl hariç bin sene kaldı” buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ مُدَّةٍ لُبْثِهِ؟ نَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ ﵇ يَضِيقُ صَدْرُهُ بِسَبَبِ عَدَمِ دُخُولِ الْكُفَّارِ فِي الْإِسْلَامِ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ فَقَالَ إِنَّ نُوحًا لَبِثَ أَلْفَ سَنَةٍ تَقْرِيبًا فِي الدُّعَاءِ وَلَمْ يُؤْمِنْ مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا قَلِيلٌ، وَصَبَرَ وَمَا ضَجِرَ فَأَنْتَ أَوْلَى بِالصَّبْرِ لِقِلَّةِ مُدَّةِ لُبْثِكَ وَكَثْرَةِ عَدَدِ أُمَّتِكَ، وَأَيْضًا كَانَ الْكُفَّارُ يَغْتَرُّونَ بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ أَكْثَرَ وَمَعَ ذَلِكَ مَا نَجَوْا فَبِهَذَا الْمِقْدَارِ مِنَ التَّأْخِيرِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَغْتَرُّوا فَإِنَّ الْعَذَابَ يَلْحَقُهُمْ.

Birincisi: [Nûh'un kavmi arasında] kalış süresinin zikredilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Peygamber'in (aleyhisselâm) kâfirlerin İslâm'a girmemesi ve küfürde ısrar etmeleri sebebiyle göğsü daralıyordu. Bunun üzerine [Allah Teâlâ buyurdu ki]: Nûh tebliğ hususunda yaklaşık bin sene kalmış ve kavminden pek azı hariç kimse iman etmemiştir; buna rağmen o sabretmiş ve bıkıp usanmamıştır. Senin aralarında kalış sürenin azlığı ve ümmetinin sayısının çokluğu sebebiyle sabretmeye sen daha layıksın. Ayrıca kâfirler kendilerinden azabın ertelenmesiyle aldanıyorlardı; [Nûh kavmi de] daha çok ertelenmişti fakat buna rağmen kurtulamadılar. Dolayısıyla bu kadarcık bir ertelemeye aldanmamalıdırlar; çünkü azap onlara mutlaka ulaşacaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الِاسْتِثْنَاءُ فِي الْعَدَدِ تَكَلُّمٌ بِالْبَاقِي، فَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ لِفُلَانٍ عَلَيَّ عَشَرَةٌ إِلَّا ثَلَاثَةً، فَكَأَنَّهُ قَالَ عَلَيَّ سَبْعَةٌ، إِذَا عُلِمَ هَذَا فَقَوْلُهُ: أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا كَقَوْلِهِ تِسْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ هَذِهِ الْعِبَارَةِ إِلَى غَيْرِهَا؟ فَنَقُولُ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَدُلُّ عَلَى التَّحْقِيقِ وَتَرْكَهُ قَدْ يُظَنُّ بِهِ التَّقْرِيبُ فَإِنَّ مَنْ قَالَ: / عَاشَ فُلَانٌ أَلْفَ سَنَةٍ يُمْكِنُ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنْ يَقُولَ: أَلْفُ سَنَةٍ تَقْرِيبًا لَا تَحْقِيقًا، فَإِذَا قَالَ إِلَّا شَهْرًا أَوْ إِلَّا سَنَةً يَزُولُ ذَلِكَ التَّوَهُّمُ وَيُفْهَمُ مِنْهُ التَّحْقِيقُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّ ذِكْرَ لُبْثِ نُوحٍ ﵇ فِي قَوْمِهِ كَانَ لِبَيَانِ أَنَّهُ صَبَرَ كَثِيرًا فَالنَّبِيُّ ﵇ أَوْلَى بِالصَّبْرِ مَعَ قِصَرِ مُدَّةِ دُعَائِهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَذِكْرُ الْعَدَدِ الَّذِي فِي أَعْلَى مَرَاتِبِ الْأَعْدَادِ الَّتِي لَهَا اسْمٌ مُفْرَدٌ مَوْضُوعٌ، فَإِنَّ مراتب الأعداء هِيَ الْآحَادُ إِلَى

İkinci Mesele: Bazı âlimler şöyle demiştir: Sayıda istisna, kalanı telaffuz etmektir. Bir kimse: “Falancanın bende üçü müstesna on alacağı vardır” dediğinde sanki “yedi alacağı vardır” demiş olur. Bu bilindiğinde, O'nun: { أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا } “elli yıl hariç bin sene” buyruğu, “dokuz yüz elli sene” demesi gibidir. O halde bu ifadeden vazgeçilip diğerine dönülmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Zemahşerî bunda iki fayda olduğunu söylemiştir: Birincisi: İstisna kesinliğe (tahkike) delalet eder; istisnanın terk edilmesi halinde ise yaklaşık bir miktar olduğu zannedilebilir. Zira: “Falanca bin sene yaşadı” diyen birinin sözünden kesin olarak değil de yaklaşık olarak bin sene kastedildiği vehmedilebilir. Ancak “bir ay hariç” veya “bir yıl hariç” dediğinde bu vehim ortadan kalkar ve bundan kesinlik anlaşılır. İkincisi: Nûh'un (aleyhisselâm) kavmi arasında kalışının zikredilmesi, onun çok sabrettiğini; dolayısıyla tebliğ süresinin kısalığına rağmen Peygamber'in (aleyhisselâm) sabretmeye daha layık olduğunu beyan etmek içindi. Durum böyle olunca, müstakil bir tekil ismi bulunan sayı basamaklarının en üst derecesindeki sayı zikredilmiştir. Zira sayı basamakları birden

الْعَشَرَةِ وَالْعَشَرَاتُ إِلَى الْمِائَةِ وَالْمِئَاتُ إِلَى الْأَلْفِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَكُونُ التَّكْثِيرُ بِالتَّكْرِيرِ فَيُقَالُ عَشَرَةُ آلَافٍ، وَمِائَةُ أَلْفٍ، وَأَلْفُ أَلْفٍ.

ona kadar birler, yüze kadar onlar ve bine kadar yüzlerdir. Bundan sonra ise çoğaltma tekrarlamak suretiyle olur; nitekim “on bin”, “yüz bin” ve “bin bin (bir milyon)” denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُ الْأَطِبَّاءِ الْعُمُرُ الْإِنْسَانِيُّ لَا يَزِيدُ عَلَى مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِمْ، وَالْعَقْلُ يُوَافِقُهَا فَإِنَّ الْبَقَاءَ عَلَى التَّرْكِيبِ الَّذِي فِي الْإِنْسَانِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَإِلَّا لَمَا بَقِيَ، وَدَوَامُ تَأْثِيرِ الْمُؤَثِّرِ فِيهِ مُمْكِنٌ لِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِيهِ إِنْ كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فَظَاهِرُ الدَّوَامِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَهُ فَلَهُ مُؤَثِّرٌ، وَيَنْتَهِي إِلَى الْوَاجِبِ وَهُوَ دَائِمٌ، فَتَأْثِيرُهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا فَإِذَنْ الْبَقَاءُ مُمْكِنٌ فِي ذَاتِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَلِعَارِضٍ لَكِنَّ الْعَارِضَ مُمْكِنُ الْعَدَمِ وَإِلَّا لَمَا بَقِيَ هَذَا الْمِقْدَارُ لِوُجُوبِ وُجُودِ الْعَارِضِ الْمَانِعِ فَظَهَرَ أَنَّ كَلَامَهُمْ عَلَى خِلَافِ الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ ثُمَّ نَقُولُ لَا نِزَاعَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ الْعُمُرُ الطَّبِيعِيُّ لَا يَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَنَحْنُ نَقُولُ هَذَا الْعُمُرُ لَيْسَ طَبِيعِيًّا بَلْ هُوَ عَطَاءٌ إِلَهِيٌّ، وَأَمَّا الْعُمُرُ الطَّبِيعِيُّ فَلَا يَدُومُ عِنْدَنَا وَلَا لَحْظَةً، فَضْلًا عَنْ مِائَةٍ أَوْ أَكْثَرَ.

Üçüncü Mesele: Bazı tabipler insan ömrünün yüz yirmi yılı geçmeyeceğini söylemişlerdir; oysa bu ayet onların sözünün hilafına delalet etmektedir. Akıl da ayete muvafıktır; zira insandaki terkibin devam etmesi bizatihi mümkündür, aksi takdirde [belli bir süre dahi] baki kalamazdı. Onda tesir edenin tesirinin devamı da mümkündür; zira onda tesir eden şayet Vâcibü'l-Vücûd ise O'nun devamlılığı açıktır; şayet O'ndan başkası ise onun da bir tesir edeni vardır ve bu Vâcib'e kadar varır, O ise ebedî ve daimîdir. Dolayısıyla tesirinin daimî olması caizdir. O halde [hayatın] devam etmesi bizatihi mümkündür. Şayet [belli bir süreden sonra] devam etmezse bu arızî bir sebeptendir; fakat arızî sebebin yokluğu da mümkündür, aksi takdirde engelleyici arızî sebebin varlığının zorunluluğundan dolayı bu kadarcık süre bile baki kalamazdı. Böylece onların sözünün akla ve nakle muhalif olduğu ortaya çıkmıştır. Sonra biz deriz ki: Bizimle onlar arasında bir ihtilaf da yoktur; çünkü onlar: “Tabiî ömür yüz yirmi yıldan fazla olmaz” demektedirler. Biz ise: “Bu ömür tabiî olmayıp ilahî bir bağıştır” diyoruz. Tabiî ömre gelince, o bize göre yüz yıl veya daha fazla şöyle dursun, bir an bile devam etmez.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظالِمُونَ } “Sonunda onlar zalimler iken tufan onları yakalayıverdi” buyruğuna gelince:

فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى لَطِيفَةٍ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُعَذِّبُ عَلَى مُجَرَّدِ وُجُودِ الظُّلْمِ وَإِلَّا لَعَذَّبَ مَنْ ظَلَمَ وَتَابَ، فَإِنَّ الظُّلْمَ وُجِدَ مِنْهُ، وَإِنَّمَا يُعَذِّبُ عَلَى الْإِصْرَارِ عَلَى الظُّلْمِ، فَقَوْلُهُ: وَهُمْ ظالِمُونَ يَعْنِي أَهْلَكَهُمْ وَهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ، وَلَوْ كَانُوا تَرَكُوهُ لَمَا أهلكهم.

Bunda latif bir nükteye işaret vardır: Allah sırf zulmün vuku bulmasından ötürü azap etmez; aksi takdirde zulmedip de tövbe eden kimseye de azap ederdi, çünkü zulüm ondan da sadır olmuştur. O ancak zulümde ısrar edildiği için azap eder. Dolayısıyla O'nun: { وَهُمْ ظالِمُونَ } “onlar zalimler iken” buyruğu, yani onları zulümleri üzere devam ederlerken helak etti demektir; şayet onu terk etmiş olsalardı onları helak etmezdi.

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٥]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 15]

فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ (١٥)

{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve gemi ehlini kurtardık ve onu âlemlere bir ibret kıldık.” (15)

فِي الراجع إليه الهاء في قوله: جَعَلْناها وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى السَّفِينَةِ الْمَذْكُورَةِ وَعَلَى هَذَا فَفِي كَوْنِهَا آيَةً وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أنه اتُّخِذَتْ قَبْلَ ظُهُورِ الْمَاءِ وَلَوْلَا إِعْلَامُ اللَّهِ نُوحًا وَإِنْبَاؤُهُ إِيَّاهُ بِهِ لَمَا اشْتَغَلَ بِهَا فَلَا تَحْصُلُ لَهُمُ النَّجَاةُ وَثَانِيهَا: أَنَّ نُوحًا أُمِرَ بِأَخْذِ قَوْمٍ مَعَهُ وَرَفْعِ قَدْرٍ مِنَ الْقُوتِ وَالْبَحْرُ الْعَظِيمُ لَا يَتَوَقَّعُ أَحَدٌ نُضُوبَهُ، ثُمَّ إِنَّ الْمَاءَ غِيضَ قَبْلَ نَفَادِ الزَّادِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَصَلَ النَّجَاةُ فَهُوَ بِفَضْلِ اللَّهِ لَا بِمُجَرَّدِ السَّفِينَةِ وَثَالِثُهَا:

{ جَعَلْناها } buyruğundaki “hâ” zamirinin merciinde iki vecih vardır: Birincisi: Zikredilen gemiye raci olmasıdır. Buna göre onun bir ibret/ayet oluşunda şu vecihler vardır: Birincisi: Geminin su ortaya çıkmadan önce yapılmış olmasıdır; şayet Allah'ın Nûh'a bildirmesi ve bunu ona haber vermesi olmasaydı gemi yapımıyla meşgul olmaz ve onlar için kurtuluş hasıl olmazdı. İkincisi: Nûh'a beraberinde bir topluluk alması ve bir miktar azık yüklemesi emredilmişti; oysa muazzam bir denizin çekileceğini kimse beklemez. Sonra azık tükenmeden önce su çekildi; şayet böyle olmasaydı kurtuluş gerçekleşmezdi. Dolayısıyla bu sırf gemiyle değil, Allah'ın lütfuyla olmuştur. Üçüncüsü:

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَتَبَ سَلَامَةَ السَّفِينَةِ عَنِ الرِّيَاحِ الْمُرْجِفَةِ وَالْحَيَوَانَاتِ الْمُؤْذِيَةِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَصَلَتِ النَّجَاةُ وَالثَّانِي: أَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى/ الْوَاقِعَةِ أَوْ إِلَى النَّجَاةِ أَيْ جَعَلْنَا الْوَاقِعَةَ أَوِ النَّجَاةَ آيَةً للعالمين. ثم قال تعالى:

Allah Teâlâ'nın gemiyi sarsıcı rüzgârlardan ve eziyet verici hayvanlardan korumayı takdir etmiş olmasıdır; şayet böyle olmasaydı kurtuluş gerçekleşmezdi. İkincisi: Zamirin hadiseye veya kurtuluşa raci olmasıdır; yani “bu hadiseyi veya kurtuluşu âlemlere bir ibret/ayet kıldık” demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٦]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 16]

وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦)

{ وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “İbrâhim'i de [gönderdik]. Hani kavmine şöyle demişti: 'Allah'a kulluk edin ve O'ndan sakının. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.'” (16)

لَمَّا فَرَغَ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى حِكَايَةِ نُوحٍ ذَكَرَ حِكَايَةَ إِبْرَاهِيمَ وَفِي إِبْرَاهِيمَ وَجْهَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَحَدُهُمَا: النَّصْبُ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، وَالثَّانِي: الرَّفْعُ عَلَى مَعْنَى وَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِبْرَاهِيمُ، وَالْأَوَّلُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ وَهُوَ معنى اذكر إِبْرَاهِيمَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِمَذْكُورٍ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا [العنكبوت: ١٤] فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ وَأَرْسَلْنَا إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى هَذَا ففي الآية مسائل:

Nûh kıssasına işareti tamamlayınca İbrâhim kıssasını zikretmiştir. { إِبْرَاهِيمَ } kelimesinde iki kıraat vechi vardır: Birincisi: Meşhur olan nasb iledir. İkincisi: “Gönderilen peygamberlerden biri de İbrâhim'dir” manasında ref' iledir. Birinci vecih [nasb hali] iki ihtimal taşır: Birincisi: Zikredilmeyen bir fiille mansuptur ki bu “İbrâhim'i de an/hatırla” manasındadır. İkincisi: Zikredilen bir fiille mansuptur ki o da: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا } “Andolsun ki biz gönderdik” [Ankebût 14] buyruğudur; dolayısıyla sanki “İbrâhim'i de gönderdik” demiş gibi olur. Buna göre ayette birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ ظَرْفُ أَرْسَلْنَا أَيْ أَرْسَلْنَا إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ لَكِنَّ قَوْلَهُ: لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ دَعْوَةٌ وَالْإِرْسَالُ يَكُونُ قَبْلَ الدَّعْوَةِ فَكَيْفَ يُفْهَمُ قَوْلُهُ، وَأَرْسَلْنَا إِبْرَاهِيمَ حِينَ قَالَ لِقَوْمِهِ مَعَ أَنَّهُ يَكُونُ مُرْسَلًا قَبْلَهُ؟ نَقُولُ الْجَوَابَ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِرْسَالَ أَمْرٌ يَمْتَدُّ فَهُوَ حَالَ قَوْلِهِ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ كَانَ مُرْسَلًا، وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ وَقَفْنَا لِلْأَمِيرِ إِذْ خَرَجَ مِنَ الدَّارِ وَقَدْ يَكُونُ الْوُقُوفُ قَبْلَ الْخُرُوجِ، لَكِنْ لما كان

Birincisi: O'nun: { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani kavmine demişti” buyruğu “gönderdik” fiilinin zarfıdır; yani “İbrâhim'i kavmine dediği vakit gönderdik” demektir. Ancak onun kavmine “Allah'a kulluk edin” demesi bir davettir; gönderilme ise davetten öncedir. O halde bundan önce gönderilmiş olduğu halde “İbrâhim'i kavmine dediği vakit gönderdik” ifadesi nasıl anlaşılır? Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Gönderilme süregelen bir durumdur; dolayısıyla kavmine “Allah'a kulluk edin” dediği esnada da o gönderilmiş bulunuyordu. Bu, bir kimsenin: “Emir evden çıktığında onun için ayakta durduk” demesine benzer; zira ayakta durma çıkıştan önce de olabilir, fakat

الْوُقُوفُ مُمْتَدًّا إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ صَحَّ ذَلِكَ الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بِمُجَرَّدِ هِدَايَةِ اللَّهِ إِيَّاهُ كَانَ يَعْلَمُ فَسَادَ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَ يَهْدِيهِمْ إِلَى الرَّشَادِ قَبْلَ الْإِرْسَالِ، وَلَمَّا كَانَ هُوَ مُشْتَغِلًا بِالدُّعَاءِ إِلَى الْإِسْلَامِ أَرْسَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَقَوْلُهُ: اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ لِأَنَّ التَّوْحِيدَ إِثْبَاتُ الْإِلَهِ وَنَفْيُ غَيْرِهِ فَقَوْلُهُ: اعْبُدُوا اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِثْبَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوهُ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْغَيْرِ لِأَنَّ من يشرك م الْمَلِكِ غَيْرَهُ فِي مُلْكِهِ يَكُونُ قَدْ أَتَى بِأَعْظَمِ الْجَرَائِمِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: اعْبُدُوا اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْوَاجِبَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوهُ إِشَارَةٌ إِلَى الِامْتِنَاعِ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَيَدْخُلُ فِي الْأَوَّلِ الِاعْتِرَافُ بِاللَّهِ، وَفِي الثَّانِي الِامْتِنَاعُ مِنَ الشِّرْكِ، ثُمَّ قَوْلُهُ: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ يَعْنِي عِبَادَةُ اللَّهِ وَتَقْوَاهُ خَيْرٌ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ خِلَافَ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى تَعْطِيلٌ وَخِلَافَ تَقْوَاهُ تَشْرِيكٌ وَكِلَاهُمَا شَرٌّ عَقْلًا وَاعْتِبَارًا، أَمَّا عَقْلًا فَلِأَنَّ الْمُمْكِنَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُؤَثِّرٍ لَا يَكُونُ مُمْكِنًا قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ وَهُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ فَلَا تَعْطِيلَ إِذْ لَنَا إِلَهٌ، وَأَمَّا التَّشْرِيكُ فَبُطْلَانُهُ عَقْلًا وَكَوْنُ خِلَافِهِ خَيْرًا وَهُوَ أَنَّ شَرِيكَ الْوَاجِبِ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا فَكَيْفَ يَكُونُ شَرِيكًا وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا لَزِمَ وُجُودُ وَاجِبَيْنِ فَيَشْتَرِكَانِ فِي الْوُجُوبِ وَيَتَبَايَنَانِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَمَا بِهِ الِاشْتِرَاكُ غَيْرُ مَا بِهِ الِامْتِيَازُ فَيَلْزَمُ التَّرْكِيبُ فِيهِمَا فَلَا يَكُونَانِ وَاجِبَيْنِ لِكَوْنِهِمَا مُرَكَّبَيْنِ فَيَلْزَمُ التَّعْطِيلُ، وَإِمَّا اعتبارا فلأن الشرف بأن يَكُونَ مَلَكًا أَوْ قَرِيبَ مَلَكٍ، لَكِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَكُونُ مَلَكًا لِلسَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِينَ/ فَأَعْلَى دَرَجَاتِهِ أَنْ يَكُونَ قَرِيبَ الْمَلَكِ لَكِنَّ الْقُرْبَةَ بِالْعِبَادَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [الْعَلَقِ: ١٩] .

ayakta durma o vakte kadar uzayıp devam ettiği için bu ifade doğru olmuştur. İkinci vecih: İbrâhim sırf Allah'ın kendisine hidayet etmesiyle müşriklerin sözünün bâtıllığını biliyor ve gönderilmeden önce de onları doğru yola sevk ediyordu; o İslâm'a davetle meşgul iken Allah Teâlâ onu peygamber olarak gönderdi. O'nun: { اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ } “Allah'a kulluk edin ve O'ndan sakının” buyruğu tevhide işarettir; zira tevhid İlah'ı ispat etmek ve O'ndan başkasını nefyetmektir. Dolayısıyla: { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” buyruğu ispata, { وَاتَّقُوهُ } “O'ndan sakının” buyruğu ise başkasını nefyetmeye işarettir; çünkü mülkünde hükümdara başkasını ortak koşan kimse en büyük cürmü işlemiş olur. Şöyle de denilebilir: “Allah'a kulluk edin” ifadesi vacipleri yerine getirmeye, “O'ndan sakının” ifadesi ise haramlardan kaçınmaya işarettir. Birincisine Allah'ı ikrar etmek, ikincisine ise şirkten kaçınmak girer. Sonra O'nun: { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğu, yani Allah'a ibadet etmek ve O'ndan sakınmak daha hayırlıdır demektir. Durum hakikaten böyledir; çünkü Allah Teâlâ'ya ibadetin zıddı ta'tîl (ilahı inkâr/yok sayma), O'ndan sakınmanın zıddı ise şirktir; her ikisi de aklen ve itibaren şerdir. Aklen şerdir; çünkü mümkünün var olabilmesi için teselsülün kesilmesi adına mümkin olmayan bir müessirin (etkileyicinin) bulunması şarttır ki o da Vâcibü'l-Vücûd'dur; dolayısıyla bir İlahımız olduğuna göre ta'tîl söz konusu olamaz. Şirke gelince; onun aklen bâtıl oluşu ve zıddının daha hayırlı oluşu şöyledir: Vâcib'in ortağı şayet vacip değilse nasıl ortak olabilir? Şayet vacip ise iki vacibin varlığı gerekir; bu durumda vücûbda (zorunlu varlık olmakta) ortak, ilahlık hususunda ise birbirinden farklı olurlar. Ortak olunan husus farklı olunan husustan ayrı olacağına göre her ikisinde de terkip (bileşiklik) gerekir; bileşik oldukları için de vacip olamazlar ve böylece ta'tîl lazım gelir. İtibaren ise şöyledir: Şeref, kişinin hükümdar veya hükümdarın yakını olmasıyladır. Ancak insan göklerin ve yerlerin hükümdarı olamaz; öyleyse onun en yüksek derecesi hükümdarın yakını olmasıdır. Yakınlık ise ibadetledir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş” [Alak 19] buyurmuştur.

وَقَالَ:

Ve [kudsî hadiste] şöyle buyurmuştur:

«لَنْ يَتَقَرَّبَ الْمُتَقَرِّبُونَ إِلَيَّ بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِمْ»

“Bana yakınlaşmak isteyenler, kendilerine farz kıldığım şeyleri eda etmek gibisiyle Bana asla yaklaşamazlar.”

وَقَالَ: «لَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ بِالْعِبَادَةِ إِلَيَّ»

Yine şöyle buyurmuştur: “Kulum ibadetle Bana yakınlaşmaya devam eder...”

فَالْمُعَطِّلُ لَا مَلَكٌ وَلَا قَرِيبُ مَلَكٍ لِعَدَمِ اعْتِقَادِهِ بِمِلْكٍ فَلَا مَرْتَبَةَ لَهُ أَصْلًا، وَأَمَّا التَّشْرِيكُ فَلِأَنَّ مَنْ يَكُونُ سَيِّدُهُ لَا نَظِيرَ لَهُ يَكُونُ أَعْلَى رُتْبَةً مِمَّنْ يَكُونُ سَيِّدُهُ لَهُ شُرَكَاءُ خَسِيسَةُ، فَإِذَنْ مَنْ يَقُولُ إِنَّ رَبِّي لَا يُمَاثِلُهُ شَيْءٌ أَعْلَى مَرْتَبَةً مِمَّنْ يَقُولُ سَيِّدِي صَنَمٌ مَنْحُوتٌ عَاجِزٌ مِثْلُهُ، فَثَبَتَ أَنَّ عِبَادَةَ اللَّهِ وَتَقْوَاهُ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ خَيْرٌ لِلنَّاسِ إِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالِاعْتِبَارَاتِ.

Ta'tîlci (inkârcı) ise bir hükümdara inanmadığı için ne bir hükümdardır ne de hükümdarın yakınıdır; dolayısıyla onun hiçbir mertebesi yoktur. Şirke gelince; efendisi benzersiz olan kimse, efendisinin aşağılık ortakları olan kimseden daha üstün mertebededir. O halde “benim Rabbimin hiçbir benzeri yoktur” diyen kimse, “benim efendim yontulmuş, kendisi gibi âciz bir puttur” diyen kimseden derece bakımından daha üstündür. Böylece Allah'a kulluk etmenin ve O'ndan sakınmanın hayır olduğu sabit olmuştur; { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır” yani şayet zikrettiğimiz delilleri ve itibarları bilirlerse insanlar için daha hayırlıdır.

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٧]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 17]

إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧)

{ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz Allah'ı bırakıp ancak birtakım putlara tapıyor ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz. Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız sizin için hiçbir rızka malik değillerdir. Öyleyse rızkı Allah katında arayın, O'na kulluk edin ve O'na şükredin; O'na döndürüleceksiniz.” (17)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } “Siz Allah'ı bırakıp ancak birtakım putlara tapıyor ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz” buyurmuştur.

ذَكَرَ بُطْلَانَ مَذْهَبِهِمْ بِأَبْلَغِ الْوُجُوهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْبُودَ إِنَّمَا يُعْبَدُ لِأَحَدِ أُمُورٍ، إِمَّا لِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ بِذَاتِهِ كَالْعَبْدِ يَخْدُمُ سَيِّدَهُ الَّذِي اشْتَرَاهُ سَوَاءٌ أَطْعَمَهُ مِنَ الْجُوعِ أَوْ مَنَعَهُ مِنَ الْهُجُوعِ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ نَافِعًا فِي الْحَالِ كَمَنْ يَخْدُمُ غَيْرَهُ لِخَيْرٍ يُوَصِّلُهُ إِلَيْهِ كَالْمُسْتَخْدِمِ بِأُجْرَةٍ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ نَافِعًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَمَنْ يَخْدُمُ غَيْرَهُ مُتَوَقِّعًا مِنْهُ أَمْرًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ خَائِفًا مِنْهُ. فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً إِشَارَةً إِلَى أَنَّهَا لَا تَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِذَاتِهَا لِكَوْنِهَا أَوْثَانًا لَا شَرَفَ لَهَا.

Onların tuttuğu yolun bâtıllığını en beliğ vecihlerle zikretmiştir. Bu da şundan dolayıdır: Kendisine ibadet edilen varlığa şu sebeplerden biri için ibadet edilir: Ya kendisini satın alan efendisine hizmet eden köle misali -ister onu açlıktan doyursun ister uykudan alıkoysun- zatı itibarıyla ibadete layık olduğu için; ya ücretle çalışan kimse gibi kendisine ulaştıracağı bir iyilik sebebiyle halihazırda fayda sağladığı için; ya gelecekte bir şey umarak başkasına hizmet eden kimse gibi gelecekte fayda sağlayacağı için ya da ondan korkulduğu için. İbrâhim: { إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً } “Siz Allah'ı bırakıp ancak birtakım putlara tapıyorsunuz” diyerek, hiçbir şerefi bulunmayan putlar olmaları hasebiyle onların zatları itibarıyla ibadete layık olmadıklarına işaret etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız sizin için hiçbir rızka malik değillerdir. Öyleyse rızkı Allah katında arayın, O'na kulluk edin ve O'na şükredin; O'na döndürüleceksiniz” buyruğuna gelince:

إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ الْمَنْفَعَةِ فِي الْحَالِ وَفِي الْمَآلِ، وَهَذَا لِأَنَّ النَّفْعَ، إِمَّا فِي الْوُجُودِ، وَإِمَّا فِي الْبَقَاءِ لَكِنْ لَيْسَ مِنْهُمْ نَفْعٌ فِي الْوُجُودِ، لِأَنَّ وَجُودَهُمْ مِنْكُمْ حَيْثُ تَخْلُقُونَهَا وَتَنْحِتُونَهَا، وَلَا نَفْعَ فِي الْبَقَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ بِالرِّزْقِ، وَلَيْسَ مِنْهُمْ ذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ حَاصِلٌ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ: فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ فَقَوْلُهُ: اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى

Bu, şimdiki durumda ve gelecekte bir menfaatin bulunmadığına işarettir. Zira menfaat ya varlıkta ya da bekadadır (varlığın devamındadır). Fakat onların varlıkta bir faydaları yoktur; çünkü onları yontup yaptığınız için onların varlığı sizdendir. Bekada da bir faydaları yoktur; zira bu rızık iledir ve onlardan böyle bir şey gelmez. Sonra bunların hepsinin Allah'tan hâsıl olduğunu beyan ederek: { فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ } “Rızkı Allah katında arayın” buyurmuştur. Buradaki { اللَّهِ } “Allah” lafzı, [şuna] işarettir:

اسْتِحْقَاقِ عُبُودِيَّتِهِ لِذَاتِهِ وَقَوْلُهُ: الرِّزْقَ إِشَارَةٌ إِلَى حُصُولِ النَّفْعِ مِنْهُ عَاجِلًا وَآجِلًا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Zatı itibarıyla kulluğa layık oluşuna; { الرِّزْقَ } “rızık” buyruğu ise peşin ve vadeli olarak [dünya ve ahirette] faydanın O'ndan hâsıl olacağına işarettir. Bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ: لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً نَكِرَةً، وَقَالَ: فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ مُعَرَّفًا فَمَا الْفَائِدَةُ؟

Birinci Mesele: [Allah Teâlâ], { لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } “Sizin için hiçbir rızka malik değillerdir” [ifadesini] belirsiz (nekre) olarak getirmiş; { فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ } “Öyleyse rızkı Allah katında arayın” [ifadesini ise] belirli (marife) olarak zikretmiştir. Bundaki fayda nedir?

فَنَقُولُ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ قَالَ: لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً نَكِرَةٌ فِي مَعْرِضِ النَّفْيِ أَيْ لَا رِزْقَ عِنْدَهُمْ أَصْلًا، وَقَالَ مَعْرِفَةٌ عِنْدَ الْإِثْبَاتِ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ كُلُّ الرِّزْقِ عِنْدَهُ فَاطْلُبُوهُ مِنْهُ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الرِّزْقَ مِنَ اللَّهِ مَعْرُوفٌ بِقَوْلِهِ:

Biz de deriz ki: Zemahşerî şöyle demiştir: { لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } ifadesi olumsuzluk bağlamında nekre (belirsiz) gelmiştir; yani "onların katında hiçbir şekilde rızık yoktur" demektir. Allah katındaki ispat makamında ise marife (belirli) olarak getirilmiştir; yani "bütün rızık O'nun katındadır, öyleyse onu O'ndan isteyin" demektir. Bu hususta bir diğer vecih de şudur: Allah'tan olan rızık, O'nun şu buyruğuyla bilinmektedir:

وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَالرِّزْقُ/ مِنَ الْأَوْثَانِ غَيْرُ مَعْلُومٍ فَقَالَ: لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً لِعَدَمِ حُصُولِ الْعِلْمِ بِهِ وَقَالَ: فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ الْمَوْعُودَ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَاعْبُدُوهُ أَيِ اعْبُدُوهُ لِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ لِذَاتِهِ وَاشْكُرُوا لَهُ أَيْ لِكَوْنِهِ سَابِقَ النِّعَمِ بِالْخَلْقِ وَوَاصِلَهَا بِالرِّزْقِ وإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَيِ اعْبُدُوهُ لِكَوْنِهِ مَرْجِعًا مِنْهُ يُتَوَقَّعُ الخير لا غير. ثم قال تعالى:

{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd 6]. Putlardan gelen rızık ise bilinmemektedir. Bu yüzden, [putların rızık verdiğine dair] bir bilgi hâsıl olmadığı için { لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } “Sizin için hiçbir rızka malik değillerdir” buyurmuş; ardından { فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ } “Öyleyse vadolunan rızkı Allah katında arayın” buyurmuştur. Sonra { وَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” buyurmuştur; yani zatı itibarıyla ibadete layık olduğu için O'na kulluk edin. { وَاشْكُرُوا لَهُ } “Ve O'na şükredin” buyurmuştur; yani yaratmakla nimetleri önceleyen ve rızık ile onları devam ettiren olduğu için O'na şükredin. { وإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O'na döndürüleceksiniz” buyurmuştur; yani sadece kendisinden hayır umulan bir merci olduğu için O'na kulluk edin. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٨]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 18]

وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٨)

{ وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٨) } “Eğer yalanlarsanız, bilin ki sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı. Elçiye düşen, ancak apaçık bir tebliğdir.” (18)

لَمَّا فَرَغَ مِنْ بَيَانِ التَّوْحِيدِ أَتَى بَعْدَهُ بِالتَّهْدِيدِ فَقَالَ: وَإِنْ تُكَذِّبُوا وَفِي الْمُخَاطَبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَجْهَانِ:

Tevhidi beyan etmeyi bitirince, ardından { وَإِنْ تُكَذِّبُوا } “Eğer yalanlarsanız” buyurarak tehditte bulunmuştur. Bu ayette muhatabın kim olduğu konusunda iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَالْآيَةُ حِكَايَةٌ عَنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ كَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ لقومه: إِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَأَنَا أَتَيْتُ بِمَا عَلَيَّ مِنَ التَّبْلِيغِ فَإِنَّ الرَّسُولَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَالْبَيَانُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَوَجْهُهُ أَنَّ الْحِكَايَاتِ أَكْثَرُهَا إِنَّمَا تَكُونُ لِمَقَاصِدَ لَكِنَّهَا تُنْسَى لِطِيبِ الْحِكَايَةَ وَلِهَذَا كَثِيرًا مَا يَقُولُ الْحَاكِي لِأَيِّ شَيْءٍ حَكَيْتُ هَذِهِ الْحِكَايَةَ فَالنَّبِيُّ ﵇ كَانَ مَقْصُودُهُ تَذْكِيرَ قَوْمِهِ بِحَالِ مَنْ مَضَى حَتَّى يَمْتَنِعُوا مِنَ التَّكْذِيبِ وَيَرْتَدِعُوا خَوْفًا مِنَ التَّعْذِيبِ، فَقَالَ فِي أَثْنَاءِ حِكَايَتِهِمْ يَا قَوْمِ إِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ قَبْلَكُمْ أَقْوَامٌ وَأُهْلِكُوا فَإِنْ كَذَّبْتُمْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ مَا جَاءَ عَلَى غَيْرِكُمْ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي الآية مسائل:

Birincisi: Muhatap İbrâhim'in kavmidir ve ayet İbrâhim'in kavminden bir nakildir (hikayedir). Sanki İbrâhim kavmine şöyle demiştir: “Eğer siz yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı. Ben ise üzerime düşen tebliği yerine getirdim; çünkü elçiye düşen ancak tebliğ ve beyandır.” İkincisi: Bu, Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) kavmine yönelik bir hitaptır. Bunun izahı şöyledir: Kıssalar çoğunlukla belirli maksatlar için anlatılır; fakat kıssanın güzelliği sebebiyle bu maksatlar unutulabilir. Bu yüzden kıssa anlatan kimse çok defa “Bu kıssayı ne için anlattım?” der. İşte Peygamber'in (aleyhisselâm) maksadı da, yalanlamaktan vazgeçsinler ve azap korkusuyla sakınsınlar diye kavmine geçmişlerin durumunu hatırlatmaktı. Bu sebeple onların kıssasının arasında şöyle demiştir: “Ey kavmim! Eğer yalanlarsanız, sizden önceki kavimler de yalanlamış ve helak edilmişlerdi. Eğer yalanlarsanız, başkalarının başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden korkarım.” Birinci veche göre bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ: فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ كَيْفَ يُفْهَمُ، مَعَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَّا قَوْمُ نُوحٍ وَهُمْ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ وَالْجَوَابُ عَنْهُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَبْلَ نُوحٍ كَانَ أَقْوَامٌ كَقَوْمِ إِدْرِيسَ وَقَوْمِ شِيثَ وَآدَمَ وَالثَّانِي: أَنَّ نُوحًا عَاشَ أَلْفًا وَأَكْثَرَ وَكَانَ الْقَرْنُ يَمُوتُ وَيَجِيءُ أَوْلَادُهُ وَالْآبَاءُ يُوصُونَ الْأَبْنَاءَ بِالِامْتِنَاعِ عَنِ الِاتِّبَاعِ فَكَفَى بِقَوْمِ نُوحٍ أُمَمًا.

Birincisi: İbrâhim'den önce sadece Nûh kavmi geçmişken ve onlar da tek bir ümmet iken, { فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ } “Sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” buyruğu nasıl anlaşılmalıdır? Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Nûh'tan önce İdrîs'in kavmi, Şît'in ve Âdem'in kavmi gibi topluluklar vardı. İkincisi: Nûh bin yıl veya daha fazla yaşamıştı; bir nesil ölüp yerine çocukları geliyor, babalar da oğullarına [peygambere] uymaktan kaçınmalarını vasiyet ediyordu. Dolayısıyla Nûh kavmi, başlı başına birçok ümmet sayılmaya yeterlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْبَلاغُ وَمَا الْمُبِينُ؟ فَنَقُولُ الْبَلَاغُ هُوَ ذِكْرُ الْمَسَائِلِ، وَالْإِبَانَةُ هِيَ إِقَامَةُ الْبُرْهَانِ عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: { الْبَلاغُ } (tebliğ) nedir ve { الْمُبِينُ } (apaçık) nedir? Deriz ki: Tebliğ, meseleleri zikretmektir; beyan (açıklama) ise onun üzerine delil getirmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ لَا يَجُوزُ لِأَنَّ الرَّسُولَ إِذَا بَلَّغَ شَيْئًا وَلَمْ يُبَيِّنْهُ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِالْبَلَاغِ الْمُبِينِ، فَلَا يَكُونُ آتِيًا بما عليه. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Ayet, beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesinin caiz olmadığına delalet eder. Çünkü elçi bir şeyi tebliğ edip de onu açıklamazsa, apaçık bir tebliğ (belâğ-ı mübîn) getirmemiş olur; dolayısıyla da üzerine düşeni yapmış sayılmaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ١٩]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 19]

أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩) } “Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını, sonra onu nasıl tekrarladığını görmediler mi? Şüphesiz bu, Allah'a göre pek kolaydır.” (19)

لَمَّا بَيَّنَ الْأَصْلَ الْأَوَّلَ وَهُوَ التَّوْحِيدُ وَأَشَارَ إِلَى الْأَصْلِ الثَّانِي وَهُوَ الرِّسَالَةُ بِقَوْلِهِ: وَما عَلَى/ الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ شَرَعَ فِي بَيَانِ الْأَصْلِ الثَّالِثِ وَهُوَ الْحَشْرُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ الْأُصُولَ الثَّلَاثَةَ لَا يَكَادُ يَنْفَصِلُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ فِي الذِّكْرِ الْإِلَهِيِّ، فَأَيْنَمَا يَذْكُرُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهَا اثْنَيْنِ يَذْكُرُ الثَّالِثَ. وَفِي الآية مسائل:

Birinci asıl olan tevhidi açıklayıp { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Elçiye düşen, ancak apaçık bir tebliğdir” buyruğuyla ikinci asıl olan risalete işaret edince, üçüncü asıl olan haşir (yeniden diriliş) konusunu açıklamaya başlamıştır. Daha önce defalarca zikrettiğimiz üzere, bu üç asıl ilahî zikirde neredeyse birbirinden hiç ayrılmaz; Allah Teâlâ bunlardan ikisini nerede zikretse üçüncüsünü de zikreder. Bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْأُولَى: الْإِنْسَانُ مَتَى رَأَى بَدْءَ الْخَلْقِ حَتَّى يقال: أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ؟ فنقول المراد

Birincisi: İnsan yaratılışın başlangıcını ne zaman görmüştür ki { أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ } “Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını görmediler mi?” denilmektedir? Deriz ki: Buradaki kasıt,

الْعِلْمُ الْوَاضِحُ الَّذِي كَالرُّؤْيَةِ وَالْعَاقِلُ يَعْلَمُ أَنَّ الْبَدْءَ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ الْخَلْقَ الْأَوَّلَ لَا يَكُونُ مِنْ مَخْلُوقٍ وَإِلَّا لَمَّا كَانَ الْخَلْقُ الْأَوَّلُ خَلْقًا أَوَّلَ، فَهُوَ مِنَ اللَّهِ هَذَا إِنْ قُلْنَا أَنَّ الْمُرَادَ إِثْبَاتُ نَفْسِ الْخَلْقِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ بِالْبَدْءِ خَلْقُ الْآدَمِيِّ أَوَّلًا وَبِالْإِعَادَةِ خَلْقُهُ ثَانِيًا، فَنَقُولُ الْعَاقِلُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَنَّ خَالِقَ نَفْسِهِ لَيْسَ إِلَّا قَادِرٌ حَكِيمٌ يُصَوِّرُ الْأَوْلَادَ فِي الْأَرْحَامِ، وَيَخْلُقُهُ مِنْ نُطْفَةٍ فِي غَايَةِ الْإِتْقَانِ وَالْإِحْكَامِ، فَذَلِكَ الَّذِي خُلِقَ أَوَّلًا مَعْلُومٌ ظَاهِرٌ فَأُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ الْعِلْمِ لَفْظُ الرُّؤْيَةِ، وَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَيْ أَلَمْ يَعْلَمُوا عِلْمًا ظَاهِرًا وَاضِحًا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ يَخْلُقُهُ مِنْ تُرَابٍ يَجْمَعُهُ فَكَذَلِكَ يَجْمَعُ أَجْزَاءَهُ مِنَ التُّرَابِ يَنْفُخُ فِيهِ رُوحَهُ بَلْ هُوَ أَسْهَلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْكُمْ، فَإِنَّ مَنْ نَحَتَ حِجَارَاتٍ وَوَضَعَ شَيْئًا بِجَنْبِ شَيْءٍ فَفَرَّقَهُ أَمْرٌ مَا فَإِنَّهُ يَقُولُ وَضْعُهُ شَيْئًا بِجَنْبِ شَيْءٍ فِي هَذِهِ النَّوْبَةِ أَسْهَلُ عَلَيَّ لِأَنَّ الْحِجَارَاتِ مَنْحُوتَةٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ آيَةً وَاحِدَةً مِنْهَا تَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ بِجَنْبِ الْأُخْرَى، وَعَلَى هَذَا الْمَخْرَجِ خَرَجَ كَلَامُ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ وَهُوَ أَهْوَنُ [الرُّومِ: ٢٧] وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ.

görme mesabesindeki açık ve kesin bilgidir. Akıl sahibi kimse, yaratılışı başlatmanın Allah'tan olduğunu bilir; çünkü ilk yaratma bir mahlûktan sadır olamaz, aksi takdirde ilk yaratma "ilk yaratma" olmazdı. Dolayısıyla o Allah'tandır. Bu, şayet murat bizzat yaratmanın kendisini ispat etmek dersek geçerlidir. Şayet yaratılışın başlangıcından muradın önce insanın yaratılması, iadeden muradın ise onun ikinci kez yaratılması olduğunu söylersek; deriz ki: Kendi nefsinin yaratıcısının ancak rahimlerde çocuklara şekil veren, onu son derece muhkem ve sağlam bir şekilde bir nutfeden yaratan Kadîr ve Hakîm bir varlık olduğu akıl sahibine gizli kalmaz. İlk defa yaratılan bu durum apaçık bilinmektedir; bu sebeple bu bilgiye "görme" (rü'yet) lafzı verilmiş ve { أَوَلَمْ يَرَوْا } yani "Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını, [insanı] bir araya getirdiği topraktan nasıl yarattığını açık ve net bir bilgiyle bilmediler mi?" buyrulmuştur. İşte O, insanın parçalarını da topraktan öylece toplayacak ve ona ruhunu üfleyecektir. Hatta bu, size nispetle daha da kolaydır. Zira taşları yontan ve bir şeyi diğerinin yanına koyan bir kimsenin yaptığı yapı bir sebeple dağılacak olsa, o kimse: "Bu defa bir şeyi diğerinin yanına koymak benim için daha kolaydır; çünkü taşlar zaten yontulmuştur ve bunlardan birinin diğerinin yanına uygun düşeceği bellidir" der. Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ أَهْوَنُ } “Bu O'na göre daha kolaydır” [Rûm 27] buyruğundaki ilahî kelam da bu üslup üzere gelmiştir. { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Şüphesiz bu, Allah'a göre pek kolaydır” buyruğunda da buna işaret edilmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَّقَ الرُّؤْيَةَ بِالْكَيْفِيَّةِ لَا بِالْخَلْقِ وَمَا قَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ، أَوْ بَدَأَ الْخَلْقَ، وَالْكَيْفِيَّةُ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ؟ فَنَقُولُ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْكَيْفِيَّةِ مَعْلُومٌ، وَهُوَ أَنَّهُ خَلَقَهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا، وَأَنَّهُ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ هِيَ مِنْ غِذَاءٍ هُوَ مِنْ مَاءٍ وَتُرَابٍ وَهَذَا الْقَدْرُ كَافٍ فِي حُصُولِ الْعِلْمِ بِإِمْكَانِ الْإِعَادَةِ فَإِنَّ الْإِعَادَةَ مِثْلُهُ.

İkinci Mesele: [Cenâb-ı Hak] { أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ } buyurarak görme fiilini yaratmanın kendisine değil nasıllığına (keyfiyetine) bağlamış, "Allah'ın yarattığını veya yaratmayı başlattığını görmediler mi?" dememiştir; hâlbuki bu nasıllık bilinmemektedir? Deriz ki: Keyfiyetin şu kadarı bilinmektedir: O, insanı anılmaya değer bir şey değilken yaratmıştır; onu sudan ve topraktan hâsıl olan gıdadan meydana gelen bir nutfeden yaratmıştır. Bu kadarı ise yeniden yaratmanın imkânına dair bilgiye ulaşmak için yeterlidir; zira iade (yeniden yaratma) da onun gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِمَ قَالَ: ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فَأَبْرَزَ اسْمَهُ مَرَّةً أُخْرَى، وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ يَسِيرٌ كَمَا قَالَ ثُمَّ يُعِيدُهُ مِنْ غَيْرِ إِبْرَازٍ؟ نَقُولُ مَعَ إِقَامَةِ الْبُرْهَانِ عَلَى أَنَّهُ يَسِيرٌ فَأَكَّدَهُ بِإِظْهَارِ اسْمِهِ فَإِنَّهُ يُوجِبُ الْمَعْرِفَةَ أَيْضًا بِكَوْنِ ذَلِكَ يَسِيرًا، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا سَمِعَ لَفْظَ اللَّهِ وَفَهِمَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ الْحَيُّ الْقَادِرُ، بِقُدْرَةٍ كَامِلَةٍ، لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، الْعَالِمُ بِعِلْمٍ مُحِيطٍ بِذَرَّاتِ كُلِّ جِسْمٍ، نَافِذُ الْإِرَادَةِ لَا رَادَّ لِمَا أَرَادَهُ، يَقْطَعُ بجواز الإعادة. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: [Allah Teâlâ] niçin { ثُمَّ يُعِيدُهُ } ifadesinde ismini açıkça zikretmeyip [zamirle yetindiği] gibi "Şüphesiz bu O'na kolaydır" dememiş de ismini bir kez daha açığa çıkararak { ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } buyurmuştur? Deriz ki: Bunun kolay olduğuna dair delil getirmekle birlikte, ismini açıkça zikrederek bunu pekiştirmiştir; çünkü bu [ismin zikri], o işin kolay olduğuna dair bir marifeti de gerektirir. Zira insan "Allah" lafzını işitip O'nun hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı kâmil bir kudrete sahip Hayy ve Kâdir olduğunu, her cismin zerrelerini kuşatan bir ilimle Âlim olduğunu, iradesinin mutlak geçerli olup dilediğini geri çevirecek hiçbir gücün bulunmadığını anladığında, yeniden dirilişin caiz ve mümkün olduğuna kesin olarak kanaat getirir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٢٠]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 20]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da O'nun yaratmayı nasıl başlattığına bir bakın. Sonra Allah ahiret yaratılışını da gerçekleştirecektir. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.'” (20)

الْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ كَانَتْ إِشَارَةً إِلَى الْعِلْمِ الْحَدْسِيِّ وَهُوَ الْحَاصِلُ مِنْ غَيْرِ طَلَبٍ فَقَالَ أَوَلَمْ يَرَوْا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى اسْتِبْعَادِ عَدَمِهِ، وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ لَمْ يَحْصُلْ لَكُمْ هَذَا الْعِلْمُ فَتَفَكَّرُوا فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ لِتَعْلَمُوا بِالْعِلْمِ الْفِكْرِيِّ، وَهَذَا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ مَرَاتِبُ فِي الْإِدْرَاكِ بَعْضُهُمْ يُدْرِكُ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ تَعْلِيمٍ وَإِقَامَةِ بُرْهَانٍ لَهُ، وَبَعْضُهُمْ لَا يَفْهَمُ إِلَّا بِإِبَانَةٍ وَبَعْضُهُمْ لَا يَفْهَمُهُ أَصْلًا فَقَالَ: إِنْ كُنْتُمْ لَسْتُمْ مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ، أَيْ سَيِّرُوا فِكْرَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَأَجِيلُوا ذِهْنَكُمْ فِي الْحَوَادِثِ الْخَارِجَةِ عَنْ أَنْفُسِكُمْ لِتَعْلَمُوا بدء الخلق وفي الآية مسائل:

Önceki ayet, talep ve çaba olmaksızın hâsıl olan sezgisel bilgiye (hadsî ilme) işaret etmekteydi; bu yüzden yokluğunu yadırgamak anlamında soru yoluyla { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” buyurmuştu. Bu ayette ise: "Eğer sizde bu bilgi hâsıl olmadıysa, düşünmeye dayalı bilgiyle (fikrî ilimle) bilmeniz için yeryüzünün dört bir yanında tefekkür edin" buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: İnsanın idrak mertebeleri farklıdır; bazısı bir şeyi öğretim ve delil getirme olmaksızın idrak eder, bazısı ancak bir açıklama ile anlar, bazısı ise hiç anlamaz. İşte [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmuştur: "Eğer birinci gruptan değilseniz yeryüzünde gezip dolaşın"; yani yaratılışın başlangıcını bilmek için düşüncenizi yeryüzünde dolaştırın ve zihninizi kendi nefsinizin dışındaki hâdiseler üzerinde gezdirin. Bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْأُولَى: قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِلَفْظِ الرُّؤْيَةِ وَفِي هَذِهِ بِلَفْظِ النَّظَرِ مَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ الْعِلْمُ الْحَدْسِيُّ أَتَمُّ مِنَ الْعِلْمِ الْفِكْرِيِّ كَمَا تَبَيَّنَ، وَالرُّؤْيَةُ أَتَمُّ مِنَ النَّظَرِ لِأَنَّ النَّظَرَ يُفْضِي إِلَى الرُّؤْيَةِ، يُقَالُ نَظَرْتُ فَرَأَيْتُ

Birincisi: [Cenâb-ı Hak] birinci ayette 'rü'yet' (görme) lafzıyla, bu [ayette] ise 'nazar' (bakma/tefekkür) lafzıyla buyurdu; bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Açıklandığı üzere sezgisel bilgi (hadsî ilim), düşünsel bilgiden (fikrî ilimden) daha yetkindir. Görme (rü'yet) de bakmaktan (nazar) daha yetkindir; çünkü bakmak görmeye ulaştırır. Nitekim 'Baktım ve gördüm' denilir.

وَالْمُفْضِي إِلَى الشَّيْءِ دُونَ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَقَالَ فِي الْأَوَّلِ أَمَا حَصَلَتْ لَكُمُ الرُّؤْيَةُ فَانْظُرُوا فِي الْأَرْضِ لِتَحْصُلَ لَكُمُ الرُّؤْيَةُ.

Bir şeye ulaştıran vasıta ise o şeyin bizzat kendisinden daha alt mertebededir. Bu sebeple birincisinde "Sizde görme hâsıl olmadı mı? Öyleyse sizde görme hâsıl olsun diye yeryüzünde ibret nazarıyla bakın" buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ وَفِي الْآيَةِ الْأَوْلَى بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ الْعِلْمَ الْحَدْسِيَّ إِنْ حَصَلَ فَالْأَمْرُ بِهِ تَحْصِيلُ الْحَاصِلِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فَلَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالطَّلَبِ لِأَنَّ بِالطَّلَبِ يَصِيرُ الْحَاصِلُ فِكْرِيًّا فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِهِ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَأَمَّا الْعِلْمُ الْفِكْرِيُّ فَهُوَ مَقْدُورٌ فَوَرَدَ الْأَمْرُ بِهِ.

İkinci Mesele: Bu ayeti emir sîgasıyla, ilk ayeti ise istifham (soru) sîgasıyla zikretmiştir. Çünkü sezgisel bilgi şayet zaten hâsıl olmuşsa onu emretmek malumu ilam (tahsîl-i hâsıl) olur; eğer hâsıl olmamışsa ancak talep ile elde edilir; çünkü taleple hâsıl olan şey fikrî bilgiye dönüşür ve dolayısıyla [sezgisel olanı] emretmek güç yetirilemeyecek bir şeyi teklif etmek olur. Fikrî bilgi ise insanın gücü dahilindedir, bu yüzden emir onunla vârid olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَبْرَزَ اسْمَ اللَّهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عِنْدَ الْبَدْءِ حَيْثُ قَالَ: كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ وَأَضْمَرَهُ عِنْدَ الْإِعَادَةِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَضْمَرَهُ عِنْدَ الْبَدْءِ وَأَبْرَزَهُ عِنْدَ الْإِعَادَةِ حَيْثُ قَالَ: ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ لِأَنَّ فِي الْآيَةِ الْأُولَى لَمْ يَسْبِقْ ذِكْرُ اللَّهِ بِفِعْلٍ حَتَّى يُسْنَدَ إِلَيْهِ الْبَدْءُ فَقَالَ: كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ يُعِيدُهُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا ثُمَّ ضَرَبَ بَكْرًا وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى إِظْهَارِ اسْمِ زَيْدٍ اكْتِفَاءً بِالْأَوَّلِ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ كَانَ ذِكْرُ الْبَدْءِ مُسْنَدًا إِلَى اللَّهِ فَاكْتَفَى به ولم يبرزه كقوله الْقَائِلِ أَمَا عَلِمْتَ كَيْفَ خَرَجَ زَيْدٌ، اسْمَعْ مِنِّي كَيْفَ خَرَجَ، وَلَا يُظْهِرُ اسْمَ زَيْدٍ، وَأَمَّا إِظْهَارُهُ عِنْدَ الْإِنْشَاءِ ثَانِيًا حَيْثُ قَالَ: ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَكْفِي أَنْ يَقُولَ: ثُمَّ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ، فَلِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ وَهِيَ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ مَعَ إِقَامَةِ الْبُرْهَانِ عَلَى إِمْكَانِ الْإِعَادَةِ أَظْهَرَ اسْمًا مَنْ يَفْهَمُ الْمُسَمَّى بِهِ بِصِفَاتِ كَمَالِهِ وَنُعُوتِ جَلَالِهِ يَقْطَعُ بِجَوَازِ الْإِعَادَةِ فَقَالَ اللَّهُ مُظْهِرًا مُبْرِزًا لِيَقَعَ فِي ذِهْنِ الْإِنْسَانِ مِنِ اسْمِهِ كَمَالُ قُدْرَتِهِ وَشُمُولُ عِلْمِهِ وَنُفُوذُ إِرَادَتِهِ وَيَعْتَرِفُ بِوُقُوعِ بَدْئِهِ وَجَوَازِ إِعَادَتِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ لَمْ يَقُلْ ثُمَّ اللَّهُ يُعِيدُهُ لِعَيْنِ مَا ذَكَرْتَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْفَائِدَةِ؟ نَقُولُ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّهَ كَانَ مُظْهِرًا مُبْرِزًا بِقُرْبٍ مِنْهُ وَهُوَ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ وَلَمْ يكن بينهما إلا لفظ الخلق وأما هاهنا فَلَمْ يَكُنْ/ مَذْكُورًا عِنْدَ الْبَدْءِ فَأَظْهَرَهُ وَثَانِيهِمَا: أن الدليل هاهنا تَمَّ عَلَى جَوَازِ الْإِعَادَةِ لِأَنَّ الدَّلَائِلَ مُنْحَصِرَةٌ فِي الْآفَاقِ وَفِي الْأَنْفُسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] وَفِي الْآيَةِ الْأُولَى أَشَارَ إِلَى الدَّلِيلِ النَّفْسِيِّ الْحَاصِلِ لِهَذَا الْإِنْسَانِ مِنْ نَفْسِهِ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ أَشَارَ إِلَى الدَّلِيلِ الْحَاصِلِ مِنَ الْآفَاقِ بِقَوْلِهِ: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ وَعِنْدَهُمَا تَمَّ الدليلان، فأكده بإظهار اسمه، وما الدَّلِيلُ الْأَوَّلُ فَأَكَّدَهُ بِالدَّلِيلِ الثَّانِي، فَلَمْ يَقُلْ ثُمَّ اللَّهُ يُعِيدُهُ.

Üçüncü Mesele: İlk ayette { كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ } buyurarak yaratılışın başlangıcında Allah'ın ismini açıkça zikretmiş, iade (tekrar yaratma) kısmında ise zamirle ifade etmiştir. Bu ayette ise başlangıçta zamir kullanmış, iade kısmında ise { ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ } buyurarak açıkça zikretmiştir. Çünkü ilk ayette, yaratmayı başlatmanın kendisine isnat edileceği bir fiille Allah'ın zikri daha önce geçmemişti; bu yüzden { كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ } demiş, sonra da bir kimsenin "Zeyd Amr'a vurdu, sonra Bekir'e vurdu" diyerek birinciye iktifa edip Zeyd'in ismini tekrar zikretmeye ihtiyaç duymadığı gibi { ثُمَّ يُعِيدُهُ } buyurmuştur. İkinci ayette ise yaratmayı başlatmanın zikri zaten Allah'a isnat edilmişti; bu sebeple onunla yetinip açıkça zikretmemiştir. Bu, bir kimsenin "Zeyd'in nasıl çıktığını bilmedin mi? Dinle benden nasıl çıktığını" deyip de Zeyd'in ismini tekrar açıkça anmamasına benzer. İkinci defa yaratma (inşâ) kısmında { ثُمَّ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ } demesi yetecekken { ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ } buyurarak ismini açıkça zikretmesi ise son derece beliğ bir hikmetten ötürüdür. O da daha önce zikrettiğimiz şu husustur: Yeniden dirilişin imkânına dair delil getirilmesiyle birlikte, ismiyle müsemma olan zatı kâmil sıfatları ve celâl vasıflarıyla anlayan kimsenin iadenin caiz olduğuna kesinlikle hükmedeceği bir ismi açıkça ortaya koymuştur. İnsanın zihninde O'nun isminden kâmil kudreti, ilminin kuşatıcılığı ve iradesinin geçerliliği yer etsin; böylece yaratmayı başlatmasının vuku bulduğunu ve onu tekrarlamasının da caiz olduğunu itiraf etsin diye Allah lafzını açıkça zikretmiştir. Şayet: "Senin zikrettiğin bu hikmet ve faydanın aynısı sebebiyle ilk ayette niçin { ثُمَّ اللَّهُ يُعِيدُهُ } denilmedi?" denilirse, iki vecihle cevap veririz: Birincisi: Allah lafzı hemen yakınında, yani { كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ } buyruğunda açıkça zikredilmişti ve aralarında sadece "halk" lafzından başka bir şey yoktu. Burada ise başlangıçta zikredilmemişti, bu yüzden açıkça getirdi. İkincisi: Burada yeniden dirilişin caiz olduğuna dair delil tamamlanmıştır. Çünkü deliller afakta ve enfüste olmak üzere ikiye ayrılır; nitekim Allah Teâlâ: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara hem afakta hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” [Fussilet 53] buyurmuştur. İlk ayette, bu insanın bizzat kendisinden hâsıl olan enfüsî delile işaret etmiştir; ikinci ayette ise { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın” buyruğuyla afaktan hâsıl olan delile işaret etmiştir. Bu iki ayet ile iki delil tamamlanınca O'nun ismini açıkça zikrederek bunu pekiştirmiştir. Birinci delili ise ikinci delille pekiştirdiği için orada { ثُمَّ اللَّهُ يُعِيدُهُ } dememiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْآيَةِ الْأُولَى ذَكَرَ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ فَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ وهاهنا قَالَ بِلَفْظِ الْمَاضِي فَقَالَ: فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ وَلَمْ يَقُلْ كَيْفَ يَبْدَأُ، فَنَقُولُ الدَّلِيلُ الْأَوَّلُ هُوَ الدَّلِيلُ النَّفْسِيُّ الْمُوجِبُ لِلْعِلْمِ الْحَدْسِيِّ وَهُوَ فِي كُلِّ حَالٍ يُوجِبُ الْعِلْمَ بِبَدْءِ الْخَلْقِ، فَقَالَ إِنْ كَانَ لَيْسَ لَكُمْ عِلْمٌ بِأَنَّ اللَّهَ فِي كُلِّ حَالٍ يَبْدَأُ خَلْقًا فَانْظُرُوا إِلَى الْأَشْيَاءِ الْمَخْلُوقَةِ لِيَحْصُلَ لَكُمْ عِلْمٌ بِأَنَّ اللَّهَ بَدَأَ خَلْقًا، وَيَحْصُلُ الْمَطْلُوبُ مِنْ هَذَا القدر فإنه ينشئ كَمَا بَدَأَ ذَلِكَ.

Dördüncü Mesele: İlk ayette muzari (geniş/gelecek zaman) lafzıyla zikrederek { أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ } buyurmuş, burada ise mazi (geçmiş zaman) lafzıyla zikrederek { كَيْفَ يَبْدَأُ } demeyip { فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ } buyurmuştur. Deriz ki: Birinci delil, sezgisel bilgiyi gerektiren enfüsî delildir ve o her durumda yaratılışın başlangıcına dair bilgiyi gerektirir. Cenâb-ı Hak şöyle demiştir: "Eğer Allah'ın her durumda bir yaratmayı başlattığına dair bilginiz yoksa, yaratılmış eşyaya bakın ki Allah'ın yaratmayı başlattığına dair sizde bir bilgi hâsıl olsun." Bu kadarıyla da matlup hâsıl olur; zira O, daha önce başlattığı gibi yeniden var edecektir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَقَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ وَفِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الدَّلِيلَ الْأَوَّلَ هُوَ الدَّلِيلُ النَّفْسِيُّ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ مُوجِبُهُ الْعِلْمَ الْحَدْسِيَّ التَّامَّ وَلَكِنْ عِنْدَ انْضِمَامِ دَلِيلِ الْآفَاقِ إِلَيْهِ يَحْصُلُ الْعِلْمُ الْعَامُّ، لِأَنَّهُ بِالنَّظَرِ فِي نَفْسِهِ عَلِمَ نَفْسَهُ وَحَاجَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَوُجُودَهُ مِنْهُ، وَبِالنَّظَرِ إِلَى الْآفَاقِ عَلِمَ حَاجَةَ غَيْرِهِ إِلَيْهِ وَوُجُودَهُ مِنْهُ، فَتَمَّ عِلْمُهُ بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ عِنْدَ تَمَامِ ذِكْرِ الدَّلِيلَيْنِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَقَالَ عِنْدَ الدَّلِيلِ الْوَاحِدِ إِنَّ ذلِكَ وَهُوَ إِعَادَتُهُ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعِلْمَ الْأَوَّلَ أَتَمُّ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي أَعَمَّ وَكَوْنُ الْأَمْرِ يَسِيرًا عَلَى الْفَاعِلِ أَتَمُّ مِنْ كَوْنِهِ مَقْدُورًا له

Beşinci Mesele: Bu ayette { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyurmuş, ilk ayette ise { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Şüphesiz bu, Allah'a göre pek kolaydır” buyurmuştur. Bunda iki fayda vardır: Birincisi: Birinci delil enfüsî delildir; onun gerektirdiği şey kâmil bir sezgisel bilgi olsa da, afakî delil ona eklendiğinde genel/kapsayıcı bilgi (ilm-i âmm) hâsıl olur. Çünkü insan kendi nefsine bakarak hem kendini, hem Allah'a olan ihtiyacını, hem de varlığının O'ndan olduğunu bilmiş; afaka bakarak da başkalarının O'na olan ihtiyacını ve varlıklarının O'ndan olduğunu bilmiştir. Böylece her şeyin Allah'tan olduğuna dair bilgisi kemale ermiştir. Bu sebeple iki delilin zikri tamamlanınca { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } buyurmuş, tek delilin yanında ise { إِنَّ ذلِكَ } yani yaratmanın tekrarlanması { عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Allah'a göre pek kolaydır” buyurmuştur. İkincisi: Biz birinci bilginin -ikincisi daha kapsamlı olsa da- daha kâmil olduğunu açıklamıştık. Bir işin failine kolay olması, o işin onun kudreti dahilinde olmasından daha kâmil bir derecedir.

بِدَلِيلِ أَنَّ الْقَائِلَ يَقُولُ فِي حَقِّ مَنْ يَحْمِلُ مِائَةً مِنْ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَيْهِ وَلَا يَقُولُ إِنَّهُ سَهْلٌ عَلَيْهِ، فَإِذَا سُئِلَ عَنْ حَمْلِهِ عَشْرَةَ أَمْنَانٍ يَقُولُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ سهل يَسِيرٌ، فَنَقُولُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِنْ لَمْ يَحْصُلْ لَكُمُ الْعِلْمُ التَّامُّ بِأَنَّ هَذِهِ الْأُمُورَ عِنْدَ اللَّهِ سَهْلٌ يَسِيرٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ لِتَعْلَمُوا أَنَّهُ مَقْدُورٌ، وَنَفْسُ كَوْنِهِ مَقْدُورًا كَافٍ في إمكان الإعادة. ثم قال تعالى:

Bunun delili şudur: Bir kimse, yüz batman yük taşıyan biri hakkında "buna gücü yeter" der de "bu ona kolaydır" demez; fakat on batman yük taşıması sorulduğunda "bu onun için kolay ve basittir" der. Biz de deriz ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Eğer bu işlerin Allah katında kolay ve basit olduğuna dair kâmil bilgi sizde hâsıl olmadıysa, yeryüzünde gezip dolaşın da O'nun buna kadir olduğunu bilin." Bizzat O'nun kadir oluşu bile iadenin (yeniden yaratmanın) imkânı için yeterlidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Ankebût Suresi (29), Ayetler 21-22]

يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٢٢)

{ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٢٢) } “O, dilediğine azap eder, dilediğine de merhamet eder. Ancak O'na döndürüleceksiniz. (21) Siz ne yeryüzünde ne de gökte [O'nu] aciz bırakabilirsiniz. Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz ve hiçbir yardımcınız da yoktur.” (22)

لَمَّا ذَكَرَ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ ذَكَرَ مَا يَكُونُ فِيهِ وَهُوَ تَعْذِيبُ أَهْلِ التَّكْذِيبِ عَدْلًا وَحِكْمَةً، وَإِثَابَةُ أَهْلِ الْإِنَابَةِ فَضْلًا وَرَحْمَةً، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

İkinci yaratılışı zikredince, orada vuku bulacak olan şeyi, yani adaleti ve hikmeti gereği yalanlayanların cezalandırılacağını, lütfu ve rahmeti gereği de yönelen kimselerin mükâfatlandırılacağını zikretmiştir. Bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدَّمَ التَّعْذِيبَ فِي الذِّكْرِ عَلَى الرَّحْمَةِ مَعَ أَنَّ رَحْمَتَهُ سَابِقَةٌ كَمَا

Birinci Mesele: Rahmeti önde geldiği hâlde zikirde azabı rahmetten önce getirmiştir; nitekim

قَالَ ﵇ حَاكِيًا عَنْهُ «سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»

Hz. Peygamber (aleyhisselâm) O'ndan naklen: “Rahmetim gazabımı geçmiştir” buyurmuştur.

فَنَقُولُ ذَلِكَ الوجهين أَحَدُهُمَا: أَنَّ السَّابِقَ ذِكْرُ الْكُفَّارِ فَذَكَرَ الْعَذَابَ لِسَبْقِ ذِكْرِ مُسْتَحِقِّيهِ بِحُكْمِ الْإِيعَادِ وَعَقَّبَهُ بِالرَّحْمَةِ، وَكَمَا ذَكَرَ، بَعْدَ إِثْبَاتِ الْأَصْلِ الْأَوَّلِ وَهُوَ التَّوْحِيدُ- التَّهْدِيدَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ [العنكبوت: ١٨] وَأُهْلِكُوا بِالتَّكْذِيبِ كَذَلِكَ ذَكَرَ بَعْدَ إِثْبَاتِ الْأَصْلِ الْآخَرِ التَّهْدِيدَ بِذِكْرِ التَّعْذِيبِ، وَذِكْرُ الرَّحْمَةِ وَقَعَ تَبَعًا لِئَلَّا يَكُونَ الْعَذَابُ مَذْكُورًا وَحْدَهُ وَهَذَا يُحَقِّقُ

Deriz ki: Bu iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Öncesinde kâfirler zikredilmişti; bu yüzden tehdit hükmü gereğince azaba müstahak olanların zikri öne geçtiği için azabı zikretmiş ve ardından rahmeti getirmiştir. Nitekim birinci asıl olan tevhidi ispat ettikten sonra { وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ } “Eğer yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” [Ankebût 18] buyruğuyla ve onların yalanlama sebebiyle helak edilişleriyle tehditte bulunduğu gibi, diğer aslı ispat ettikten sonra da azabı zikrederek tehditte bulunmuştur. Rahmetin zikri ise azabın tek başına zikredilmiş olmaması için ona tabi olarak gelmiştir. Bu durum,

قَوْلَهُ: (سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي)

O'nun: “(Rahmetim gazabımı geçmiştir)” buyruğunu tahakkuk ettirir.

وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ حَيْثُ كَانَ الْمَقْصُودُ ذِكْرَ الْعَذَابِ لَمْ يُمَحِّضْهُ فِي الذِّكْرِ بَلْ ذَكَرَ الرَّحْمَةَ مَعَهُ.

Zira Allah, maksat azabı zikretmek olduğunda bile zikri sadece ona hasretmemiş, onunla birlikte rahmeti de zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ ذَكَرَ هَذَا لِتَخْوِيفِ الْعَاصِي وَتَفْرِيحِ الْمُؤْمِنِ فَلَوْ قَالَ يُعَذِّبُ الْكَافِرَ وَيَرْحَمُ الْمُؤْمِنَ لَكَانَ أَدْخَلَ فِي تَحْصِيلِ الْمَقْصُودِ وَقَوْلُهُ: يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ لَا يَزْجُرُ الْكَافِرَ لِجَوَازِ أَنْ يَقُولَ لَعَلِّي لَا أَكُونُ مِمَّنْ يَشَاءُ اللَّهُ عَذَابَهُ، فَنَقُولُ: هَذَا أَبْلَغُ فِي التَّخْوِيفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَثْبَتَ بِهَذَا إِنْفَاذَ مَشِيئَتِهِ إِذَا أَرَادَ تَعْذِيبَ شَخْصٍ فَلَا يَمْنَعُهُ مِنْهُ مَانِعٌ، ثُمَّ كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ لِلْعِبَادِ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَالْإِيعَادِ أَنَّهُ شَاءَ تَعْذِيبَ أَهْلِ الْعِنَادِ، فَلَزِمَ مِنْهُ الْخَوْفُ التَّامُّ بِخِلَافِ مَا لَوْ قَالَ يُعَذِّبُ الْعَاصِيَ، فَإِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ مَشِيئَتِهِ، لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ عَذَابَ الْمُؤْمِنِ لَعَذَّبَهُ، فَإِذَا لَمْ يُفِدْ هَذَا فَيَقُولُ الْكَافِرُ إِذَا لَمْ يَحْصُلْ مُرَادُهُ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ يُمْكِنُ أَنْ يَحْصُلَ فِي صُورَةٍ أُخْرَى، وَلْنَضْرِبْ لَهُ مَثَلًا فَنَقُولُ: إِذَا قِيلَ إِنَّ الْمَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى ضَرْبِ كُلِّ مَنْ فِي بِلَادِهِ وَقَالَ مَنْ خَالَفَنِي أَضْرِبُهُ يَحْصُلُ الْخَوْفُ التَّامُّ لِمَنْ يُخَالِفُهُ، وَإِذَا قِيلَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى ضَرْبِ الْمُخَالِفِينَ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى ضَرْبِ الْمُطِيعِينَ، فَإِذَا قَالَ مَنْ خَالَفَنِي أَضْرِبُهُ يَقَعُ فِي وَهْمِ الْمُخَالِفِ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ضَرْبِ فُلَانٍ الْمُطِيعِ، فَلَا يَقْدِرُ عَلَيَّ أَيْضًا لِكَوْنِي مِثْلَهُ، وَفِي هَذَا فَائِدَةٌ أُخْرَى وَهُوَ الْخَوْفُ الْعَامُّ وَالرَّجَاءُ الْعَامُّ، لِأَنَّ الْأَمْنَ الْكُلِّيَّ مِنَ اللَّهِ يُوجِبُ الْجَرَاءَةَ فَيُفْضِي إِلَى صَيْرُورَةِ الْمُطِيعِ عَاصِيًا.

İkinci Mesele: Bu, asiyi korkutmak ve mümini sevindirmek için zikredildiyse, "Kâfire azap eder, mümine merhamet eder" deseydi maksadın hâsıl olmasına daha uygun düşerdi; { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğine azap eder” buyruğu kâfiri vazgeçirmez; çünkü "Belki de ben Allah'ın azabını dilediği kimselerden olmam" diyebilir? Deriz ki: Bu ifade korkutmada daha beliğdir. Zira Allah bununla, bir şahsa azap etmek istediğinde meşietinin (dilemesinin) mutlak geçerliliğini ve hiçbir engelleyicinin O'na engel olamayacağını ispat etmiştir. Sonra vaat ve tehdit hükmü gereğince inatçı kimselere azap etmeyi dilediği kullarca bilinmektedir; dolayısıyla bundan tam bir korku hâsıl olur. "Asiye azap eder" deseydi böyle olmazdı; çünkü bu, meşietinin kemaline delalet etmez; zira müminin de azap görmesini dileseydi ona azap edebileceğini ifade etmezdi. Bu ifade edilmeyince kâfir: "O surette muradı hâsıl olmadığına göre bu surette de hâsıl olmayabilir" diyebilirdi. Buna bir misal verelim ve diyelim ki: "Hükümdar ülkesindeki herkesi dövmeye kadirdir" denilip hükümdar da "Bana karşı geleni döverim" dediğinde, ona karşı gelen kimse için tam bir korku hâsıl olur. Fakat "O, karşı gelenleri dövmeye kadirdir ama itaat edenleri dövmeye kadir değildir" denilse ve hükümdar "Bana karşı geleni döverim" dese; karşı gelenin zihnine, onun falanca itaatkâr kimseyi dövmeye gücünün yetmediği, kendisi de onun gibi bir insan olduğu için kendisini dövmeye de gücünün yetmeyeceği vehmi düşer. Bunda bir diğer fayda daha vardır ki o da genel korku ve genel ümittir; çünkü Allah'tan bütünüyle emin olmak cüretkârlığı doğurur ve itaatkâr kimsenin asiye dönüşmesine yol açar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ مَعَ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ قَدْ سَبَقَ إِثْبَاتُهَا وَتَقْرِيرُهَا فَلِمَ أَعَادَهَا؟ فَنَقُولُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ التَّعْذِيبَ وَالرَّحْمَةَ وَهُمَا قَدْ يَكُونَانِ عَاجِلَيْنِ، فَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَأَخَّرَ عَنْكُمْ ذَلِكَ فَلَا تَظُنُّوا أَنَّهُ فَاتَ، فَإِنَّ إِلَيْهِ إِيَابَكُمْ وَعَلَيْهِ حِسَابَكُمْ وَعِنْدَهُ يُدَّخَرُ ثَوَابُكُمْ وَعِقَابُكُمْ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْدَهَا وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ يَعْنِي لَا تَفُوتُونَ اللَّهَ بَلِ الِانْقِلَابُ إِلَيْهِ وَلَا يُمْكِنُ الِانْفِلَاتُ مِنْهُ، وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ لَطَائِفُ إِحْدَاهَا: هِيَ إِعْجَازُ الْمُعَذَّبِ عَنِ التَّعْذِيبِ إِمَّا بِالْهَرَبِ مِنْهُ أَوِ الثَّبَاتِ لَهُ وَالْمُقَاوَمَةِ مَعَهُ لِلدَّفْعِ، وَذَكَرَ اللَّهُ الْقِسْمَيْنِ فَقَالَ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ يَعْنِي بِالْهَرَبِ لَوْ صَعِدْتُمْ إِلَى مَحَلِّ السِّمَاكِ فِي السَّمَاءِ أَوْ هَبَطْتُمْ إِلَى مَوْضِعِ

Üçüncü Mesele: Bu mesele daha önce ispat ve takrir edilmiş olduğu hâlde Cenâb-ı Hak niçin { وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” buyruğunu tekrarlamıştır? Deriz ki: Allah azap ve rahmeti zikredince -ki bunlar bazen peşin de olabilir- Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Eğer bu sizden gecikirse sakın kaçıp kurtulduğunuzu sanmayın; zira dönüşünüz O'nadır, hesabınız O'nun huzurundadır; mükâfatınız da cezanız da O'nun katında saklanmaktadır." İşte bu sebeple ardından { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } buyurmuştur; yani Allah'tan kaçıp kurtulamazsınız, bilakis dönüş O'nadır ve O'ndan kaçmak mümkün değildir. Bu ayetin tefsirinde bazı incelikler vardır: Birincisi: Azap edilenin azap edeni aciz bırakması ya ondan kaçmakla ya da ona karşı direnip defetmek için mukavemet göstermekle olur. Allah Teâlâ her iki kısmı da zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Siz ne yeryüzünde ne de gökte [O'nu] aciz bırakabilirsiniz”; yani kaçma yoluyla, gökteki Simâk yıldızının bulunduğu yere yükselseniz veya

السُّمُوكِ فِي الْمَاءِ لَا تَخْرُجُونَ مِنْ قَبْضَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ فَلَا مَطْمَعَ فِي الْإِعْجَازِ بِالْهَرَبِ، وَأَمَّا بِالثَّبَاتِ فَكَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِعْجَازَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالِاسْتِنَادِ إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ يَشْفَعُ وَلَا يُمْكِنُ لِلْمُعَذِّبِ مُخَالَفَتُهُ فَيَفُوتُهُ الْمُعَذَّبُ وَيَعْجِزُ عَنْهُ أَوْ بِالِانْتِصَارِ بِقَوْمٍ يَقُومُ مَعَهُ بِالدَّفْعِ وَكِلَاهُمَا محال، فإنكم مالكم مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ يَشْفَعُ وَلَا نَصِيرٌ يَدْفَعُ فَلَا إِعْجَازَ/ لَا بِالْهُرُوبِ وَلَا بِالثَّبَاتِ الثَّانِيَةُ: قَالَ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ وَلَمْ يَقُلْ لَا تُعْجِزُونَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ نَفْيَ الْفِعْلِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الصَّلَاحِيَةِ، فَإِنَّ مَنْ قَالَ إِنَّ فُلَانًا لَا يَخِيطُ لَا يَدُلُّ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ إِنَّهُ لَيْسَ بِخَيَّاطٍ الثَّالِثَةُ: قَدَّمَ الْأَرْضَ عَلَى السَّمَاءِ، وَالْوَلِيَّ عَلَى النَّصِيرِ، لِأَنَّ هَرَبَهُمُ الْمُمْكِنُ فِي الْأَرْضِ، فَإِنْ كَانَ يَقَعُ مِنْهُمْ هَرَبٌ يَكُونُ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ إِنْ فَرَضْنَا لَهُمْ قُدْرَةً غَيْرَ ذَلِكَ فَيَكُونُ لَهُمْ صُعُودٌ فِي السَّمَاءِ، وَأَمَّا الدَّفْعُ فَإِنَّ الْعَاقِلَ مَا أَمْكَنَهُ الدَّفْعُ بِأَجْمَلِ الطُّرُقِ فَلَا يَرْتَقِي إِلَى غَيْرِهِ، وَالشَّفَاعَةُ أَجْمَلُ. وَلِأَنَّ مَا مِنْ أَحَدٍ فِي الشَّاهِدِ إِلَّا وَيَكُونُ لَهُ شَفِيعٌ يَتَكَلَّمُ فِي حَقِّهِ عِنْدَ مَلِكٍ وَلَا يَكُونُ كُلُّ أَحَدٍ لَهُ ناصر يعادي الملك لأجله. ثم قال تعالى:

sudaki balıkların bulunduğu derinliklere inseniz bile Allah'ın kudret kabzasından çıkamazsınız; dolayısıyla kaçarak aciz bırakmaya dair hiçbir ümit yoktur. Direnmek suretiyle aciz bırakmaya gelince, bu da aynı şekildedir. Zira aciz bırakma ya şefaat eden ve azap edenin kendisine karşı çıkamayacağı güçlü bir dayanağa yaslanmakla olur ve böylece azap edilen kimse kurtulup azap edeni aciz bırakır; ya da kendisiyle birlikte defetmeye kalkışacak bir topluluktan yardım almakla olur. Her ikisi de imkânsızdır; çünkü sizin Allah'tan başka ne şefaat edecek bir dostunuz ne de defedecek bir yardımcınız vardır. Dolayısıyla ne kaçarak ne de direnerek aciz bırakmak mümkündür. İkincisi: Fiil sîgasıyla "aciz bırakamazsınız" dememiş, { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Siz aciz bırakıcılar değilsiniz” buyurmuştur. Çünkü fiilin olumsuzlanması kabiliyetin yokluğuna delalet etmez; nitekim "falanca dikiş dikmiyor" diyen kimsenin sözü, "o terzi değildir" sözünün delalet ettiği şeye delalet etmez. Üçüncüsü: Yeryüzünü gökten, dostu da yardımcıdan önce getirmiştir. Çünkü onların kaçması mümkün olan yer yeryüzüdür; eğer onlardan bir kaçış vuku bulacaksa yeryüzünde olur. Şayet bundan başka bir güçleri farz edilirse bu da göğe yükselmekle olur. Defetmeye gelince, akıl sahibi kimse en güzel yolla defetmek mümkün oldukça başka bir yola başvurmaz; şefaat ise en güzel yoldur. Ayrıca görünen âlemde herkesin bir hükümdar nezdinde onun adına konuşacak bir şefaatçisi bulunabilir; fakat herkesin onun uğruna hükümdara düşmanlık edecek bir yardımcısı bulunmaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٢٣]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 23]

وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٣)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٣) } “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar Benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir ve onlar için acı bir azap vardır.” (23)

لَمَّا بَيَّنَ الْأَصْلَيْنِ التَّوْحِيدَ وَالْإِعَادَةَ وَقَرَّرَهُمَا بِالْبُرْهَانِ وَهَدَّدَ مَنْ خَالَفَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ إِشَارَةً إِلَى الْكُفَّارِ بِاللَّهِ، فَإِنَّ لِلَّهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ آيَةً دَالَّةً عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ، فَإِذَا أَشْرَكَ كَفَرَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَإِشَارَةً إِلَى الْمُنْكِرِ لِلْحَشْرِ فَإِنَّ مَنْ أَنْكَرَهُ كَفَرَ بِلِقَاءِ اللَّهِ فَقَالَ: أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي لَمَّا أَشْرَكُوا أَخْرَجُوا أَنْفُسَهُمْ عَنْ مَحَلِّ الرَّحْمَةِ لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ لَهُ جِهَةٌ وَاحِدَةٌ تَدْفَعُ حَاجَتَهُ لَا غَيْرُ يُرْحَمُ، وَإِذَا كَانَ لَهُ جِهَاتٌ مُتَعَدِّدَةٌ لَا يُبْقِي مَحَلًّا لِلرَّحْمَةِ، فَإِذَا جَعَلُوا لَهُمْ آلِهَةً لَمْ يَعْتَرِفُوا بِالْحَاجَةِ إِلَى طَرِيقٍ مُتَعَيَّنٍ فَيَيْأَسُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَلَمَّا أَنْكَرُوا الْحَشْرَ وَقَالُوا لَا عَذَابَ فَنَاسَبَ تَعْذِيبَهُمْ تَحْقِيقًا لِلْأَمْرِ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا قَالَ أُعَذِّبُ مَنْ يُخَالِفُنِي فَأَنْكَرَهُ بَعِيدٌ عَنْهُ وَقَالَ هُوَ لَا يَصِلُ إِلَيَّ، فَإِذَا أُحْضِرَ بَيْنَ يَدَيْهِ يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يُعَذِّبَهُ وَيَقُولَ هَلْ قَدَرْتُ وَهَلْ عَذَّبْتُ أَمْ لَا، فَإِذَنْ تَبَيَّنَ أَنَّ عَدَمَ الرَّحْمَةِ يُنَاسِبُ الْإِشْرَاكَ، وَالْعَذَابَ الْأَلِيمَ يُنَاسِبُ إِنْكَارَ الْحَشْرِ. ثُمَّ إِنَّ فِي الْآيَةِ فَوَائِدَ إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ: أُولئِكَ يَئِسُوا حَتَّى يَكُونَ مُنْبِئًا عَنْ حَصْرِ الناس فيهم وقال أيضا أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ لِذَلِكَ، وَلَوْ قَالَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، مَا كَانَ يَحْصُلُ هَذِهِ الْفَائِدَةُ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَوِ اكْتَفَى بِقَوْلِهِ أُولئِكَ مَرَّةً وَاحِدَةً كَانَ يَكْفِي فِي إِفَادَةِ مَا ذَكَرَ، ثُمَّ قُلْنَا لَا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ أُولَئِكَ يَئِسُوا وَلَهُمْ عَذَابٌ، كَانَ يَذْهَبُ وَهْمُ أَحَدٍ إِلَى أَنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ مُنْحَصِرٌ فِيهِمْ، فَلَا يُوجَدُ الْمَجْمُوعُ إِلَّا فِيهِمْ وَلَكِنَّ وَاحِدًا مِنْهُمَا وَحْدَهُ يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ فِي غَيْرِهِمْ، فَإِذَا قَالَ أُولَئِكَ يَئِسُوا وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَفَادَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ لَا يُوجَدُ إِلَّا فِيهِمْ الثَّانِيَةُ: عِنْدَ ذِكْرِ الرَّحْمَةِ أَضَافَهَا إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ رَحْمَتِي وَعِنْدَ العذاب لم يضفه لسبق رحمة وَإِعْلَامًا لِعِبَادِهِ بِعُمُومِهَا لَهُمْ وَلُزُومِهَا لَهُ الثَّالِثَةُ: أَضَافَ الْيَأْسَ إِلَيْهِمْ/ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ يَئِسُوا فَحَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ وَلَوْ طَمِعُوا لَأَبَاحَهَا لَهُمْ، فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ مَا ذَكَرْتَ مِنْ مُقَابَلَةِ الْأَمْرَيْنِ وَهُمَا الْيَأْسُ وَالْعَذَابُ بِأَمْرَيْنِ وَهُمَا الْكُفْرُ بِالْآيَاتِ وَالْكُفْرُ بِاللِّقَاءِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ لِمَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَاعْتَرَفَ بِالْحَشْرِ، أَوْ لَا يَكُونَ الْيَأْسُ لِمَنْ كَفَرَ بِالْحَشْرِ وَآمَنَ بِاللَّهِ فَنَقُولُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَئِسُوا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ زَائِدٌ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِالْحَشْرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّعْذِيبَ بِسَبَبِ الْكُفْرِ بِالْحَشْرِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْكَافِرِ بِالْحَشْرِ، وَأَمَّا الْآخَرُ فَالْكَافِرُ بِالْحَشْرِ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِهِ لَا يَصِحُّ إِلَّا إِذَا صَدَّقَهُ فِيمَا قَالَهُ والحشر من جملة ذلك. ثم قال:

Tevhit ve yeniden yaratılış şeklindeki iki aslı açıklayıp bunları delille ispat edince ve ayrıntılı bir biçimde buna muhalefet edenleri tehdit edince: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ } “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler” buyurmuştur. { بِآياتِ اللَّهِ } buyruğu Allah'ı inkâr edenlere işarettir; zira Allah'ın her şeyde O'nun birliğine delalet eden bir ayeti vardır; dolayısıyla şirk koşan kimse Allah'ın ayetlerini inkâr etmiş olur. { وَلِقائِهِ } buyruğu ise haşri inkâr edene işarettir; zira onu inkâr eden kimse Allah'a kavuşmayı inkâr etmiş olur. Ardından { أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي } “İşte onlar Benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir” buyurmuştur. Zira onlar şirk koştuklarında kendilerini rahmet mahallinden çıkarmışlardır. Çünkü ihtiyacını giderecek tek bir ciheti olan kimseye merhamet edilir; birden çok ciheti olan kimse ise rahmete mahal bırakmaz. Kendilerine ilahlar edindiklerinde belirlenmiş bir yola muhtaç olduklarını itiraf etmemiş olurlar ve böylece Allah'ın rahmetinden ümit keserler. Haşri inkâr edip "azap yoktur" dediklerinde de, bu durumun aleyhlerinde gerçekleşmesi adına kendilerine azap edilmesi uygun düşmüştür. Bu, bir hükümdarın "Bana karşı gelene azap ederim" demesine karşılık, ondan uzakta olan birinin bunu inkâr edip "O bana ulaşamaz" demesine benzer. Hükümdarın huzuruna getirildiğinde hükümdarın ona azap edip "Gücüm yetti mi, azap ettim mi etmedim mi?" demesi yerindedir. O hâlde rahmetten mahrum kalmanın şirke, acı azabın ise haşri inkâra uygun düştüğü anlaşılmış olur. Ayrıca ayette bazı faydalar vardır: Birincisi: İnsanların durumunu onlara hasretmeyi bildirmesi için { أُولئِكَ يَئِسُوا } “İşte onlar ümitlerini kesmişlerdir” demiş ve aynı sebeple yine { وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için acı bir azap vardır” buyurmuştur. Şayet "Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden o kimseler Benim rahmetimden ümit kesmişlerdir ve onlar için acı bir azap vardır" deseydi bu fayda hâsıl olmazdı. Birisi: "{ أُولئِكَ } lafzını bir defa kullanmakla yetinseydi zikredilen manayı ifade etmeye yeterdi" derse; deriz ki: Hayır, yetmezdi. Çünkü "Onlar ümit kesmişlerdir ve onlar için azap vardır" deseydi, bir kimsenin zihnine bu iki durumun toplamının sadece onlara mahsus olduğu, dolayısıyla bu toplamın yalnız onlarda bulunup bunlardan birinin tek başına başkalarında da bulunabileceği vehmi gelebilirdi. "İşte onlar ümit kesmişlerdir ve işte onlar için azap vardır" buyurunca bu iki durumun her birinin sadece onlarda bulunduğunu ifade etmiştir. İkincisi: Rahmeti zikrederken rahmetinin önde gelmesi sebebiyle ve kullarına bunun kendilerini kuşattığını, zatı için de ayrılmaz olduğunu bildirmek üzere onu kendine izafe ederek { رَحْمَتِي } “Benim rahmetim” demiş; azapta ise bunu yapmamıştır. Üçüncüsü: { أُولئِكَ يَئِسُوا } “İşte onlar ümitlerini kesmişlerdir” buyurarak yeisi onlara isnat etmiş, böylece rahmeti onlara haram kılmıştır; şayet ümit besleselerdi onu kendilerine mübah kılardı. Biri çıkıp: "Senin zikrettiğin yeis ve azap şeklindeki iki durumun, ayetleri inkâr ve kavuşmayı inkâr şeklindeki iki duruma karşılık getirilmesi; Allah'ı inkâr edip haşri kabul eden kimse için acı azabın olmamasını veya haşri inkâr edip Allah'a inanan kimse için yeisin olmamasını gerektirir" derse; deriz ki: Ayetin manası şudur: Onlar ümitlerini kesmişlerdir ve haşri inkâr etmeleri sebebiyle onlar için fazladan acı bir azap vardır. Şüphe yok ki haşri inkâr sebebiyle azap edilmek ancak haşri inkâr eden kimse için söz konusudur. Diğerine gelince, haşri inkâr eden kimse zaten Allah'a inanmış olmaz; çünkü O'na iman ancak söylediği şeylerde O'nu tasdik etmekle sahih olur ve haşir de bu söylenenlerin arasındadır. Sonra şöyle buyurmuştur:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٢٤]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 24]

فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤)

{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤) } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onu öldürün ya da yakın!' demelerinden ibaret oldu. Fakat Allah onu ateşten kurtardı. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ibretler vardır.” (24)

لَمَّا أَتَى إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِبَيَانِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ وَأَقَامَ الْبُرْهَانَ عَلَيْهِ، بَقِيَ الْأَمْرُ مِنْ جَانِبِهِمْ إِمَّا الْإِجَابَةُ أَوِ الْإِتْيَانُ بِمَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابَهُ فَلَمْ يَأْتُوا إِلَّا بِقَوْلِهِمُ اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

İbrâhim (aleyhisselâm) bu üç aslı açıklayıp delilini ortaya koyunca, onların tarafından yapılacak iş ya icabet etmek ya da cevap olmaya elverişli bir söz getirmekti; fakat onlar { اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } “Onu öldürün ya da yakın!” demekten başka bir şey getiremediler. Bu ayette [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَيْفَ سَمَّى قَوْلَهُمُ اقْتُلُوهُ جَوَابًا، مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بِجَوَابٍ؟ فَنَقُولُ (الْجَوَابُ عَنْهُ) مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ خَرَجَ مِنْهُمْ مَخْرَجَ كَلَامِ الْمُتَكَبِّرِ كَمَا يَقُولُ الْمَلِكُ لِرَسُولِ خَصْمِهِ جَوَابُكُمُ السَّيْفُ، مَعَ أَنَّ السَّيْفَ لَيْسَ بِجَوَابٍ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ لَا أُقَابِلُهُ بِالْجَوَابِ، وَإِنَّمَا أُقَابِلُهُ بِالسَّيْفِ فَكَذَلِكَ قَالُوا لَا تُجِيبُوا عَنْ بَرَاهِينِهِ وَاقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ الثَّانِي هُوَ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بَيَانَ ضلالهم وَهُوَ أَنَّهُمْ ذُكِرُوا فِي مَعْرِضِ الْجَوَابِ هَذَا مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بِجَوَابٍ، فَتَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَوَابٌ أَصْلًا وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ لَا يُجِيبُ غَيْرَهُ وَيَسْكُتُ، لَا يُعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْجَوَابِ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ سُكُوتُهُ لِعَدَمِ الِالْتِفَاتِ، أَمَّا إِذَا أَجَابَ بِجَوَابٍ فَاسِدٍ، عُلِمَ أَنَّهُ قَصَدَ الْجَوَابَ وَمَا قَدَرَ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Onların "Onu öldürün" sözü bir cevap olmadığı hâlde nasıl "cevap" olarak isimlendirilmiştir? Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Bu söz onlardan kibirli kimselerin sözü kabilinden çıkmıştır. Nitekim bir hükümdar hasmının elçisine -kılıç bir cevap olmadığı hâlde- "Cevabınız kılıçtır" der; bunun manası "Ben onun sözüne cevapla değil, ancak kılıçla mukabele ederim" demektir. İşte onlar da "Onun delillerine cevap vermeyin; onu öldürün veya yakın" demişlerdir. İkincisi: Allah onların sapıklığını beyan etmek istemiştir. O da şudur: Onlar cevap makamında bir cevap olmadığı hâlde bu sözü zikretmişlerdir; böylece aslında hiçbir cevaplarının bulunmadığı ortaya çıkmıştır. Çünkü bir başkasına cevap vermeyip susan kimsenin cevaptan aciz olup olmadığı bilinmez; zira susması iltifat etmediğinden de olabilir. Fakat bozuk bir cevap verdiğinde, cevap vermeyi kastettiği ama buna güç yetiremediği anlaşılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَائِلُونَ الَّذِينَ قَالُوا اقْتُلُوهُ هُمْ قَوْمُهُ وَالْمَأْمُورُونَ بِقَوْلِهِمُ اقْتُلُوهُ أَيْضًا هُمْ، فَيَكُونُ الْآمِرُ نَفْسَ الْمَأْمُورِ؟ فَنَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ: مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَالَ لِمَنْ عَدَاهُ اقْتُلُوهُ، فَحَصَلَ الْأَمْرُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ وَصَارَ الْمَأْمُورُ كُلَّ وَاحِدٍ وَلَا اتِّحَادَ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ أَمَرَ غَيْرَهُ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ الْجَوَابَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْأَكَابِرِ وَالرُّؤَسَاءِ، فَإِذَا قَالَ أَعْيَانُ بَلَدٍ كَلَامًا يُقَالُ اتَّفَقَ أَهْلُ الْبَلْدَةِ عَلَى هَذَا وَلَا يلتفت إلى عدم قول العبيد والأرذال، فَكَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ وَهُمُ الرُّؤَسَاءُ أَنْ قَالُوا لِأَتْبَاعِهِمْ وَأَعْوَانِهِمُ اقْتُلُوهُ، لِأَنَّ الْجَوَابَ لَا يُبَاشِرُهُ إِلَّا الْأَكَابِرُ وَالْقَتْلَ لَا يُبَاشِرُهُ إِلَّا الْأَتْبَاعُ.

İkinci Mesele: "Onu öldürün" diyenler onun kavmidir; "Onu öldürün" sözüyle emredilenler de yine onlardır; bu durumda emreden ile emredilen aynı kimse mi olmaktadır? Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Onlardan her biri kendisi dışındakilere "Onu öldürün" demiştir; böylece emir her birinden sadır olmuş ve emredilen de her biri olmuştur. Dolayısıyla bir ayniyet yoktur, çünkü her biri kendisinden başkasına emretmiştir. İkincisi: Cevap ancak ileri gelenlerden ve reislerden sadır olur. Bir şehrin ileri gelenleri bir söz söylediğinde, kölelerin ve ayak takımının bir şey söylememesine bakılmaksızın "Şehir halkı bu konuda ittifak etti" denilir. Dolayısıyla kavminin yani reislerinin cevabı, tâbilerine ve yardımcılarına "Onu öldürün" demeleri olmuştur; çünkü cevaba ancak ileri gelenler girişir, öldürme işini ise ancak ayak takımı (tâbiler) yürütür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (أَوْ) يُذْكَرُ بَيْنَ أَمْرَيْنِ الثَّانِي مِنْهُمَا يَنْفَكُّ عَنِ الْأَوَّلِ كَمَا يُقَالُ زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، وَيُقَالُ هَذَا إِنْسَانٌ أَوْ حَيَوَانٌ، يَعْنِي إِنْ لَمْ يَكُنْ إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ هَذَا حَيَوَانٌ/ أَوْ إِنْسَانٌ إِذْ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يَقُولُ هُوَ حَيَوَانٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَيَوَانًا فَهُوَ إِنْسَانٌ وَهُوَ مُحَالٌ لَكِنَّ التَّحْرِيقَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْقَتْلِ فَقَوْلُهُ اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ كَقَوْلِ الْقَائِلِ حَيَوَانٌ أَوْ إِنْسَانٌ، الْجَوَابُ عَنْهُ: مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الِاسْتِعْمَالَ عَلَى خِلَافِ مَا ذُكِرَ شَائِعٌ وَيَكُونُ (أَوْ) مُسْتَعْمَلًا فِي مَوْضِعِ بَلْ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ أَعْطَيْتُهُ دِينَارًا أَوْ دِينَارَيْنِ، وَكَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ أَعْطِهِ دِينَارًا بَلْ دِينَارَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ [المزمل: ٢- ٤] فكذلك هاهنا اقْتُلُوهُ أَوْ زِيدُوا عَلَى الْقَتْلِ وَحَرِّقُوهُ (الْجَوَابُ الثَّانِي) : هُوَ أَنَّا نُسَلِّمُ مَا ذَكَرْتُمْ وَالْأَمْرُ هُنَا كَذَلِكَ، لِأَنَّ التَّحْرِيقَ فِعْلٌ مُفْضٍ إِلَى الْقَتْلِ وَقَدْ يَتَخَلَّفُ عَنْهُ الْقَتْلُ فَإِنَّ مَنْ أَلْقَى غَيْرَهُ فِي النَّارِ حَتَّى احْتَرَقَ جِلْدُهُ بِأَسْرِهِ وَأُخْرِجَ مِنْهَا حَيًّا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ احْتَرَقَ فُلَانٌ وَأَحْرَقَهُ فُلَانٌ وَمَا مَاتَ، فَكَذَلِكَ هاهنا قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ لَا تُعَجِّلُوا قَتْلَهُ وَعَذِّبُوهُ بِالنَّارِ، وَإِنْ تَرَكَ مَقَالَتَهُ فَخَلُّوا سَبِيلَهُ وَإِنْ أَصَرَّ فَخَلُّوا فِي النَّارِ مَقِيلَهُ.

Üçüncü Mesele: { أَوْ } (veya/yahut) edatı, ikincisi birincisinden ayrışabilen iki şey arasında zikredilir; nitekim "çift veya tek" denilir ya da "Bu insandır veya hayvandır" denilir; yani insan değilse hayvandır demektir. "Bu hayvandır veya insandır" denilmesi ise sahih olmaz; zira bundan "O hayvandır, şayet hayvan değilse insandır" dediği anlaşılır ki bu imkânsızdır. Yakmak ise öldürmeyi zaten içermektedir; bu durumda { اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } sözü, birinin "hayvandır veya insandır" demesi gibidir? Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Zikredilen kuralın aksine kullanım yaygındır ve { أَوْ } edatı "belki / bilakis" (bel) anlamında kullanılır. Nitekim bir kimsenin "Ona bir dinar veya iki dinar verdim" demesi ve bir kimsenin "Ona bir dinar, bilakis iki dinar ver" demesi gibi. Allah Teâlâ: { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ } “Geceleyin kalk; birazı müstesna, gecenin yarısında yahut bundan biraz eksilt ya da bunu artır” [Müzzemmil 2-4] buyurmuştur. İşte burada da "Onu öldürün veya öldürmenin de ötesine geçip yakın" demektir. İkinci Cevap: Zikrettiğiniz hususu kabul ediyoruz, fakat buradaki durum da böyledir. Çünkü yakmak öldürmeye götüren bir fiildir ve bazen öldürme fiili bundan geri kalabilir (ölüm gerçekleşmeyebilir). Nitekim bir kimse başkasını ateşe atsa ve derisinin tamamı yandığı hâlde oradan diri olarak çıkarılsa, "Falanca yandı" ve "Falanca onu yaktı ama ölmedi" denilmesi sahihtir. İşte burada da "Onu öldürün yahut öldürmekte acele etmeyip ateşle azap edin; şayet davasından vazgeçerse yolunu serbest bırakın, ısrar ederse ateşte kalıp helak olsun" demişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ اخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ الْإِنْجَاءِ، بَعْضُهُمْ قَالَ بَرَّدَ النَّارَ وهو الأصح الموافق لقوله تعالى: يا نارُ كُونِي بَرْداً [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٩] وَبَعْضُهُمْ قَالَ خَلَقَ فِي إِبْرَاهِيمَ كَيْفِيَّةً اسْتَبْرَدَ مَعَهَا النَّارَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تَرَكَ إِبْرَاهِيمَ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ وَالنَّارَ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ وَمَنَعَ أَذَى النَّارِ عَنْهُ، وَالْكُلُّ مُمْكِنٌ وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَيْهِ، وَأَنْكَرَ بَعْضُ الْأَطِبَّاءِ الْكُلَّ، أَمَّا سَلْبُ الْحَرَارَةِ عَنِ النَّارِ، قَالُوا الْحَرَارَةُ فِي النَّارِ ذَاتِيَّةٌ كَالزَّوْجِيَّةِ في الأربعة

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } “Fakat Allah onu ateşten kurtardı” buyurmuştur. Akıl sahipleri kurtarmanın keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları "Ateşi soğuttu" demiştir ki Allah Teâlâ'nın: { يا نارُ كُونِي بَرْداً } “Ey ateş! Serin ol” [Enbiyâ 69] buyruğuna uygun olan en sahih görüş budur. Bazıları "İbrâhim'de, onunla birlikte ateşi soğuk hissedeceği bir keyfiyet yarattı" demiştir. Bazıları ise "İbrâhim'i olduğu hâl üzere, ateşi de olduğu hâl üzere bıraktı ve ateşin ezasını ondan engelledi" demiştir. Bunların hepsi mümkündür ve Allah buna kadirdir. Bazı tabipler ise bunların hepsini inkâr etmişlerdir. Ateşten sıcaklığın çekilip alınmasına gelince; demişlerdir ki: Ateşteki sıcaklık, dört sayısındaki çiftlik gibi zatîdir,

لَا يُمْكِنُ أَنْ تُفَارِقَهَا، وَأَمَّا خَلْقُ كَيْفِيَّةٍ تَسْتَبْرِدُ النَّارَ فَلِأَنَّ الْمِزَاجَ الْإِنْسَانِيَّ لَهُ طَرَفَا تَفْرِيطٍ وَإِفْرَاطٍ، فَلَوْ خَرَجَ عَنْهُمَا لَا يَبْقَى إِنْسَانًا أَوْ لَا يَعِيشُ. مَثَلًا الْمِزَاجُ إِنْ كَانَ الْبَارِدُ فِيهِ عَشَرَةَ أَجْزَاءٍ يَكُونُ إِنْسَانًا فَإِنْ صَارَ أَحَدَ عَشَرَ لَا يَكُونُ إِنْسَانًا وَإِنْ صَارَتِ الْأَجْزَاءُ الْبَارِدَةُ خَمْسَةً يَبْقَى إِنْسَانًا فَإِذَا صَارَتْ أَرْبَعَةً لَا يَبْقَى إِنْسَانًا لَكِنَّ الْبُرُودَةَ الَّتِي يَسْتَبْرِدُ مَعَهَا النَّارَ مِزَاجُ السَّمَنْدَلِ فَلَوْ حَصَلَ فِي الْإِنْسَانِ لَمَاتَ أَوْ لَكَانَ ذَلِكَ فَإِنَّ النَّفْسَ تَابِعَةٌ لِلْمِزَاجِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ فَمُحَالٌ أَنْ تَكُونَ الْقُطْنَةُ فِي النَّارِ وَالنَّارُ كَمَا هِيَ، وَالْقُطْنَةُ كَمَا هِيَ وَلَا تَحْتَرِقُ، فَنَقُولُ الْآيَةُ رَدٌّ عَلَيْهِمْ وَالْعَقْلُ مُوَافِقٌ لِلنَّقْلِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْحَرَارَةَ فِي النَّارِ تَقْبَلُ الِاشْتِدَادَ وَالضَّعْفَ، فَإِنَّ النَّارَ فِي الْفَحْمِ إِذَا نُفِخَ فِيهِ يَشْتَدُّ حَتَّى يُذِيبَ الْحَدِيدَ وَإِنْ لَمْ يُنْفَخْ لَا يَشْتَدُّ لَكِنَّ الضعف هو عدم بعض من الجرارة الَّتِي كَانَتْ فِي النَّارِ، فَإِذَا أَمْكَنَ عُدْمُ الْبَعْضِ جَازَ عُدْمُ بَعْضٍ آخَرَ مِنْ ذَلِكَ عَلَيْهَا إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى حَدٍّ لَا يُؤْذِي الْإِنْسَانَ، وَلَا كَذَلِكَ الزَّوْجِيَّةٌ فَإِنَّهَا لَا تَشْتَدُّ وَلَا تَضْعُفُ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ فِي أُصُولِ الطِّبِّ ذُكِرَ أَنَّ النَّارَ لَهَا كَيْفِيَّةٌ حَارَةٌ كَمَا أَنَّ الْمَاءَ لَهُ كَيْفِيَّةٌ بَارِدَةٌ لَكِنْ رَأَيْنَا أَنَّ الْمَاءَ تَزُولُ عَنْهُ الْبُرُودَةُ وَهُوَ مَاءٌ فَكَذَلِكَ النَّارُ تَزُولُ عَنْهَا الْحَرَارَةُ وَتَبْقَى نَارًا وَهُوَ نُورٌ غَيْرُ مُحْرِقٍ، وَأَمَّا الثَّانِي فَأَيْضًا مُمْكِنٌ وَقَوْلُهُمْ مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَنْعُ أَصْلِهِمْ مِنْ كَوْنِ النَّفْسِ تَابِعَةً لِلْمِزَاجِ بَلِ اللَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ فِي الْمِزَاجِ الَّذِي مِثْلَ مِزَاجِ الْجَمَدِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ نَقُولَ عَلَى أَصْلِكُمْ لَا يَلْزَمُ الْمُحَالُ لِأَنَّ الْكَيْفِيَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا تَكُونُ في ظاهر الجلد كَالْأَجْزَاءِ الرَّشِّيَّةِ عَلَيْهِ وَلَا يَتَأَدَّى إِلَى الْقَلْبِ وَالْأَعْضَاءِ الرَّئِيسَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ/ إِذَا مَسَّ الْجَمَدَ زَمَانًا ثُمَّ مَسَّ جَمْرَةَ نَارٍ لَا تُؤَثِّرُ النَّارُ فِي إِحْرَاقِ يَدِهِ مِثْلَ مَا تُؤَثِّرُ فِي إِحْرَاقِ يَدِ مَنْ أَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ جَيْبِهِ، وَلِهَذَا تَحْتَرِقُ يَدُهُ قَبْلَ يَدِ هَذَا. فَإِذَا جَازَ وُجُودُ كَيْفِيَّةٍ فِي ظَاهِرِ جِلْدِ الْإِنْسَانِ تَمْنَعُ تَأْثِيرَ النَّارِ فِيهِ بِالْإِحْرَاقِ زَمَانًا فَيَجُوزُ أَنْ تَتَجَدَّدَ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةُ لَحْظَةً فَلَحْظَةً حَتَّى لَا تَحْتَرِقَ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَمُجَرَّدُ اسْتِبْعَادِ بَيَانِ عَدَمِ الِاعْتِيَادِ وَنَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُعْتَادٍ لِأَنَّهُ مُعْجِزٌ وَالْمُعْجِزُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ خَارِقًا لِلْعَادَةِ.

ondan ayrılması mümkün değildir. Ateşi soğuk hissettirecek bir keyfiyetin yaratılmasına gelince; insanın mizacının ifrat ve tefrit şeklinde iki ucu vardır; bu ikisinin dışına çıkarsa insan olarak kalamaz veya yaşayamaz. Mesela mizaçta soğukluk on cüz ise o insan olur; on bir cüz olursa insan olamaz; soğuk cüzler beş olursa insan kalır, dörde düşerse insan kalamaz. Ateşi kendisiyle soğuk hissedeceği o soğukluk ise semenderin mizacıdır; bu insanda hâsıl olsa ölürdü veya öyle olurdu; çünkü nefis mizaca tabidir. Üçüncüsüne gelince: Pamuğun ateşte olması, ateşin de pamuğun da olduğu gibi durması ve pamuğun yanmaması imkânsızdır. Biz de deriz ki: Ayet onlara bir reddiyedir ve akıl da nakle uygundur. Birincisine gelince, bu iki vecihledendir: Birincisi: Ateşteki hararet şiddetlenmeyi ve zayıflamayı kabul eder. Zira kömürdeki ateş üflendiğinde demiri eritecek kadar şiddetlenir, üflenmediğinde ise şiddetlenmez. Zayıflama ise ateşte bulunan hararetin bir kısmının yok olmasıdır. Bir kısmının yok olması mümkün olunca, insana eza vermeyecek bir sınıra ulaşıncaya kadar oradaki hararetten bir başka kısmın daha yok olması caiz olur. Çiftlik ise böyle değildir; zira o ne şiddetlenir ne de zayıflar. İkincisi: Tıp usulünde zikredildiğine göre suyun soğuk bir keyfiyeti olduğu gibi ateşin de sıcak bir keyfiyeti vardır. Fakat biz gördük ki su, su olarak kaldığı hâlde üzerinden soğukluk zail olabilmektedir; öyleyse ateşin de üzerinden hararet zail olabilir ve yakıcı olmayan bir nur hâlinde ateş olarak kalabilir. İkincisine gelince, bu da mümkündür ve onların sözü iki vecihle bertaraf edilir: Birincisi: Nefsin mizaca tabi olduğuna dair onların benimsediği aslı kabul etmiyoruz; bilakis Allah, insan nefsini buzun mizacı gibi bir mizaçta yaratmaya kadirdir. İkincisi: Sizin benimsediğiniz asla göre bile bir imkânsızlık gerekmez; zira zikrettiğimiz bu keyfiyet derinin üzerinde serpinti parçaları gibi dış yüzeyde olur, kalbe ve ana organlara sirayet etmez. Görmez misin ki bir insan bir süre buza dokunsa, ardından bir ateş koruna dokunsa; ateşin onun elini yakmasındaki tesiri, elini cebinden çıkaran birinin elini yakmasındaki tesiri gibi olmaz; bu yüzden berikinin eli bundan önce yanar. İnsan derisinin dış yüzeyinde ateşin yakma tesirini bir süre engelleyen bir keyfiyetin bulunması caiz olunca, o keyfiyetin yanmayacak şekilde anbean yenilenmesi de caiz olur. Üçüncüsüne gelince: Bu, sadece alışılagelmişin dışında olmasını yadırgamaktan ibarettir. Biz de bunun alışılagelmiş olmadığını kabul ediyoruz; çünkü bu bir mucizedir ve mucizenin de adetleri aşan (hârikulâde) bir şey olması gerekir.