Binûn

Ankebût Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يَعْنِي فِي إِنْجَائِهِ مِنَ النَّارِ لَآيَاتٍ، وَهُنَا مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ibretler vardır.” buyurdu. Yani onun ateşten kurtarılmasında ayetler (ibretler) vardır. Burada birkaç mesele bulunmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ فِي إِنْجَاءِ نُوحٍ وأصحاب السفينة جَعَلْناها آيَةً [العنكبوت: ١٥] وقال هاهنا لَآياتٍ بِالْجَمْعِ لِأَنَّ الْإِنْجَاءَ بِالسَّفِينَةِ شَيْءٌ تَتَّسِعُ لَهُ الْعُقُولُ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ مِنَ الْآيَةِ إِلَّا بِسَبَبِ إِعْلَامِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِالِاتِّخَاذِ وَقْتَ الْحَاجَةِ، فَإِنَّهُ لَوْلَاهُ لَمَا اتَّخَذَهُ لِعَدَمِ حُصُولِ عِلْمِهِ بِمَا فِي الْغَيْبِ، وَبِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ صَانَ السَّفِينَةَ عَنِ الْمُهْلِكَاتِ كَالرِّيَاحِ الْعَاصِفَةِ، وَأَمَّا الْإِنْجَاءُ مِنَ النَّارِ فَعَجِيبٌ فَقَالَ فِيهِ آيَاتٌ.

Birinci Mesele: Nûh’un ve gemi ehlinin kurtarılması hakkında { جَعَلْناها آيَةً } “Onu bir ibret kıldık” [Ankebut 15] buyurmuş, burada ise çoğul olarak { لَآياتٍ } [ibretler] demiştir. Çünkü gemi ile kurtulmak akılların kavrayabileceği bir şeydir; dolayısıyla onda ayet (mucize) oluş, sadece Allah'ın ihtiyaç vaktinde gemi yapmasını ona bildirmesi sebebiyledir. Zira bu bildirme olmasaydı, gaybı bilmediği için gemiyi yapmazdı. Bir de Allah'ın gemiyi şiddetli rüzgârlar gibi helak edici şeylerden koruması sebebiyledir. Ateşten kurtarılmak ise hayret verici bir durumdur, bu yüzden onun hakkında [çoğul olarak] ayetler (ibretler) buyurmuştur.

المسألة الثانية: قال هناك آيَةً لِلْعالَمِينَ [العنكبوت: ١٥] وقال هاهنا لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خَصَّ الْآيَاتِ بِالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ السَّفِينَةَ بَقِيَتْ أَعْوَامًا حَتَّى مَرَّ عَلَيْهَا النَّاسُ وَرَأَوْهَا فَحَصَلَ الْعِلْمُ بِهَا لِكُلِّ أَحَدٍ، وَأَمَّا تَبْرِيدُ النَّارِ [فَإِنَّهُ] لَمْ يَبْقَ فَلَمْ يَظْهَرْ لِمَنْ يعده إِلَّا بِطَرِيقِ الْإِيمَانِ بِهِ وَالتَّصْدِيقِ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا بَرَّدَ النَّارَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ بِسَبَبِ اهْتِدَائِهِ فِي نَفْسِهِ وَهِدَايَتِهِ لِأَبْنَاءِ جِنْسِهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ أُسْوَةً حَسَنَةً فِي إِبْرَاهِيمَ، فَحَصَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِشَارَةٌ بِأَنَّ اللَّهَ يُبَرِّدُ عَلَيْهِمُ النَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقَالَ إِنَّ فِي ذَلِكَ التَّبْرِيدِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يؤمنون.

İkinci Mesele: Orada { آيَةً لِلْعالَمِينَ } “âlemlere bir ibret” [Ankebut 15] buyurmuş, burada ise { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için” buyurmuştur. Ayetleri müminlere tahsis etmiştir; çünkü gemi yıllarca kalmış, öyle ki insanlar onun yanından geçip onu görmüşler ve böylece herkes onun bilgisine ulaşmıştır. Ateşin soğutulması ise geriye kalmamıştır; dolayısıyla ondan sonra gelenler için ancak ona iman ve tasdik yoluyla zahir olmuştur. Bunda latif bir nükte de vardır: Allah, İbrâhim'in bizzat kendisinin hidayette olması ve kendi cinsinden olanları hidayete erdirmesi sebebiyle ateşi ona soğutmuştur. Allah müminlere İbrâhim'de kendileri için güzel bir örnek olduğunu bildirmiştir; böylece müminler için kıyamet gününde Allah'ın ateşi kendilerine soğutacağına dair bir müjde hâsıl olmuştur. Bu sebeple o soğutmada inanan bir kavim için elbette ibretler olduğunu buyurmuştur.

المسألة الثالثة: قال هناك جَعَلْناها وقال هاهنا جَعَلْنَاهُ لِأَنَّ السَّفِينَةَ مَا صَارَتْ آيَةً فِي نَفْسِهَا وَلَوْلَا خَلْقُ اللَّهِ الطُّوفَانَ لَبَقِيَ فِعْلُ نُوحٍ سَفَهًا، فَاللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ السَّفِينَةَ بَعْدَ وُجُودِهَا آيَةً، وَأَمَّا تَبْرِيدُ النَّارِ فَهُوَ فِي نَفْسِهِ آيَةٌ إِذَا وُجِدَتْ لَا تَحْتَاجُ إِلَى أَمْرٍ آخَرَ كَخَلْقِ الطُّوفَانِ حَتَّى يَصِيرَ آيَةً. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Orada { جَعَلْناها } “onu kıldık” buyurmuş, burada ise [mana olarak] onu kıldı [denmiştir]; çünkü gemi bizzat kendisinde bir ayet olmamıştı; eğer Allah tufanı yaratmasaydı Nûh’un yaptığı iş beyhude kalırdı. Dolayısıyla Allah Teâlâ gemiyi var olduktan sonra ayet kılmıştır. Ateşin soğutulması ise var olduğunda ayet olması için tufanın yaratılması gibi başka bir işe muhtaç olmayan, bizzat kendisinde bir ayettir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آيَةً ٢٥]

[Ankebut Suresi (29), Ayet 25]

وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٥)

{ وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “[İbrâhim onlara] dedi ki: «Siz sırf dünya hayatında aranızdaki sevgi (ve menfaat) uğruna Allah’ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz. Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.» (25)”

لَمَّا خَرَجَ إِبْرَاهِيمُ مِنَ النَّارِ عَادَ إِلَى عَذْلِ الْكُفَّارِ وَبَيَانِ فَسَادِ مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَقَالَ إِذَا بَيَّنْتُ لَكُمْ فَسَادَ مَذْهَبِكُمْ وَمَا كَانَ لَكُمْ جَوَابٌ وَلَا تَرْجِعُونَ عَنْهُ، فَلَيْسَ هَذَا إِلَّا تَقْلِيدًا، فَإِنَّ بَيْنَ بَعْضِكُمْ وَبَعْضٍ مَوَدَّةً/ فَلَا يُرِيدُ أَحَدُكُمْ أَنْ يُفَارِقَهُ صَاحِبُهُ فِي السِّيرَةِ وَالطَّرِيقَةِ أَوْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ آبَائِكُمْ مَوَدَّةٌ فَوَرِثْتُمُوهُمْ وَأَخَذْتُمْ مَقَالَتَهُمْ وَلَزِمْتُمْ ضَلَالَتَهُمْ وَجَهَالَتَهُمْ فَقَوْلُهُ: إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ... مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ يَعْنِي لَيْسَ بِدَلِيلٍ أَصْلًا وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ تَحْقِيقٌ دَقِيقٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ... مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ أَيْ مَوَدَّةً بَيْنَ الْأَوْثَانِ وَبَيْنَ عَبَدَتِهَا، وَتِلْكَ الْمَوَدَّةُ هِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مُشْتَمِلٌ عَلَى جِسْمٍ وَعَقْلٍ، وَلِجِسْمِهِ لَذَّاتٌ جُسْمَانِيَّةٌ وَلِعَقْلِهِ لَذَّاتٌ عَقْلِيَّةٌ، ثُمَّ إِنَّ مَنْ غَلَبَتْ فِيهِ الْجِسْمِيَّةُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّذَّاتِ الْعَقْلِيَّةِ، وَمَنْ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الْعَقْلِيَّةُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، كَالْمَجْنُونِ إِذَا احْتَاجَ إِلَى قَضَاءِ حَاجَةٍ مِنْ أَكْلٍ أَوْ شُرْبٍ أَوْ إِرَاقَةِ مَاءٍ وَهُوَ بَيْنَ قَوْمٍ مِنَ الْأَكَابِرِ فِي مَجْمَعٍ يَحْصُلُ مَا فِيهِ لَذَّةُ جِسْمِهِ مِنَ الْأَكْلِ وَإِرَاقَةِ الْمَاءِ وَغَيْرِهِمَا وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَى اللَّذَّةِ الْعَقْلِيَّةِ مِنْ حُسْنِ السِّيرَةِ وَحَمْدِ الْأَوْصَافِ وَمَكْرُمَةِ الْأَخْلَاقِ. وَالْعَاقِلُ يَحْمِلُ الْأَلَمَ الْجُسْمَانِيَّ وَيُحَصِّلُ اللَّذَّةَ الْعَقْلِيَّةَ، حَتَّى لَوْ غَلَبَتْ قُوَّتُهُ الدَّافِعَةُ عَلَى قُوَّتِهِ الْمَاسِكَةِ وَخَرَجَ مِنْهُ رِيحٌ أَوْ قَطْرَةُ مَاءٍ يَكَادُ يَمُوتُ مِنَ الْخَجَالَةِ وَالْأَلَمِ الْعَقْلِيِّ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَهُمْ كَانُوا قَلِيلِي الْعَقْلِ غَلَبَتِ الْجِسْمِيَّةُ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يَتَّسِعْ عَقْلُهُمْ لِمَعْبُودٍ لَا يَكُونُ فَوْقَهُمْ وَلَا تَحْتَهُمْ، وَلَا يَمِينَهُمْ وَلَا يَسَارَهُمْ، وَلَا قُدَّامَهُمْ وَلَا وَرَاءَهُمْ، وَلَا يَكُونُ جِسْمًا مِنَ الْأَجْسَامِ، وَلَا شَيْئًا يَدْخُلُ فِي الْأَوْهَامِ، وَرَأَوُا الْأَجْسَامَ الْمُنَاسِبَةَ لِلْغَالِبِ فِيهِمْ مُزَيَّنَةً بِجَوَاهِرَ فَوَدُّوهَا فَاتِّخَاذُهُمُ الْأَوْثَانَ كَانَ مَوَدَّةً بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْأَوْثَانِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ يَعْنِي يَوْمَ يَزُولُ عَمَى الْقُلُوبِ وَتَتَبَيَّنُ الْأُمُورُ لِلَّبِيبِ وَالْغَفُولِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَعْلَمُ فَسَادَ مَا كَانَ عَلَيْهِ فَيَقُولُ الْعَابِدُ مَا هَذَا مَعْبُودِي، وَيَقُولُ المعبود ما هؤلاء عبدتي ويعلن بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَيَقُولُ هَذَا لِذَاكَ أَنْتَ أَوْقَعْتَنِي فِي الْعَذَابِ حَيْثُ عَبَدْتَنِي، وَيَقُولُ ذَاكَ لِهَذَا أَنْتَ أَوْقَعْتَنِي فِيهِ حَيْثُ أَضْلَلْتَنِي بِعِبَادَتِكَ، وَيُرِيدُ كُلُّ وَاحِدٍ أَنْ يُبْعِدَ صَاحِبَهُ بِاللَّعْنِ وَلَا يَتَبَاعَدُونَ، بَلْ هُمْ مُجْتَمِعُونَ فِي النَّارِ كَمَا كَانُوا مُجْتَمِعِينَ فِي هَذِهِ الدَّارِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَأْواكُمُ النَّارُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ يَعْنِي لَيْسَ تِلْكَ النَّارُ مِثْلَ نَارِكُمُ الَّتِي أَنْجَى اللَّهُ مِنْهَا إِبْرَاهِيمَ وَنَصَرَهُ فَأَنْتُمْ فِي النَّارِ وَلَا نَاصِرَ لَكُمْ، وهاهنا مَسَائِلُ:

İbrâhim ateşten çıkınca kâfirleri azarlamaya ve içinde bulundukları durumun bozukluğunu beyan etmeye geri döndü ve şöyle dedi: Ben size mezhebinizin (inancınızın) bozukluğunu açıkladığımda ve verecek hiçbir cevabınız olmayıp da bundan dönmediğinizde, bu ancak bir taklitten ibarettir. Çünkü birbiriniz arasında bir sevgi vardır/ dolayısıyla hiçbiriniz arkadaşının gidişat ve yolundan ayrılmasını istemez; yahut atalarınızla aranızda bir sevgi vardır da onlara vâris oldunuz, onların sözlerini aldınız, onların sapıklığına ve cehaletine sarıldınız. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ... مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ } “Siz sırf aranızdaki sevgi uğruna putlar edindiniz...” sözü, [bu tutumunuzun] asla bir delile dayanmadığı anlamına gelir. Bunda bir diğer vecih daha vardır ki o da dakik bir tahkiktir: Şöyle denilmesidir: O'nun { إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ... مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ } “Siz sırf aranızdaki sevgi uğruna putlar edindiniz...” sözü, yani putlar ile putperestler arasındaki bir sevgidir. Bu sevgi şöyledir: İnsan bir beden ve bir akıldan mürekkeptir. Bedeninin cismanî lezzetleri, aklının da aklî lezzetleri vardır. Sonra kendisinde cismanîlik galip gelen kimse aklî lezzetlere iltifat etmez; kendisinde aklîlik galip gelen kimse de cismanî lezzetlere iltifat etmez. Nitekim mecnun bir kimse ileri gelenlerden bir topluluğun bulunduğu bir mecliste iken yemek, içmek veya bevl etmek gibi bir ihtiyacı olduğunda, yemek, bevl etmek ve benzeri şeylerle bedeninin lezzeti neyde ise onu elde eder; güzel gidişat, övülen vasıflar ve ahlakın yüceliği gibi aklî lezzete iltifat etmez. Akıllı kimse ise cismanî acıya katlanır ve aklî lezzeti elde eder. Hatta itici gücü tutucu gücüne galip gelse de kendisinden bir yel veya bir damla su çıksa utancından ve aklî elemden neredeyse ölecek gibi olur. Bu sabit olunca; onlar akılları kıt kimselerdi, üzerlerinde cismanîlik galip geldi, bu yüzden akılları üstlerinde, altlarında, sağlarında, sollarında, önlerinde veya arkalarında olmayan, cisimlerden bir cisim olmayan ve vehimlere girmeyen bir Mabud'a yetmedi. Kendilerinde galip olan duruma uygun, mücevherlerle süslenmiş cisimleri gördüler ve onları sevdiler. Dolayısıyla putları edinmeleri, kendileriyle putlar arasındaki bir sevgiden ibaretti. Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ } “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edeceksiniz” buyurdu; yani kalplerin körlüğünün zail olduğu, akıllı ile gafilin işleri apaçık gördüğü o gün birbirinizi inkâr edeceksiniz ve üzerinde olduğu şeyin bozukluğunu bilecektir. Tapan kimse «Bu benim mabudum değildir» diyecek, tapılan da «Bunlar bana tapanlar değildir» diyecek ve birbirinize lanet edeceksiniz. Beriki ötekine «Sen bana ibadet etmekle beni azaba düşürdün» diyecek; öteki de berikine «Sen ibadetinle beni saptırarak beni azaba düşürdün» diyecektir. Her biri lanet ederek arkadaşını uzaklaştırmak isteyecek ama uzaklaşamayacaklar; bilakis bu dünyada toplandıkları gibi ateşte toplanacaklardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَأْواكُمُ النَّارُ } “Barınağınız ateştir” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ: { وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur” buyurdu; yani o ateş, Allah'ın İbrâhim'i kendisinden kurtarıp yardım ettiği sizin ateşiniz gibi değildir; siz ateşte kalacaksınız ve sizin hiçbir yardımcınız olmayacaktır. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ قَبْلَ هَذَا وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ [العنكبوت: ٢٢] على لفظ الواحد، وقال هاهنا عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّهُمْ لَمَّا أَرَادُوا إِحْرَاقَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالُوا نَحْنُ نَنْصُرُ آلِهَتَنَا كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٨] فَقَالَ أَنْتُمُ ادَّعَيْتُمْ أَنَّ لِهَؤُلَاءِ نَاصِرِينَ فَمَا لَكُمْ وَلَهُمْ، أَيْ لِلْأَوْثَانِ وَعَبَدَتِهَا مِنْ نَاصِرِينَ، وَأَمَّا هُنَاكَ مَا سَبَقَ مِنْهُمْ دَعْوَى النَّاصِرِينَ فَنَفَى الْجِنْسَ بِقَوْلِهِ: وَلا نَصِيرٍ.

Birinci Mesele: Bundan önce tekil lafızla { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sizin için Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” [Ankebut 22] buyurmuş, burada ise çoğul lafızla { وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “ve sizin için hiçbir yardımcı yoktur” buyurmuştur. Bundaki hikmet şudur: Onlar İbrâhim aleyhisselâm'ı yakmak istediklerinde, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği üzere { حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “«Onu yakın da ilahlarınıza yardım edin»” [Enbiyâ 68] diyerek «Biz ilahlarımıza yardım ederiz» demişlerdi. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: Siz bunların yardımcıları olduğunu iddia ettiniz; o hâlde ne sizin için ne de onlar için, yani putlar ve putperestler için hiçbir yardımcı yoktur. Orada ise onlardan yardımcılar iddiası öne sürülmemişti; bu sebeple { وَلا نَصِيرٍ } “ne de bir yardımcı” buyurarak cinsi nefyetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هُنَاكَ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ وَمَا ذَكَرَ الولي هاهنا فَنَقُولُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَلِيِّ الشَّفِيعُ يَعْنِي لَيْسَ لَكُمْ شَافِعٌ وَلَا نَصِيرٌ دَافِعٌ، وهاهنا لَمَّا كَانَ الْخِطَابُ دَخَلَ فِيهِ الْأَوْثَانُ أَيْ مَا لَكُمْ كُلِّكُمْ لَمْ يَقُلْ شَفِيعٌ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ أَنَّ كُلَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ شَافِعٌ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّ آلِهَتَهُمْ شُفَعَاءُ، كَمَا قال

İkinci Mesele: Orada { مَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sizin için Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” buyurmuş, burada ise dostu (velîyi) zikretmemiştir. Deriz ki: Velîden muradın şefaatçi olduğunu beyan etmiştik; yani sizin için ne bir şefaatçi ne de [azabı] savacak bir yardımcı vardır. Burada ise hitap putları da içine aldığından, yani «hepiniz için» demek olduğundan şefaatçi dememiştir. Zira onlar hepsinin bir şefaatçisi olmadığını itiraf ediyorlardı; çünkü ilahlarının şefaatçi olduğunu iddia ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ

تَعَالَى عَنْهُمْ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا [يُونُسَ: ١٨] وَالشَّفِيعُ لَا يَكُونُ/ لَهُ شَفِيعٌ، فَمَا نَفَى عَنْهُمُ الشَّفِيعَ لِعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَى نَفْيِهِ لِاعْتِرَافِهِمْ بِهِ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَكَانَ الْكَلَامُ مَعَهُمْ وَهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّ لِأَنْفُسِهِمْ شُفَعَاءَ فَنَفَى.

onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا } “«Bunlar bizim şefaatçilerimizdir»” [Yunus 18]. Şefaatçinin ise/ bir şefaatçisi olmaz. Dolayısıyla bunu itiraf etmeleri sebebiyle nefye ihtiyaç duyulmadığından onlardan şefaatçiyi nefyetmemiştir. Orada ise kelam sırf onlarlaydı ve onlar kendileri için şefaatçiler olduğunu iddia ediyorlardı; bu yüzden [şefaatçiyi de] nefyetti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ هناك ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَذُكِرَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ فَيُفْهَمُ أَنَّ لَهُمْ نَاصِرًا وَوَلِيًّا هُوَ اللَّهُ وَلَيْسَ لَهُمْ غَيْرُهُ وَلِيٌّ وَنَاصِرٌ وَقَالَ هاهنا ما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ مِنْ غَيْرِ اسْتِثْنَاءٍ فَنَقُولُ كَانَ ذَلِكَ وَارِدًا عَلَى أَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، لَا تَظُنُّوا أَنَّكُمْ تُعْجِزُونَ اللَّهَ فَمَا لَكُمْ أَحَدٌ يَنْصُرُكُمْ، بَلِ اللَّهُ تَعَالَى يَنْصُرُكُمْ إِنْ تُبْتُمْ، فَهُوَ نَاصِرٌ مُعَدٌّ لَكُمْ مَتَى أَرَدْتُمُ اسْتَنْصَرْتُمُوهُ بِالتَّوْبَةِ وَهَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَعَدَمُ النَّاصِرِ عَامٌّ لِأَنَّ التَّوْبَةَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا تُقْبَلْ فَسَوَاءٌ تَابُوا أَوْ لَمْ يَتُوبُوا لَا يَنْصُرُهُمُ اللَّهُ وَلَا نَاصِرَ لَهُمْ غَيْرُهُ فَلَا نَاصِرَ لهم مطلقا. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Orada istisna manasında zikrederek { ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizin için Allah’tan başka [ne bir dost ne de bir yardımcı vardır]” buyurmuştur; bundan da anlaşılır ki onlar için Allah olan bir yardımcı ve velî vardır, O'ndan başka ise bir velî ve yardımcıları yoktur. Burada ise istisna olmaksızın { ما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “sizin için hiçbir yardımcı yoktur” buyurmuştur. Deriz ki: O [önceki ayet] dünyada bulundukları duruma yönelikti; bu yüzden dünyada onlara şöyle buyurdu: Allah'ı aciz bırakacağınızı sanmayın, size yardım edecek hiç kimse yoktur; bilakis tövbe ederseniz Allah Teâlâ size yardım eder. O, tövbe ile kendisinden yardım istediğiniz takdirde sizin için hazır bir yardımcıdır. Bu ise Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ } “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edeceksiniz” buyurduğu gibi kıyamet günündedir. Yardımcının bulunmayışı ise geneldir; çünkü o günde tövbe kabul edilmez; dolayısıyla ister tövbe etsinler ister etmesinler Allah onlara yardım etmeyecektir ve O'ndan başka da bir yardımcıları yoktur; bu yüzden onlar için mutlak olarak hiçbir yardımcı yoktur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٢٦]

[Ankebut Suresi (29), Ayet 26]

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦)

{ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve [İbrâhim]: «Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir» dedi. (26)”

يعني لما رأى لوط معجزته آمن وَقالَ إبراهيم إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي أَيْ إِلَى حَيْثُ أَمَرَنِي بِالتَّوَجُّهِ إِلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ عَزِيزٌ يَمْنَعُ أَعْدَائِي عَنْ إِيذَائِي بِعِزَّتِهِ، وَحَكِيمٌ لَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِمَا يُوَافِقُ لِكَمَالِ حِكْمَتِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Yani Lût onun mucizesini görünce iman etti ve İbrâhim { إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum” dedi; yani O'nun bana yönelmemi emrettiği yere [hicret ediyorum]. { إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir”; izzetiyle düşmanlarımın bana eza vermesini engelleyen bir Azîz, tam hikmeti sebebiyle bana ancak uygun olanı emreden bir Hakîm'dir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ أي بعد ما رَأَى مِنْهُ الْمُعْجِزَ الْقَاهِرَ وَدَرَجَةُ لُوطٍ كَانَتْ عَالِيَةً، وَبَقَاؤُهُ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ مِمَّا يُنْقِصُ مِنَ الدَّرَجَةِ أَلَا تَرَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا قَبِلَ دِينَ مُحَمَّدٍ ﵌ وَكَانَ نَيِّرَ الْقَلْبِ قَبِلَهُ قَبْلَ الْكُلِّ، مِنْ غَيْرِ سَمَاعِ تَكَلُّمِ الْحَصَى وَلَا رُؤْيَةِ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ، فَنَقُولُ إِنَّ لُوطًا لَمَّا رَأَى مُعْجِزَتَهُ آمَنَ بِرِسَالَتِهِ، وَأَمَّا بِالْوَحْدَانِيَّةِ فَآمَنَ حَيْثُ سَمِعَ حُسْنَ مَقَالَتِهِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ بِقَوْلِهِ: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَمَا قَالَ فَآمَنَ لُوطٌ.

Birinci Mesele: O'nun { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti” sözü; yani ondan o ezici mucizeyi gördükten sonra [iman etti demektir]. Oysa Lût’un derecesi yüceydi ve bu vakte kadar kalması dereceyi eksiltecek bir şeydir. Görmez misin ki Ebû Bekir, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinini kabul ettiğinde, kalbi nurlu olduğu için çakıl taşlarının konuşmasını duymadan ve ayın yarılmasını görmeden herkesten önce onu kabul etti. Deriz ki: Lût onun mucizesini görünce onun risaletine iman etti. Vahdaniyete (Allah'ın birliğine) gelince, onun güzel sözünü işittiğinde zaten iman etmişti. { فَآمَنَ لُوطٌ } [Lût iman etti] demeyip { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Lût ona iman etti” buyurmasıyla buna işaret etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا تَعَلُّقُ قَوْلِهِ وَقَالَ: إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي بِمَا تَقَدَّمَ؟ فَنَقُولُ (لَمَّا بَالَغَ إِبْرَاهِيمُ فِي الْإِرْشَادِ وَلَمْ يَهْتَدِ قَوْمُهُ، وَحَصَلَ الْيَأْسُ الْكُلِّيُّ حَيْثُ رَأَى الْقَوْمُ الْآيَةَ الْكُبْرَى وَلَمْ يُؤْمِنُوا وَجَبَتِ الْمُهَاجَرَةُ، لِأَنَّ الْهَادِيَ إِذَا هَدَى قَوْمَهُ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا فَبَقَاؤُهُ فِيهِمْ مَفْسَدَةٌ لِأَنَّهُ إِنْ دَامَ عَلَى الْإِرْشَادِ كَانَ اشْتِغَالًا بِمَا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ مَعَ عِلْمِهِ فَيَصِيرُ كَمَنْ يَقُولُ لِلْحَجَرِ صَدِّقْ وَهُوَ عَبَثٌ أَوْ يَسْكُتُ وَالسُّكُوتُ دَلِيلُ الرِّضَا فَيُقَالُ بِأَنَّهُ صَارَ مِنَّا وَرَضِيَ بِأَفْعَالِنَا، وَإِذَا لَمْ يَبْقَ لِلْإِقَامَةِ وَجْهٌ وَجَبَتِ الْمُهَاجَرَةُ.

İkinci Mesele: O'nun { وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Ve [İbrâhim]: «Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum» dedi” sözünün önceki kısımla irtibatı nedir? Deriz ki: İbrâhim tebliğ ve irşadda son derece gayret gösterip kavmi hidayete ermeyince ve kavim en büyük ayeti (mucizeyi) görüp de iman etmeyince tam bir ümitsizlik hâsıl oldu ve hicret vacip hâle geldi. Çünkü rehber olan kimse kavmine yol gösterir de onlar istifade etmezlerse, onun aralarında kalması bir mefsedettir. Zira irşada devam etse, [fayda vermeyeceğini] bildiği hâlde faydalanılmayan şeyle meşgul olmak olur ve taşa «tasdik et» diyen kimse gibi beyhude bir iş yapmış olur; yahut susar ki susmak rıza alametidir ve «Bizden oldu ve fiillerimizden razı oldu» denilir. İkamet etmenin bir vechi kalmayınca da hicret vacip oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي وَلَمْ يَقُلْ مُهَاجِرٌ إِلَى حَيْثُ أَمَرَنِي رَبِّي مَعَ أَنَّ الْمُهَاجَرَةَ إِلَى الرَّبِّ تُوهِمُ الْجِهَةَ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ: مُهَاجِرٌ إِلَى حَيْثُ أَمَرَنِي رَبِّي لَيْسَ فِي الْإِخْلَاصِ كَقَوْلِهِ: إِلى رَبِّي لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا صَدَرَ مِنْهُ أَمَرٌ بِرَوَاحِ الْأَجْنَادِ إِلَى الْمَوْضِعِ الْفُلَانِيِّ، ثُمَّ إِنَّ وَاحِدًا مِنْهُمْ سَافَرَ إِلَيْهِ لِغَرَضٍ [فِي] نَفْسِهِ يُصِيبُهُ فَقَدْ هَاجَرَ إِلَى حَيْثُ أَمَرَهُ الْمَلِكُ وَلَكِنْ لَا مُخْلِصًا لِوَجْهِهِ فَقَالَ: مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي يَعْنِي تَوَجُّهِي إِلَى الْجِهَةِ الْمَأْمُورُ بِالْهِجْرَةِ إِلَيْهَا لَيْسَ طَلَبًا لِلْجِهَةِ إِنَّمَا هُوَ طَلَبٌ لله/ ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Rabbe hicret etmek yön (cihet) vehmini düşündürdüğü hâlde «Rabbimin bana emrettiği yere hicret ediyorum» demeyip { مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Rabbime hicret ediyorum” demiştir. Deriz ki: «Rabbimin bana emrettiği yere hicret ediyorum» sözü, ihlas bakımından { إِلى رَبِّي } “Rabbime” sözü gibi değildir. Çünkü bir hükümdardan askerlerin falan yere gitmesi emri çıksa, sonra onlardan biri elde edeceği nefsi bir amaç için oraya yolculuk etse, hükümdarın emrettiği yere hicret etmiş olur fakat onun zatı için ihlaslı olmaz. Bu yüzden { مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Rabbime hicret ediyorum” dedi; yani hicret edilmesi emredilen cihete yönelişim o ciheti aramak için değil, sırf Allah için bir taleptir./ Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٢٧]

[Ankebut Suresi (29), Ayet 27]

وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)

{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık. Onun soyuna peygamberliği ve Kitab’ı verdik. Dünyada ona mükâfatını verdik. Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (27)”

قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٧] أَنَّ أَثَرَ رَحْمَةِ اللَّهِ فِي

Allah Teâlâ'nın: { لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ } “onların kötülüklerini mutlaka örteriz ve onları mutlaka mükâfatlandırırız” [Ankebut 7] ayetinin tefsirinde zikretmiştik ki Allah'ın rahmetinin eseri

أَمْرَيْنِ فِي الْأَمَانِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ وَالِامْتِنَانِ بِحُسْنِ الثَّوَابِ وَهُوَ وَاصِلٌ إِلَى الْمُؤْمِنِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ قَطْعًا بِحُكْمِ وَعْدِ اللَّهِ نَفْيَ الْعَذَابِ عَنْهُ لِنَفْيِهِ الشِّرْكَ وَإِثْبَاتَ الثَّوَابِ لِإِثْبَاتِهِ الْوَاحِدَ، وَلَكِنَّ هَذَا لَيْسَ بِوَاجِبِ الْحُصُولِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّ كَثِيرًا مَا يَكُونُ الْكَافِرُ فِي رَغَدٍ وَالْمُؤْمِنُ جَائِعٌ فِي يَوْمِهِ مُتَفَكِّرٌ فِي أَمْرِ غَدِهِ لَكِنَّهُمَا مَطْلُوبَانِ فِي الدُّنْيَا، أَمَّا دَفْعُ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ فَلِأَنَّهُ وَرَدَ فِي دُعَاءِ النبي ﵌،

iki husustadır: Kötü azaptan emniyette olmak ve güzel mükâfatla lütufta bulunulmak. Şirki nefyetmesinden ötürü ondan azabın nefyedilmesi ve Bir olanı ispat etmesinden ötürü sevabın ispat edilmesi hususundaki Allah'ın vaadi hükmünce bu, ahiret yurdunda müminin eline kesin olarak ulaşır. Ancak bunun dünyada meydana gelmesi vacip değildir; zira çoğu zaman kâfir bolluk ve refah içinde olur, mümin ise gününü aç geçirip yarınının endişesini taşır. Fakat bu ikisi dünyada da talep edilir. Peşin azabın defedilmesine gelince; çünkü bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasında vârid olmuştur:

قَوْلُهُ: «وَقِنَا عَذَابَ الْفَقْرِ وَالنَّارِ»

O'nun «Bizi fakirlik ve ateş azabından koru» sözü böyledir.

فَعَذَابُ الْفَقْرِ إِشَارَةٌ إِلَى دَفْعِ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ، وَأَمَّا الثَّوَابُ الْعَاجِلُ فَفِي قَوْلِهِ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [الْبَقَرَةِ:

Fakirlik azabı peşin azabın defedilmesine işarettir. Peşin sevaba gelince; bu, O'nun şu sözündedir: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” [Bakara:

٢٠١] إِذَا عُلِمَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا أَتَى بِبَيَانِ التَّوْحِيدِ أَوَّلًا دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ، وَلَمَّا أَتَى بِهِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ مَعَ إِصْرَارِ الْقَوْمِ عَلَى التَّكْذِيبِ وَإِضْرَارِهِمْ بِهِ بِالتَّعْذِيبِ، أَعْطَاهُ الْجَزَاءَ الْآخَرَ، وَهُوَ الثَّوَابُ الْعَاجِلُ وَعَدَّدَهُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَفِي الْآيَةِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ بَدَّلَ جَمِيعَ أَحْوَالِ إِبْرَاهِيمَ فِي الدُّنْيَا بِأَضْدَادِهَا لَمَّا أَرَادَ الْقَوْمُ تَعْذِيبَهُ بِالنَّارِ وَكَانَ وَحِيدًا فَرِيدًا فَبَدَّلَ وَحْدَتَهُ بِالْكَثْرَةِ حَتَّى مَلَأَ الدُّنْيَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، وَلَمَّا كَانَ أَوَّلًا قَوْمُهُ وَأَقَارِبُهُ الْقَرِيبَةُ ضَالِّينَ مُضِلِّينَ مِنْ جُمْلَتِهِمْ آزَرُ، بَدَّلَ اللَّهُ أَقَارِبَهُ بِأَقَارِبَ مُهْتَدِينَ هَادِينَ وَهُمْ ذُرِّيَّتُهُ الَّذِينَ جَعَلَ اللَّهُ فِيهِمُ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ، وَكَانَ أَوَّلًا لَا جَاهَ لَهُ وَلَا مَالَ وَهُمَا غَايَةُ اللَّذَّةِ الدُّنْيَوِيَّةِ آتَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَكَثُرَ مَالُهُ حَتَّى كَانَ لَهُ مِنَ الْمَوَاشِي مَا عَلِمَ اللَّهُ عَدَدَهُ، حَتَّى قِيلَ إِنَّهُ كَانَ لَهُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ كَلْبٍ حَارِسٍ بِأَطْوَاقٍ ذَهَبٍ، وَأَمَّا الْجَاهُ فَصَارَ بِحَيْثُ يَقْرِنُ الصَّلَاةَ عَلَيْهِ بِالصَّلَاةِ عَلَى سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَصَارَ مَعْرُوفًا بِشَيْخِ الْمُرْسَلِينَ بَعْدَ أَنْ كَانَ خَامِلًا، حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ: سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٠] وَهَذَا الْكَلَامُ لَا يُقَالُ إِلَّا فِي مَجْهُولٍ بَيْنَ النَّاسِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:

201]. Bu bilindiğinde deriz ki: İbrâhim aleyhisselâm ilk önce tevhidi beyan edince Allah dünya azabını, yani ateş azabını ondan defetti. Kavmin yalanlamada ısrar etmesine ve eziyetle ona zarar vermesine rağmen bunu defalarca yerine getirince, ona diğer karşılığı, yani peşin sevabı verdi ve { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Biz ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık” buyurarak bunu ona saydı. Ayette latif bir nükte vardır: Kavim onu ateşle cezalandırmak istediğinde ve o yapayalnız, tek başına kaldığında Allah İbrâhim'in dünyadaki bütün hâllerini zıtlarıyla değiştirdi; onun yalnızlığını çoklukla değiştirdi, öyle ki dünyayı onun zürriyetiyle doldurdu. Önceden kavmi ve Âzer de dahil olmak üzere yakın akrabaları sapkın ve saptırıcı iken, Allah onun akrabalarını hidayette olan ve hidayete erdiren akrabalarla değiştirdi ki onlar da Allah'ın içlerinde peygamberliği ve Kitab'ı kıldığı zürriyetidir. Önceden ne bir makamı ne de bir malı vardı -ki bunlar dünyevi lezzetin zirvesidir-; Allah ona maldan ve makamdan mükâfatını verdi. Malı öyle çoğaldı ki sayısını ancak Allah'ın bildiği kadar davarları oldu; hatta boyunlarında altın tasmalar bulunan on iki bin bekçi köpeği olduğu söylenmiştir. Makama gelince; kıyamet gününe kadar ona salât getirilmesi diğer peygamberlere salât getirilmesiyle bir tutulacak bir dereceye ulaştı; böylece önceden adı sanı duyulmamış biriyken resullerin şeyhi (önderi) olarak tanınır oldu. Hatta [önceden] onlardan biri: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “«İbrâhim denilen bir gencin onları diline doladığını işittik»” [Enbiyâ 60] demişti; bu söz ise ancak insanlar arasında tanınmayan meçhul biri hakkında söylenir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ يَعْنِي لَيْسَ لَهُ هَذَا فِي الدُّنْيَا فَحَسْبُ كَمَا يَكُونُ لِمَنْ قَدَّمَ لَهُ ثَوَابَ حَسَنَاتِهِ أَوْ أَمْلَى لَهُ اسْتِدْرَاجًا لِيُكْثِرَ مِنْ سَيِّئَاتِهِ بَلْ هَذَا لَهُ عُجَالَةٌ وَلَهُ فِي الْآخِرَةِ ثَوَابُ الدَّلَالَةِ وَالرِّسَالَةِ وَهُوَ كَوْنُهُ مِنَ الصَّالِحِينَ، فَإِنَّ كَوْنَ الْعَبْدِ صَالِحًا أَعْلَى مَرَاتِبِهِ، لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ الصَّالِحَ هُوَ الْبَاقِي عَلَى مَا يَنْبَغِي، يُقَالُ الطَّعَامُ بَعْدُ صَالِحٌ، أَيْ هُوَ بَاقٍ عَلَى مَا يَنْبَغِي، وَمَنْ بَقِيَ عَلَى مَا يَنْبَغِي لَا يَكُونُ فِي عَذَابٍ، وَيَكُونُ لَهُ كُلُّ مَا يُرِيدُ من حسن ثواب وفي الآية مسألتان:

{ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir”; yani iyiliklerinin mükâfatı öne çekilen yahut günahlarını artırsın diye istidrac kabilinden kendisine mühlet verilen kimsede olduğu gibi bu durum onun için sadece dünyada geçerli değildir; bilakis bu onun için peşin bir lütuftur, ahirette de onun için tebliğin ve risaletin mükâfatı vardır ki o da salihlerden olmasıdır. Zira kulun salih olması onun en yüce mertebesidir. Nitekim beyan ettiğimiz üzere Salih (صَالِح), olması gerektiği hâl üzere baki kalan demektir. «Yemek henüz salihtir» denilir, yani olması gerektiği hâl üzere baki kalmıştır. Olması gerektiği hâl üzere kalan kimse ise azapta olmaz ve dilediği her güzel mükâfat onun için olur. Ayette iki mesele vardır:

إحداهما: أَنَّ إِسْمَاعِيلَ كَانَ مِنْ أَوْلَادِهِ الصَّالِحِينَ، وَكَانَ قَدْ أَسْلَمَ لِأَمْرِ اللَّهِ بِالذَّبْحِ وَانْقَادَ/ لِحُكْمِ اللَّهِ، فَلِمَ لَمْ يُذْكَرْ؟ فَيُقَالُ هُوَ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَلَكِنْ لَمْ يُصَرِّحْ بِاسْمِهِ لِأَنَّهُ كَانَ غَرَضُهُ تَبْيِينَ فَضْلِهِ عَلَيْهِ بِهِبَةِ الْأَوْلَادِ وَالْأَحْفَادِ، فَذَكَرَ مِنَ الْأَوْلَادِ وَاحِدًا وَهُوَ الْأَكْبَرُ، وَمِنَ الْأَحْفَادِ وَاحِدًا وَهُوَ الْأَظْهَرُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ إِنَّ السُّلْطَانَ فِي خِدْمَتِهِ الْمُلُوكُ وَالْأُمَرَاءُ الْمَلِكُ الْفُلَانِيُّ وَالْأَمِيرُ الْفُلَانِيُّ وَلَا يُعَدِّدُ [الْكُلَّ] لِأَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ الْوَاحِدِ لِبَيَانِ الْجِنْسِ لَا لِخُصُوصِيَّتِهِ وَلَوْ ذَكَرَ غَيْرَهُ لَفُهِمَ مِنْهُ التَّعْدِيدُ وَاسْتِيعَابُ الْكُلِّ بِالذِّكْرِ، فَيُظَنُّ أَنَّهُ لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُ الْمَذْكُورِينَ.

Birincisi: İsmâil onun salih evlatlarındandı; kurban edilme hususundaki Allah'ın emrine teslim olmuş ve Allah'ın hükmüne boyun eğmişti./ O hâlde neden [ismiyle] zikredilmedi? Denilir ki: O, { وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ } “Onun soyuna peygamberliği verdik” sözünde zikredilmiştir; ancak ismi açıkça belirtilmemiştir. Çünkü buradaki maksat, evlatlar ve torunlar bağışlamak suretiyle ona olan lütfunu beyan etmekti. Bu yüzden evlatlardan birini -ki [bu silsilede] en büyüğü olan [İshak'ı]- ve torunlardan da birini -ki en belirgini olan [Yakub'u]- zikretmiştir. Tıpkı bir kimsenin «Hükümdarın hizmetinde krallar ve emirler vardır; falan kral ve falan emir gibi» deyip de [hepsini] tek tek saymaması gibi; zira o bir tanesinin zikredilmesi cinsin beyanı içindir, onun hususiyeti için değildir. Şayet başkasını da zikretseydi, bundan tek tek saymak ve hepsini zikirle kuşatmak anlaşılır ve yanında zikredilenlerden başkasının olmadığı zannedilirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ إِجَابَةً لِدُعَائِهِ وَالْوَالِدُ يَسْتَحِبُّ مِنْهُ أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ وَلَدَيْهِ، فَكَيْفَ صَارَتِ النُّبُوَّةُ فِي أَوْلَادِ إِسْحَاقَ أَكْثَرَ مِنَ النُّبُوَّةِ فِي أَوْلَادِ إِسْمَاعِيلَ؟ فَنَقُولُ: اللَّهُ تَعَالَى قَسَمَ الزَّمَانَ مِنْ وَقْتِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى الْقِيَامَةِ قِسْمَيْنِ وَالنَّاسَ أَجْمَعِينَ، فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ مِنَ الزَّمَانِ بَعَثَ اللَّهُ فِيهِ أَنْبِيَاءَ فِيهِمْ فَضَائِلُ جَمَّةٌ وَجَاءُوا تَتْرَى وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، وَمُجْتَمِعِينَ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ كُلُّهُمْ مِنْ وَرَثَةِ إِسْحَاقَ ﵇، ثُمَّ فِي الْقِسْمِ الثَّانِي مِنَ الزَّمَانِ أَخْرَجَ مِنْ ذُرِّيَّةِ وَلَدِهِ الْآخَرِ وَهُوَ إِسْمَاعِيلُ وَاحِدًا جَمَعَ فِيهِ مَا كَانَ فِيهِمْ وَأَرْسَلَهُ إِلَى كَافَّةِ الْخَلْقِ وهو

İkinci Mesele: Allah Teâlâ duasının kabulü olarak peygamberliği onun zürriyetinde kılmıştır. Bir babanın iki evladı arasında eşit davranması müstehaptır; öyleyse peygamberlik İshak’ın evlatlarında İsmâil’in evlatlarındakinden nasıl daha çok oldu? Deriz ki: Allah Teâlâ, İbrâhim'in vaktinden kıyamete kadar olan zamanı ve bütün insanları iki kısma ayırmıştır: Zamanın birinci kısmında Allah, içlerinde pek çok fazilet bulunan peygamberler göndermiştir; onlar peş peşe birbiri ardınca ve aynı asırda bir arada gelmişlerdir ve hepsi de İshak aleyhisselâm'ın vârislerindendir. Sonra zamanın ikinci kısmında diğer oğlu olan İsmâil’in zürriyetinden bir tek kişi çıkarmış, öncekilerde bulunan her şeyi onda toplamış ve onu bütün yaratılmışlara göndermiştir ki o da

محمد ﵌ وَجَعَلَهُ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ، وَقَدْ دَامَ الْخَلْقُ عَلَى دِينِ أَوْلَادِ إِسْحَاقَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَةٍ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَبْقَى الْخَلْقُ عَلَى دِينِ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ مِثْلَ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ. ثم قال تعالى:

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ve onu peygamberlerin sonuncusu kılmıştır. İnsanlar İshak’ın evlatlarının dini üzere dört bin yıldan fazla kalmıştır; öyleyse insanların İsmâil’in zürriyetinin dini üzere de bu miktar kadar kalması uzak bir ihtimal değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]

[Ankebut Suresi (29), Ayetler 28-30]

وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٢٨) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٩) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ (٣٠)

{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٢٨) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٩) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ (٣٠) } “Lût’u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: «Gerçekten siz, sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı o hayasızlığı yapıyorsunuz!» (28) «Siz gerçekten erkeklere yaklaşıyor, yol kesiyor ve meclisinizde münker (çirkin) işler mi yapıyorsunuz?» Kavminin cevabı ise sadece: «Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi bize Allah’ın azabını getir!» demelerinden ibaret oldu. (29) [Lût]: «Rabbim! Bozguncu kavme karşı bana yardım et!» dedi. (30)”

الْإِعْرَابُ فِي لُوطٍ، وَالتَّفْسِيرُ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قوله: وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ [العنكبوت: ١٦] وهاهنا مسائل:

Lût kelimesinin irabı ve tefsiri { وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “İbrâhim’i de [gönderdik]. Hani kavmine demişti ki...” [Ankebut 16] ayetinde zikrettiğimiz gibidir. Burada birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَقَالَ عن لوط هاهنا أَنَّهُ قَالَ لِقَوْمِهِ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ فَنَقُولُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ لُوطًا عِنْدَ ذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ لُوطٌ فِي زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَذْكُرْ عَنْ لوط أنه أمر قدمه بِالتَّوْحِيدِ مَعَ أَنَّ الرَّسُولَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ فَنَقُولُ حِكَايَةُ لُوطٍ وَغَيْرُهَا/ هاهنا ذَكَرَهَا اللَّهُ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ، فَاقْتَصَرَ عَلَى مَا اخْتَصَّ بِهِ لُوطٌ وَهُوَ الْمَنْعُ مِنَ الْفَاحِشَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْهُ الْأَمْرَ بِالتَّوْحِيدِ وَإِنْ كَانَ قَالَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ حَيْثُ قَالَ: اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ [الأعراف: ٥٩] لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَدْ أَتَى بِهِ إِبْرَاهِيمُ وَسَبَقَهُ فَصَارَ كَالْمُخْتَصِّ بِهِ وَلُوطٌ يُبَلِّغُ ذَلِكَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ. وَأَمَّا الْمَنْعُ مِنْ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ كَانَ مُخْتَصًّا بِلُوطٍ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ [فِي زَمَنِهِ] وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ مِنْهُ فَذَكَرَ كُلَّ وَاحِدٍ بِمَا اخْتَصَّ بِهِ وَسَبَقَ بِهِ غَيْرَهُ.

Birincisi: İbrâhim kavmine «Allah'a ibadet edin» demiş, Lût hakkında ise kavmine { لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “siz gerçekten o hayasızlığı yapıyorsunuz” dediği zikredilmiştir. Deriz ki: Allah, İbrâhim'i zikrederken Lût'u da zikredip Lût da İbrâhim'in zamanında olunca, bir elçinin bunu mutlaka söylemesi gerektiği hâlde Lût'un kavmine tevhidi emrettiği zikredilmemiştir. Deriz ki: Lût kıssası ve diğerleri/ burada ihtisar yoluyla zikredilmiştir. Bu yüzden Lût'a has olan hususla, yani hayasızlıktan men etmesiyle yetinilmiş; başka bir yerde { اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “«Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka hiçbir ilahınız yoktur»” [A'râf 59] diyerek söylemiş olsa bile tevhidi emretmesi burada zikredilmemiştir. Çünkü bunu zaten İbrâhim yerine getirmiş ve bu konuda öne geçmişti; dolayısıyla bu İbrâhim'e has gibi olmuş, Lût da bunu İbrâhim'den tebliğ etmekteydi. Lût kavminin fiilinden menetmek ise Lût'a hastı; zira İbrâhim'in [kendi kavminde] bu ortaya çıkmamıştı ve onları bundan menetmemişti. Böylece her birini kendine has olan ve başkasının önüne geçtiği hususla zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِمَ سَمَّى ذَلِكَ الْفِعْلَ فَاحِشَةً؟ فَنَقُولُ الْفَاحِشَةُ هُوَ الْقَبِيحُ الظَّاهِرُ قُبْحُهُ، ثُمَّ إِنَّ الشَّهْوَةَ وَالْغَضَبَ صِفَتَا قُبْحٍ لَوْلَا مَصْلَحَةٌ مَا كَانَ يَخْلُقُهُمَا اللَّهُ فِي الْإِنْسَانِ، فَمَصْلَحَةُ الشَّهْوَةِ الْفَرْجِيَّةِ هِيَ بَقَاءُ النَّوْعِ بِتَوْلِيدِ الشَّخْصِ، وَهَذِهِ الْمَصْلَحَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِوُجُودِ الْوَلَدِ وَبَقَائِهِ بَعْدَ الْأَبِ، فَإِنَّهُ لَوْ وُجِدَ وَمَاتَ قَبْلَ الْأَبِ كَانَ يَفْنَى النَّوْعُ بِفَنَاءِ الْقَرْنِ الْأَوَّلِ، لَكِنَّ الزِّنَا قَضَاءُ شَهْوَةٍ وَلَا يُفْضِي إِلَى بَقَاءِ النَّوْعِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْبِنَاءَ بِالْوُجُودِ وَبَقَاءِ الْوَلَدِ بَعْدَ الْأَبِ لَكِنَّ الزِّنَا وَإِنْ كَانَ يُفْضِي إِلَى وُجُودِ الْوَلَدِ وَلَكِنْ لَا يُفْضِي إِلَى بَقَائِهِ، لِأَنَّ الْمِيَاهَ إِذَا اشْتَبَهَتْ لَا يَعْرِفُ الْوَالِدُ وَلَدَهُ فَلَا يَقُومُ بِتَرْبِيَتِهِ وَالْإِنْفَاقِ عَلَيْهِ فَيَضِيعُ وَيَهْلِكُ، فَلَا يَحْصُلُ مَصْلَحَةُ الْبَقَاءِ، فَإِذَنِ الزِّنَا شَهْوَةٌ قَبِيحَةٌ خَالِيَةٌ عَنِ الْمَصْلَحَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا خُلِقَتْ، فَهُوَ قَبِيحٌ ظَاهِرٌ قُبْحُهُ حَيْثُ لَا تَسْتُرُهُ الْمَصْلَحَةُ فَهُوَ فَاحِشَةٌ، وَإِذَا كَانَ الزِّنَا فَاحِشَةً مَعَ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى وُجُودِ الْوَلَدِ وَلَكِنْ لَا يُفْضِي إِلَى بَقَائِهِ، فَاللِّوَاطَةُ الَّتِي لَا تُفْضِي إِلَى وُجُودِهِ أَوْلَى بِأَنْ تَكُونَ فَاحِشَةً.

İkinci Mesele: O fiili neden «fahîşe» (çirkin hayasızlık) diye isimlendirdi? Deriz ki: Fahîşe (الْفَاحِشَةُ), çirkinliği apaçık olan şeydir. Şehvet ve gazap, şayet bir maslahat olmasaydı Allah'ın insanda yaratmayacağı iki çirkin sıfattır. Cinsel şehvetin maslahatı, ferdin üremesi yoluyla türün bekasıdır. Bu maslahat ise ancak çocuğun var olması ve babadan sonra hayatta kalmasıyla hâsıl olur; zira çocuk var olup da babadan önce ölseydi, ilk neslin yok olmasıyla tür de yok olurdu. Oysa zina, şehveti gidermektir ve türün bekasına ulaştırmaz; çünkü türün bekasının çocuğun var olması ve babadan sonra hayatta kalmasıyla olduğunu açıkladık. Zina gerçi çocuğun var olmasına ulaştırır ama hayatta kalmasına ulaştırmaz; çünkü sular birbirine karıştığında baba çocuğunu tanımaz, onun bakımını ve nafakasını üstlenmez, o da zayi olup helak olur; böylece beka maslahatı hâsıl olmaz. Dolayısıyla zina, kendisi için yaratıldığı maslahattan yoksun çirkin bir şehvettir; maslahat onu örtmediği için çirkinliği apaçık bir kötülüktür, bu sebeple bir fahîşedir. Çocuğun var olmasına ulaştırdığı hâlde hayatta kalmasına ulaştırmayan zina bir fahîşe olunca, çocuğun var olmasına dahi ulaştırmayan livâta (eşcinsel ilişki) fahîşe olmaya çok daha layıktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الْحَدِّ فِي اللِّوَاطَةِ، لِأَنَّهَا مَعَ الزِّنَا اشْتَرَكَتْ فِي كَوْنِهِمَا فَاحِشَةً حَيْثُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً [الْإِسْرَاءِ: ٣٢] وَاشْتِرَاكُهُمَا فِي الْفَاحِشَةِ يُنَاسِبُ الزَّجْرَ عَنْهُ، فَمَا شَرَعَ زَاجِرًا هُنَاكَ يشرع زاجرا هاهنا، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ قِيَاسًا إِلَّا أَنَّ جَامِعَهُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْآيَةِ، وَوَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ عَذَابَ مَنْ أَتَى بِهَا إِمْطَارَ الْحِجَارَةِ حَيْثُ أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً عَاجِلًا، فَوَجَبَ أَنْ يُعَذَّبَ مَنْ أَتَى بِهِ بِأَمْطَارِ الْحِجَارَةِ بِهِ عَاجِلًا وَهُوَ الرَّجْمُ، وَقَوْلُهُ: مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قبلهم لم

Üçüncü Mesele: Ayet livâtada had cezasının vacip olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “Zinaya yaklaşmayın, çünkü o bir hayasızlıktır” [İsrâ 32] buyurması hasebiyle her ikisi de fahîşe olma vasfında ortaktır. İkisinin fahîşe olmakta ortak olması ise bundan caydırıcı bir ceza verilmesini gerektirir; öyleyse orada caydırıcı kılınan ceza burada da caydırıcı kılınır. Bu bir kıyas olsa da onun illetini toplayan bağ (câmi') ayetten istifade edilmiştir. Bir diğer vecih de şudur: Allah bu fiili işleyenin cezasını peşin olarak üzerlerine taş yağdırmak suretiyle taş yağmuru kılmıştır; öyleyse bu fiili işleyene dünyada peşin olarak taş yağmuru ile azap edilmesi vacip olur ki bu da recimdir. O'nun: { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ } “sizden önce hiç kimsenin yapmadığı” sözü iki veçhe muhtemeldir: Birincisi: Onlardan önce hiç kimsenin

يَأْتِ أَحَدٌ بِهَذَا الْقَبِيحِ وَهَذَا ظَاهِرٌ، وَالثَّانِي: أَنَّ قَبْلَهُمْ رُبَّمَا أَتَى بِهِ وَاحِدٌ فِي النُّدْرَةِ لَكِنَّهُمْ بَالَغُوا فِيهِ، فَقَالَ لَهُمْ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ، كَمَا يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا سَبَقَ الْبُخَلَاءَ فِي الْبُخْلِ، وَسَبَقَ اللِّئَامَ فِي اللُّؤْمِ إِذَا زَادَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ قَالَ تعالى: أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ بَيَانًا لِمَا ذَكَرْنَا، يَعْنِي تَقْضُونَ الشَّهْوَةَ بِالرِّجَالِ مَعَ قَطْعِ السَّبِيلِ الْمُعْتَادِ مَعَ النِّسَاءِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْمَصْلَحَةِ الَّتِي هِيَ بَقَاءُ النَّوْعِ، حَتَّى يُظْهِرَ أَنَّهُ قَبِيحٌ لَمْ يَسْتُرْ قُبْحَهُ مَصْلَحَةً، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ [الْأَعْرَافِ: ٨١] يَعْنِي إِتْيَانُ النِّسَاءِ شَهْوَةٌ قَبِيحَةٌ مُسْتَتِرَةٌ بِالْمَصْلَحَةِ فَلَكُمْ دَافِعٌ لِحَاجَتِكُمْ لَا فَاحِشَةَ فِيهِ وَتَتْرُكُونَهُ وَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مَعَ الْفَاحِشَةِ وَقَوْلُهُ:

bu çirkinliği yapmamış olmasıdır ki bu açıktır. İkincisi: Onlardan önce belki nadiren bir kimse bunu yapmıştı fakat onlar bunda aşırıya gittiler. Bu yüzden bir kimse başkalarını aştığında «Falan adam cimrilikte cimrileri geçti, alçaklıkta alçakları geçti» denildiği gibi onlara «Sizden önce hiç kimse bunda sizi geçmemiştir» dedi. Sonra Allah Teâlâ zikrettiğimiz hususun beyanı olarak: { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ } “Siz gerçekten erkeklere yaklaşıyor ve yolu kesiyor musunuz?” buyurdu. Yani türün bekası olan maslahatı içeren kadınlarla olan alışılagelmiş yolu kesip şehvetinizi erkeklerle gideriyorsunuz. Ta ki bunun çirkinliğini hiçbir maslahatın örtmediği bir kötülük olduğu açığa çıksın. Bu durumda bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur: { لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ } “«Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz?»” [A'râf 81]. Yani kadınlara varmak maslahat ile perdelenmiş çirkin bir şehvettir; sizin ihtiyacınızı giderecek, içinde hayasızlık olmayan bir yol varken siz onu terk edip hayasızlıkla beraber şehvetle erkeklere varıyorsunuz. O'nun şu sözü de:

وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ يَعْنِي مَا كَفَاكُمْ قُبْحُ فِعْلِكُمْ حَتَّى تَضُمُّونَ إِلَيْهِ قُبْحَ الْإِظْهَارِ، وَقَوْلُهُ: فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ فِي التَّفْسِيرِ، كَقَوْلِهِ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ وَفِي الْآيَةِ مسائل:

{ وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “ve meclisinizde münker (çirkin) işler mi yapıyorsunuz?”; yani fiilinizin çirkinliği size yetmedi de ona bir de açığa vurmanın çirkinliğini mi eklediniz? O'nun: { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise sadece...” sözü tefsir bakımından İbrâhim kıssasındaki { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise sadece...” sözü gibidir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

/ الْأُولَى: قَالَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ [العنكبوت: ٢٤] وَقَالَ قَوْمُ لُوطٍ ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ وَمَا هَدَّدُوهُ، مَعَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أَعْظَمَ مِنْ لُوطٍ، فَإِنَّ لُوطًا كَانَ مِنْ قَوْمِهِ، فَنَقُولُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَقْدَحُ فِي دِينِهِمْ وَيَشْتُمُ آلِهَتَهُمْ بِتَعْدِيدِ صِفَاتِ نَقْصِهِمْ بِقَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُ، وَلَا يُبْصِرُ، وَلَا يُغْنِي وَالْقَدْحُ فِي الدِّينِ صَعْبٌ، فَجَعَلُوا جَزَاءَهُ الْقَتْلَ وَالتَّحْرِيقَ، وَلُوطٌ كَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِمْ فِعْلَهُمْ وَيَنْسُبُهُمْ إِلَى ارْتِكَابِ الْمُحَرَّمِ وَهُمْ مَا كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ هَذَا وَاجِبٌ مِنَ الدِّينِ، فَلَمْ يَصْعُبْ عَلَيْهِمْ مِثْلَ مَا صَعُبَ عَلَى قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ، فَقَالُوا إِنَّكَ تَقُولُ إِنَّ هَذَا حَرَامٌ وَاللَّهُ يُعَذِّبُ عَلَيْهِ وَنَحْنُ نَقُولُ لَا يُعَذِّبُ، فَإِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَأْتِنَا بِالْعَذَابِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي مَوْضِعٍ أَخَرَ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ [النمل: ٥٦] وقال هاهنا فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا فَكَيْفَ الْجَمْعُ؟ فَنَقُولُ لُوطٌ كَانَ ثَابِتًا عَلَى الْإِرْشَادِ مُكَرِّرًا عَلَيْهِمُ التَّغْيِيرَ وَالنَّهْيَ وَالْوَعِيدَ، فَقَالُوا أَوَّلًا ائْتِنَا، ثُمَّ لَمَّا كَثُرَ مِنْهُ ذَلِكَ وَلَمْ يَسْكُتْ عَنْهُمْ قَالُوا أَخْرِجُوا، ثُمَّ إِنَّ لُوطًا لَمَّا يَئِسَ مِنْهُمْ طَلَبَ النُّصْرَةَ مِنَ اللَّهِ وَذَكَّرَهُمْ بِمَا لَا يُحِبُّ اللَّهُ فقال رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ، حَتَّى يُنْجِزَ النَّصْرَ.

/ Birincisi: İbrâhim'in kavmi { اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } “«Onu öldürün yahut yakın!»” [Ankebut 24] demiş, Lût'un kavmi ise { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ } “«Bize Allah’ın azabını getir»” demiş ve İbrâhim Lût'tan daha büyük olduğu hâlde onu tehdit etmemişlerdi; zira Lût kendi kavmindendi. Deriz ki: İbrâhim onların dinini kötülüyor ve «işitmez, görmez ve hiçbir fayda vermez» diyerek noksan sıfatlarını saymak suretiyle ilahlarına sövüyordu. Dine dil uzatmak ise ağır bir şeydir; bu yüzden onun cezasını öldürmek ve yakmak olarak belirlediler. Lût ise onların fiilini kınıyor ve onları haram işlemeye nispet ediyordu; onlar ise bunun dinden bir vecibe olduğunu söylemiyorlardı. Dolayısıyla İbrâhim'in sözünün onun kavmine ağır geldiği gibi bu onlara ağır gelmedi. Bu yüzden şöyle dediler: «Sen bunun haram olduğunu ve Allah'ın buna azap edeceğini söylüyorsun, biz ise azap etmeyeceğini söylüyoruz; eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bize azabı getir!» Eğer denilse ki: Allah Teâlâ başka bir yerde { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ } “Kavminin cevabı ise sadece: «Lût ailesini memleketinizden çıkarın!» demelerinden ibaret oldu” [Neml 56] buyurmuş, burada ise { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا } “Kavminin cevabı ise sadece: «Bize getir...» demelerinden ibaret oldu” buyurmuştur; bu ikisi nasıl bağdaştırılır? Deriz ki: Lût irşadında sebat gösteriyor, durumu değiştirmeyi, nehyetmeyi ve uyarmayı onlara tekrar edip duruyordu. Önce «bize getir» dediler, ardından o bunu çoğaltıp onlar hakkında susmayınca «çıkarın» dediler. Sonra Lût onlardan ümidini kesince Allah'tan yardım diledi ve Allah'ın sevmediği şeyle onları anarak { رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ } “«Rabbim! Bozguncu kavme karşı bana yardım et!»” dedi. Zira Allah, yardımını gerçekleştirmesi için bozguncuları sevmez.

وَاعْلَمْ أَنَّ نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَا طَلَبَ هَلَاكَ قَوْمٍ إِلَّا إِذَا عَلِمَ أَنَّ عَدَمَهُمْ خَيْرٌ مِنْ وُجُودِهِمْ، كَمَا قَالَ نُوحٌ:

Bil ki peygamberlerden hiçbir peygamber, yokluklarının varlıklarından daha hayırlı olduğunu bilmedikçe bir kavmin helakini istememiştir; Nûh'un şöyle dediği gibi:

إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نُوحٍ: ٢٧] يَعْنِي الْمَصْلَحَةُ إِمَّا فِيهِمْ حَالًا أَوْ بِسَبَبِهِمْ مَآلًا وَلَا مَصْلَحَةَ فِيهِمْ، فَإِنَّهُمْ يَضِلُّونَ فِي الْحَالِ وَفِي الْمَآلِ فَإِنَّهُمْ يُوصُونَ الْأَوْلَادَ مِنْ صِغَرِهِمْ بِالِامْتِنَاعِ مِنَ الِاتِّبَاعِ، فَكَذَلِكَ لُوطٌ لَمَّا رَأَى أَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ فِي الْحَالِ وَاشْتَغَلُوا بِمَا لَا يُرْجَى مَعَهُ مِنْهُمْ وَلَدٌ صَالِحٌ يَعْبُدُ اللَّهَ، بَطَلَتِ الْمَصْلَحَةُ حَالًا وَمَآلًا، فعدمهم صار خيرا، فطلب العذاب. ثم قال تعالى:

{ إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } “«Çünkü sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak ahlaksız, nankör [evlatlar] doğururlar»” [Nûh 27]. Yani maslahat ya hâlihazırda bizzat kendilerindedir yahut gelecekte onlar sebebiyledir; oysa onlarda hiçbir maslahat yoktur. Zira onlar hâlihazırda sapmaktadırlar, gelecekte de çocuklarına küçüklüklerinden itibaren uymaktan kaçınmalarını vasiyet etmektedirler. İşte Lût da onların hâlihazırda bozgunculuk yaptıklarını ve beraberinde Allah'a kulluk edecek salih bir evlat umulmayan şeyle meşgul olduklarını görünce, maslahat hem hâlihazırda hem de gelecekte hükümsüz kaldı; böylece yoklukları hayırlı oldu ve azabı istedi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣١ الى ٣٢]

[Ankebut Suresi (29), Ayetler 31-32]

وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ (٣١) قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٢)

{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ (٣١) قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٢) } “Elçilerimiz İbrâhim’e müjdeyi getirdiklerinde: «Biz bu memleket halkını helak edeceğiz; çünkü onun halkı zalim kimselerdir» dediler. (31) [İbrâhim]: «Ama orada Lût var!» dedi. Onlar: «Biz orada kimin bulunduğunu çok iyi biliyoruz. Onu ve ailesini elbette kurtaracağız; ancak karısı hariç, o geride kalıp helak olanlardan olacaktır» dediler. (32)”

لَمَّا دَعَا لُوطٌ عَلَى قَوْمِهِ بِقَوْلِهِ: رَبِّ انْصُرْنِي اسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ، وَأَمَرَ مَلَائِكَتَهُ بِإِهْلَاكِهِمْ وَأَرْسَلَهُمْ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، فَجَاءُوا إِبْرَاهِيمَ وبشروه بذرية طيبة وقالوا: إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ يَعْنِي أَهْلَ سَدُومَ،

Lût { رَبِّ انْصُرْنِي } “Rabbim bana yardım et” sözüyle kavmi aleyhine dua edince, Allah onun duasını kabul etti, meleklerine onları helak etmelerini emretti ve onları müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi. İbrâhim'e gelip onu tertemiz bir zürriyetle müjdelediler ve { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Biz bu memleket halkını helak edeceğiz”, yani Sodom halkını [helak edeceğiz] dediler.

وَفِي الْآيَةِ لَطِيفَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُمْ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، / لَكِنَّ الْبِشَارَةَ أَثَرُ الرَّحْمَةِ وَالْإِنْذَارَ بِالْإِهْلَاكِ أَثَرُ الْغَضَبِ، وَرَحْمَتُهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ، فَقَدَّمَ الْبِشَارَةَ عَلَى الْإِنْذَارِ. وَقَالَ: جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى ثم قال:

Ayette iki latif nükte vardır: Birincisi: Allah onları müjdeciler ve uyarıcılar kılmıştır; / fakat müjde rahmetin eseri, helak ile uyarmak ise gazabın eseridir ve O'nun rahmeti gazabını geçmiştir; bu yüzden müjdeyi uyarıdan önceye almıştır. { جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Elçilerimiz İbrâhim’e müjdeyi getirdiklerinde” demiş, sonra şöyle buyurmuştur:

إِنَّا مُهْلِكُوا الثَّانِيَةُ: حِينَ ذَكَرُوا الْبُشْرَى مَا عَلَّلُوا وَقَالُوا إِنَّا نُبَشِّرُكَ لِأَنَّكَ رَسُولٌ، أَوْ لِأَنَّكَ مُؤْمِنٌ أَوْ لِأَنَّكَ عَادِلٌ، وَحِينَ ذَكَرُوا الْإِهْلَاكَ عَلَّلُوا، وَقَالُوا: إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ لِأَنَّ ذَا الْفَضْلِ لَا يَكُونُ فَضْلُهُ بِعِوَضٍ، وَالْعَادِلُ لَا يَكُونُ عَذَابُهُ إِلَّا عَلَى جُرْمٍ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ إِنَّا مُهْلِكُوا } “Biz helak edeceğiz”. İkincisi: Müjdeyi zikrettiklerinde gerekçelendirmemiş ve «Sen peygamber olduğun için veya mümin olduğun için veya adil olduğun için seni müjdeliyoruz» dememişlerdir; helaki zikrettiklerinde ise gerekçelendirip { إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } “çünkü onun halkı zalim kimselerdir” demişlerdir. Çünkü lütuf sahibinin lütfu bir karşılıkla olmaz; adil olanın azabı ise ancak bir cürüm üzerine olur. Bunda iki mesele vardır:

إِحْدَاهُمَا: لَوْ قَالَ قَائِلٌ أَيُّ تَعَلُّقٍ لِهَذِهِ الْبُشْرَى بِهَذَا الْإِنْذَارِ، نَقُولُ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ إِهْلَاكَ قَوْمٍ وَكَانَ فِيهِ إِخْلَاءُ الْأَرْضِ عَنِ الْعِبَادِ قَدَّمَ عَلَى ذَلِكَ إِعْلَامَ إِبْرَاهِيمَ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَمْلَأُ الْأَرْضَ مِنَ الْعِبَادِ الصَّالِحِينَ حَتَّى لَا يَتَأَسَّفَ عَلَى إِهْلَاكِ قَوْمٍ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِ.

Birincisi: Bir kimse «Bu müjdenin bu uyarıyla ne irtibatı vardır?» diyecek olursa; deriz ki: Allah bir kavmi helak etmek isteyip de bunda yeryüzünün kullardan boş kalması söz konusu olunca, kendi cinsinden bir kavmin helakine üzülmesin diye, bundan önce Allah Teâlâ'nın yeryüzünü salih kullarla dolduracağını İbrâhim'e bildirmeyi öne almıştır.

وَالثَّانِيَةُ: قَالَ فِي قَوْمِ نُوحٍ فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ [العنكبوت: ١٤] وَقَدْ قُلْتُ إِنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ كانوا على ظلمهم حين أخذهم، ولو يقل فأخذهم وكانوا ظالمين، وهاهنا قَالَ: إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ وَلَمْ يَقُلْ وَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ، فَنَقُولُ لَا فَرْقَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ فِي كَوْنِهِمْ مُهْلَكِينَ وَهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الظُّلْمِ، لَكِنْ هُنَاكَ الْإِخْبَارُ مِنَ اللَّهِ وَعَنِ الْمَاضِي حَيْثُ قَالَ: فَأَخَذَهُمُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ، فَقَالَ أَخَذَهُمْ وهم عند الوقوع في العذاب ظالمون، وهاهنا الْإِخْبَارُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَعَنِ الْمُسْتَقْبَلِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّا مُهْلِكُوا فَالْمَلَائِكَةُ ذَكَرُوا مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي إِبَانَةِ حُسْنِ الْأَمْرِ مِنَ اللَّهِ بِالْإِهْلَاكِ، فَقَالُوا: إِنَّا مُهْلِكُوهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا، وَحَالَ مَا أَمَرَنَا بِهِ كَانُوا ظَالِمِينَ، فَحَسُنَ أَمْرُ اللَّهِ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ، وَأَمَّا نَحْنُ فَلَا نُخْبِرُ بِمَا لَا حَاجَةَ لَنَا إِلَيْهِ، فَإِنَّ الْكَلَامَ عَنِ الْمَلِكِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ سُوءُ أَدَبٍ، فَنَحْنُ مَا احْتَجْنَا إِلَّا إِلَى هَذَا الْقَدْرِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا ظَالِمِينَ حَيْثُ أَمَرَنَا اللَّهُ بِإِهْلَاكِهِمْ بَيَانًا لِحُسْنِ الْأَمْرِ، وَأَمَّا أَنَّهُمْ ظَالِمُونَ فِي وَقْتِنَا هَذَا أَوْ يَبْقَوْنَ كَذَلِكَ فَلَا حَاجَةَ لَنَا إِلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُمْ قَالَ لَهُمْ إِنَّ فِيهَا لُوطًا إِشْفَاقًا عَلَيْهِ لِيُعْلَمَ حَالُهُ، أَوْ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا قَالُوا: إِنَّا مُهْلِكُوا وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ لَا يُهْلِكُ قَوْمًا وَفِيهِمْ رَسُولُهُ، فَقَالَ تَعَجُّبًا إِنَّ فِيهِمْ لُوطًا فَكَيْفَ يُهْلَكُونَ، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ نَحْنُ أَعْلَمُ بمن فيها، يعني تعلم أَنَّ فِيهِمْ لُوطًا فَلَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ وَنُهْلِكُ الْبَاقِينَ، وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهُوَ أَنَّ الْجَمَاعَةَ كَانُوا أَهْلَ الْخَيْرِ، أَعْنِي إِبْرَاهِيمَ وَالْمَلَائِكَةَ، وَكُلُّ وَاحِدٍ كَانَ يَزِيدُ عَلَى صَاحِبِهِ فِي كَوْنِهِ خَيْرًا. أَمَّا إِبْرَاهِيمُ فلما سمع قوله الملائكة إِنَّا مُهْلِكُوا أَظْهَرَ الْإِشْفَاقَ عَلَى لُوطٍ وَنَسِيَ نَفْسَهُ وَمَا بَشَّرُوهُ وَلَمْ يُظْهِرْ بِهَا فَرَحًا، وَقَالَ: إِنَّ فِيها لُوطاً [العنكبوت: ٣٢] ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ مِنْهُ زَادُوا عَلَيْهِ، وَقَالُوا إِنَّكَ ذَكَرْتَ لُوطًا وَحْدَهُ وَنَحْنُ نُنْجِيهِ وَنُنْجِي مَعَهُ أَهْلَهُ، ثُمَّ اسْتَثْنَوْا من الأهل امرأته، وقالوا: إِلَّا امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ أَيْ مِنَ الْمُهْلَكِينَ، وَفِي اسْتِعْمَالِ الْغَابِرِ فِي الْمُهْلَكِ وَجْهَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَابِرَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ فِي الْمَاضِي، وَفِي الْبَاقِي يُقَالُ فِيمَا غَبَرَ مِنَ الزَّمَانِ أَيْ فِيمَا مَضَى وَيُقَالُ الْفِعْلُ مَاضٍ وَغَابِرٌ أَيْ بَاقٍ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ نَقُولُ إِنَّ ذِكْرَ الظَّالِمِينَ سبق في قولهم: إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ ثُمَّ جَرَى ذِكْرُ لُوطٍ بِتَذْكِيرِ إِبْرَاهِيمَ وَجَوَابِ الْمَلَائِكَةِ، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ إِنَّهَا/ مِنَ الْغَابِرِينَ أَيِ الْمَاضِي ذِكْرُهُمْ لَا مِنَ الَّذِينَ نُنْجِي مِنْهُمْ، أَوْ نَقُولُ الْمُهْلَكُ يَفْنَى وَيَمْضِي زَمَانُهُ وَالنَّاجِي هُوَ الْبَاقِي فَقَالُوا إِنَّهَا مِنَ الْغَابِرِينَ أَيْ مِنَ الرَّائِحِينَ الْمَاضِينَ لَا مِنَ الْبَاقِينَ الْمُسْتَمِرِّينَ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَنَقُولُ لَمَّا قَضَى اللَّهُ عَلَى الْقَوْمِ بِالْإِهْلَاكِ كَانَ الْكُلُّ فِي الْهَلَاكِ إِلَّا مَنْ نُنْجِي مِنْهُ فَقَالُوا إِنَّا نُنْجِي لُوطًا وَأَهْلَهُ، وَأَمَّا امْرَأَتُهُ فَهِيَ مِنَ الباقين في الهلاك. ثم قال تعالى:

İkincisi: Nûh kavmi hakkında { فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ } “Onları tufan yakalayıverdi” [Ankebut 14] buyurmuştur. Ben bunun onlar yakalandıkları sırada zulümleri üzere olduklarına işaret olduğunu, «onları yakaladı ve zalim idiler» demediğini söylemiştim. Burada ise { إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } “çünkü onun halkı zalim kimselerdir” buyurmuş, «onlar zalimdirler» dememiştir. Deriz ki: Zulümde ısrarcı oldukları hâlde helak edilmiş olmaları bakımından iki yer arasında fark yoktur. Fakat orada haber Allah'tandır ve { فَأَخَذَهُمُ } “Onları yakalayıverdi” ve «zalim idiler» buyurduğu için geçmişe dairdir; yani azaba düştükleri anda zalim idiler demektir. Burada ise haber meleklerdendir ve { إِنَّا مُهْلِكُوا } “Biz helak edeceğiz” dedikleri için geleceğe dairdir. Melekler, Allah'ın helak emrinin güzelliğini açıklamakta ihtiyaç duydukları şeyi zikretmişler ve şöyle demişlerdir: «Biz onları helak edeceğiz, çünkü Allah bize emretti; O bize emrettiği anda onlar zalim idiler.» Böylece Allah'ın emri herkesin katında güzel olmuştur. Bize gelince, biz ihtiyacımız olmayan şeyi haber vermeyiz; zira hükümdardan izinsiz konuşmak edepsizliktir. Biz ise emrin güzelliğini beyan sadedinde ancak bu kadarına, yani Allah bize onları helak etmeyi emrettiğinde zalim oldukları bilgisine ihtiyaç duyduk. Şu anki vaktimizde zalim olmalarına veya öyle kalacak olmalarına ise bizim ihtiyacımız yoktur. Sonra İbrâhim onların sözünü işitince, hâli bilinsin diye ona acıyarak yahut melekler «Biz helak edeceğiz» dediğinde İbrâhim Allah'ın içlerinde resûlü bulunan bir kavmi helak etmeyeceğini bildiği için taaccüp ederek onlara «İçlerinde Lût var, öyleyse nasıl helak edilecekler?» dedi. Melekler { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها } “Biz orada kimin bulunduğunu çok iyi biliyoruz” dediler; yani içlerinde Lût'un olduğunu biliyoruz, bu yüzden onu ve ailesini mutlaka kurtaracağız, geri kalanları ise helak edeceğiz [demek istediler]. Burada latif bir nükte vardır: Bu topluluk, yani İbrâhim ve melekler hayır ehli kimselerdi ve her biri hayırlı olmakta arkadaşından daha ileri gidiyordu. İbrâhim'e gelince; meleklerin «Biz helak edeceğiz» sözünü işitince Lût'a şefkat gösterdi, kendini ve müjdeledikleri şeyi unuttu, bununla sevinç izhar etmedi ve { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Orada Lût var” [Ankebut 32] dedi. Melekler ondan bunu görünce daha fazlasını yaparak şöyle dediler: Sen sadece Lût'u zikrettin; oysa biz onu da kurtaracağız, onunla beraber ailesini de kurtaracağız. Sonra aileden karısını istisna ettiler ve { إِلَّا امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “ancak karın hariç, o geride kalıp helak olanlardan oldu” yani helak edilenlerdendir dediler. «Gābir» kelimesinin helak edilen anlamında kullanılmasında iki vecih vardır. Çünkü Gābir (الْغَابِرُ), hem geçmiş hem de geride kalan anlamında müşterek bir lafızdır. «Zamanın geride kalanı (geçeni) hakkında» denilir, yani geçen zaman demektir; «fiil mâzîdir ve gābirdir» denilir, yani geride kalandır (bâkîdir). Birinci veche göre deriz ki: Zalimlerin zikri { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } “Biz bu memleket halkını helak edeceğiz; çünkü onun halkı zalim kimselerdir” sözlerinde önceden geçmişti; sonra İbrâhim'in hatırlatması ve meleklerin cevabıyla Lût'un zikri geçti. Bunun üzerine melekler onun / geride kalanlardan (gābirîn), yani zikri geçenlerden olduğunu, kurtaracağımız kimselerden olmadığını söylediler. Yahut deriz ki: Helak edilen kimse yok olur ve zamanı geçer gider; kurtulan ise geride kalandır. Dolayısıyla onlar onun geride kalanlardan olduğunu, yani sürekli kalanlardan değil, geçip gidenlerden olduğunu söylediler. İkinci veche göre ise deriz ki: Allah kavmin helakine hükmettiğinde, kurtaracağımız kimseler hariç herkes helak içindeydi. Bu sebeple «Biz Lût'u ve ailesini kurtaracağız, karısı ise helak içinde geride kalanlardandır» dediler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]

[Ankebut Suresi (29), Ayetler 33-35]

وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالُوا لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٣) إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤) وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥)

{ وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالُوا لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٣٣) إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤) وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥) } “Elçilerimiz Lût’a geldiklerinde, onlar yüzünden fenalaştı ve onlar sebebiyle içi daraldı. [Melekler]: «Korkma ve üzülme! Karın hariç, biz seni ve aileni kesinlikle kurtaracağız; o ise geride kalıp helak olanlardan olacaktır» dediler. (33) «Şüphesiz biz, yoldan çıkmaları sebebiyle bu memleket halkının üzerine gökten feci bir azap indireceğiz.» (34) Andolsun biz, aklını kullanan bir topluluk için ondan apaçık bir ibret bıraktık. (35)”

[في قوله تعالى وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً إلى قوله بِما كانُوا يَفْسُقُونَ] ثُمَّ إِنَّهُمْ جَاءُوا مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى لُوطٍ عَلَى صُورَةِ الْبَشَرِ فَظَنَّهُمْ بَشَرًا فَخَافَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْمِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى أَحْسَنِ صُورَةٍ خَلَقَ اللَّهُ وَالْقَوْمُ كَمَا عُرِفَ حَالُهُمْ فَسِيءَ بِهِمْ أَيْ جَاءَهُ مَا سَاءَهُ وَخَافَ ثُمَّ عَجَزَ عَنْ تَدْبِيرِهِمْ فَحَزِنَ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا كِنَايَةً عَنِ الْعَجْزِ فِي تَدْبِيرِهِمْ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ يُقَالُ طَالَ ذَرْعُهُ وَذِرَاعُهُ لِلْقَادِرِ وَضَاقَ لِلْعَاجِزِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ طَالَ ذِرَاعُهُ يَصِلُ إِلَى مَا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ قَصِيرُ الذِّرَاعِ وَالِاسْتِعْمَالُ يَحْتَمِلُ وَجْهًا مَعْقُولًا غَيْرَ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ الْخَوْفَ وَالْحُزْنَ يُوجِبَانِ انْقِبَاضَ الرُّوحِ وَيَتْبَعُهُ اشْتِمَالُ الْقَلْبِ عَلَيْهِ فَيَنْقَبِضُ هُوَ أَيْضًا وَالْقَلْبُ هُوَ الْمُعْتَبَرُ مِنَ الْإِنْسَانِ، فَكَأَنَّ الْإِنْسَانَ انْقَبَضَ وَانْجَمَعَ وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ يَقِلُّ ذَرْعُهُ وَمِسَاحَتُهُ فَيَضِيقُ، وَيُقَالُ فِي الْحَزِينِ ضَاقَ ذَرْعُهُ وَالْغَضَبُ وَالْفَرَحُ يُوجِبَانِ انْبِسَاطَ الرُّوحِ فَيَنْبَسِطُ مَكَانَهُ وَهُوَ الْقَلْبُ وَيَتَّسِعُ فَيُقَالُ اتَّسَعَ ذَرْعُهَ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا رَأَوْا خَوْفَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَحُزْنَهُ بِسَبَبِ تَدْبِيرِهِمْ فِي ثَانِي الْأَمْرِ قَالُوا لَا تَخَفْ عَلَيْنَا وَلَا تَحْزَنْ بِسَبَبِ التَّفَكُّرِ فِي أَمْرِنَا ثُمَّ ذَكَرُوا مَا يُوجِبُ زَوَالَ خَوْفِهِ وَحُزْنِهِ فَإِنَّ مُجَرَّدَ قَوْلِ الْقَائِلِ لَا تَخَفْ لَا يُوجِبُ زَوَالَ الْخَوْفِ فَقَالُوا مُعَرِّضِينَ بِحَالِهِمْ: إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ وَإِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ فَيَطُولُ ذَرْعُهُ وَيَزُولُ رَوْعُهُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً } “Elçilerimiz Lût’a geldiklerinde...” sözünden { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “...yoldan çıkmaları sebebiyle” sözüne kadar olan kısım hakkında:] Sonra onlar İbrâhim'in yanından insan suretinde Lût'a geldiler. Lût onları insan zannetti ve kavminden ötürü onlar hakkında korkuya kapıldı; çünkü Allah'ın yarattığı en güzel surette idiler, kavmin hâli ise bilindiği gibiydi. Bu sebeple onlar yüzünden fenalaştı, yani onu üzen şey başına geldi ve korktu. Sonra onları koruyup tedbir almaktan aciz kalınca üzüldü ve onlar sebebiyle içi daraldı (gücü tükendi) ki bu, onların işini tedbir etmedeki acziyetten kinayedir. Zemahşerî şöyle demiştir: Güç yetiren için «kolu/arşını uzadı», aciz kalan içinse «[arşını/imkânı] daraldı» denir. Zira kolu uzun olan kimse, kolu kısa olanın ulaşamadığı şeye ulaşır. Bu kullanım bundan başka akli bir veçhe de muhtemeldir ki o da şudur: Korku ve hüzün ruhun büzülmesini gerektirir, kalbin onu kuşatması da buna tabi olur ve kalp de büzülür; insandan asıl itibar edilen ise kalptir. Sanki insan büzülüp toplanmış gibi olur; böyle olan şeyin ise arşını ve yüzölçümü azalır ve daralır; böylece üzüntülü kimse hakkında «arşını (içi) daraldı» denir. Gazap ve sevinç ise ruhun ferahlayıp genişlemesini gerektirir; böylece onun yeri olan kalp de inbisat edip genişler ve «arşını (imkânı) genişledi» denir. Sonra melekler işin başında onun korkusunu, ikinci aşamada ise onların işini tedbir etme sebebiyle duyduğu hüznü görünce: «Bizim için korkma ve bizim işimizi düşünerek üzülme» dediler. Sonra onun korkusunu ve hüznünü giderecek şeyi zikrettiler; zira bir kimsenin sadece «korkma» demesi korkunun gitmesini sağlamaz. Bu yüzden durumlarına üstü kapalı işaret ederek: «Biz seni ve aileni kurtarıcılarız ve onların üzerine azabı indiricileriz» dediler; ta ki onların melek olduğu ona açıklansın da gücü yerine gelsin (arşını uzasın) ve korkusu gitsin. Bu ayette birkaç mesele vardır:

إِحْدَاهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مِنْ قَبْلُ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ [العنكبوت: ٣١] وقال هاهنا: وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ فَنَقُولُ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْوَاقِعَ فِي وقت المجيء هناك قول/ الملائكة إِنَّا مُهْلِكُوا وَهُوَ لَمْ يَكُنْ مُتَّصِلًا بِمَجِيئِهِمْ لِأَنَّهُمْ بَشَّرُوا أَوَّلًا وَلَبِثُوا، ثُمَّ قَالُوا: إِنَّا مُهْلِكُوا وَأَيْضًا فَالتَّأَنِّي وَاللُّبْثُ بَعْدَ الْمَجِيءِ ثُمَّ الْإِخْبَارُ بِالْإِهْلَاكِ حَسَنٌ فَإِنَّ مَنْ جَاءَ وَمَعَهُ خَبَرٌ هَائِلٌ يحسن منه أن لا يفاجئ به، والواقع هاهنا هُوَ خَوْفُ لُوطٍ عَلَيْهِمْ، وَالْمُؤْمِنُ حِينَ مَا يَشْعُرُ بِمَضَرَّةٍ تَصِلُ بَرِيئًا مِنَ الْجِنَايَةِ يَنْبَغِي أَنْ يَحْزَنَ وَيَخَافَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ، إذا علم هذا فقوله هاهنا: وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا يُفِيدُ الِاتِّصَالَ يَعْنِي خَافَ حِينَ الْمَجِيءِ، فَإِنْ قُلْتَ هَذَا بَاطِلٌ بِمَا أَنَّ هَذِهِ الْحِكَايَةَ جَاءَتْ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٧] ، وَقَالَ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً مِنْ غَيْرِ أَنْ، فَنَقُولُ هُنَاكَ جَاءَتْ حِكَايَةُ إِبْرَاهِيمَ بِصِيغَةٍ أُخْرَى حَيْثُ قَالَ هُنَاكَ: وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى [هود: ٦٩] فَقَوْلُهُ هُنَالِكَ: وَلَقَدْ جاءَتْ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّا أُرْسِلْنا كَانَ فِي وَقْتِ الْمَجِيءِ. وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ حُزْنَهُ كَانَ وَقْتَ الْمَجِيءِ. إِذَا عُلِمَ هَذَا فَنَقُولُ: هُنَاكَ قَدْ حَصَلَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَقْصُودِ بِقَوْلِهِ فِي حِكَايَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى ثُمَّ جَرَى أُمُورٌ مِنَ الْكَلَامِ وَتَقْدِيمِ الطَّعَامِ، ثُمَّ قَالُوا: لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٠] فَحَصَلَ تَأْخِيرُ الْإِنْذَارِ، وَبِقَوْلِهِ فِي حِكَايَةِ لُوطٍ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا حَصَلَ بَيَانُ تَعْجِيلِ الْحُزْنِ، وَأَمَّا هُنَا لَمَّا قَالَ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَمَّا جاءَتْ قَالَ فِي حِكَايَةِ لُوطٍ وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَائِدَةِ.

Birincisi: Allah Teâlâ bundan önce { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ } “Elçilerimiz İbrâhim’e geldiğinde” [Ankebut 31] buyurmuş, burada ise { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا } “Elçilerimiz geldiğinde...” buyurmuştur; bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Pek beliğ bir hikmet vardır; o da şudur: Orada geliş vaktinde vuku bulan şey, meleklerin { إِنَّا مُهْلِكُوا } “Biz helak edeceğiz” sözüdür ve bu onların gelişiyle bitişik değildi. Çünkü onlar önce müjdelediler ve bir süre beklediler, sonra { إِنَّا مُهْلِكُوا } “Biz helak edeceğiz” dediler. Ayrıca geldikten sonra teenni ile davranıp beklemek ve ardından helaki haber vermek güzel bir davranıştır; zira korkunç bir haberle gelen kimsenin bununla aniden şok etmemesi güzeldir. Burada vuku bulan şey ise Lût'un onlar hakkında korkmasıdır. Mümin bir kimse, hiçbir suçu olmayan masum birine bir zararın ulaşacağını hissettiği anda hiç gecikmeksizin üzülmeli ve onun için korkmalıdır. Bu bilindiğinde, buradaki { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا } “Elçilerimiz gelir gelmez” ifadesi bitişiklik ifade eder; yani gelir gelmez korktu demektir. Eğer dersen ki: «Bu kıssa Hûd Suresi'nde [77] gelmiş ve orada “en” (أَنْ) edatı olmaksızın { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً } “Elçilerimiz Lût’a geldiğinde” denilmiştir; öyleyse bu izah geçersizdir.» Deriz ki: Orada İbrâhim kıssası başka bir lafızla gelmiştir; nitekim orada { وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Andolsun, elçilerimiz İbrâhim’e müjde getirmişti” [Hûd 69] buyurmuştur. Oradaki { وَلَقَدْ جاءَتْ } “Andolsun gelmişti” sözü, onların { إِنَّا أُرْسِلْنا } “Biz gönderildik” sözünün geliş vaktinde olduğuna delalet etmez. { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ } “Elçilerimiz Lût’a geldiğinde onlar yüzünden fenalaştı” sözü ise onun hüznünün geliş vaktinde olduğuna delalet etmiştir. Bu bilindiğinde deriz ki: Orada İbrâhim kıssasındaki { وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Andolsun, elçilerimiz İbrâhim’e müjde getirmişti” sözüyle zikrettiğimiz maksat hâsıl olmuş, ardından konuşmalar ve yemek ikramı gibi durumlar cereyan etmiş, sonra da { لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “«Korkma, üzülme; şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik»” [Hûd 70] demişlerdir; böylece uyarının ertelenmesi hâsıl olmuştur. Lût kıssasındaki { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا } “Elçilerimiz geldiğinde” sözüyle ise hüznün acele oluşunun beyanı hâsıl olmuştur. Burada ise İbrâhim kıssasında { وَلَمَّا جاءَتْ } “geldiğinde” deyince, Lût kıssasında zikrettiğimiz nükteden ötürü { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ } “gelir gelmez” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هُنَا إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ وَقَالَ لإبراهيم لَنُنَجِّيَنَّهُ [العنكبوت: ٣٢] بِصِيغَةِ الْفِعْلِ فَهَلْ فِيهِ

İkinci Mesele: Burada { إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Şüphesiz biz seni ve aileni kurtarıcılarız” buyurmuş, İbrâhim'e ise fiil sîgasıyla { لَنُنَجِّيَنَّهُ } “Biz onu elbette kurtaracağız” [Ankebût 32] demiştir. Peki bunda

فَائِدَةٌ؟ قُلْنَا مَا مِنْ حَرْفٍ وَلَا حَرَكَةٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا وَفِيهِ فَائِدَةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْعُقُولَ الْبَشَرِيَّةَ تُدْرِكُ بَعْضَهَا وَلَا تَصِلُ إِلَى أَكْثَرِهَا، وَمَا أُوتِيَ الْبَشَرُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِعَقْلِ الضَّعِيفِ أَنَّ هُنَاكَ لَمَّا قَالَ لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّ فِيها لُوطاً وعدوه بالتنجية ووعد الكريم حتم، وهاهنا لَمَّا قَالُوا لِلُوطٍ وَكَانَ ذَلِكَ بَعْدَ سَبْقِ الْوَعْدِ مَرَّةً أُخْرَى قَالُوا: إِنَّا مُنَجُّوكَ أَيْ ذَلِكَ وَاقِعٌ مِنَّا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ مَيِّتٌ [الزُّمَرِ: ٣٠] لِضَرُورَةِ وُقُوعِهِ.

bir fayda var mıdır? Deriz ki: Kur'an'da hiçbir harf ve hiçbir hareke yoktur ki onda bir fayda (hikmet) bulunmasın. Sonra insan aklı bunların bir kısmını kavrar, çoğuna ise erişemez; zira insana ilimden pek az bir şey verilmiştir. Bu zayıf akla zahir olan şudur: Orada İbrâhim onlara { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Şüphesiz orada Lût vardır” deyince, ona kurtarmayı vaad ettiler; kerîm olanın vaadi ise kesindir. Burada ise Lût'a söylediklerinde —ki bu, daha önce vaadin verilmiş olmasından sonraydı— bir kez daha { إِنَّا مُنَجُّوكَ } “Biz seni kurtarıcılarız” dediler; yani vuku bulmasının kesinliğinden ötürü, tıpkı Yüce Allah'ın { إِنَّكَ مَيِّتٌ } “Şüphesiz sen de öleceksin” [Zümer 30] buyruğu gibi, "bu [kurtarma] bizden kesin olarak gerçekleşecektir" demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُمْ: لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ لَا يُنَاسِبُهُ إِنَّا مُنَجُّوكَ لِأَنَّ خَوْفَهُ مَا كَانَ عَلَى نَفْسِهِ، نَقُولُ بَيْنَهُمَا مُنَاسَبَةٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَهِيَ أَنَّ لُوطًا لَمَّا خَافَ عَلَيْهِمْ وَحَزِنَ لِأَجْلِهِمْ قَالُوا لَهُ لَا تَخَفْ عَلَيْنَا وَلَا تَحْزَنْ لِأَجْلِنَا فَإِنَّا مَلَائِكَةٌ، ثُمَّ قَالُوا لَهُ: يَا لُوطُ خِفْتَ عَلَيْنَا وَحَزِنْتَ لِأَجْلِنَا، فَفِي مُقَابَلَةِ خَوْفِكَ وَقْتَ الْخَوْفِ نُزِيلُ خَوْفَكَ وَنُنْجِيكَ، وَفِي مُقَابَلَةِ حُزْنِكَ نُزِيلُ حُزْنَكَ وَلَا نَتْرُكُكَ تُفْجَعُ فِي أَهْلِكَ فَقَالُوا: إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ.

Üçüncü Mesele: Onların { لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ } “Korkma ve üzülme” sözüne { إِنَّا مُنَجُّوكَ } “Biz seni kurtarıcılarız” ifadesi münasip düşmemektedir; zira onun korkusu kendisi için değildi. Deriz ki: İkisi arasında son derece güzel bir münasebet vardır. Şöyle ki: Lût onlar için korkup onlar sebebiyle üzülünce, onlar kendisine: «Bizim için korkma ve bizim yüzümüzden üzülme, zira biz melekleriz» dediler. Sonra da ona: «Ey Lût! Bizim için korktun ve bizim yüzümüzden üzüldün. Korku anındaki korkuna karşılık olarak korkunu gideriyor ve seni kurtarıyoruz; hüznüne karşılık olarak da hüznünü gideriyor ve ailenden ötürü acı çekmene izin vermiyoruz» dediler ve { إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Şüphesiz biz seni ve aileni kurtarıcılarız” buyurdular.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقَوْمُ عُذِّبُوا بِسَبَبِ مَا صَدَرَ مِنْهُمْ مِنَ الْفَاحِشَةِ وَامْرَأَتُهُ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهَا تِلْكَ فَكَيْفَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ مَعَهُمْ؟ فَنَقُولُ الدَّالُّ عَلَى الشَّرِّ لَهُ نَصِيبٌ كَفَاعِلِ الشَّرِّ، كَمَا أَنَّ الدَّالَّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ وَهِيَ كَانَتْ تَدُلُّ الْقَوْمَ عَلَى ضُيُوفِ لُوطٍ حَتَّى كَانُوا يَقْصِدُونَهُمْ، فَبِالدَّلَالَةِ صَارَتْ وَاحِدَةً مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ بِشَارَةِ لُوطٍ بِالتَّنْجِيَةِ ذَكَرُوا أَنَّهُمْ مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الْعَذَابَ فَقَالُوا: إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ حِجَارَةٌ/ وَقِيلَ نَارٌ وَقِيلَ خَسْفٌ، وَعَلَى هَذَا فَلَا يَكُونُ عَيَّنَهُ مِنَ السَّمَاءِ وَإِنَّمَا يَكُونُ الْأَمْرُ بِالْخَسْفِ مِنَ السَّمَاءِ أَوِ الْقَضَاءُ بِهِ مِنَ السَّمَاءِ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الْمَلَائِكَةِ مَعَ لُوطٍ جَرَى عَلَى نَمَطِ كَلَامِهِمْ مَعَ إِبْرَاهِيمَ قَدَّمُوا الْبِشَارَةَ عَلَى الْإِنْذَارِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّا مُنَجُّوكَ ثُمَّ قَالُوا: إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ وَلَمْ يُعَلِّلُوا التَّنْجِيَةَ، فَمَا قَالُوا إِنَّا مُنَجُّوكَ لِأَنَّكَ نَبِيٌّ أَوْ عَابِدٌ، وَعَلَّلُوا الْإِهْلَاكَ بِقَوْلِهِمْ: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ وَقَالُوا بِما كانُوا كَمَا قَالُوا هُنَاكَ: إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ [العنكبوت: ٣١] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أَيْ مِنَ الْقَرْيَةِ فَإِنَّ الْقَرْيَةَ مَعْلُومَةٌ وَفِيهَا الْمَاءُ الْأَسْوَدُ وَهِيَ بَيْنَ الْقُدْسِ وَالْكَرْكِ وَفِيهَا مَسَائِلُ:

Dördüncü Mesele: O kavim, kendilerinden sâdır olan çirkin hayasızlık (fahişe) sebebiyle azap gördü. Karısından ise böyle bir şey sâdır olmamıştı; peki nasıl oldu da onlarla birlikte geride kalanlardan oldu? Deriz ki: Şerre delalet eden/yol gösteren kimse, tıpkı hayra delalet edenin onu yapan gibi olması gibi, şerri işleyen kimse gibi pay sahibidir. O kadın, Lût'un misafirlerini kavme haber veriyor ve yol gösteriyordu, öyle ki onlar da misafirlerin üzerine varıyorlardı; dolayısıyla yol göstermesi sebebiyle onlardan biri oldu. Sonra onlar, Lût'a kurtuluş müjdesi verdikten sonra bu belde halkının üzerine azap indireceklerini belirterek: { إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Biz bu şehir halkının üzerine gökten bir azap indireceğiz” dediler. Bu hususta ihtilaf ettiler; bazısı taş, bazısı ateş, bazısı da yere batırma (hasf) dedi. Buna göre [yere batırmanın] kendisi gökten olmaz; ancak yere batırma emri gökten veya onun hakkındaki kaza/hüküm gökten olmuş olur. Sonra bil ki, meleklerin Lût ile olan konuşması, İbrâhim ile olan konuşmalarının tarzında cereyan etmiştir; { إِنَّا مُنَجُّوكَ } “Biz seni kurtarıcılarız” diyerek müjdeyi uyarıdan öne almış, ardından { إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Biz bu şehir halkının üzerine indireceğiz” demişlerdir. Kurtarmayı bir gerekçeye bağlamadılar; yani "sen peygamber olduğun veya âbid olduğun için seni kurtaracağız" demediler. Helak etmeyi ise { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle” sözleriyle gerekçelendirdiler ve tıpkı orada { إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } “Şüphesiz onun halkı zalim kimselerdir” [Ankebût 31] dedikleri gibi { بِما كانُوا } “oldukları sebebiyle” dediler. Sonra Yüce Allah: { وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Andolsun ki biz, aklını kullanan bir kavim için ondan apaçık bir ibret bıraktık” buyurdu; yani o şehirden [bir ibret bıraktık]. Zira o şehir bilinmektedir, içinde siyah su vardır ve Kudüs ile Karak arasındadır. Bunda meseleler vardır:

إِحْدَاهَا: جَعَلَ اللَّهُ الْآيَةَ فِي نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ بِالنَّجَاةِ حَيْثُ قَالَ: فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً [الْعَنْكَبُوتِ: ١٥] وَقَالَ: فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ [العنكبوت: ٢٤] وجعل هاهنا الْهَلَاكَ آيَةً فَهَلْ عِنْدَكَ فِيهِ شَيْءٌ؟ نَقُولُ نَعَمْ، أَمَّا إِبْرَاهِيمُ فَلِأَنَّ الْآيَةَ كَانَتْ فِي النَّجَاةِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يَكُنْ إِهْلَاكٌ، وَأَمَّا فِي نُوحٍ فَلِأَنَّ الْإِنْجَاءَ مِنَ الطُّوفَانِ الَّذِي عَلَا الْجِبَالَ بِأَسْرِهَا أَمْرٌ عَجِيبٌ إِلَهِيٌّ، وَمَا بِهِ النَّجَاةُ وَهُوَ السَّفِينَةُ كَانَ بَاقِيًا، وَالْغَرَقُ لَمْ يَبْقَ لِمَنْ بَعْدَهُ أَثَرُهُ فجعل الباقي آية، وأما هاهنا فَنَجَاةُ لُوطٍ لَمْ يَكُنْ بِأَمْرٍ يَبْقَى أَثَرُهُ لِلْحِسِّ وَالْهَلَاكُ أَثَرُهُ مَحْسُوسٌ فِي الْبِلَادِ فَجَعَلَ الآية الأمر الباقي وهو هاهنا البلاد وهناك السفينة وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آيَةُ قُدْرَتِهِ مَوْجُودَةٌ فِي الْإِنْجَاءِ وَالْإِهْلَاكِ فَذَكَرَ مِنْ كُلِّ بَابٍ آيَةً وَقَدَّمَ آيَاتِ الْإِنْجَاءِ لِأَنَّهَا أَثَرُ الرَّحْمَةِ وَأَخَّرَ آيَاتِ الْإِهْلَاكِ لِأَنَّهَا أَثَرُ الْغَضَبِ وَرَحْمَتُهُ سَابِقَةٌ.

Birincisi: Allah, Nûh ve İbrâhim kıssasında ibreti kurtuluş ile kılmış; nitekim { فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْناها آيَةً } “Bunun üzerine onu ve gemi ehlini kurtardık ve onu bir ibret kıldık” [Ankebût 15] ve { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ } “Allah onu ateşten kurtardı. Şüphesiz bunda ibretler vardır” [Ankebût 24] buyurmuştur. Burada ise helaki bir ibret kılmıştır. Bu hususta bir diyeceğin var mıdır? Deriz ki: Evet. İbrâhim'e gelince; zira ibret kurtuluşta idi, çünkü o vakitte bir helak yoktu. Nûh'a gelince; zira bütün dağları aşan tufandan kurtulmak şaşılacak ilahî bir iştir ve kurtuluşa vesile olan şey, yani gemi baki kalmıştı; boğulmanın ise kendisinden sonrakiler için bir eseri kalmamıştı, bu yüzden baki olanı ibret kıldı. Buraya gelince; Lût'un kurtuluşu duyu organları için eseri baki kalacak bir şeyle olmadı; helakin eseri ise beldelerde hissedilir durumdadır. Bu sebeple ibreti baki kalan iş kıldı ki o da burada beldeler, orada ise gemidir. Burada latif bir nükte vardır: Yüce Allah'ın kudret ibreti kurtarmada da helak etmede de mevcuttur. Dolayısıyla her bir kısımdan bir ibret zikretmiş; rahmetin eseri olduğu için kurtarma ayetlerini öne almış, gazabın eseri olduğu ve rahmeti gazabını geçtiği için de helak ayetlerini sonraya bırakmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي السَّفِينَةِ: وَجَعَلْناها آيَةً ولم يقل بينة وقال هاهنا آيَةً بَيِّنَةً نَقُولُ لِأَنَّ الْإِنْجَاءَ بِالسَّفِينَةِ أَمْرٌ يَتَّسِعُ لَهُ كُلُّ عَقْلٍ وَقَدْ يَقَعُ فِي وَهْمِ جَاهِلٍ أَنَّ الْإِنْجَاءَ بِالسَّفِينَةِ لَا يَفْتَقِرُ إلى أمر آخر، وأما الآية هاهنا الخسف وجعل ديار معمورة عاليها وسافلها وَهُوَ لَيْسَ بِمُعْتَادٍ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ بِإِرَادَةِ قَادِرٍ يُخَصِّصُهُ بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ وَفِي زَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، فَهِيَ بَيِّنَةٌ لَا يُمْكِنُ لِجَاهِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَا أَمْرٌ يَكُونُ كَذَلِكَ وَكَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ فِي السَّفِينَةِ

İkinci Mesele: Gemi hakkında { وَجَعَلْناها آيَةً } “ve onu bir ibret kıldık” buyurmuş, “apaçık” (beyyine) dememiştir. Burada ise { آيَةً بَيِّنَةً } “apaçık bir ibret” buyurmuştur. Deriz ki: Çünkü gemi ile kurtuluş, her aklın idrak edebileceği bir iştir ve bir cahilin zihnine gemiyle kurtulmanın başka bir şeye muhtaç olmadığı vehmi gelebilir. Buradaki ibret ise yere batırma ve mamur diyarların altını üstüne getirmedir ki bu alışılagelmiş bir şey değildir; bu ancak muktedir bir Varlığın, onu bir mekâna tahsis edip diğerine etmemesi ve bir zamanda yapıp diğer zamanda yapmaması yönündeki iradesi iledir. Dolayısıyla o apaçıktır; hiçbir cahilin "bu kendiliğinden böyle olan bir iştir" demesi mümkün değildir. Halbuki gemi hakkında

النَّجَاةُ بِهَا أَمْرٌ يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ يُقَالَ لَهُ فَمِنْ أَيْنَ عَلِمَ أَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا وَلَوْ دَامَ الْمَاءُ حَتَّى يَنْفَدَ زَادُهُمْ كَيْفَ كَانَ يَحْصُلُ لَهُمُ النَّجَاةُ؟ وَلَوْ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَاصِفَةَ كَيْفَ يَكُونُ أَحْوَالُهُمْ؟.

"onunla kurtuluş kendiliğinden böyle olan bir iştir" diyebilirdi; ta ki ona, «Onun ona muhtaç olduğunu nereden bildi? Şayet su, azıkları tükeninceye kadar devam etseydi onların kurtuluşu nasıl hasıl olurdu? Ve şayet Allah onların üzerine şiddetli bir fırtına musallat etseydi durumları nasıl olurdu?» denilinceye kadar.

المسألة الثالثة: قال هناك لِلْعالَمِينَ وقال هاهنا: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ قُلْنَا لِأَنَّ السَّفِينَةَ مَوْجُودَةٌ فِي جَمِيعِ أَقْطَارِ الْعَالَمِ فَعِنْدَ كُلِّ قَوْمٍ مِثَالٌ لِسَفِينَةِ نُوحٍ يَتَذَكَّرُونَ بِهَا حَالَهُ، وَإِذَا رَكِبُوهَا يَطْلُبُونَ مِنَ اللَّهِ النَّجَاةَ وَلَا يَثِقُ أَحَدٌ بِمُجَرَّدِ السَّفِينَةِ، بَلْ يَكُونُ دَائِمًا مُرْتَجِفَ الْقَلْبِ مُتَضَرِّعًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى طَلَبًا لِلنَّجَاةِ، وَأَمَّا أَثَرُ الْهَلَاكِ فِي بِلَادِ لُوطٍ فَفِي مَوْضِعٍ مَخْصُوصٍ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ إِلَّا مَنْ يَمُرُّ بِهَا وَيَصِلُ إِلَيْهَا وَيَكُونُ لَهُ عَقْلٌ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ الْمُرِيدِ، بِسَبَبِ اخْتِصَاصِهِ بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ وَوُجُودِهِ فِي زَمَانٍ بَعْدَ زمان. / ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Orada { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için” demiş, burada ise { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “aklını kullanan bir kavim için” buyurmuştur. Deriz ki: Çünkü gemi âlemin bütün bölgelerinde mevcuttur; dolayısıyla her kavmin nezdinde Nûh'un gemisine benzer bir örnek vardır ve onunla Nûh'un durumunu hatırlarlar. Ona bindiklerinde Allah'tan kurtuluş dilerler ve hiç kimse sırf gemiye güvenmez; bilakis kurtuluş dileğiyle kalbi daima titreyerek Yüce Allah'a yalvarır halde olur. Lût kavminin beldelerindeki helak eseri ise belirli bir yerdedir; oraya ancak oradan geçen, oraya ulaşan ve onun bir mekâna tahsis edilmesi ve bir zamandan sonra bir zamanda bulunması sebebiyle irade sahibi olan Allah'tan olduğunu bilen akıl sahibi kimseler muttali olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Ankebût Suresi (29), 36-37. Ayetler]

وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧)

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْa فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, ahiret gününü umun ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.» Fakat onu yalanladılar; bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.”

[في قوله تعالى وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ] لَمَّا أَتَمَّ الْحِكَايَةَ الثَّانِيَةَ عَلَى وَجْهِ الِاخْتِصَارِ لِفَائِدَةِ الِاعْتِبَارِ شَرَعَ فِي الثَّالِثَةِ وَقَالَ: وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَدْيَنَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ اسْمُ رَجُلٍ فِي الْأَصْلِ وَحَصَلَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ فَاشْتُهِرَ فِي الْقَبِيلَةِ كَتَمِيمٍ وَقَيْسٍ وَغَيْرِهِمَا، وَقَالَ بَعْضُهُمُ اسْمُ مَاءٍ نُسِبَ الْقَوْمُ إِلَيْهِ، وَاشْتُهِرَ فِي الْقَوْمِ، وَالْأَوَّلُ كَأَنَّهُ أَصَحُّ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَضَافَ الْمَاءَ إِلَى مَدْيَنَ حَيْثُ قَالَ: وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ [الْقَصَصِ: ٢٣] وَلَوْ كَانَ اسْمًا لِلْمَاءِ لَكَانَتِ الْإِضَافَةُ غَيْرَ صَحِيحَةٍ أَوْ غَيْرَ حَقِيقَةٍ وَالْأَصْلُ فِي الْإِضَافَةِ التَّغَايُرُ حَقِيقَةً، وَقَوْلُهُ: أَخاهُمْ قِيلَ لِأَنَّ شُعَيْبًا كَانَ مِنْهُمْ نَسَبًا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin...»” buyruğu hakkında:] İbret alma faydası için ikinci kıssayı da muhtasar bir şekilde tamamlayınca üçüncüsüne başlayıp { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ } “Medyen'e de kardeşlerini...” buyurdu. Müfessirler Medyen hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları onun aslında bir adamın ismi olduğunu, onun zürriyetinin çoğalıp Temîm ve Kays gibi bir kabile adı olarak meşhur olduğunu söylemiştir. Bazıları ise kavmin kendisine nispet edildiği ve kavim arasında meşhur olan bir suyun ismi olduğunu söylemiştir. Birincisi daha sahih görünmektedir; zira Allah suyu Medyen'e izafe ederek { وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında” [Kasas 23] buyurmuştur. Şayet suyun ismi olsaydı bu tamlama sahih veya hakiki olmazdı; halbuki tamlamada asıl olan hakikatte başkalıktır (gayriyyet). { أَخاهُمْ } “kardeşlerini” ifadesi için de, Şuayb nesep bakımından onlardan olduğu için böyle denildiği söylenmiştir. Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي نُوحٍ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [العنكبوت: ١٤] قَدَّمَ نُوحًا فِي الذِّكْرِ وَعَرَّفَ الْقَوْمَ بِالْإِضَافَةِ إليه وكذلك في إبراهيم ولوط، وهاهنا ذَكَرَ الْقَوْمَ أَوَّلًا وَأَضَافَ إِلَيْهِمْ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا، فَنَقُولُ الْأَصْلُ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ أَنْ يَذْكُرَ الْقَوْمَ ثُمَّ يَذْكُرَ رَسُولَهُمْ لِأَنَّ الْمُرْسِلَ لَا يَبْعَثُ رَسُولًا إِلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ قَوْمٌ أَوْ شَخْصٌ يَحْتَاجُونَ إِلَى إِنْبَاءٍ مِنَ الْمُرْسِلِ فَيُرْسِلُ إِلَيْهِمْ مَنْ يَخْتَارُهُ غَيْرَ أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ لَمْ يَكُنْ لَهُمُ اسْمٌ خَاصٌّ وَلَا نِسْبَةٌ مَخْصُوصَةٌ يُعْرَفُونَ بِهَا، فَعُرِفُوا بِالنَّبِيِّ فَقِيلَ قَوْمُ نُوحٍ وَقَوْمُ لُوطٍ، وَأَمَّا قَوْمُ شُعَيْبٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ فَكَانَ لَهُمْ نَسَبٌ مَعْلُومٌ اشْتُهِرُوا بِهِ عِنْدَ النَّاسِ فَجَرَى الْكَلَامُ عَلَى أَصْلِهِ وَقَالَ اللَّهُ:

Birinci Mesele: Yüce Allah Nûh hakkında { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik” [Ankebût 14] buyurarak zikirde Nûh'u öne almış ve kavmi ona izafe ederek tanıtmıştır; İbrâhim ve Lût kıssasında da böyledir. Burada ise önce kavmi zikretmiş, sonra kardeşleri Şuayb'ı onlara izafe etmiştir. Deriz ki: Bütün yerlerde asıl olan, önce kavmi zikretmek, sonra onların elçisini zikretmektir; çünkü gönderen, belirsiz birine elçi göndermez. Ancak gönderenden bir habere muhtaç olan bir kavim veya şahıs bulunur da, O da onların üzerine seçtiği kimseyi elçi gönderir. Ne var ki Nûh, İbrâhim ve Lût'un kavminin kendisiyle tanındıkları özel bir ismi veya hususi bir nesepleri yoktu; bu sebeple peygamber ile tanındılar ve "Nûh'un kavmi", "Lût'un kavmi" denildi. Şuayb, Hûd ve Sâlih'in kavmine gelince, onların insanlar arasında meşhur oldukları bilinen bir nesepleri vardı; bu sebeple kelam aslı üzere cereyan etmiş ve Allah şöyle buyurmuştur:

وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً وَقَالَ: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [الْأَعْرَافِ: ٦٥] .

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” ve { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” [A'râf 65].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمْ يَذْكُرْ عَنْ لُوطٍ أَنَّهُ أَمَرَ قَوْمَهُ بِالْعِبَادَةِ وَالتَّوْحِيدِ، وَذَكَرَ عَنْ شُعَيْبٍ ذَلِكَ؟ قُلْنَا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ لُوطًا كَانَ لَهُ قَوْمٌ وَهُوَ كَانَ مِنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَفِي زَمَانِهِ، وَإِبْرَاهِيمُ سَبَقَهُ بِذَلِكَ وَاجْتَهَدَ فِيهِ حَتَّى اشْتُهِرَ الْأَمْرُ بِالتَّوْحِيدِ عِنْدَ الْخَلْقِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ فَلَمْ يَذْكُرْهُ عَنْ لُوطٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَ مِنْهُ مَا اخْتَصَّ بِهِ مِنَ الْمَنْعِ عَنِ الْفَاحِشَةِ وَغَيْرِهَا، وَإِنْ كَانَ هُوَ أَيْضًا يَأْمُرُ بِالتَّوْحِيدِ، إِذْ مَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا وَيَكُونُ أَكْثَرُ كَلَامِهِ فِي التَّوْحِيدِ، وَأَمَّا شُعَيْبٌ فَكَانَ بَعْدَ انْقِرَاضِ الْقَوْمِ فَكَانَ هُوَ أَصْلًا أَيْضًا فِي التَّوْحِيدِ فَبَدَأَ بِهِ وَقَالَ: اعْبُدُوا اللَّهَ.

İkinci Mesele: Lût'un kavmine ibadeti ve tevhidi emrettiği zikredilmemişken Şuayb'dan bu zikredilmiştir? Deriz ki: Lût'un bir kavmi olduğunu, kendisinin İbrâhim'in kavminden ve onun zamanında bulunduğunu belirtmiştik. İbrâhim bunda öncülük etmiş ve bu hususta öyle gayret göstermişti ki tevhid emri insanlar nezdinde İbrâhim'den meşhur olmuştu; bu sebeple Lût'tan bu zikredilmemiş, kendisinden yalnızca fuhuştan ve diğer kötülüklerden men etme gibi kendisine has olan husus zikredilmiştir. Gerçi o da tevhidi emretmekteydi; zira hiçbir elçi yoktur ki sözünün çoğu tevhid hakkında olmasın. Şuayb'a gelince, o kavmin yok oluşundan sonra gelmişti; dolayısıyla kendisi de tevhid hususunda bir asıl idi, bu yüzden söze onunla başlayıp: { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” dedi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِيمَانُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّوْحِيدِ، وَالْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ لَا يُفِيدُهُ لِأَنَّ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ/ وَيَعْبُدُ غَيْرَهُ فَهُوَ مُشْرِكٌ فَكَيْفَ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: اعْبُدُوا اللَّهَ؟ فَنَقُولُ: هَذَا الْأَمْرُ يُفِيدُ التَّوْحِيدَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَرَى غيره يخدم

Üçüncü Mesele: İman ancak tevhid ile tamam olur; sadece ibadet emri ise bunu ifade etmez, zira Allah'a ibadet edip O'ndan başkasına da ibadet eden kimse müşriktir. Öyleyse nasıl oldu da sadece { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” sözüyle yetindi? Deriz ki: Bu emir tevhidi ifade eder. Çünkü bir kimse, başkasının

زَيْدًا وَعَمْرٌو هُنَاكَ وَهُوَ أَكْبَرُ أَوْ هُوَ سَيِّدُ زَيْدٍ، فَإِذَا قَالَ لَهُ اخْدِمْ عَمْرًا يَفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يَأْمُرُهُ بِصَرْفِ الْخِدْمَةِ إِلَيْهِ، وَكَذَا إِذَا كَانَ لِوَاحِدٍ دِينَارٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يُعْطِيَهُ زَيْدًا، فَإِذَا قِيلَ لَهُ أَعْطِهِ عَمْرًا يَفْهَمُ مِنْهُ لَا تُعْطِهِ زَيْدًا، فَنَقُولُ هُمْ كَانُوا مُشْتَغِلِينَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَالِكُ ذَلِكَ الْغَيْرِ فَقَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ: اعْبُدُوا اللَّهَ فَفَهِمُوا مِنْهُ تَرْكَ عِبَادَةِ غَيْرِهِ أَوْ نَقُولُ لِكُلِّ وَاحِدٍ نَفْسٌ وَاحِدَةٌ وَيُرِيدُ وَضْعَهَا فِي عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ ضَعُوهَا فِي مَوْضِعِهَا وَهُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ فَفُهِمَ مِنْهُ التَّوْحِيدُ، ثُمَّ قَالَ: وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: مَعْنَاهُ افْعَلُوا مَا تَرْجُونَ بِهِ الْعَاقِبَةَ إِذْ قَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ لِغَيْرِهِ كُنْ عَاقِلًا، وَيَكُونُ مَعْنَاهُ افْعَلْ فِعْلَ مَنْ يَكُونُ عَاقِلًا، وَقَوْلُهُ: وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ فِيهِ مَسَائِلُ:

Zeyd'e hizmet ettiğini görse ve Amr da orada bulunsa, üstelik Amr daha büyük veya Zeyd'in efendisi olsa; ona "Amr'a hizmet et" dediğinde, bundan hizmeti ona çevirmesini emrettiğini anlar. Aynı şekilde birinin tek bir dinarı olsa ve onu Zeyd'e vermek istese, kendisine "Onu Amr'a ver" denildiğinde bundan "Onu Zeyd'e verme" anlamını çıkarır. Biz de deriz ki: Onlar Allah'tan başkasına ibadetle meşguldüler; Allah ise o başkasının mâlikidir. Şuayb onlara { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” deyince, bundan O'ndan başkasına ibadeti terk etmeyi anladılar. Yahut deriz ki: Herkesin tek bir nefsi vardır ve onu Allah'tan başkasına ibadete koymak istemektedir; Şuayb onlara "Onu layık olduğu yere koyun ki o da Allah'a ibadettir" demiştir; böylece bundan tevhid anlaşılmıştır. Sonra { وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ } “ve ahiret gününü umun” buyurmuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: Bunun manası, "Sonucunu umacağınız amelleri yapın" demektir; zira bir kimse başkasına "Akıllı ol" diyebilir ve bunun manası "Akıllı kimsenin yaptığı fiili yap" demek olur. Onun { وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ } “ve ahiret gününü umun” sözünde meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا، فَإِنَّ عِنْدَنَا مَنْ عَبَدَ اللَّهَ طُولَ عُمُرِهِ يُثِيبُهُ اللَّهُ تَفَضُّلًا وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ لِأَنَّ الْعَابِدَ قَدْ وَصَلَ إِلَيْهِ مِنَ النِّعَمِ مَا لَوْ زَادَ عَلَى مَا أَتَى بِهِ لَمَا خَرَجَ عَنْ عُهْدَةِ الشُّكْرِ، وَمَنْ شَكَرَ الْمُنْعِمَ عَلَى نِعَمٍ سَبَقَتْ لَا يَلْزَمُ الْمُنْعِمُ أَنْ يَزِيدَهُ، وَإِنْ زَادَهُ يَكُونُ إِحْسَانًا مِنْهُ إِلَيْهِ وَإِنْعَامًا عَلَيْهِ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Bu bizim mezhebimizin sıhhatine delalet eder; zira bize göre, ömrü boyunca Allah'a ibadet eden kimseye Allah bir lütuf olarak sevap verir, bu O'na vacip değildir. Çünkü ibadet eden kimseye öyle nimetler ulaşmıştır ki, yaptıklarına daha fazlasını da ekleseydi şükür borcundan çıkamazdı. Geçmiş nimetlerden ötürü Nimet Veren'e şükreden kimseye, Nimet Veren'in fazlasını vermesi gerekmez; şayet verirse bu O'ndan bir ihsan ve bir ikram olur. Deriz ki, O'nun:

وَارْجُوا الْيَوْمَ بَعْدَ قَوْلِهِ: اعْبُدُوا اللَّهَ يَدُلُّ عَلَى التَّفَضُّلِ لَا عَلَى الْوُجُوبِ فَإِنَّ الْفَضْلَ يُرْجَى وَالْوَاجِبُ مِنَ الْعَادِلِ يَقْطَعُ بِهِ.

{ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” sözünden sonra { وَارْجُوا الْيَوْمَ } “ve [ahiret] gününü umun” buyurması, vücubiyete değil lütfa delalet eder; zira lütuf umulur, adil olandan vacip olan ise kesin olarak bilinir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلَمْ يَقُلْ وَخَافُوهُ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ مُخَوِّفٌ عِنْدَ الْكُلِّ وَغَيْرُ مَرْجُوٍّ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، لِفِسْقِهِ وَفُجُورِهِ وَمَحَبَّتِهِ الدُّنْيَا وَلَا يَرْجُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِهِ، فَنَقُولُ لَمَّا ذَكَرَ التَّوْحِيدَ بِطَرِيقِ الْإِثْبَاتِ وَقَالَ: اعْبُدُوا وَلَمْ يَذْكُرْهُ بِطَرِيقِ النَّفْيِ وَمَا قَالَ وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ قَالَ بِلَفْظِ الرَّجَاءِ لِأَنَّ عِبَادَةَ اللَّهِ يُرْجَى مِنْهَا الْخَيْرُ فِي الدَّارَيْنِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ حَكَى فِي حِكَايَةِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ إِنَّكُمُ اتَّخَذْتُمُ الْأَوْثَانَ مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَتَكْفُرُونَ بِهَا، وَقَالَ هَاهُنَا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ لَمْ يَرْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ، فَاقْتَصَرُوا عَلَى مَوَدَّةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَاعْمَلُوا لَهُ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ نُصِبَ مُفْسِدِينَ عَلَى الْمَصْدَرِ كَمَا يُقَالُ قُمْ قَائِمًا أَيْ قِيَامًا وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ اجْلِسْ قُعُودًا لِأَنَّ الْعَيْثَ وَالْفَسَادَ بِمَعْنًى، وَجَمَعَ الْأَوَامِرَ وَالنَّوَاهِيَ فِي قَوْلِهِ: اعْبُدُوا اللَّهَ وَقَوْلِهِ: وَلا تَعْثَوْا ثم إن قومه كذبوه بعد ما بَلَّغَ وَبَيَّنَ، فَحَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: O gün herkes nezdinde korkunç olduğu ve fıskı, fücuru ve dünyaya olan sevgisi sebebiyle insanların pek çoğu nezdinde umulan bir gün olmadığı, O'nun kullarından ancak pek azının onu umduğu halde "Ondan korkun" demeyip { وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ } “ve ahiret gününü umun” demiştir. Deriz ki: Tevhidi ispat yoluyla zikredip { اعْبُدُوا } “kulluk edin” buyurduğunda ve onu nefy yoluyla zikretmeyip "O'ndan başkasına kulluk etmeyin" demediğinde, recâ (ümit) lafzıyla buyurdu; zira Allah'a kulluktan her iki cihanda da hayır umulur. Bunda başka bir yön daha vardır ki o da şudur: Allah İbrâhim kıssasında onun, «Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna putlar edindiniz, ahirette ise onları inkâr edeceksiniz» dediğini nakletmiştir. Burada ise: «Daha önce zikri geçenler gibi ahiret gününü ummayıp sadece dünya hayatının sevgisiyle yetinen kimseler gibi olmayın; ahiret gününü umun ve onun için amel edin» demiştir. Sonra { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın” buyurmuştur. “Müfsidîn” kelimesinin, tıpkı "kıyâmen" anlamında "kum kâimen" denildiği gibi mastar olarak nasb edildiği söylenebilir; bu takdirde O'nun { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } buyruğu, söyleyenin "iclis kuûden" (oturarak otur) demesi gibi olur; zira ayş (taşkınlık) ile fesat aynı anlamdadır. Emir ve nehiyleri { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” ve { وَلا تَعْثَوْا } “taşkınlık yapmayın” sözlerinde toplamıştır. Sonra kavmi, o tebliğ edip açıkladıktan sonra onu yalanladı; Allah da onların bu durumunu şu buyruğu ile haber verdi:

فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

{ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Fakat onu yalanladılar; bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا حُكِيَ عَنْ شُعَيْبٍ أَمْرٌ وَنَهْيٌ وَالْأَمْرُ لَا يُصَدَّقُ وَلَا يُكَذَّبُ، فَإِنَّ مَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ قُمْ لَا يَصِحُّ أَنْ يَقُولَ لَهُ كَذَبْتَ، فَنَقُولُ كَانَ شُعَيْبٌ يَقُولُ اللَّهُ وَاحِدٌ فَاعْبُدُوهُ، وَالْحَشْرُ كَائِنٌ فَارْجُوهُ، وَالْفَسَادُ مُحَرَّمٌ فَلَا تَقْرَبُوهُ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِيهَا إِخْبَارَاتٌ فَكَذَّبُوهُ فِيمَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ.

Birinci Mesele: Şuayb'dan nakledilen şey emir ve nehiydir; emir ise tasdik de edilmez tekzip de edilmez. Zira bir kimse başkasına "Kalk" dese, ona "Yalan söyledin" demesi sahih olmaz. Deriz ki: Şuayb «Allah tektir, O'na kulluk edin; haşir haktır, onu umun; fesat haramdır, ona yaklaşmayın» diyordu. Bu hususlarda haberler mevcuttu; onlar da kendilerine haber verdiği şeylerde onu yalanladılar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هَاهُنَا وَفِي الْأَعْرَافِ: [٧٨] فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ وقال في هود: [٩٤] : وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ وَالْحِكَايَةُ وَاحِدَةٌ، نَقُولُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهُمَا فَإِنَّ الصَّيْحَةَ كَانَتْ سَبَبًا لِلرَّجْفَةِ، إِمَّا لِرَجْفَةِ الْأَرْضِ إِذْ قِيلَ إِنَّ جِبْرِيلَ صَاحَ فَتَزَلْزَلَتِ الْأَرْضُ مِنْ صَيْحَتِهِ، وَإِمَّا لِرَجْفَةِ الْأَفْئِدَةِ فَإِنَّ قُلُوبَهُمُ ارْتَجَفَتْ مِنْهَا، وَالْإِضَافَةُ إِلَى السَّبَبِ لَا تُنَافِي الْإِضَافَةَ إِلَى سَبَبِ السَّبَبِ، إِذْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ رَوِيَ فَقَوِيَ، وَأَنْ يُقَالَ شَرِبَ فَقَوِيَ فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ.

İkinci Mesele: Burada ve A'râf Suresi'nde [78] { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları o dehşetli sarsıntı yakaladı” buyurmuş, Hûd Suresi'nde [94] ise { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri korkunç bir ses yakaladı” demiştir; halbuki kıssa birdir. Deriz ki: İkisi arasında bir çelişki yoktur; zira o korkunç ses (sayha) sarsıntının (recfe) sebebiydi. Ya yerin sarsılmasına sebep olmuştu —çünkü Cebrail'in haykırdığı ve onun haykırışından yerin sarsıldığı söylenmiştir— ya da kalplerin sarsılmasına sebep olmuştu; nitekim onların kalpleri bundan ötürü sarsılmıştır. Sebebe nispet etmek, sebebin sebebine nispet etmeye engel değildir; zira tek bir durumda hem "kandı da güçlendi" hem de "içti de güçlendi" denilmesi sahihtir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَيْثُ قَالَ: فأخذتهم الصَّيْحَةُ قَالَ: فِي دِيارِهِمْ وَحَيْثُ قَالَ: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

Üçüncü Mesele: [Allah Teâlâ], { فأخذتهم الصَّيْحَةُ } “Onları o korkunç ses yakaladı” buyurduğu yerde { فِي دِيارِهِمْ } “yurtlarında” demiş; { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları o dehşetli sarsıntı yakaladı” buyurduğu yerde ise

قَالَ: فِي دارِهِمْ فَنَقُولُ الْمُرَادُ مِنَ الدَّارِ هُوَ الدَّيَّارُ، وَالْإِضَافَةُ إِلَى الْجَمْعِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَأَنْ تَكُونَ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ إِذَا أُمِنَ الِالْتِبَاسُ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ اللَّفْظُ لِلَطِيفَةٍ، وَهِيَ أَنَّ الرَّجْفَةَ هَائِلَةٌ فِي نَفْسِهَا فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى مُهَوِّلٍ، وَأَمَّا الصَّيْحَةُ فَغَيْرُ هَائِلَةٍ فِي نَفْسِهَا لَكِنَّ تِلْكَ الصَّيْحَةَ لَمَّا كَانَتْ عَظِيمَةٌ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى مُعَظِّمٍ لِأَمْرِهَا، وَقِيلَ إِنَّ الصَّيْحَةَ كَانَتْ أَعَمَّ حَيْثُ عَمَّتِ الْأَرْضَ وَالْجَوَّ، وَالزَّلْزَلَةُ لَمْ تَكُنْ إِلَّا فِي الْأَرْضِ فَذَكَرَ الدِّيَارَ هُنَاكَ غَيْرَ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الدَّارَ وَالدِّيَارَ مَوْضِعُ الْجُثُومِ لَا مَوْضِعُ الصَّيْحَةِ وَالرَّجْفَةِ، فَهُمْ مَا أصبحوا جاثمين إلا في ديارهم.

{ فِي دارِهِمْ } “yurtlarında” (tekil olarak) buyurmuştur. Deriz ki: "Dâr"dan murat "diyâr"dır; çoğula yapılan izafet, karışıklık korkusu olmadığında çoğul lafzıyla da tekil lafzıyla da caizdir. Lafzın farklı olması latif bir nükte içindir; o da şudur: Sarsıntı bizzat kendi içinde korkunçtur, dolayısıyla onu büyütecek/korkutacak bir şeye ihtiyaç duymamıştır. Sayhaya (korkunç sese) gelince, kendi zatında korkunç değildir; fakat o sayha herkesin nezdinde çok büyük olduğu için onun durumunu büyütecek bir şeye ihtiyaç duymamıştır. Sayhanın hem yeri hem havayı kapladığı için daha genel olduğu, zelzelenin ise sadece yerde olduğu, bu yüzden orada diyârın zikredildiği de söylenmiştir. Ne var ki bu zayıftır; çünkü dâr ve diyâr, sayha ve recfenin değil, diz üstü çöküp kalmanın (cüsûm) mekânıdır; nitekim onlar ancak kendi yurtlarında diz üstü çökekalmışlardır.

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Ankebût Suresi (29), 38-39. Ayetler]

وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩)

{ وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩) } “Âd ve Semûd'u da [helak ettik]. Onların [durumu], meskenlerinden size apaçık belli olmuştur. Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; halbuki onlar gerçeği görebilecek basirete sahiptiler. Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da [helak ettik]. Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı. Oysa [bizi] geçip kurtulacak değillerdi.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَعاداً وَثَمُودَ أَيْ وَأَهْلَكْنَا عَادًا وَثَمُودَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ دَلَّ عَلَى الْإِهْلَاكِ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ الْأَمْرُ وَمَا تَعْتَبِرُونَ مِنْهُ، ثُمَّ بَيَّنَ سَبَبَ مَا جَرَى عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَقَوْلُهُ: وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ يَعْنِي عِبَادَتَهُمْ لِغَيْرِ الله وفَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ يَعْنِي عِبَادَةَ اللَّهِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ

Sonra Yüce Allah: { وَعاداً وَثَمُودَ } “Âd ve Semûd'u da...” yani "Âd ve Semûd'u da helak ettik" buyurdu; zira Yüce Allah'ın { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “onları sarsıntı yakaladı” buyruğu helake delalet etmektedir. { وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ } “Onların meskenlerinden size apaçık belli olmuştur” yani onların durumu ve ondan çıkaracağınız ibretler [belli olmuştur]. Sonra başlarına gelenin sebebini beyan ederek: { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur” buyurdu. O'nun { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } sözü Allah'tan başkasına ibadetlerini, { فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } sözü ise Allah'a ibadeti kastetmektedir. { وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ } “halbuki onlar gerçeği görebilecek basirete sahiptiler” buyruğu ise

يَعْنِي بِوَاسِطَةِ الرُّسُلِ يَعْنِي فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِي ذَلِكَ عُذْرٌ فَإِنَّ الرُّسُلَ أَوْضَحُوا السُّبُلَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ عَطْفًا عَلَيْهِمْ أَيْ: وَأَهْلَكْنَا قَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ.

elçiler vasıtasıyla demektir; yani bu hususta bir mazeretleri yoktu, zira elçiler yolları açıkça göstermişlerdi. Sonra Yüce Allah onlara atıfla: { وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ } “Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da...” yani "Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da helak ettik" buyurdu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ كَمَا قَالَ فِي عَادٍ وَثَمُودَ: وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ أَيْ بِالرُّسُلِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَكْبَرُوا أَيْ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يُوَضِّحُ قِلَّةَ عَقْلِهِمْ فِي اسْتِكْبَارِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ فِي الْأَرْضِ أَضْعَفُ أَقْسَامِ الْمُكَلَّفِينَ، وَمَنْ فِي السَّمَاءِ أَقْوَاهُمْ، ثُمَّ إِنَّ مَنْ فِي السَّمَاءِ لَا يَسْتَكْبِرُ عَلَى اللَّهِ وَعَنْ عِبَادَتِهِ، فَكَيْفَ [يَسْتَكْبِرُ] مَنْ فِي الْأَرْضِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كانُوا سابِقِينَ أَيْ مَا كَانُوا يَفُوتُونَ اللَّهَ لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٢] أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ أَقْطَارَ الْأَرْضِ فِي قَبْضَةِ قدرة الله. ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah, tıpkı Âd ve Semûd hakkında { وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ } “halbuki onlar basiret sahibi idiler” yani elçiler vasıtasıyla [hakikati görebiliyorlardı] buyurduğu gibi: { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti” buyurdu. Sonra Yüce Allah: { فَاسْتَكْبَرُوا } “büyüklük tasladılar” yani Allah'a ibadetten [kaçınarak büyük hissettiler] buyurdu. O'nun { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” sözü, büyüklük taslamalarındaki akıl noksanlığını açıklayan bir işarettir. Zira yeryüzünde bulunanlar mükelleflerin en zayıf kısmıdır; semada bulunanlar ise en güçlüleridir. Sonra semada bulunanlar Allah'a karşı ve O'na ibadetten büyüklük taslamazken, yeryüzünde olan nasıl [büyüklük taslar]? Sonra Yüce Allah: { وَما كانُوا سابِقِينَ } “Oysa [bizi] geçip kurtulacak değillerdi” buyurdu; yani Allah'ı atlatamazlardı, zira Yüce Allah'ın { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “Siz yeryüzünde O'nu aciz bırakacak değilsiniz” [Ankebût 22] buyruğunda muradın, yeryüzünün her tarafının Allah'ın kudret kabzasında bulunması olduğunu açıklamıştık. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٠]

[Ankebût Suresi (29), 40. Ayet]

فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)

{ فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠) } “Böylece her birini kendi günahı sebebiyle yakaladık. Nitekim onlardan kiminin üzerine taş yağdıran bir kasırga gönderdik, kimini korkunç bir ses yakaladı, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”

ذَكَرَ اللَّهُ أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ الْعَذَابُ بِالْحَاصِبِ، وَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ بِحِجَارَةٍ مُحْمَاةٍ يَقَعُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَيَنْفُذُ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى النَّارِ وَالْعَذَابُ بِالصَّيْحَةِ وَهُوَ هَوَاءٌ مُتَمَوِّجٌ، فَإِنَّ الصَّوْتَ قِيلَ سَبَبُهُ تَمَوُّجُ الْهَوَاءِ وَوُصُولُهُ إِلَى الْغِشَاءِ الَّذِي عَلَى مَنْفَذِ الْأُذُنِ وَهُوَ الصِّمَاخُ فَيَقْرَعُهُ فَيُحِسُّ، وَالْعَذَابُ بِالْخَسْفِ وَهُوَ الْغَمْرُ في

Allah dört şeyi zikretmiştir: Hâsıb (taş yağdıran kasırga) ile azap; bunun onlardan birinin üzerine düşüp diğer tarafından çıkan kızgın taşlarla olduğu söylenmiştir ve bunda ateşe işaret vardır. Sayha (korkunç ses) ile azap; bu dalgalanan havadır, zira sesin sebebinin havanın dalgalanması ve kulak kanalının üzerindeki zara yani kulak zarına ulaşıp ona çarpması ve böylece hissetmesi olduğu söylenmiştir. Hasf (yere batırma) ile azap; bu da

التُّرَابِ، وَالْعَذَابُ بِالْإِغْرَاقِ وَهُوَ بِالْمَاءِ. فَحَصَلَ الْعَذَابُ بِالْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ وَالْإِنْسَانُ مُرَكَّبٌ مِنْهَا وَبِهَا قِوَامُهُ وَبِسَبَبِهَا بَقَاؤُهُ وَدَوَامُهُ، فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ هَلَاكَ الْإِنْسَانِ جَعَلَ مَا مِنْهُ وَجُودُهُ سَبَبًا لِعَدَمِهِ، وَمَا بِهِ بَقَاؤُهُ سَبَبًا لِفَنَائِهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ يَعْنِي لَمْ يَظْلِمْهُمْ بِالْهَلَاكِ، وَإِنَّمَا هُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْإِشْرَاكِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ أَلْطَفُ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ مَا كَانَ يَظْلِمُهُمْ أَيْ مَا كَانَ يَضَعُهُمْ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِمْ فَإِنَّ مَوْضِعَهُمُ الْكَرَامَةُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] لَكِنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ وَضَعُوهَا مَعَ شَرَفِهِمْ فِي عِبَادَةِ الْوَثَنِ مع خسته.

toprağa gömülmektir. Suda boğma ile azap; bu da su iledir. Böylece dört unsur ile azap hasıl olmuştur; insan da bunlardan mürekkeptir, kıvamı bunlarladır, bekası ve devamı bunların sebebiyledir. Allah insanın helakini murad ettiği zaman, varlığının kendisinden olduğu şeyi yokluğunun sebebi, bekasının kendisiyle olduğu şeyi de fenasının sebebi kılar. Sonra Yüce Allah: { وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” buyurmuştur; yani helak etmekle onlara zulmetmedi, bilakis onlar şirk koşmakla kendi nefislerine zulmettiler. Bunda daha latif başka bir yön vardır: Allah onlara zulmedecek değildi, yani onları layık olmadıkları bir yere koyacak değildi; zira onların layık olduğu yer, Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun ki biz Âdemoğlunu şerefli kıldık” [İsrâ 70] buyurduğu gibi ikram/keramettir; fakat onlar şerefleriyle birlikte kendilerini, değersizliği ile birlikte putlara ibadete koyarak kendi nefislerine zulmettiler.

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤١]

[Ankebût Suresi (29), 41. Ayet]

مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)

{ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Şüphesiz evlerin en çürüğü elbette örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi!”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer.”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ أَهْلَكَ مَنْ أَشْرَكَ عَاجِلًا وَعَذَّبَ مَنْ كَذَّبَ آجِلًا، وَلَمْ يَنْفَعْهُ فِي الدَّارَيْنِ مَعْبُودُهُ وَلَمْ يَدْفَعْ ذَلِكَ عَنْهُ رُكُوعُهُ وَسُجُودُهُ، مَثَّلَ اتِّخَاذَهُ ذَلِكَ مَعْبُودًا بِاتِّخَاذِ الْعَنْكَبُوتِ بَيْتًا لَا يُجِيرُ آوِيًا وَلَا يُرِيحُ ثَاوِيًا، وَفِي الْآيَةِ لَطَائِفُ نَذْكُرُهَا فِي مَسَائِلَ:

Yüce Allah şirk koşanı dünyada hemen helak ettiğini, yalanlayana ise ahirette azap ettiğini, her iki yurtta da mabudunun ona fayda vermediğini, rükû ve secdelerinin bunu ondan savamadığını beyan edince; onun o şeyi mabud edinmesini, sığınana koruma sağlamayan ve barınana rahatlık vermeyen bir ev edinen örümceğin haline benzetti. Bu ayette meseleler halinde zikredeceğimiz latif nükteler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي اخْتِيَارِ هَذَا الْمَثَلِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَمْثَالِ؟ فَنَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ/ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْبَيْتَ يَنْبَغِي أَنْ يكون له أمور: حائط، وَسَقْفٌ مُظِلٌّ، وَبَابٌ يُغْلَقُ، وَأُمُورٌ يُنْتَفَعُ بِهَا وَيُرْتَفَقُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ. إِمَّا حَائِطٌ حَائِلٌ يَمْنَعُ مِنَ الْبَرْدِ وَإِمَّا سَقْفٌ مُظِلٌّ يَدْفَعُ عَنْهُ الْحَرَّ، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُمَا شَيْءٌ فَهُوَ كَالْبَيْدَاءِ لَيْسَ بِبَيْتٍ لَكِنَّ بَيْتَ الْعَنْكَبُوتِ لَا يُجِنُّهَا وَلَا يُكِنُّهَا وَكَذَلِكَ الْمَعْبُودُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مِنْهُ الْخَلْقُ وَالرِّزْقُ وَجَرُّ الْمَنَافِعِ وَبِهِ دَفْعُ الْمَضَارِّ، فَإِنْ لَمْ تَجْتَمِعْ هَذِهِ الْأُمُورُ فَلَا أَقَلَّ مِنْ دَفْعِ ضُرٍّ أَوْ جَرِّ نَفْعٍ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَهُوَ وَالْمَعْدُومُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ سَوَاءٌ، فَإِذَنْ كَمَا لَمْ يَحْصُلْ لِلْعَنْكَبُوتِ بِاتِّخَاذِ ذَلِكَ الْبَيْتِ مِنْ مَعَانِي الْبَيْتِ شَيْءٌ، كَذَلِكَ الْكَافِرُ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ بِاتِّخَاذِ الْأَوْثَانِ أَوْلِيَاءَ مِنْ مَعَانِي الْأَوْلِيَاءِ شَيْءٌ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ أَقَلَّ دَرَجَاتِ الْبَيْتِ أَنْ يَكُونَ لِلظِّلِّ فَإِنَّ الْبَيْتَ مِنَ الْحَجَرِ يُفِيدُ الِاسْتِظْلَالَ وَيَدْفَعُ أَيْضًا الْهَوَاءَ وَالْمَاءَ وَالنَّارَ وَالتُّرَابَ، وَالْبَيْتُ مِنَ الْخَشَبِ يُفِيدُ الِاسْتِظْلَالَ وَيَدْفَعُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَلَا يَدْفَعُ الْهَوَاءَ الْقَوِيَّ وَلَا الْمَاءَ وَلَا النَّارَ، وَالْخِبَاءُ الَّذِي هُوَ بَيْتٌ مِنَ الشَّعْرِ أَوِ الْخَيْمَةُ الَّتِي هِيَ مِنْ ثَوْبٍ إِنْ كَانَ لَا يَدْفَعُ شَيْئًا يُظِلُّ وَيَدْفَعُ حَرَّ الشَّمْسِ لَكِنَّ بَيْتَ الْعَنْكَبُوتِ لَا يُظِلُّ فَإِنَّ الشَّمْسَ بِشُعَاعِهَا تَنْفُذُ فِيهِ، فَكَذَلِكَ الْمَعْبُودُ أَعْلَى دَرَجَاتِهِ أَنْ يَكُونَ نَافِذَ الْأَمْرِ فِي الْغَيْرِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَيَكُونُ نَافِذَ الْأَمْرِ فِي الْعَابِدِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا يَنْفُذَ أَمْرُ الْعَابِدِ فِيهِ لَكِنَّ مَعْبُودَهُمْ تَحْتَ تَسْخِيرِهِمْ إِنْ أَرَادُوا أَجَلُّوهُ وَإِنْ أَحَبُّوا أَذَلُّوهُ الثَّالِثُ: أَدْنَى مَرَاتِبِ الْبَيْتِ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ سَبَبَ ثَبَاتٍ وَارْتِفَاقٍ لَا يَصِيرُ سَبَبَ شَتَاتٍ وَافْتِرَاقٍ، لَكِنَّ بَيْتَ الْعَنْكَبُوتِ يَصِيرُ سَبَبَ انْزِعَاجِ الْعَنْكَبُوتِ، فَإِنَّ الْعَنْكَبُوتَ لَوْ دَامَ فِي زَاوِيَةٍ مُدَّةً لَا يَقْصِدُ وَلَا يَخْرُجُ مِنْهَا، فَإِذَا نَسَجَ عَلَى نَفْسِهِ وَاتَّخَذَ بَيْتًا يَتْبَعُهُ صَاحِبُ الْمِلْكِ بِتَنْظِيفِ الْبَيْتِ مِنْهُ وَالْمَسْحِ بِالْمُسُوحِ الْخَشِنَةِ الْمُؤْذِيَةِ لِجِسْمِ الْعَنْكَبُوتِ، فَكَذَلِكَ الْعَابِدُ بِسَبَبِ الْعِبَادَةِ يَنْبَغِي أَنْ يَسْتَحِقَّ الثَّوَابَ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَحِقَّهُ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ بِسَبَبِهَا الْعَذَابَ، وَالْكَافِرُ يَسْتَحِقُّ بِسَبَبِ الْعِبَادَةِ الْعَذَابَ.

Birinci Mesele: Bütün meseller arasından bu meselin seçilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Evin birtakım unsurlara sahip olması gerekir: Duvar, gölgeleyen bir tavan, kapatılan bir kapı, kendisinden faydalanılan ve yararlanılan şeyler. Eğer böyle değilse, şu iki şeyden birinin mutlaka bulunması gerekir: Ya soğuğu engelleyen bir duvar yahut sıcağı savan gölgelik bir tavan. Şayet bunlardan hiçbiri hasıl olmuyorsa, o çöl gibidir, ev değildir. Oysa örümcek evi onu ne gizler ne de korur. Aynı şekilde mabudun da yaratma, rızık verme, faydaları celbetme ve kendisiyle zararların defedildiği bir varlık olması gerekir; şayet bu hususlar toplanmıyorsa en azından bir zararı defetmesi yahut bir fayda sağlaması lazımdır. Zira böyle olmayan kimse ile madum (yokluk) ona göre eşittir. Öyleyse, tıpkı örümceğin o evi edinmesiyle ev kavramının manalarından hiçbir şey elde edemediği gibi, kâfir de putları dost edinmekle dostluk manalarından hiçbir şey elde edememiştir. İkincisi: Evin en alt derecesi gölgelik olmasıdır. Zira taştan yapılan ev gölgelenmeyi sağlar; ayrıca rüzgarı, suyu, ateşi ve toprağı da savar. Ahşaptan yapılan ev gölgelenmeyi sağlar, sıcağı ve soğuğu savar; fakat kuvvetli rüzgarı, suyu ve ateşi savamaz. Kıldan yapılan bir ev olan çadır yahut kumaştan olan çadır ise hiçbir şeyi savmasa bile gölgelik yapar ve güneşin sıcağını savar. Fakat örümceğin evi gölgelik yapmaz; zira güneş ışınlarıyla onun içine nüfuz eder. Aynı şekilde mabudun en yüksek mertebesi, emrinin başkalarında geçerli olmasıdır; şayet böyle değilse emrinin ibadet edende geçerli olmasıdır; şayet bu da değilse en azından ibadet edenin emrinin onda geçerli olmamasıdır. Halbuki onların mabudu onların emri altındadır; dilerlerse onu yüceltirler, dilerlerse onu alçaltırlar. Üçüncüsü: Evin en alt mertebesi, sebat ve faydalanma sebebi olmasa bile dağılma ve ayrılma sebebi olmamasıdır. Halbuki örümceğin evi, örümceğin rahatsız edilmesine sebep olur; zira örümcek bir köşede bir süre dursa oraya kastedilmez ve oradan çıkarılmaz. Kendi üzerine ağ örüp ev edindiğinde ise mülk sahibi, evi ondan temizlemek ve örümceğin cismine eziyet veren sert bezlerle silmek suretiyle onun peşine düşer. Aynı şekilde ibadet eden kimsenin de ibadeti sebebiyle sevabı hak etmesi gerekir; şayet bunu hak etmiyorsa en azından onun sebebiyle azabı hak etmemelidir. Kâfir ise ibadeti sebebiyle azabı hak etmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَثَّلَ اللَّهُ اتِّخَاذَهُمُ الْأَوْثَانَ أَوْلِيَاءَ بِاتِّخَاذِ الْعَنْكَبُوتِ نَسْجَهُ بَيْتًا وَلَمْ يُمَثِّلْهُ بِنَسْجِهِ وَذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ نَسْجَهُ فِيهِ فَائِدَةٌ لَهُ، لَوْلَاهُ لَمَا حَصَلَ وَهُوَ اصْطِيَادُهَا الذُّبَابَ بِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَفُوتَهُ مَا هُوَ أَعْظَمُ

İkinci Mesele: Allah onların putları dost edinmelerini, örümceğin ağını ev edinmesine benzetmiş; bizzat onun ağ örmesine benzetmemiştir. Bu iki yönden ötürüdür: Birincisi: Onun ağ örmesinde kendisi için bir fayda vardır ki o olmasaydı bu hasıl olmazdı; bu da kendisinden daha büyük bir şeyi kaçırmaksızın onunla sinekleri avlamasıdır. Onların putları edinmeleri ise

مِنْهُ، وَاتِّخَاذُهُمُ الْأَوْثَانَ وَإِنْ كَانَ يُفِيدُهُمْ مَا هُوَ أَقَلُّ مِنَ الذُّبَابِ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا، لَكِنْ يَفُوتُهُمْ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهَا وَهُوَ الدَّارُ الْآخِرَةُ الَّتِي هِيَ خَيْرٌ وَأَبْقَى فَلَيْسَ اتِّخَاذُهُمْ كَنَسْجِ الْعَنْكَبُوتِ الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ نَسْجَهُ مُفِيدٌ لَكِنَّ اتِّخَاذَهَا ذَلِكَ بَيْتًا أَمْرٌ بَاطِلٌ فَكَذَلِكَ هُمْ لَوِ اتَّخَذُوا الْأَوْثَانَ دَلَائِلَ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ وَصِفَاتِ كَمَالِهِ وَبَرَاهِينَ عَلَى نُعُوتِ إِكْرَامِهِ وَأَوْصَافِ جَلَالِهِ لَكَانَ حِكْمَةً، لَكِنَّهُمُ اتَّخَذُوهَا أَوْلِيَاءَ كَجَعْلِ الْعَنْكَبُوتِ النَّسْجَ بَيْتًا وَكِلَاهُمَا بَاطِلٌ.

kendilerine sinekten daha değersiz olan dünya metaından bir şey kazandırsa bile, ondan daha büyük olanını, yani daha hayırlı ve daha kalıcı olan ahiret yurdunu kaçırmaktadırlar; dolayısıyla onların [put] edinmeleri örümceğin ağ örmesi gibi değildir. İkinci yön: Onun ağ örmesi faydalıdır; fakat bunu ev edinmesi batıl bir iştir. Aynı şekilde onlar da putları Allah'ın varlığına ve kemal sıfatlarına deliller, ikram niteliklerine ve celal vasıflarına burhanlar edinselerdi bu bir hikmet olurdu; fakat tıpkı örümceğin ağı ev yapması gibi onları dost edindiler ve her ikisi de batıldır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَمَا أَنَّ هَذَا الْمَثَلَ صُحِّحَ فِي الْأَوَّلِ فَهُوَ صَحِيحٌ فِي الْآخِرِ، فَإِنَّ بَيْتَ الْعَنْكَبُوتِ إِذَا هَبَّتْ رِيحٌ لَا يُرَى مِنْهُ عَيْنٌ وَلَا أَثَرٌ بَلْ يَصِيرُ هَبَاءً مَنْثُورًا، فَكَذَلِكَ أَعْمَالُهُمْ لِلْأَوْثَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الْفُرْقَانِ: ٢٣] .

Üçüncü Mesele: Bu temsil başlangıçta sahih olduğu gibi sonuçta da sahihtir; zira örümceğin evi bir rüzgar estiğinde ne kendisinden bir eser ne de bir iz görülür, bilakis saçılmış toz zerreleri haline gelir. Putlar için yaptıkları amelleri de böyledir; nitekim Yüce Allah: { وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Onların yaptıkları her amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık” [Furkân 23] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ وَلَمْ يَقُلْ آلِهَةً إِشَارَةً إِلَى إِبْطَالِ الشِّرْكِ الْخَفِيِّ أَيْضًا، فَإِنَّ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ رِيَاءً لِغَيْرِهِ فَقَدِ اتَّخَذَ وَلِيًّا غَيْرَهُ فَمَثَلُهُ مَثَلُ العنكبوت يتخذ نسجه بيتا.

Dördüncü Mesele: Gizli şirkin de iptaline işaret etmek üzere "ilahlar" demeyip { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu” buyurmuştur. Zira Allah'a başkasına gösteriş (riya) için ibadet eden kimse de O'ndan başkasını veli/dost edinmiştir; dolayısıyla onun durumu da ağını ev edinen örümceğin durumu gibidir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ.

Sonra Yüce Allah: { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Şüphesiz evlerin en çürüğü elbette örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi!” buyurdu.

إِشَارَةً إِلَى مَا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ بَيْتٍ فَفِيهِ إِمَّا فَائِدَةُ الِاسْتِظْلَالِ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ، وَبَيْتُهُ يَضْعُفُ عَنْ إِفَادَةِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ يُخَرَّبُ بِأَدْنَى شَيْءٍ وَلَا يَبْقَى مِنْهُ عَيْنٌ وَلَا أَثَرٌ فَكَذَلِكَ عَمَلُهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Bu, açıkladığımız şu hususa işarettir: Her evde ya gölgelenme faydası ya da başka bir fayda vardır; onun evi ise bunu sağlamaktan acizdir, zira en ufak bir şeyle harap olur ve ondan ne bir iz ne de bir eser kalır. Keşke bilselerdi, onların amelleri de işte böyledir! Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٢]

[Ankebût Suresi (29), 42. Ayet]

إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢)

{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) } “Şüphesiz Allah, onların kendi dışında ne gibi bir şeye yalvarıp yakardıklarını bilir. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: هَذَا زِيَادَةُ تَوْكِيدٍ عَلَى التَّمْثِيلِ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ، بِمَعْنَى مَا يَدْعُونَ لَيْسَ بِشَيْءٍ وَهُوَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَكَيْفَ يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَتْرُكَ الْقَادِرَ الْحَكِيمَ وَيَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ مَا لَيْسَ بِشَيْءٍ أَصْلًا، وَهَذَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ جَعَلَ مَا نَافِيَةً، وَهُوَ صَحِيحٌ، وَالْعِلْمُ يَتَعَلَّقُ بِالْجُمْلَةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ حَقٌّ، يَعْنِي أَعْلَمُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ، وَإِنْ كُنَّا نَجْعَلُ مَا خَبَرِيَّةً فَيَكُونُ مَعْنَاهُ مَا يَدْعُونَ مِنْ شَيْءٍ فَاللَّهُ يَعْلَمُهُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ قَادِرٌ عَلَى إِعْدَامِهِ وَإِهْلَاكِهِمْ، لَكِنَّهُ حَكِيمٌ يُمْهِلُهُمْ لِيَكُونَ الْهَلَاكُ عن بينة والحياة عن بينة، ومن هاهنا يَكُونُ الْخِطَابُ مَعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵌ وَعَلَى هَذَا لَوْ قَالَ قَائِلٌ مَا وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالتَّمْثِيلِ السَّابِقِ؟ فَنَقُولُ لَمَّا قَالَ إِنَّ مَثَلَهُمْ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ، فَكَانَ لِلْكَافِرِ أَنْ يَقُولَ أَنَا لَا أَعْبُدُ هَذِهِ الْأَوْثَانَ الَّتِي أَتَّخِذُهَا وَهِيَ تَحْتَ تَسْخِيرِي، وَإِنَّمَا هِيَ صُورَةُ كَوْكَبٍ أَنَا تَحْتَ تَسْخِيرِهِ وَمِنْهُ نَفْعِي وَضُرِّي وَخَيْرِي وَشَرِّي وَوُجُودِي وَدَوَامِي فَلَهُ سُجُودِي وَإِعْظَامِي، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ مَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هُوَ مِثْلُ بَيْتِ الْعَنْكَبُوتِ لِأَنَّ الْكَوْكَبَ وَالْمَلَكَ وَكُلَّ مَا عَدَا اللَّهَ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَعِبَادَتُكُمْ لِلْغَائِبِ كَعِبَادَتِكُمْ لِلْحَاضِرِ وَلَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا إِلَهَ سواه.

Zemahşerî şöyle demiştir: Bu, temsil üzerine ek bir teyittir; zira onlar O'ndan başka hiçbir şeye yalvarmamaktadırlar, yani yalvardıkları şey bir şey değildir; O ise Azîz'dir, Hakîm'dir. Öyleyse akıl sahibi bir kimsenin o Kâdir ve Hakîm olanı bırakıp da aslında hiçbir şey olmayan bir şeye ibadetle meşgul olması nasıl caiz olur? Bundan, onun “mâ”yı (مَا) nefy edatı kıldığı anlaşılır ki bu da sahihtir. İlim cümleye taalluk eder; nitekim söyleyenin: «Ben şüphesiz Allah'ın bir ve hak olduğunu biliyorum» demesi gibi, yani bu cümleyi biliyorum demektir. Şayet “mâ”yı haberiyye (mevsûle) kılarsak manası şöyle olur: Onların yalvardıkları her ne şey varsa Allah onu bilir; O, Azîz'dir, Hakîm'dir, onu yok etmeye ve onları helak etmeye kâdirdir; fakat helak olanın apaçık bir delilden ötürü helak olması, yaşayanın da apaçık bir delilden ötürü yaşaması için onlara mühlet veren bir Hakîm'dir. Buradan hareketle hitap Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetinedir. Buna göre şayet birisi, "Bu ayetin önceki temsil ile irtibatının yönü nedir?" diyecek olursa deriz ki: O, «Onların durumu örümceğin durumu gibidir» buyurunca, kâfirin şöyle deme ihtimali vardı: «Ben edindiğim ve emrim altında bulunan bu putlara ibadet etmiyorum; onlar sadece emri altında bulunduğum, faydam ve zararım, hayrım ve şerrim, varlığım ve devamım kendisinden olan bir yıldızın suretidir; dolayısıyla secdem ve tazimim onadır.» Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: Allah, onların Allah'tan başka ibadet ettikleri her şeyin tıpkı örümcek evi gibi olduğunu bilir; zira yıldız, melek ve Allah'tan başka her şey ancak Allah'ın izniyle fayda veya zarar verir. Dolayısıyla gayba ibadetiniz tıpkı hazır olana ibadetiniz gibidir; Allah'tan başka mabud ve O'ndan başka ilah yoktur.

[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٣]

[Ankebût Suresi (29), 43. Ayet]

وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣)

{ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣) } “İşte biz bu temsilleri insanlar için getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } “İşte biz bu temsilleri insanlar için getiriyoruz.”