قال الكافرون كيف يضرب خالق الأرض والسموات الْأَمْثَالَ بِالْهَوَامِّ وَالْحَشَرَاتِ كَالْبَعُوضِ وَالذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ؟ فَيُقَالُ الْأَمْثَالُ تُضْرَبُ لِلنَّاسِ إِنْ لَمْ تَكُونُوا كَالْأَنْعَامِ يَحْصُلْ لَكُمْ مِنْهُ إِدْرَاكُ مَا يُوجِبُ نَفْرَتَكُمْ مِمَّا أَنْتُمْ فِيهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّشْبِيهَ يُؤَثِّرُ فِي النَّفْسِ تَأْثِيرًا مِثْلَ تَأْثِيرِ الدَّلِيلِ، فَإِذَا قَالَ الْحَكِيمُ لِمَنْ يَغْتَابُ إِنَّكَ بِالْغِيبَةِ كَأَنَّكَ تَأْكُلُ لَحْمَ مَيِّتٍ لِأَنَّكَ وَقَعْتَ فِي هَذَا الرَّجُلِ وَهُوَ غَائِبٌ لَا يَفْهَمُ مَا تَقُولُ وَلَا يَسْمَعُ حَتَّى يُجِيبَ كَمَنْ يَقَعُ فِي ميت
Kâfirler: "Yerin ve göklerin yaratıcısı sivrisinek, karasinek ve örümcek gibi haşerat ve böceklerle nasıl temsil getirir?" dediler. [Onlara] şöyle denir: Temsiller insanlar için getirilir; şayet sizler hayvanlar gibi değilseniz, içinde bulunduğunuz durumdan nefret etmenizi gerektirecek şeyi ondan idrak edersiniz. Çünkü teşbih, nefiste tıpkı delilin tesiri gibi bir tesir bırakır. Nitekim bilge bir kimse gıybet eden birine: "Sen gıybet etmekle sanki ölü eti yiyor gibisin; çünkü sen bu adama, o gıyabında bulunup ne söylediğini anlamazken ve cevap verecek şekilde işitmezken dil uzatıyorsun; tıpkı bir ölüye saldıran kimse gibi" dediğinde...
يَأْكُلُ مِنْهُ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ مَا يَفْعَلُهُ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهِ إِنْ كَانَ يَعْلَمُهُ فَيَنْفِرُ طَبْعُهُ مِنْهُ كَمَا يَنْفِرُ إِذَا قَالَ له إنه يوجب العذاب ويورث العقاب.
...ondan yer; oysa [ölü] ne yaptığını bilmez ve bilse bile onu defetmeye güç yetiremez; böylece [o bilge kişi] ona bunun azaba sebep olacağını ve cezayı gerektireceğini söylediğinde nasıl nefret ediyorsa, tabiatı bundan da öyle nefret eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”
يَعْنِي حَقِيقَتَهَا وَكَوْنُ الْأَمْرِ كَذَلِكَ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا مَنْ حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بِبُطْلَانِ مَا سِوَى اللَّهِ وَفَسَادِ عِبَادَةِ مَا عَدَاهُ، وَفِيهِ مَعْنًى حُكْمِيٌّ وَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ الْحَدْسِيَّ يَعْلَمُهُ الْعَاقِلُ وَالْعِلْمَ الْفِكْرِيَّ الدَّقِيقَ يَعْقِلُهُ الْعَالِمُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَاقِلَ إِذَا عَرَضَ عَلَيْهِ أَمْرٌ ظَاهِرٌ أَدْرَكَهُ كَمَا هُوَ بِكُنْهِهِ لِكَوْنِ الْمُدْرَكِ ظَاهِرًا وَكَوْنِ الْمُدْرَكِ عَاقِلًا، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِأَشْيَاءَ قَبْلَهُ، وَأَمَّا الدَّقِيقُ فَيَحْتَاجُ إِلَى عِلْمٍ سَابِقٍ فَلَا بُدَّ مِنْ عَالِمٍ، ثُمَّ إِنَّهُ قَدْ يَكُونُ دَقِيقًا فِي غَايَةِ الدِّقَّةِ فَيُدْرِكُهُ وَلَا يُدْرِكُهُ بِتَمَامِهِ وَيَعْقِلُهُ إِذَا كَانَ عَالِمًا. إِذَا عُلِمَ هَذَا فَقَوْلُهُ: وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ يَعْنِي هُوَ ضَرَبَ لِلنَّاسِ أَمْثَالًا وَحَقِيقَتُهَا وَمَا فِيهَا مِنَ الْفَوَائِدِ بِأَسْرِهَا فَلَا يُدْرِكُهَا إِلَّا الْعُلَمَاءُ.
Yani onların hakikatini ve meselenin böyle olduğunu ancak Allah'tan başkasının batıl olduğunu ve O'nun dışındakilere ibadetin bozukluğunu bilen kimse anlar. Bunda felsefi/hikemi bir anlam da vardır: Sezgisel bilgiyi akıl sahibi bilir; dakik, fikrî bilgiyi ise âlim akleder. Çünkü akıl sahibine açık bir durum arz edildiğinde, idrak edilen şey açık ve idrak eden de akıllı olduğu için onu mahiyetiyle olduğu gibi idrak eder; ondan önceki şeyleri bilmeye ihtiyaç duymaz. Dakik meseleye gelince, o önceden bir bilgiye muhtaçtır; dolayısıyla bir âlim gereklidir. Sonra o mesele son derece ince olabilir; [akıl sahibi] onu idrak eder fakat tam olarak idrak edemez; âlim olduğunda ise onu tam akleder. Bu bilindiğinde, O'nun: { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Fakat onları ancak ilim sahipleri akleder” buyruğunun anlamı şudur: O, insanlar için temsiller getirmiştir; fakat bunların hakikatini ve içerdikleri bütün faydaları ancak âlimler idrak eder.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْخَلْقَ بِالْإِيمَانِ وَأَظْهَرَ الْحَقَّ بِالْبُرْهَانِ وَلَمْ يَأْتِ الْكُفَّارُ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَقَصَّ عَلَيْهِمْ قَصَصًا فِيهَا عِبَرٌ، وَأَنْذَرَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ بِإِهْلَاكِ مَنْ غَبَرَ، وَبَيَّنَ ضَعْفَ دَلِيلِهِمْ بِالتَّمْثِيلِ، وَلَمْ يَهْتَدُوا بِذَلِكَ إِلَى سَوَاءِ السَّبِيلِ، وَحَصَلَ يَأْسُ الناس عنهم سلَّى المؤمنين بقوله:
Sonra Yüce Allah yaratılanlara imanı emredip hakkı delille ortaya koyduğu, kâfirler ise kendilerine emredilen şeyi yerine getirmedikleri, onlara ibretler içeren kıssalar anlattığı, geçmiştekilerin helak edilmesiyle onları küfürlerine karşı uyardığı, temsille delillerinin zayıflığını açıkladığı ve onlar bu yolla dosdoğru yola hidayet bulmayıp insanların onlardan ümidi kesildiği zaman, şu buyruğuyla müminleri teselli etti:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٤]
[Ankebût Suresi (29), 44. Ayet]
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)
{ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı. Şüphesiz bunda müminler için bir delil vardır.”
يَعْنِي إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا هُمْ لَا يُورِثُ كُفْرُهُمْ شَكًّا فِي صِحَّةِ دِينِكُمْ، وَلَا يُؤَثِّرُ شَكُّهُمْ فِي قُوَّةِ يَقِينِكُمْ، فإن خلق الله السموات وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ لِلْمُؤْمِنِينَ بَيَانٌ ظَاهِرٌ، وَبُرْهَانٌ بَاهِرٌ، وَإِنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ كَافِرٌ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ يَتَبَيَّنُ بِهَا تَفْسِيرُ الْآيَةِ، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَيْفَ خَصَّ الآية في خلق السموات وَالْأَرْضِ بِالْمُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّ فِي خَلْقِهِمَا آيَةً لِكُلِّ عَاقِلٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِلَى أَنْ قَالَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] فَنَقُولُ خَلْقُ السموات وَالْأَرْضِ آيَةٌ لِكُلِّ عَاقِلٍ وَخَلْقُهُمَا بِالْحَقِّ آيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ فَحَسْبُ، وَبَيَانُهُ مِنْ حَيْثُ النَّقْلِ وَالْعَقْلِ، أَمَّا النَّقْلُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [الدُّخَانِ: ٣٩] أَخْرَجَ أكثر الناس عن العلم يكون خَلْقِهِمَا بِالْحَقِّ مَعَ أَنَّهُ أَثْبَتَ عِلْمَ الْكُلِّ بأنه خلقهما حيث قَالَ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ وَأَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ الْعَاقِلَ أَوَّلَ مَا ينظر إلى خلق السموات وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ أَنَّ لَهُمَا خَالِقًا وَهُوَ اللَّهُ ثُمَّ مَنْ يَهْدِيهِ اللَّهُ لَا يَقْطَعُ النَّظَرَ عَنْهُمَا عِنْدَ مُجَرَّدِ ذَلِكَ، بَلْ يَقُولُ إِنَّهُ خَلَقَهُمَا مُتْقِنًا مُحْكِمًا وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ بِالْحَقِّ، لِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ عَلَى وَجْهِ الْإِحْكَامِ يَفْسُدُ وَيَبْطُلُ فَيَكُونُ بَاطِلًا، وَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ خَلَقَهُمَا مُتْقِنًا يَقُولُ إِنَّهُ قَادِرٌ كَامِلٌ حَيْثُ خَلَقَ وَعَالِمٌ عِلْمُهُ شَامِلٌ حَيْثُ أَتْقَنَ/ فَيَقُولُ لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ أَجْزَاءُ الْمَوْجُودَاتِ فِي الأرض ولا في السموات وَلَا يَعْجِزُ عَنْ جَمْعِهَا كَمَا جَمَعَ أَجْزَاءَ الْكَائِنَاتِ وَالْمُبْدَعَاتِ، فَيُجَوِّزُ بَعْثَ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَبِعْثَةَ الرَّسُولِ، وَيَعْلَمُ وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ لَفَسَدَتَا وَلَبَطَلَتَا وَهُمَا بِالْحَقِّ مَوْجُودَانِ فَيَحْصُلُ لَهُ الْإِيمَانُ بِتَمَامِهِ، مِنْ خَلْقِ مَا خَلَقَهُ عَلَى أَحْسَنِ نِظَامِهِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا سَلَّى الْمُؤْمِنِينَ بِهَذِهِ الآية سلى رسوله: بقوله تعالى:
Yani şayet onlar iman etmezlerse, onların küfrü dininizin sıhhatine dair bir şüphe doğurmaz ve onların şüphesi yakininizin kuvvetine tesir etmez. Zira yeryüzünde tek bir kâfir dahi iman etmese de Allah'ın gökleri ve yeri hak ile yaratması müminler için apaçık bir beyan ve parlak bir delildir. Ayette, ayetin tefsirini açıklığa kavuşturan bir mesele vardır: Yüce Allah, göklerin ve yerin yaratılışında her akıl sahibi için bir delil bulunduğu halde -nitekim Allah Teâlâ: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan mutlaka 'Allah' derler” ve { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ayetinden { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara 164] “akleden bir topluluk için nice deliller vardır” kısmına kadar buyurmuştur- göklerin ve yerin yaratılışındaki delili nasıl sadece müminlere tahsis etmiştir? Biz deriz ki: Göklerin ve yerin yaratılması her akıl sahibi için bir delildir; fakat onların hak ile yaratılması sadece müminler için bir delildir. Bunun naklî ve aklî beyanı şöyledir: Nakle gelince; Yüce Allah'ın: { مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [Duhân 39] “Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu, -her ne kadar { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } buyurarak hepsinin onları Allah'ın yarattığına dair bilgisini sabit kılmış olsa da- insanların çoğunu onların hak ile yaratıldığını bilmekten hariç tutmuştur. Akla gelince; akıl sahibi kimse göklerin ve yerin yaratılışına ilk baktığında onların bir yaratıcısı olduğunu ve O'nun da Allah olduğunu bilir. Sonra Allah'ın hidayet ettiği kimse, sadece bununla yetinip onlara bakmayı bırakmaz; bilakis O'nun onları sağlam ve muhkem olarak yarattığını söyler ki “hak ile” (بِالْحَقِّ) buyruğundan murat budur. Çünkü muhkem surette olmayan şey bozulur ve yok olur, dolayısıyla batıl olur. Onları sağlam yarattığını bilince, yarattığı cihetle O'nun kâmil bir kâdir olduğunu ve sağlam yaptığı cihetle ilminin kuşatıcı bir âlim olduğunu söyler. Böylece yerde ve göklerde var olan şeylerin parçalarından hiçbirinin O'nun ilminden gizli kalamayacağını ve varlıkların ile yaratılmışların parçalarını bir araya getirdiği gibi onları da toplamaktan aciz olmayacağını söyler. Dolayısıyla kabirlerdekilerin diriltilmesini ve peygamber gönderilmesini caiz görür; Allah'ın birliğini bilir, zira şayet birden fazla [ilah] olsaydı ikisi de bozulur ve yok olurdu; oysa onlar hak ile mevcuttur. Böylece yarattığı şeyleri en güzel nizam üzere yaratmasından ötürü imanı kemale erer. Sonra Yüce Allah, müminleri bu ayetle teselli edince, Resûlü'nü de Yüce Allah'ın şu buyruğuyla teselli etti:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٥]
[Ankebût Suresi (29), 45. Ayet]
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)
{ اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥) } “Kitaptan sana vahyolunanı oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir.”
[في قوله تَعَالَى اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ] يَعْنِي إِنْ كُنْتَ تَأْسَفُ عَلَى كُفْرِهِمْ فَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ لِتَعْلَمَ أَنَّ نُوحًا وَلُوطًا وَغَيْرَهُمَا كَانُوا عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ بَلَّغُوا الرِّسَالَةَ وَبَالَغُوا فِي إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ وَلَمْ يُنْقِذُوا قَوْمَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ وَالْجَهَالَةِ وَلِهَذَا قَالَ: اتْلُ وَمَا قَالَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ التِّلَاوَةَ مَا كَانَتْ بَعْدَ الْيَأْسِ مِنْهُمْ إِلَّا لِتَسْلِيَةِ قَلْبِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Kitaptan sana vahyolunanı oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” buyruğuna dair] Yani şayet onların küfrüne üzülüyorsan, sana vahyolunanı oku ki Nûh, Lût ve diğerlerinin de senin durumunda olduklarını; risaleti tebliğ ettiklerini, delil getirmede son derece gayret gösterdiklerini fakat kavimlerini sapıklıktan ve cehaletten kurtaramadıklarını bilesin. İşte bu sebeple "onlara oku" demeyip: { اتْلُ } “oku” buyurmuştur. Çünkü onlardan ümit kesildikten sonraki tilavet, sadece Muhammed'in [aleyhisselâm] kalbini teselli etmek içindi. Ayette bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّ الرَّسُولَ إِذَا كَانَ مَعَهُ كِتَابٌ وَقَرَأَ كِتَابَهُ مَرَّةً وَلَمْ يُسْمَعْ لَمْ يَبْقَ لَهُ فَائِدَةٌ فِي قِرَاءَتِهِ لِنَفْسِهِ فَنَقُولُ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ مَعَ النَّبِيِّ الْمُرْسَلِ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْكُتُبَ الْمُسَيَّرَةَ مَعَ الرُّسُلِ عَلَى قِسْمَيْنِ قِسْمٌ يَكُونُ فِيهِ سَلَامٌ وَكَلَامٌ، مَعَ وَاحِدٍ يَحْصُلُ بِقِرَاءَتِهِ مَرَّةً تَمَامُ الْمَرَامِ، وَقِسْمٌ يَكُونُ فِيهِ قَانُونٌ كُلِّيٌّ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الرَّعِيَّةُ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ كَمَا إِذَا كَتَبَ الْمَلِكُ كِتَابًا فِيهِ إِنَّا رَفَعْنَا عَنْكُمُ الْبِدْعَةَ الْفُلَانِيَّةَ وَوَضَعْنَا فِيكُمُ السُّنَّةَ الْفُلَانِيَّةَ وَبَعَثْنَا إِلَيْكُمْ هَذَا الْكِتَابَ فِيهِ جَمِيعُ ذَلِكَ فَلْيَكُنْ ذَلِكَ كَمِنْوَالٍ يَنْسِجُ عَلَيْهِ وَالٍ بَعْدَ وَالٍ، فَمِثْلُ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُقْرَأُ وَيُتْرَكُ بَلْ يُعَلَّقُ مِنْ مَكَانٍ عَالٍ، وَكَثِيرًا مَا تُكْتَبُ نُسْخَتُهُ عَلَى لَوْحٍ وَيُثَبَّتُ فَوْقَ الْمَحَارِيبِ، وَيَكُونُ نَصْبَ الْأَعْيُنِ، فَكَذَلِكَ كتاب الله مع رسوله مع مُحَمَّدٍ قَانُونٌ كُلِّيٌّ فِيهِ شِفَاءٌ لِلْعَالَمِينَ فَوَجَبَ تِلَاوَتُهُ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ لِيَبْلُغَ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ وَيَنْقُلَهُ قَرْنٌ إِلَى قَرْنٍ وَيَأْخُذَهُ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ وَيَثْبُتَ فِي الصُّدُورِ عَلَى مُرُورِ الدُّهُورِ الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْكُتُبَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ كِتَابٌ لَا تَكْرَهُ قِرَاءَتَهُ إِلَّا لِلْغَيْرِ كَالْقَصَصِ فَإِنَّ مَنْ قَرَأَ حِكَايَةً مَرَّةً لَا يَقْرَؤُهَا مَرَّةً أُخْرَى إِلَّا لِغَيْرِهِ، ثُمَّ إِذَا سَمِعَهُ ذَلِكَ الْغَيْرُ لَا يَقْرَؤُهَا إِلَّا لِآخَرَ لَمْ يَسْمَعْهُ وَلَوْ قَرَأَهُ عَلَيْهِ لَسَئِمُوهُ، وَكِتَابٌ لَا يُكَرَّرُ عَلَيْهِ إِلَّا لِلنَّفْسِ كَالنَّحْوِ وَالْفِقْهِ وَغَيْرِهِمَا وَكِتَابٌ يُتْلَى مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ لِلنَّفْسِ وَلِلْغَيْرِ كَالْمَوَاعِظِ الْحَسَنَةِ فَإِنَّهَا تُكَرَّرُ لِلْغَيْرِ وَكُلَّمَا سَمِعَهَا يَلْتَذُّ بِهَا وَيَرِقُّ لَهَا قَلْبُهُ وَيَسْتَعِيدُهَا وَكُلَّمَا تَدْخُلُ السَّمْعَ يَخْرُجُ الْوَسْوَاسُ مَعَ الدَّمْعِ وَتُكَرَّرُ أَيْضًا لِنَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ فَإِنَّ كَثِيرًا مَا يَلْتَذُّ الْمُتَكَلِّمُ بِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ وَكُلَّمَا يُعِيدُهَا يَكُونُ أَطْيَبَ وَأَلَذَّ وَأَثْبَتَ فِي الْقَلْبِ وَأَنْفَذَ/ حَتَّى يَكَادُ يَبْكِي مِنْ رِقَّتِهِ دَمًا وَلَوْ أَوْرَثَهُ الْبُكَاءُ عَمًى، إِذَا عُلِمَ هَذَا فَالْقُرْآنُ مِنَ الْقَبِيلِ الثَّالِثِ مَعَ أَنَّ فِيهِ الْقَصَصَ وَالْفِقْهَ وَالنَّحْوَ فَكَانَ فِي تِلَاوَتِهِ فِي كُلِّ زَمَانٍ فَائِدَةٌ.
Birinci Mesele: Şayet bir elçinin yanında bir mektup bulunsa ve mektubunu bir kere okuduğu halde dinlenmese, artık onu kendi kendine okumasında bir fayda kalmaz. Biz deriz ki: Gönderilen peygamber ile indirilen kitap böyle değildir. Çünkü elçilerle gönderilen mektuplar iki kısımdır: Bir kısmı vardır ki içinde tek bir kişiyle selam ve kelam bulunur; onun bir defa okunmasıyla maksat hâsıl olur. Diğer bir kısmı ise içinde halkın her vakit muhtaç olduğu genel bir kanun bulunur. Nitekim bir hükümdar: "Biz sizden falan bidati kaldırdık, aranızda falan sünneti koyduk ve bütün bunları içeren bu fermanı size gönderdik; bu ferman birbirini takip eden her idarecinin üzerinde dokuyacağı bir tezgâh gibi olsun" şeklinde bir ferman yazdığında, bu ferman okunup bir kenara bırakılmaz; bilakis yüksek bir yere asılır, çoğu zaman nüshası bir levhaya yazılıp mihrapların üzerine asılır ve göz önünde tutulur. İşte Allah'ın Kitabı da Resûlü Muhammed ile birlikte bütün âlemler için bir şifa içeren genel bir kanundur; dolayısıyla tevatür derecesine ulaşması, nesilden nesle aktarılması, bir kavmin diğer bir kavimden alması ve asırlar geçtikçe kalplerde sabit kalması için tekrar tekrar okunması vacip olmuştur. İkinci Yön: Kitaplar üç kısımdır: Birinci kısım, kıssalar gibi sadece başkasına okunması arzulanan kitaptır; nitekim bir hikâyeyi bir kere okuyan kimse onu ancak bir başkasına tekrar okur. Sonra o başkası bunu dinleyince, onu ancak henüz duymamış olan bir diğerine okur; şayet dinleyene tekrar okursa usanırlar. İkinci kısım, nahiv ve fıkıh gibi sadece kişinin kendisi için tekrar edilen kitaptır. Üçüncü kısım ise güzel öğütler gibi hem kişinin kendisi hem de başkası için tekrar tekrar okunan kitaptır. Zira güzel öğütler başkasına tekrar edilir ve o bunu her dinlediğinde lezzet alır, kalbi incelir ve onu tekrar dinlemek ister; kulağına her girdiğinde vesvese gözyaşıyla birlikte çıkar. Aynı şekilde konuşanın kendisi için de tekrar edilir; zira konuşan güzel bir kelimeden çokça lezzet alır ve onu her tekrarladığında daha güzel, daha lezzetli, kalpte daha sabit ve daha tesirli olur; hatta inceliğinden ötürü -ağlamak körlük getirecek olsa bile- neredeyse kan ağlayacak hale gelir. Bu bilindiğinde, Kur'an -içinde kıssalar, fıkıh ve nahiv bulunmakla birlikte- bu üçüncü kabildendir; dolayısıyla her zamanda okunmasında fayda vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِمَ خَصَّصَ بِالْأَمْرِ هَذَيْنِ الشَّيْئَيْنِ تِلَاوَةَ الْكِتَابِ وَإِقَامَةَ الصَّلَاةِ؟ فَنَقُولُ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:
İkinci Mesele: [Allah] niçin emri özellikle bu iki şeye, yani Kitabın tilavetine ve namazın ikamesine tahsis etmiştir? Biz iki yönden [şöyle] deriz: Birincisi:
أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَرَادَ تَسْلِيَةَ قَلْبِ مُحَمَّدٍ ﵇ قَالَ لَهُ الرَّسُولُ وَاسِطَةٌ بَيْنَ طَرَفَيْنِ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ، فَإِذَا لَمْ يَتَّصِلْ بِهِ الطَّرَفُ الْوَاحِدُ وَلَمْ يَقْبَلُوهُ فَالطَّرَفُ الْآخَرُ مُتَّصِلٌ، أَلَا تَرَى أَنَّ الرَّسُولَ إِذَا لَمْ تُقْبَلْ رِسَالَتُهُ تَوَجَّهَ نَحْوَ مُرْسِلِهِ، فَإِذَا تَلَوْتَ كِتَابَكَ وَلَمْ يَقْبَلُوكَ فَوَجِّهْ وَجْهَكَ إِلَيَّ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِوَجْهِي الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْعِبَادَاتِ الْمُخْتَصَّةَ بِالْعَبْدِ ثَلَاثَةٌ: وَهِيَ الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ وَلِسَانِيَّةٌ وَهِيَ الذِّكْرُ الْحَسَنُ وَبَدَنِيَّةٌ خَارِجِيَّةٌ وَهِيَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ، لَكِنَّ الِاعْتِقَادَ لَا يَتَكَرَّرُ فَإِنَّ مَنِ اعْتَقَدَ شَيْئًا لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْتَقِدَهُ مَرَّةً أُخْرَى بَلْ ذَلِكَ يَدُومُ مُسْتَمِرًّا وَالنَّبِيُّ ﵇ كَانَ ذَلِكَ.
Allah, Muhammed'in [aleyhisselâm] kalbini teselli etmek isteyince ona şöyle buyurdu: Elçi, Allah'tan yaratılanlara uzanan iki taraf arasında bir vasıtadır. Dolayısıyla bir taraf ona bağlanmaz ve onu kabul etmezse diğer taraf bağlıdır. Görmez misin ki bir elçi, elçiliği kabul edilmediğinde kendisini gönderene yönelir. Sen de Kitabını okuduğunda onlar seni kabul etmezlerse yüzünü Bana çevir ve rızam için namazı kıl. İkinci Yön: Kulun zatına mahsus ibadetler üçtür: [Biri kalbîdir] ki o hak itikattır; [biri] lisanîdir ki o güzel zikirdir; [biri de] haricî bedenîdir ki o salih ameldir. Fakat itikat tekrarlanmaz; çünkü bir şeye inanan kimsenin ona bir daha inanması mümkün değildir, bilakis o devamlı olarak sürer. Peygamber [aleyhisselâm] için ise bu,
حَاصِلًا لَهُ عَنْ عَيَانٍ أَكْمَلَ مِمَّا يَحْصُلُ عَنْ بَيَانٍ، فَلَمْ يُؤْمَرْ بِهِ لِعَدَمِ إِمْكَانِ تَكْرَارِهِ، لَكِنَّ الذِّكْرَ مُمْكِنُ التَّكْرَارِ، وَالْعِبَادَةُ الْبَدَنِيَّةُ كَذَلِكَ فَأَمَرَهُ بِهِمَا فَقَالَ: اتْلُ الْكِتَابَ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ.
beyanla hâsıl olandan daha kâmil bir şekilde müşahede ile hâsıl olmuştu; dolayısıyla tekrarlanması mümkün olmadığından bununla emrolunmadı. Fakat zikir tekrarlanabilir, bedenî ibadet de böyledir; bu sebeple ona bu ikisini emrederek: { اتْلُ الْكِتابَ وَأَقِمِ الصَّلاةَ } [meâlen: Kitabı oku ve namazı kıl] buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ تَنْهَى الصَّلَاةُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ؟ نَقُولُ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ مِنَ الصَّلَاةِ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَنْهَى أَيْ فِيهِ النَّهْيُ عَنْهُمَا وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ إِرَادَةَ الْقُرْآنِ مِنَ الصَّلَاةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ الَّذِي قَالَ قَبْلَهُ اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ بِعِيدٌ مِنَ الْفَهْمِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَرَادَ بِهِ نَفْسَ الصَّلَاةِ وَهِيَ تَنْهَى عَنْهُمَا مَا دَامَ الْعَبْدُ فِي الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الِاشْتِغَالُ بِشَيْءٍ مِنْهُمَا، فَنَقُولُ هَذَا كَذَلِكَ لَكِنْ لَيْسَ الْمُرَادُ هَذَا وَإِلَّا لَا يَكُونُ مَدْحًا كَامِلًا لِلصَّلَاةِ،
Üçüncü Mesele: Namaz hayâsızlıktan ve kötülükten nasıl alıkoyar? Deriz ki: Bazı müfessirler namazdan muradın Kur'an olduğunu ve onun alıkoyduğunu, yani içinde bunlardan nehiy bulunduğunu söylemişlerdir. Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü öncesinde { اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ } “Kitaptan sana vahyolunanı oku” buyurulan bu yerde namaz ile Kur'an'ın kastedilmesi anlayıştan uzaktır. Bazıları da bununla namazın kendisinin kastedildiğini ve kul namazda olduğu müddetçe onun bu ikisinden alıkoyduğunu, çünkü kulun bu ikisinden herhangi biriyle meşgul olmasının mümkün olmadığını söylemişlerdir. Biz deriz ki: Bu böyledir fakat kastedilen bu değildir; aksi takdirde bu, namaz için tam bir övgü olmazdı;
لِأَنَّ غَيْرَهَا مِنَ الْأَشْغَالِ كَثِيرًا مَا يَكُونُ كَذَلِكَ كَالنَّوْمِ فِي وَقْتِهِ وَغَيْرِهِ فَنَقُولُ: الْمُرَادُ أَنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ مُطْلَقًا وَعَلَى هَذَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الصَّلَاةُ هِيَ الَّتِي تَكُونُ مَعَ الْحُضُورِ وَهِيَ تَنْهَى، حَتَّى
çünkü vaktindeki uyku ve benzeri diğer meşguliyetler de çoğu zaman böyledir. Biz deriz ki: Kastedilen, namazın hayâsızlıktan ve kötülükten mutlak olarak alıkoymasıdır. Buna binaen bazı müfessirler: [Huzur veren ve alıkoyan] namaz, kalp huzuru ile kılınan namazdır ve o alıkoyar, demişlerdir; hatta...
نقل عنه ﵌ «مَنْ لَمْ تَنْهَهُ صَلَاتُهُ عَنِ الْمَعَاصِي لَمْ يَزْدَدْ بِهَا إِلَّا بُعْدًا»
...ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Namazı kendisini günahlardan alıkoymayan kimsenin [bu namazı], Allah'tan uzaklığını artırmaktan başka bir işe yaramaz» rivayeti nakledilmiştir.
وَنَحْنُ نَقُولُ الصَّلَاةُ الصَّحِيحَةُ شَرْعًا تَنْهَى عَنِ الْأَمْرَيْنِ مُطْلَقًا وَهِيَ الَّتِي أَتَى بِهَا الْمُكَلَّفُ لِلَّهِ حَتَّى لَوْ قَصَدَ بِهَا الرِّيَاءَ لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ شَرْعًا وَتَجِبْ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ، وَهَذَا ظَاهِرٌ فَإِنَّ مَنْ نَوَى بِوُضُوئِهِ الصَّلَاةَ وَالتَّبَرُّدَ قِيلَ لَا يَصِحُّ فَكَيْفَ مَنْ نَوَى بِصَلَاتِهِ اللَّهَ وَغَيْرَهُ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ الصَّلَاةُ تَنْهَى مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ مَنْ كَانَ يَخْدِمُ مَلِكًا عَظِيمَ الشَّأْنِ كَثِيرَ الْإِحْسَانِ وَيَكُونُ عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةٍ، وَيَرَى عَبْدًا مِنْ عِبَادِهِ قَدْ طَرَدَهُ طردا لا يتصور قبوله، وفاته الخبر بِحَيْثُ لَا يُرْجَى حُصُولُهُ، يَسْتَحِيلُ مِنْ ذَلِكَ الْمُقَرَّبِ عُرْفًا أَنْ يَتْرُكَ خِدْمَةَ الْمَلِكِ وَيَدْخُلَ فِي طَاعَةِ ذَلِكَ الْمَطْرُودِ فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا صَلَّى لِلَّهِ صَارَ عَبْدًا لَهُ، وَحَصَلَ لَهُ مَنْزِلَةُ الْمُصَلِّي يُنَاجِي رَبَّهُ، فَيَسْتَحِيلُ مِنْهُ أَنْ يَتْرُكَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَيَدْخُلَ تَحْتَ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ الْمَطْرُودِ، لَكِنَّ مُرْتَكِبَ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ تَحْتَ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ فَالصَّلَاةُ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ الثَّانِي: هُوَ أَنْ مَنْ يُبَاشِرُ الْقَاذُورَاتِ كَالزَّبَّالِ وَالْكَنَّاسِ يَكُونُ لَهُ لِبَاسٌ نَظِيفٌ إِذَا لَبِسَهُ لَا يُبَاشِرُ مَعَهُ الْقَاذُورَاتِ وَكُلَّمَا كَانَ ثَوْبُهُ أَرْفَعَ يَكُونُ امْتِنَاعُهُ وَهُوَ لَابِسُهُ عَنِ الْقَاذُورَاتِ أَكْثَرَ فَإِذَا لَبِسَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ ثَوْبَ دِيبَاجٍ/ مُذَهَّبٍ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ مُبَاشَرَةُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ عُرْفًا، فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا صَلَّى لَبِسَ لِبَاسَ التَّقْوَى لِأَنَّهُ وَاقِفٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَاضِعٌ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ عَلَى هَيْئَةِ مَنْ يَقِفُ بِمَرْأَى مَلِكٍ ذِي هَيْبَةٍ، وَلِبَاسُ التَّقْوَى خَيْرُ لِبَاسٍ يَكُونُ نِسْبَتُهُ إِلَى الْقَلْبِ أَعْلَى مِنْ نِسْبَةِ الدِّيبَاجِ الْمُذَهَّبِ إِلَى الْجِسْمِ، فَإِذَنْ مَنْ لَبِسَ هَذَا اللِّبَاسَ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ مُبَاشَرَةُ قَاذُورَاتِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ. ثُمَّ إِنَّ الصَّلَوَاتِ مُتَكَرِّرَةٌ وَاحِدَةً بَعْدَ وَاحِدَةٍ فَيَدُومُ هَذَا اللُّبْسُ فَيَدُومُ الِامْتِنَاعُ الثَّالِثُ: مَنْ يَكُونُ أَمِيرُ نَفْسِهِ يَجْلِسُ حَيْثُ يُرِيدُ فَإِذَا دَخَلَ فِي خِدْمَةِ مَلِكٍ وَأَعْطَاهُ مَنْصِبًا لَهُ مَقَامٌ خَاصٌّ لَا يَجْلِسُ صَاحِبُ ذَلِكَ الْمَنْصِبِ إِلَّا فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، فَلَوْ أَرَادَ أَنْ يَجْلِسَ فِي صَفِّ النِّعَالِ لَا يُتْرَكُ فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا صَلَّى دَخَلَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَلَمْ يَبْقَ بِحُكْمِ نَفْسِهِ وَصَارَ لَهُ مَقَامٌ مُعَيَّنٌ، إِذْ صَارَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، فَلَوْ أَرَادَ أَنْ يَقِفَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ وَهُوَ مَوْقِفُ أَصْحَابِ الشِّمَالِ لَا يُتْرَكُ، لَكِنَّ مُرْتَكِبَ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ مِنْ أَصْحَابِ الشِّمَالِ وَهَذَا الْوَجْهُ إِشَارَةٌ إِلَى عِصْمَةِ اللَّهِ يَعْنِي مَنْ صَلَّى عَصَمَهُ اللَّهُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ الرَّابِعُ: وَهُوَ مُوَافِقٌ لِمَا وَرَدَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ وَهُوَ أَنَّ مَنْ يَكُونُ بَعِيدًا عَنِ الْمَلِكِ كَالسُّوقِيِّ وَالْمُنَادِي وَالْمُتَعَيِّشِ لَا يُبَالِي بِمَا فَعَلَ مِنَ الْأَفْعَالِ يَأْكُلُ فِي دُكَّانِ الْهَرَّاسِ وَالرَّوَّاسِ وَيَجْلِسُ مَعَ أَحْبَاشِ النَّاسِ، فَإِذَا صَارَتْ لَهُ قُرْبَةٌ يَسِيرَةٌ مِنَ الْمَلِكِ كَمَا إِذَا صَارَ وَاحِدًا مِنَ الْجُنْدَارِيَّةِ وَالْقُوَّادِ وَالسُّوَّاسِ عِنْدَ الْمَلِكِ لَا تَمْنَعُهُ تِلْكَ الْقُرْبَةُ مِنْ تَعَاطِي مَا كَانَ يَفْعَلُهُ، فَإِذَا زَادَتْ قُرْبَتُهُ وَارْتَفَعَتْ مَنْزِلَتُهُ حَتَّى صَارَ أَمِيرًا حِينَئِذٍ تَمْنَعُهُ هَذِهِ الْمَنْزِلَةُ عَنِ الْأَكْلِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَالْجُلُوسِ مَعَ أُولَئِكَ الْخُلَّانِ، كَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا صَلَّى وَسَجَدَ صَارَ لَهُ قُرْبَةٌ مَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [الْعَلَقِ: ١٩] فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْقَدْرُ مِنَ الْقُرْبَةِ يَمْنَعُهُ مِنَ الْمَعَاصِي وَالْمَنَاهِي، فَبِتَكَرُّرِ الصَّلَاةِ وَالسُّجُودِ تَزْدَادُ مَكَانَتُهُ، حَتَّى يَرَى عَلَى نَفْسِهِ مِنْ آثَارِ الْكَرَامَةِ مَا يَسْتَقْذِرُ مَعَهُ مِنْ نَفْسِهِ الصَّغَائِرَ فَضْلًا عَنِ الْكَبَائِرِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ مَعْقُولٌ يُؤَكِّدُهُ الْمَنْقُولُ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ هُوَ أَنَّهَا تَنْهَى عَنِ التَّعْطِيلِ وَالْإِشْرَاكِ، وَالتَّعْطِيلُ هُوَ إِنْكَارُ وُجُودِ اللَّهِ، وَالْإِشْرَاكُ إِثْبَاتُ أُلُوهِيَّةٍ لِغَيْرِ اللَّهِ.
Biz ise deriz ki: Şer'an sahih olan namaz her iki şeyden de mutlak olarak alıkoyar. Sahih namaz da mükellefin sırf Allah için eda ettiği namazdır; öyle ki onunla riyayı kastetse namazı şer'an sahih olmaz ve onu iade etmesi gerekir. Bu açıktır; nitekim abdestiyle hem namazı hem de serinlemeyi niyet eden kimsenin [abdestinin] sahih olmadığı söylenmiştir; öyleyse namazıyla hem Allah'ı hem de başkasını niyet edenin durumu nasıl olur? Bu sabit olunca deriz ki: Namaz birkaç yönden alıkoyar: Birincisi: Şanı yüce, ihsanı bol bir hükümdara hizmet eden ve onun katında bir mevki sahibi olan bir kimse, hükümdarın kullarından birinin tekrar kabulü tasavvur edilemeyecek şekilde kovulduğunu ve hayrın elde edilmesi umulmayacak derecede elden kaçtığını görse; o yakın kılınan kimsenin hükümdara hizmeti bırakıp o kovulmuş kimsenin itaatine girmesi örfen imkânsızdır. Kul da böyledir; Allah için namaz kıldığında O'na kul olur ve Rabbine münacatta bulunan bir musallinin makamına erişir. Artık onun Allah'a ibadeti bırakıp kovulmuş şeytanın itaati altına girmesi kendisinden beklenemez. Oysa hayâsızlık ve kötülük işleyen kimse şeytanın itaati altındadır; dolayısıyla namaz hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. İkincisi: Çöpçü ve süpürgeci gibi pisliklerle iç içe olan bir kimsenin temiz bir elbisesi bulunur ve onu giydiğinde pisliklerle temas etmez; elbisesi ne kadar kıymetli olursa, onu giymişken pisliklerden sakınması da o kadar çok olur. Dolayısıyla onlardan biri sırmalı ipek bir elbise giydiğinde, örfen o şeylerle temas etmesi imkânsız hale gelir. Kul da böyledir; namaz kıldığı zaman takva elbisesini giyer, çünkü heybetli bir hükümdarın huzurunda duran bir kimsenin heyeti üzere sağ elini sol eli üzerine koyarak Allah'ın huzurunda durmaktadır. Takva elbisesi ise en hayırlı elbisedir; onun kalbe nispeti, sırmalı ipeğin bedene nispetinden daha yücedir. O halde bu elbiseyi giyen kimsenin hayâsızlığın ve kötülüğün pisliklerine bulaşması imkânsızdır. Sonra namazlar birbiri ardınca tekrarlanır; böylece bu giyiniş devam eder ve [pislikten] sakınma da devamlı olur. Üçüncüsü: Kendi kendisinin efendisi olan kimse dilediği yere oturur. Fakat bir hükümdarın hizmetine girip hükümdar ona özel bir makamı olan bir mevki verdiğinde, o mevki sahibi ancak o yerde oturur; ayakkabılık hizasında oturmak istese buna bırakılmaz. Kul da böyledir; namaz kıldığı zaman Allah'ın itaatine girer, kendi başına buyruk kalmaz ve ashâb-ı yemînden olduğu için onun belirli bir makamı olur. Dolayısıyla kendi yerinden başka bir yerde, yani ashâb-ı şimâlin durduğu yerde durmak istese bırakılmaz. Oysa hayâsızlık ve kötülük işleyen kimse ashâb-ı şimâldendir. Bu yön Allah'ın ismetine (korumasına) bir işarettir; yani kim namaz kılarsa Allah onu hayâsızlıktan ve kötülükten korur. Dördüncüsü: Bu yön haberlerde gelenlere de uygundur: Hükümdardan uzak olan sokak adamı, tellal ve gündelikçi kimse yaptığı fiillere aldırış etmez; çorbacının ve kellesinin dükkânında yer, ayak takımı insanlarla oturur. Hükümdarın katında muhafız, komutan veya seyis gibi hükümdara az bir yakınlığı hâsıl olduğunda, bu yakınlık onu daha önce yaptıklarını yapmaktan alıkoymaz. Fakat yakınlığı artıp derecesi yükselerek bir emir olduğunda, bu mevki onu o yerde yemekten ve o dostlarla oturmaktan alıkoyar. Tıpkı bunun gibi kul da namaz kılıp secde ettiğinde, Yüce Allah'ın: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } [Alak 19] “Secde et ve yaklaş” buyruğundan ötürü bir yakınlık kazanır. Bu kadarlık bir yakınlık onu günahlardan ve yasaklardan alıkoyarsa, namazın ve secdenin tekrarlanmasıyla makamı artar; nihayet kendi üzerinde öyle bir ikram izleri görür ki bununla birlikte büyük günahlar bir yana, küçük günahları dahi nefsine yakıştıramaz. Ayette aklen kabul edilen ve nakille de teyit edilen başka bir yön daha vardır ki o da şudur: O'nun: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } buyruğundan murat, namazın ta'tîlden (Allah'ın varlığını inkârdan) ve şirkten alıkoymasıdır. Ta'tîl Allah'ın varlığını inkâr etmek, şirk ise Allah'tan başkasına uluhiyet isnat etmektir.
فَنَقُولُ التَّعْطِيلُ عَقِيدَةٌ فَحْشَاءُ لِأَنَّ الْفَاحِشَ هُوَ الْقَبِيحُ الظَّاهِرُ الْقُبْحِ، لَكِنَّ وُجُودَ اللَّهِ أَظْهَرُ مِنَ الشَّمْسِ وَمَا مِنْ شَيْءٍ إِلَّا وَفِيهِ آيَةٌ عَلَى اللَّهِ ظَاهِرَةٌ وَإِنْكَارُ الظَّاهِرِ ظَاهِرُ الْإِنْكَارِ، فَالْقَوْلُ بِأَنْ لَا إِلَهَ قَبِيحٌ وَالْإِشْرَاكُ مُنْكَرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَطْلَقَ اسْمَ الْمُنْكَرِ عَلَى مَنْ نَسَبَ نَفْسًا إِلَى غَيْرِ الْوَالِدِ مَعَ جَوَازِ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ حَيْثُ قَالَ: إِنْ
Biz deriz ki: Ta'tîl çirkin bir inançtır; zira fahşâ (فحشاء), çirkinliği apaçık olandır. Oysa Allah'ın varlığı güneşten daha açıktır ve hiçbir şey yoktur ki onda Allah'a dair açık bir delil bulunmasın. Açık olanı inkâr etmek ise apaçık bir münkerdir; dolayısıyla bir ilahın olmadığını söylemek pek çirkindir, şirk ise münkerdir. Bunun sebebi şudur: Yüce Allah, bir çocuğun olması caiz olduğu halde bir nefsi babasından başkasına nispet eden kimse hakkında münker ismini mutlak kılarak şöyle buyurmuştur: { إِنْ }
أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ الْقَوْلِ
{ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ الْقَوْلِ } “Onların anneleri, ancak kendilerini doğuran kadınlardır. Şüphesiz onlar çirkin bir söz söylüyorlar.”
[الْمُجَادَلَةِ: ٢] فَالْمُشْرِكُ الَّذِي يَقُولُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَيَنْسُبُ إِلَى مَنْ لَمْ يَلِدْ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ، وَلَدًا كَيْفَ لَا يَكُونُ قَوْلُهُ مُنْكَرًا؟ فَالصَّلَاةُ تَنْهَى عَنْ هَذِهِ الْفَحْشَاءِ، وَهَذَا الْمُنْكَرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ أَوَّلَ مَا يَشْرَعُ فِي الصَّلَاةِ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ، فَبِقَوْلِهِ اللَّهُ يَنْفِي التَّعْطِيلَ وَبِقَوْلِهِ أَكْبَرُ يَنْفِي التَّشْرِيكَ لِأَنَّ الشَّرِيكَ لَا يَكُونُ أَكْبَرَ مِنَ الشَّرِيكِ الْآخَرِ فِيمَا فِيهِ الِاشْتِرَاكُ، فَإِذَا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ نَفَى التَّعْطِيلَ، وَإِذَا قَالَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ نَفَى الْإِشْرَاكَ، لِأَنَّ الرَّحْمَنَ مَنْ يُعْطِي الْوُجُودَ بِالْخَلْقِ بِالرَّحْمَةِ، وَالرَّحِيمَ مَنْ/ يُعْطِي الْبَقَاءَ بِالرِّزْقِ بِالرَّحْمَةِ، فَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، أَثْبَتَ بِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ خلاف التعطيل وبقوله:
[Mücâdele 2] “Onların anneleri, ancak kendilerini doğuran kadınlardır. Şüphesiz onlar çirkin bir söz söylüyorlar.” O halde 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyen ve doğurmamış olan, çocuk sahibi olması da caiz olmayan zata çocuk nispet eden bir müşrikin sözü nasıl münker olmaz? Namaz işte bu hayâsızlıktan ve bu kötülükten alıkoyar. Çünkü kul namaza ilk başladığında 'Allahu ekber' der; 'Allah' sözüyle ta'tîli nefiy eder, 'ekber' sözüyle de şirki nefiy eder; çünkü ortak olunan şeyde bir ortak diğer ortaktan daha büyük olamaz. 'Bismillah' dediğinde ta'tîli nefiy eder; 'er-Rahmân er-Rahîm' dediğinde ise şirki nefiy eder. Çünkü Rahmân rahmetiyle yaratarak varlık veren, Rahîm ise rahmetiyle rızık vererek bekâ ihsan edendir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } dediğinde, 'el-Hamdü lillâh' sözüyle ta'tîlin zıddını, O'nun:
رَبِّ الْعالَمِينَ خلاف الإشراك، فإذا قال: إِيَّاكَ نَعْبُدُ بِتَقْدِيمِ إِيَّاكَ نَفَى التَّعْطِيلَ وَالْإِشْرَاكَ وَكَذَا بِقَوْلِهِ:
{ رَبِّ الْعالَمِينَ } sözüyle de şirkin zıddını ispat etmiş olur. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } dediğinde 'iyyâke'yi öne alarak hem ta'tîli hem şirki nefiy eder; aynı şekilde O'nun:
وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ فإذا قال: اهْدِنَا الصِّراطَ نَفَى التَّعْطِيلَ لِأَنَّ طَالِبَ الصِّرَاطِ لَهُ مَقْصِدٌ والمعطل لا مقصد له، وبقوله: الْمُسْتَقِيمَ نَفَى الْإِشْرَاكَ لِأَنَّ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ الْأَقْرَبُ وَالْمُشْرِكُ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ حَتَّى يَعْبُدَ صُورَةً صَوَّرَهَا إِلَهُ الْعَالَمِينَ، وَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ وَعِبَادَةُ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ أَقْرَبُ، وَعَلَى هَذَا إِلَى آخِرِ الصَّلَاةِ يَقُولُ فِيهَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَنْفِي الْإِشْرَاكَ وَالتَّعْطِيلَ، وَهَاهُنَا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ الصَّلَاةَ أَوَّلُهَا لَفْظَةُ اللَّهِ وَآخِرُهَا لَفْظَةُ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِيَعْلَمَ الْمُصَلِّي أَنَّهُ مِنْ أَوَّلِ الصَّلَاةِ إِلَى آخِرِهَا مَعَ اللَّهِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَقَدْ بَقِيَ مِنَ الصَّلَاةِ قَوْلُهُ وَأَشْهَدَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَالصَّلَاةُ عَلَى الرَّسُولِ وَالتَّسْلِيمُ، فَنَقُولُ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِي آخِرِهَا دَخَلَتْ لِمَعْنًى خَارِجٍ عَنْ ذَاتِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ ذِكْرُ اللَّهِ لَا غَيْرُ، لَكِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وَصَلَ بِالصَّلَاةِ إِلَى اللَّهِ وَحَصَلَ مَعَ اللَّهِ لَا يَقَعُ فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ اسْتَقَلَّ وَاسْتَبَدَّ وَاسْتَغْنَى عَنِ الرَّسُولِ، كَمَنْ تَقَرَّبَ مِنَ السُّلْطَانِ فَيَغْتَرُّ بِذَلِكَ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَى النُّوَّابِ وَالْحُجَّابِ، فَقَالَ أَنْتَ فِي هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ الرَّفِيعَةِ بِهِدَايَةِ مُحَمَّدٍ ﵌ وَغَيْرُ مُسْتَغْنٍ عَنْهُ فَقُلْ مَعَ ذِكْرِي مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا كُلَّهُ بِبَرَكَةِ هِدَايَتِهِ فَاذْكُرْ إِحْسَانَهُ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِذَا رَجَعْتَ مِنْ مِعْرَاجِكَ وَانْتَهَيْتَ إِلَى إِخْوَانِكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِمْ وَبَلِّغْهُمْ سَلَامِي كَمَا هُوَ تَرْتِيبُ الْمُسَافِرِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَيْئَةَ الصَّلَاةِ هَيْئَةٌ فِيهَا هَيْبَةٌ فَإِنَّ أَوَّلَهَا وُقُوفٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ كَوُقُوفِ الْمَمْلُوكِ بَيْنَ يَدَيِ السُّلْطَانِ، ثُمَّ إِنَّ آخِرَهَا جُثُوٌّ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ كَمَا يَجْثُو بَيْنَ يَدَيِ السُّلْطَانِ مَنْ أَكْرَمَهُ بِالْإِجْلَاسِ، كَأَنَّ الْعَبْدَ لَمَّا وَقَفَ وَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ أَكْرَمَهُ اللَّهُ وَأَجْلَسَهُ فَجَثَا، وَفِي هَذَا الْجُثُوِّ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ مَنْ جَثَا فِي الدُّنْيَا بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ هَذَا الْجُثُوَّ لَا يَكُونُ لَهُ جُثُوٌّ فِي الْآخِرَةِ، وَلَا يَكُونُ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِي حَقِّهِمْ وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا [مريم: ٧٢] .
{ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } sözüyle de [böyledir]. { اهْدِنَا الصِّراطَ } dediğinde ta'tîli nefiy eder; zira yolu arayanın bir maksadı vardır, muattılın ise bir maksadı yoktur. { الْمُسْتَقِيمَ } sözüyle de şirki nefiy eder; çünkü dosdoğru olan en yakın olandır. Müşrik ise putlara tapar; hatta âlemlerin İlahının şekillendirdiği bir surete tapar ve onların kendilerine şefaat edeceklerini zannederler; oysa vasıtasız olarak Allah'a ibadet etmek en yakın olandır. Namazın sonuna kadar bu böyledir; namazda 'Eşhedü en lâ ilâhe illallâh' der, böylece şirki ve ta'tîli nefiy eder. Burada latif bir nükte vardır: Namaz kılan kimse namazın başından sonuna kadar Allah ile beraber olduğunu bilsin diye namazın başı da 'Allah' lafzıdır, sonu da 'Eşhedü en lâ ilâhe illallâh' sözündeki 'Allah' lafzıdır. Şayet birisi: "Namazdan geriye 'Ve eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' sözü, Resûl'e salavat ve selam kalmıştır" derse, biz deriz ki: Bunlar, namazın sonunda namazın zatı dışındaki bir mana için dâhil olmuştur. Zira namaz ancak Allah'ın zikridir; fakat kul namaz ile Allah'a ulaşıp Allah ile beraber olunca, hükümdara yaklaşıp bununla gururlanan ve vezirler ile kapıcılara iltifat etmeyen kimse gibi, kalbine bağımsız olduğu, tek başına kaldığı ve Resûl'e muhtaç olmadığı fikri düşmesin diye [Allah şöyle buyurmuştur]: "Sen bu yüce makama Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] hidayetiyle ulaştın ve ona muhtaçsın; öyleyse Beni zikretmekle beraber 'Muhammedün Resûlullâh' de. Sonra bütün bunların onun hidayetinin bereketiyle olduğunu bildiğinde, ona salavat getirerek ihsanını an. Sonra miraçtan dönüp kardeşlerinin yanına vardığında, tıpkı yolcuların tertibi gibi onlara selam ver ve onlara Benim selamımı ulaştır." Bil ki namazın heyeti içinde heybet barındıran bir heyettir: Zira onun başı, kölenin sultanın huzurunda durması gibi Allah'ın huzurunda kıyama durmaktır; sonu ise sultanın oturtmak suretiyle ikram ettiği kimsenin sultanın huzurunda diz çökmesi gibi Allah'ın huzurunda diz çökmektir. Sanki kul kıyama durup Allah'a sena edince, Allah ona ikram etmiş, onu oturtmuş ve o da diz çökmüştür. Bu diz çöküşte latif bir nükte vardır: Dünyada Rabbi huzurunda bu şekilde diz çöken kimsenin ahirette [rezilce] diz çöküşü olmaz ve o, Allah'ın haklarında: { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } [Meryem 72] “Zalimleri de orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” buyurduğu kimselerden olmaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir.”
لَمَّا ذَكَرَ أَمْرَيْنِ وَهُمَا تِلَاوَةُ الْكِتَابِ وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ بَيَّنَ مَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِتْيَانُ بِهِمَا عَلَى أَبْلَغِ وُجُوهِ التَّعْظِيمِ، فَقَالَ: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَأَنْتُمْ إِذَا ذَكَرْتُمْ آبَاءَكُمْ بِمَا فِيهِمْ مِنَ الصِّفَاتِ الْحَسَنَةِ تَنْبَشُّوا لِذَلِكَ وَتَذْكُرُوهُمْ بِمَلْءِ أَفْوَاهِكُمْ وَقُلُوبِكُمْ، لَكِنَّ ذِكْرَ اللَّهِ أَكْبَرُ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَى أَبْلَغِ وُجُوهِ التَّعْظِيمِ، وَأَمَّا الصَّلَاةُ فَكَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ، وَهَذَا أَحْسَنُ صُنْعِكُمْ فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ مَعَ حَذْفِ بَيَانِ مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَقُلْ أَكْبَرُ مِنْ ذِكْرِ فُلَانٍ لِأَنَّ مَا نُسِبَ إِلَى غَيْرِهِ بِالْكِبَرِ فَلَهُ إِلَيْهِ نِسْبَةٌ، إِذًا لَا يُقَالُ الْجَبَلُ أَكْبَرُ مِنْ خَرْدَلَةٍ، وَإِنَّمَا يُقَالُ هَذَا الْجَبَلُ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ فَأُسْقِطَ الْمَنْسُوبُ كَأَنَّهُ قَالَ وَلَذِكْرُ/ اللَّهِ لَهُ الْكِبَرُ لَا لِغَيْرِهِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ فِي الصَّلَاةِ اللَّهُ أَكْبَرُ أَيْ له الكبر لا لغيره. ثم قال تعالى:
Kitabın tilaveti ve namazın ikamesi olmak üzere iki şeyi zikredince, bunların en beliğ tazim vecihleri üzere yerine getirilmesini gerektiren şeyi açıklayarak: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” buyurdu. Sizler babalarınızı kendilerindeki güzel vasıflarla andığınızda bundan sevinç duyar, onları ağızlarınız ve kalpleriniz dolusu anarsınız; oysa Allah'ı anmak daha büyüktür, öyleyse en beliğ tazim vecihleri üzere olmalıdır. Namaza gelince o da böyledir; çünkü Allah ne yaptığınızı bilir, bu da sizin en güzel amelinizdir, öyleyse tazim vechi üzere olmalıdır. O'nun: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } buyruğunda, neyden daha büyük olduğunun beyanının hazfedilmesinde latif bir nükte vardır: Allah, 'falanın zikrinden daha büyüktür' buyurmamıştır; çünkü büyüklük nispetiyle başkasına nispet edilen şeyin onunla bir münasebeti bulunur. Nitekim 'dağ hardal tanesinden daha büyüktür' denilmez; ancak 'bu dağ şu dağdan daha büyüktür' denilir. Dolayısıyla nispet edilen şey düşürülmüştür; sanki 'Allah'ın zikri sadece O'na mahsus bir büyüklüğe sahiptir, başkasına değil' buyurmuş gibidir. Bu, namazda 'Allahu ekber' (Allah en büyüktür) denilmesi gibidir, yani büyüklük sadece O'na aittir, başkasına değil. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[Ankebût Suresi (29), 46-47. Ayetler]
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧)
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) } “İçlerinden zulmedenler hariç, Kitap ehliyle ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve şöyle deyin: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim İlahımız da sizin İlahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.' İşte böylece sana da Kitabı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler; bunlardan da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder.”
لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ طَرِيقَةَ إِرْشَادِ الْمُشْرِكِينَ وَنَفَعَ مَنِ انْتَفَعَ وَحَصَلَ الْيَأْسُ مِمَّنِ امْتَنَعَ بَيَّنَ طَرِيقَةَ إِرْشَادِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقَالَ: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ مِنْهُ لَا تُجَادِلُوهُمْ بِالسَّيْفِ، وَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا إِلَّا إِذَا ظَلَمُوا وَحَارَبُوا، أَيْ إِذَا ظَلَمُوا زَائِدًا عَلَى كُفْرِهِمْ، وَفِيهِ مَعْنًى أَلْطَفُ مِنْهُ وَهُوَ أَنَّ الْمُشْرِكَ جَاءَ بِالْمُنْكَرِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فَكَانَ اللَّائِقُ أَنْ يُجَادَلَ بِالْأَخْشَنِ وَيُبَالَغَ فِي تَهْجِينِ مَذْهَبِهِ وَتَوْهِينِ شُبَهِهِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [البقرة: ١٨] وقال: لَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَأَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَجَاءُوا بِكُلِّ حَسَنٍ إِلَّا الِاعْتِرَافَ بِالنَّبِيِّ ﵇ فَوَحَّدُوا وَآمَنُوا بِإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَالْحَشْرِ، فَلِمُقَابَلَةِ إِحْسَانِهِمْ يُجَادَلُونَ أَوَّلًا بالأحسن ولا تستخف آراؤهم ولا ينسب الضَّلَالِ آبَاؤُهُمْ، بِخِلَافِ الْمُشْرِكِ، ثُمَّ عَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا تَبْيِينٌ لَهُ حُسْنٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِلَّا الَّذِينَ أَشْرَكُوا مِنْهُمْ بِإِثْبَاتِ الْوَلَدِ لِلَّهِ وَالْقَوْلِ بِثَالِثِ ثَلَاثَةٍ فَإِنَّهُمْ ضَاهَوْهُمْ فِي الْقَوْلِ الْمُنْكَرِ فَهُمُ الظَّالِمُونَ، لِأَنَّ الشِّرْكَ ظُلْمٌ عَظِيمٌ، فَيُجَادَلُونَ بِالْأَخْشَنِ مِنْ تَهْجِينِ مَقَالَتِهِمْ وَتَبْيِينِ جَهَالَتِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ الْأَحْسَنَ فَقَدَّمَ مَحَاسِنَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَيَلْزَمُنَا اتِّبَاعُ مَا قَالَهُ لَكِنَّهُ بَيَّنَ رِسَالَتِي فِي كُتُبِكُمْ فَهُوَ دَلِيلٌ مُضِيءٌ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ ذَكَرَ دَلِيلًا قِيَاسِيًّا فَقَالَ:
Allah Teâlâ müşrikleri irşad etme yolunu açıklayıp faydalanan faydalandıktan, kaçınanlardan da ümit kesildikten sonra Kitap ehlini irşad etme yolunu açıklayarak: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “İçlerinden zulmedenler hariç, Kitap ehliyle ancak en güzel olan yolla mücadele edin” buyurdu. Bazı müfessirler: Kastedilen, zulmedip savaşa girişmedikçe iman etmeseler bile onlarla kılıçla mücadele etmemenizdir; yani küfürlerine ilaveten zulmettikleri zaman hariçtir, demişlerdir. Bunda bundan daha latif bir mana vardır: Müşrik açıkladığımız üzere münkeri getirmiştir; dolayısıyla onunla daha sert bir şekilde mücadele edilmesi, mezhebinin çirkinleştirilmesinde ve şüphelerinin çürütülmesinde mübalağa yapılması uygun düşmüştür. Bu sebeple Yüce Allah onlar hakkında: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } [Bakara 18] “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” ve { لَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها } [A'râf 179] “Onların gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler” ve benzeri buyruklar zikretmiştir. Kitap ehline gelince; onlar Peygamber'i [aleyhisselâm] ikrar hariç her güzelliği getirmişlerdir; tevhide inanmış, kitapların indirilmesine, peygamberlerin gönderilmesine ve haşre iman etmişlerdir. Dolayısıyla onların bu iyiliklerine karşılık olarak ilk başta kendileriyle en güzel şekilde mücadele edilir; müşrikin aksine görüşleri hafife alınmaz ve atalarına sapıklık isnat edilmez. Buna göre O'nun: { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “İçlerinden zulmedenler hariç” buyruğunun bir başka güzel açıklaması da şudur: Kastedilen kimseler, Allah'a çocuk isnat ederek ve 'üçün üçüncüsüdür' diyerek şirk koşanlardır. Zira onlar bu münker sözde müşriklere benzemişlerdir ve bu sebeple zalimlerdir; çünkü şirk büyük bir zulümdür. Dolayısıyla sözlerinin çirkinliği ve cehaletlerinin beyanı hususunda onlarla daha sert bir şekilde mücadele edilir. Sonra Yüce Allah o en güzel yolu açıklayarak onların güzel hasletlerini öne almış ve şöyle buyurmuştur: { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Ve şöyle deyin: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim İlahımız da sizin İlahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.'” Dolayısıyla O'nun buyurduğuna uymamız gerekir; O ise sizin kitaplarınızda benim peygamberliğimi açıklamıştır; bu da aydınlatıcı bir delildir. Sonra bundan sonra kıyasa dayalı bir delil zikrederek şöyle buyurdu:
وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ يَعْنِي كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى مَنْ تَقَدَّمَكَ أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ وَهَذَا قِيَاسٌ، ثُمَّ قَالَ: فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ لِوُجُودِ النَّصِّ وَمِنْ هَؤُلَاءِ كَذَلِكَ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مَنْ آمَنَ بِنَبِيِّنَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَغَيْرِهِ وَبِقَوْلِهِ: وَمِنْ هؤُلاءِ أَيْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ/ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ هُمُ الذين سبقوا محمدا ﵌ زَمَانًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَمِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهَذَا أَقْرَبُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: هؤُلاءِ صَرْفُهُ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْلَى، لأن الكلام فيهم ولا ذكر للمشركين هاهنا، إِذْ كَانَ هَذَا الْكَلَامُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ ذكرهم والإعراض عنهم لإصرارهم على الكفر، وهاهنا وَجْهٌ آخَرُ أَوْلَى وَأَقْرَبُ إِلَى الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ، وَأَقْرَبُ إِلَى الْأَحْسَنِ مِنَ الْجِدَالِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَهُوَ أَنْ نَقُولَ الْمُرَادُ بِالَّذِينِ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَبِقَوْلِهِ: وَمِنْ هؤُلاءِ أَيْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ أَقْرَبُ، لِأَنَّ الَّذِينَ آتَاهُمُ الْكِتَابَ فِي الْحَقِيقَةِ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، فَإِنَّ اللَّهَ مَا آتَى الْكِتَابَ إِلَّا لِلْأَنْبِيَاءِ، كَمَا قَالَ تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ [الأنعام: ٨٩] وقال: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً [النساء: ١٦٣] وَقَالَ: آتانِيَ الْكِتابَ [مَرْيَمَ:
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “İşte böylece sana da Kitabı indirdik.” Yani senden öncekilere indirdiğimiz gibi sana da indirdik; bu bir kıyastır. Sonra: { فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler” buyurdu; çünkü açık nass mevcuttur; { وَمِنْ هؤُلاءِ } “bunlardan da [ona iman edenler vardır]” buyruğu da böyledir. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesinden muradın Abdullah b. Selâm ve diğerleri gibi Kitap ehlinden Peygamberimize iman edenler; { وَمِنْ هؤُلاءِ } “bunlardan da” buyruğundan muradın ise Mekke ehli olduğunu söylemişlerdir. Bazıları da: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ifadesinden muradın zaman bakımından Muhammed'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] önce yaşamış Kitap ehli; { وَمِنْ هؤُلاءِ } ifadesinden muradın ise Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında bulunan Kitap ehli olduğunu söylemişlerdir ki bu daha uygundur. Zira { هؤُلاءِ } ifadesini Kitap ehline hamletmek daha evladır; çünkü söz onlar hakkındadır ve burada müşriklerin zikri geçmemektedir. Zira bu söz, müşriklerin zikrinden ve küfürdeki ısrarlarından ötürü onlardan yüz çevrilmesinden sonra gelmiştir. Burada akla ve nakle daha yakın, emrolunan mücadelenin en güzeline daha uygun bir başka vecih daha vardır: Biz deriz ki { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ifadesinden murat peygamberlerdir; { وَمِنْ هؤُلاءِ } buyruğundan murat ise Kitap ehlidir ve bu daha uygundur. Çünkü hakikatte kendilerine kitap verilenler peygamberlerdir; nitekim Allah peygamberlerden başkasına kitap vermemiştir. Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } [En'âm 89] “İşte onlar kendilerine kitap verdiklerimizdir”, { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } [Nisâ 163] “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” ve { آتانِيَ الْكِتابَ } [Meryem 30] “Bana kitabı verdi” buyurduğu gibi.
٣٠] وَإِذَا حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا لَا يَدْخُلُهُ التَّخْصِيصُ، لِأَنَّ كُلَّ الْأَنْبِيَاءِ آمَنُوا بِكُلِّ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِذَا قُلْنَا بِمَا قَالُوا بِهِ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَاثْنَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً مَعَهُ أَوْ عَدَدًا قَلِيلًا، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Sözü bu manaya hamlettiğimizde ona tahsis girmez; çünkü bütün peygamberler bütün peygamberlere iman etmişlerdir. Şayet onların dediklerini söylersek, kendilerine kitap verilenlerden murat Abdullah b. Selâm ve onunla birlikte olan iki veya üç kişi yahut az sayıda kimse olur; O'nun:
وَمِنْ هؤُلاءِ غَيْرَ الْمَذْكُورِينَ، وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا يَكُونُ مَخْرَجُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ قَسَّمَ الْقَوْمَ قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا الْمُشْرِكِينَ وَتَكَلَّمَ فِيهِمْ وَفَرَغَ مِنْهُمْ وَالثَّانِي أَهْلَ الْكِتَابِ وَهُوَ بُعْدٌ فِي بَيَانِ أَمْرِهِمْ، وَالْوَقْتُ وَقْتُ جَرَيَانِ ذِكْرِهِمْ، فَإِذَا قَالَ هَؤُلَاءِ يَكُونُ مُنْصَرِفًا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ هُمْ فِي وَصْفِهِمْ، وَإِذَا قَالَ أُولَئِكَ يَكُونُ مُنْصَرِفًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ وَتَحَقَّقَ أَمْرُهُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ الْجِدَالُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخِلَافَ فِي
{ وَمِنْ هؤُلاءِ } “bunlardan da” buyruğundan murat ise zikredilenlerin dışındakiler olur. Bizim zikrettiğimize göre ise sözün gelişi sanki kavmi iki kısma ayırmış gibi olur: Birincisi müşriklerdir; onlar hakkında konuşulmuş ve bitirilmiştir. İkincisi ise Kitap ehlidir; bu da onların durumunun beyanında [yeni] bir kısımdır ve vakit onların zikrinin cereyan ettiği vakittir. Dolayısıyla O 'bunlar' dediğinde bu, vasıfları anlatılan Kitap ehline raci olur; 'onlar' dediğinde ise önceden zikredilen ve durumları gerçekleşen müşriklere raci olur. Bu tefsire göre mücadele en güzel vecihler üzere cereyan etmiş olur. Çünkü...
الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَئِمَّةِ قَرِيبٌ مِنَ الْخِلَافِ فِي فَضِيلَةِ الرُّؤَسَاءِ وَالْمُلُوكِ، فَإِذَا اخْتَلَفَ حِزْبَانِ فِي فَضِيلَةِ مَلِكَيْنِ أَوْ رَئِيسَيْنِ، وَأَدَّى الِاخْتِلَافُ إِلَى الِاقْتِتَالِ يَكُونُ أَقْوَى كَلَامٍ يَصْلُحُ بَيْنَهُمْ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ هَذَانِ الْمَلِكَانِ مُتَوَافِقَانِ مُتَصَادِقَانِ، فَلَا مَعْنَى لنزاعكم فكذلك هاهنا قال النبي ﵌ نَحْنُ آمَنَّا بِالْأَنْبِيَاءِ وَهُمْ آمَنُوا بِي فَلَا مَعْنَى لِتَعَصُّبِكُمْ لَهُمْ وَكَذَلِكَ أَكَابِرُكُمْ وَعُلَمَاؤُكُمْ آمَنُوا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الْكافِرُونَ تَنْفِيرًا لَهُمْ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ، يَعْنِي أَنَّكُمْ آمَنْتُمْ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَامْتَزْتُمْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِكُلِّ فَضِيلَةٍ، إِلَّا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ الْوَاحِدَةَ، وبإنكارها تلحقون بِهِمْ وَتُبْطِلُونَ مَزَايَاكُمْ، فَإِنَّ الْجَاحِدَ بِآيَةٍ يَكُونُ كافرا.
...peygamberler ve önderler hakkındaki ihtilaf, reislerin ve hükümdarların fazileti hakkındaki ihtilafa benzer. İki fırka iki hükümdarın veya iki reisin fazileti hakkında ihtilaf edip bu ihtilaf çatışmaya vardığında, aralarını düzeltecek en güçlü söz onlara: "Bu iki hükümdar birbiriyle uyumludur ve birbirini doğrulamaktadır; dolayısıyla çekişmenizin hiçbir anlamı yoktur" denilmesidir. İşte burada da Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle demiştir: "Biz peygamberlere iman ettik, onlar da bana iman ettiler; dolayısıyla onlar adına taassup göstermenizin bir anlamı yoktur; aynı şekilde büyükleriniz ve âlimleriniz de iman ettiler." Sonra Yüce Allah onları içinde bulundukları durumdan nefret ettirmek üzere: { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الْكافِرُونَ } “Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder” buyurdu. Yani siz her şeye iman ettiniz ve her faziletle müşriklerden ayrıldınız; ancak bu tek mesele müstesnadır. Onu inkâr etmekle onlara katılmış ve meziyetlerinizi batıl kılmış olursunuz; zira tek bir ayeti bile inkâr eden kimse kâfir olur.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Ankebût Suresi (29), 48-49. Ayetler]
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) } “Sen bundan önce ne bir kitap okuyordun ne de onu sağ elinle yazıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi. Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ هَذِهِ دَرَجَةٌ أُخْرَى بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ عَلَى التَّرْتِيبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُجَادِلَ إِذَا ذَكَرَ مَسْأَلَةً مُخْتَلَفًا فِيهَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ: الزَّكَاةُ تَجِبُ فِي مَالِ الصَّغِيرِ، فَإِذَا قِيلَ لَهُ لِمَ؟ فَيَقُولُ كَمَا تَجِبُ النَّفَقَةُ فِي مَالِهِ، وَلَا يَذْكُرُ أَوَّلًا الْجَامِعَ بَيْنَهُمَا، فَإِنْ قَنِعَ الطَّالِبُ بِمُجَرَّدِ التَّشْبِيهِ وَأَدْرَكَ مِنْ نَفْسِهِ الْجَامِعَ فَذَاكَ، وَإِنْ لَمْ يُدْرِكْ أَوْ لَمْ يَقْنَعْ يُبْدِي الْجَامِعَ، فَيَقُولُ كِلَاهُمَا مَالٌ فَضَلَ عَنِ الْحَاجَةِ فَيَجِبُ فكذلك هاهنا ذَكَرَ أَوَّلًا التَّمْثِيلَ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ [العنكبوت: ٤٧] ثُمَّ ذَكَرَ الْجَامِعَ وَهُوَ الْمُعْجِزَةُ، فَقَالَ مَا عِلْمُ كَوْنِ تِلْكَ الْكُتُبِ مُنَزَّلَةً إِلَّا بِالْمُعْجِزَةِ، وَهَذَا الْقُرْآنُ مِمَّنْ لَمْ يَكْتُبْ وَلَمْ يَقْرَأْ عَيْنُ الْمُعْجِزَةِ، فَيُعْرَفُ كَوْنُهُ مُنَزَّلًا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ فِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ، وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ إِذَا كَانَ قَارِئًا كَاتِبًا مَا كَانَ يُوجِبُ كَوْنَ هَذَا الْكَلَامِ كَلَامَهُ، فَإِنَّ جَمِيعَ كَتَبَةِ الْأَرْضِ وَقُرَّائِهَا لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، لَكِنْ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ يَكُونُ لِلْمُبْطِلِ وَجْهُ ارْتِيَابٍ، وَعَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ لَا وَجْهَ لِارْتِيَابِهِ فَهُوَ أَدْخَلُ فِي الْإِبْطَالِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] أَيْ مِنْ مِثْلِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَكَقَوْلِهِ: الم ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ١، ٢] .
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce ne bir kitap okuyordun ne de onu sağ elinle yazıyordun.” Bu, daha önce tertip üzere geçenlerden sonraki bir diğer derecedir. Çünkü münazara eden kimse ihtilaflı bir meseleyi zikrettiğinde -nitekim bir kimsenin: "Küçüğün malında zekât vaciptir" demesi gibi- kendisine: "Niçin?" denilirse, "Tıpkı onun malında nafakanın vacip olması gibi" der ve ilk başta ikisi arasındaki ortak vasfı (câmi') zikretmez. Şayet muhatap sadece benzetmeyle ikna olup aralarındaki ortak vasfı kendiliğinden idrak ederse mesele yoktur; şayet idrak etmez veya ikna olmazsa ortak vasfı ortaya koyup: "Her ikisi de ihtiyaç fazlası maldır, dolayısıyla vacip olur" der. İşte burada da ilk olarak O'nun: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } [Ankebût 47] “İşte böylece sana da [Kitabı] indirdik” buyruğuyla temsili zikretti; sonra da ortak vasfı, yani mucizeyi zikretti. Dolayısıyla o kitapların indirilmiş olduğunun bilinmesi ancak mucize ile olmuştur; yazmayan ve okumayan bir kimseden gelen bu Kur'an ise mucizenin ta kendisidir, böylece onun indirilmiş olduğu bilinir. Yüce Allah'ın: { إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Öyle olsaydı batıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” buyruğunda latif bir mana vardır: Peygamber okuyan ve yazan biri olsaydı bile bu, bu sözün onun sözü olmasını gerektirmezdi; zira yeryüzünün bütün kâtipleri ve okuyucuları buna güç yetiremezler. Fakat o takdirde batıla sapan kimse için bir şüphe yönü bulunurdu; oysa mevcut durumunda onun şüphe etmesi için hiçbir gerekçe yoktur, dolayısıyla bu onların iddialarını iptal etmede daha kesindir. Bu durum Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [Bakara 23] “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin” yani Muhammed [aleyhisselâm] gibi birinden getirin buyruğu ile { الم ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Bakara 1-2] “Elif. Lâm. Mîm. Bu, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kitaptır” buyruğu gibidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ قَوْلُهُ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ مُخْتَرَعَاتِ الْآدَمِيِّينَ، لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ لَهُ كَلَامٌ مُخْتَرَعٌ يَقُولُ هَذَا مِنْ قَلْبِي وَخَاطِرِي، وَإِذَا حَفِظَهُ مِنْ غَيْرِهِ يَقُولُ إِنَّهُ فِي قَلْبِي وَصَدْرِي، فَإِذَا قَالَ: فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ لَا يَكُونُ مِنْ صَدْرِ أحد منهم، والجاهل يستحيل منه ذلك ظهور له من الصدور ويلتحقون عنده هَذِهِ الْأُمَّةِ بِالْمُشْرِكِينَ، فَظُهُورُهُ مِنَ اللَّهِ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir.” O'nun: { فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde” buyruğu, onun insanların uydurmalarından olmadığına bir işarettir. Çünkü uydurma bir sözü olan kimse: "Bu benim kalbimdendir, zihnimdendir" der; onu bir başkasından ezberlediğinde ise: "O benim kalbimdedir, göğsümdedir" der. Dolayısıyla { فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } buyurunca o söz onlardan hiçbirinin göğsünden [çıkmış] olmaz. Cahil kimsenin ise bunu göğüslerden ortaya koyması imkânsızdır ve bu ümmet nezdinde [bu sözü uyduranlar] müşriklere katılırlar; o halde onun zuhuru Allah'tandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ قال هاهنا الظَّالِمُونَ ومن قبل قال الْكافِرُونَ [العنكبوت: ٤٧] مَعَ أَنَّ الْكَافِرَ ظَالِمٌ وَلَا تَنَافِيَ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ وَفِيهِ فَائِدَةٌ، وَهِيَ أَنَّهُمْ قَبْلَ بَيَانِ الْمُعْجِزَةِ قِيلَ لَهُمْ إِنَّ لَكُمُ الْمَزَايَا فَلَا تُبْطِلُوهَا بِإِنْكَارِ مُحَمَّدٍ فَتَكُونُوا كَافِرِينَ، فَلَفْظُ الْكَافِرِ هُنَاكَ كَانَ بَلِيغًا يَمْنَعُهُمْ مِنْ ذَلِكَ لِاسْتِنْكَافِهِمْ عَنِ الْكُفْرِ، ثُمَّ بَعْدَ بَيَانِ الْمُعْجِزَةِ قَالَ لَهُمْ إِنْ جَحَدْتُمْ هَذِهِ الْآيَةَ لَزِمَكُمْ إِنْكَارُ إِرْسَالِ الرُّسُلِ فَتَلْتَحِقُونَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بِالْمُشْرِكِينَ حُكْمًا، وَتَلْتَحِقُونَ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْمُشْرِكِينَ حَقِيقَةً فَتَكُونُوا ظَالِمِينَ، أَيْ مُشْرِكِينَ، كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ الشرك ظلم عظيم، فهذا اللفظ هاهنا أبلغ وذلك اللفظ هناك أبلغ. ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah: { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ } “Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder” buyurdu. Burada 'zalimler', daha önce ise 'kâfirler' [Ankebût 47] buyurmuştur; oysa kâfir zâlimdir ve iki söz arasında bir çelişki yoktur. Bunda bir fayda vardır: Mucizenin beyanından önce onlara: "Sizin üstün meziyetleriniz vardır, Muhammed'i inkâr ederek bunları batıl kılmayın, yoksa kâfirlerden olursunuz" denilmişti. Oradaki 'kâfir' lafzı, küfürden imtina ettikleri için onları bundan meneden beliğ bir ifadeydi. Sonra mucizenin açıklanmasından sonra onlara: "Şayet bu ayeti inkâr ederseniz peygamberlerin gönderilmesini inkâr etmeniz gerekir; böylece işin başında hükmen müşriklere katılmış olursunuz; bu ayet karşısında ise hakikaten müşriklere katılmış olursunuz da zalimler, yani müşrikler olursunuz" denilmiştir; nitekim şirkin büyük bir zulüm olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla bu lafız burada daha beliğdir, o lafız da orada daha beliğdir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٠]
[Ankebût Suresi (29), 50. Ayet]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠)
{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) } “Ve dediler ki: 'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır; ben ise ancak apaçık bir uyarıcıyım.'”
لَمَّا فَرَغَ مِنْ ذِكْرِ دَلِيلٍ مِنْ جَانِبِ النَّبِيِّ ﵇ ذَكَرَ شُبْهَتَهُمْ وَهِيَ بِذِكْرِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ وَالْمَقِيسِ، فَقَالُوا إِنَّكَ تَقُولُ إِنَّهُ أُنْزِلَ إِلَيْكَ كِتَابٌ كَمَا أُنْزِلَ إِلَى مُوسَى وَعِيسَى، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ مُوسَى أُوتِيَ تِسْعَ آيَاتٍ عُلِمَ بِهَا كَوْنُ الْكِتَابِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنْتَ مَا أُوتِيتَ شَيْئًا مِنْهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْشَدَ نَبِيَّهُ إِلَى أَجْوِبَةِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْهَا قَوْلُهُ: إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَوَجْهُهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﵌ ادَّعَى الرِّسَالَةَ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ الرِّسَالَةِ الْآيَةُ الْمُعْجِزَةُ، لِأَنَّ الرَّسُولَ يُرْسَلُ أَوَّلًا وَيَدْعُو إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ إِنْ تَوَقَّفَ الْخَلْقُ فِي قَبُولِهِ أَوْ طَلَبُوا مِنْهُ دَلِيلًا، فَاللَّهُ إِنْ رَحِمَهُمْ بَيَّنَ رِسَالَتَهُ وَإِنْ لَمْ يَرْحَمْهُمْ لَا يُبَيِّنْ، فَقَالَ أَنَا السَّاعَةَ رَسُولٌ وَأَمَّا الْآيَةُ فَاللَّهُ إِنْ أَرَادَ يُنْزِلْهَا وَإِنْ لَمْ يُرِدْ لَا يُنْزِلْهَا وَهَذَا لِأَنَّ مَا هُوَ مِنْ ضَرُورَاتِ الشَّيْءِ إِذَا خَلَقَ اللَّهُ الشَّيْءَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَخْلُقَهَا كَالْمَكَانِ مِنْ ضَرُورَاتِ الْإِنْسَانِ فَلَا يَخْلُقُ اللَّهُ إِنْسَانًا إِلَّا وَيَكُونُ قَدْ خَلَقَ مَكَانًا أَوْ يَخْلُقُهُ مَعَهُ، لَكِنَّ الرِّسَالَةَ وَالْمُعْجِزَةَ لَيْسَتَا كَذَلِكَ فَاللَّهُ إِذَا خَلَقَ رَسُولًا وَجَعَلَهُ رَسُولًا لَيْسَ مِنْ ضَرُورَاتِهِ أَنْ تُعْلَمَ لَهُ مُعْجِزَةٌ، وَلِهَذَا عُلِمَ وُجُودُ رُسُلٍ كَشِيثَ وَإِدْرِيسَ وَشُعَيْبٍ وَلَمْ تُعْلَمْ لَهُمْ مُعْجِزَةٌ فَإِنْ قِيلَ عُلِمَ رِسَالَتُهُمْ، نَقُولُ مَنْ ثَبَتَتْ رِسَالَتُهُ بِلَا مُعْجِزَةٍ فَنَبِيُّنَا كَذَلِكَ لَا حَاجَةَ لَهُ إِلَى مُعْجِزَةٍ لِأَنَّ رِسَالَتَهُ عُلِمَتْ بِقَوْلِ مُوسَى وَعِيسَى فَتَبَيَّنَ بُطْلَانُ قَوْلِهِمْ لِمَ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ آيَةٌ؟ وَهَذَا لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا سَبْقَ الْآيَةِ وَلَيْسَتْ شَرْطًا حَتَّى تَسْبِقَهَا، بَلَى إِنْ كَانَ لَهُمْ سُؤَالٌ فَطَرِيقُهُ أَنْ يَقُولُوا يَا أَيُّهَا الْمُدَّعِي نَحْنُ لَا نُكَذِّبُكَ وَلَا نُصَدِّقُكَ لَكِنَّا نُرِيدُ أَنْ يُبَيِّنَ اللَّهُ لَنَا آيَةً تُخَلِّصُنَا مِنْ تَصْدِيقِ الْمُتَنَبِّي وَتَكْذِيبِ النَّبِيِّ وَنَعْلَمُ بِهَا كَوْنَكَ نَبِيًّا وَنُؤْمِنُ بِكَ، فَبَعْدَ ذَلِكَ مَا كَانَ يَبْعُدُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ أَنْ يُنْزِلَ آيَةً.
Peygamber [aleyhisselâm] cihetinden olan delili zikretmeyi tamamlayınca, onların şüphesini zikretti ki o da kıyas edilen ile kıyas konusu olan arasındaki farkı zikretmektir. Şöyle dediler: "Sen Mûsâ ve Îsâ'ya kitap indirildiği gibi sana da kitap indirildiğini söylüyorsun; oysa durum böyle değildir. Çünkü Mûsâ'ya kitabın Allah katından olduğunun bilinmesini sağlayan dokuz mucize verilmişti; sana ise bunlardan hiçbir şey verilmedi." Sonra Yüce Allah bu şüphenin cevaplarını Peygamberine bildirdi; bunlardan biri O'nun: { إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “Mucizeler ancak Allah'ın katındadır” buyruğudur. Bunun izahı şöyledir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] risalet davasında bulundu; oysa risaletin şartı mucize ayet değildir. Çünkü peygamber önce gönderilir ve Allah'a davet eder; sonra şayet insanlar onu kabul etmekte tereddüt eder veya ondan bir delil isterlerse, Allah onlara merhamet ederse risaletini açıklar, merhamet etmezse açıklamaz. Peygamber şöyle demiştir: "Ben şu anda bir elçiyim; mucizeye gelince, Allah dilerse onu indirir, dilemezse indirmez." Bu böyledir; çünkü bir şeyin zaruriyatından olan bir hususu Allah o şeyi yarattığında mutlaka yaratmalıdır; nitekim mekân insanın zaruriyatındandır, dolayısıyla Allah bir insan yaratmaz ki bir mekân yaratmış veya onunla beraber mekânı da yaratmış olmasın. Fakat risalet ile mucize böyle değildir; zira Allah bir elçi yaratıp onu elçi kıldığında, onun bir mucizesinin bilinmesi risaletin zaruriyatından değildir. Bu sebeple Şît, İdrîs ve Şuayb gibi peygamberlerin varlığı bilinmiş fakat onlar için bir mucize bilinmemiştir. Şayet: "Onların risaleti bilinmiştir" denilirse, deriz ki: Risaleti mucizesiz sabit olan kimse gibi Peygamberimizin de bir mucizeye ihtiyacı yoktur; çünkü onun risaleti Mûsâ ve Îsâ'nın sözleriyle bilinmiştir. Böylece onların: "Ona niçin bir mucize indirilmedi?" sözlerinin batıl olduğu açığa çıkmıştır. Bu böyledir; çünkü onlar mucizenin önceden gelmesini talep etmişlerdir; oysa mucize, peygamberlikten önce gelecek bir şart değildir. Evet, şayet soracak olsalardı bunun yolu şöyle demeleriydi: "Ey davacı! Biz seni ne yalanlıyor ne de doğruluyoruz; fakat sahte peygamberi doğrulamaktan ve hakiki peygamberi yalanlamaktan kurtulmamız, senin peygamber olduğunu bilmemiz ve sana iman etmemiz için Allah'ın bize bir mucize açıklamasını istiyoruz." Bundan sonra Allah'ın rahmetinden bir mucize indirmesi uzak bir ihtimal olmazdı.
ثُمَّ قَوْلُهُ: وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ مَعْنَاهُ أَنَّ الْآيَةَ عِنْدَ اللَّهِ يُنْزِلُهَا أَوْ لَا يُنْزِلُهَا لَا تَتَعَلَّقُ بِي مَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَلَيْسَ لِي عَلَيْهِ حُكْمٌ بِشَيْءٍ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ بَيَانِ فَسَادِ شُبْهَتِهِمْ مِنْ وَجْهٍ بَيَّنَ فَسَادَهَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَقَالَ هَبْ أَنَّ إِنْزَالَ الْآيَةِ شَرْطٌ لَكِنَّهُ وجد وهو في نفس الكتاب.
Sonra O'nun: { وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ise ancak apaçık bir uyarıcıyım” buyruğunun manası şudur: Mucize Allah katındadır; onu indirir veya indirmez, bu benimle ilgili değildir; ben ancak bir uyarıcıyım ve O'nun üzerinde hiçbir şeye dair bir hükmüm yoktur. Sonra onların şüphesinin bozukluğunu bir yönden açıkladıktan sonra diğer bir yönden daha açıkladı ve şöyle dedi: Farz edelim ki mucizenin indirilmesi bir şarttır; fakat o zaten gerçekleşmiştir ve Kitabın bizzat kendisindedir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Ankebût Suresi (29), 51-52. Ayetler]
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢)
{ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) } “Kendilerine okunmakta olan Kitabı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Batıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.'”
فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ يَعْنِي إِنْ كَانَ إِنْزَالُ الْآيَةِ شَرْطًا/ فَلَا يُشْتَرَطُ إِلَّا إِنْزَالُ آيَةٍ وَقَدْ أُنْزِلَ وَهُوَ الْقُرْآنُ فَإِنَّهُ مُعْجِزَةٌ ظَاهِرَةٌ بَاقِيَةٌ وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ عِبَارَةٌ تُنْبِئُ عَنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ آيَةً فَوْقَ الْكِفَايَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ أَمَا يَكْفِي لِلْمُسِيءِ أَنْ لَا يُضْرَبَ حَتَّى يَتَوَقَّعَ الْإِكْرَامَ يُنْبِئُ عَنْ أَنَّ تَرْكَ الضَّرْبِ فِي حَقِّهِ كَثِيرٌ فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ وَهَذَا لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزَةٌ أَتَمُّ مِنْ كُلِّ مُعْجِزَةٍ تَقَدَّمَتْهَا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ وُجِدَتْ ومادامت فَإِنَّ قَلْبَ الْعَصَا ثُعْبَانًا وَإِحْيَاءَ الْمَيِّتِ لَمْ يَبْقَ لَنَا مِنْهُ أَثَرٌ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ وَاحِدٌ يُؤْمِنُ بِكُتُبِ اللَّهِ وَيُكَذِّبُ بِوُجُودِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهَا مَعَهُ بِدُونِ الْكِتَابِ وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ بَاقٍ لَوْ أَنْكَرَهُ وَاحِدٌ فَنَقُولُ لَهُ فَأْتِ بِآيَةٍ مِنْ مِثْلِهِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ قَلْبَ الْعَصَا ثُعْبَانًا كَانَ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَرَهُ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَقَدْ وَصَلَ إلى المشرق والمغرب وسمعه كل أحد، وهاهنا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ آيَاتِ النَّبِيِّ ﵇ كَانَتْ أَشْيَاءَ لَا تَخْتَصُّ بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَتِهَا
Yüce Allah şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitabı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” Yani şayet mucize indirilmesi bir şart ise, ancak bir mucizenin indirilmesi şart koşulur; o da indirilmiştir ki o Kur'an'dır; zira o apaçık ve baki bir mucizedir. O'nun: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } “Onlara yetmedi mi?” buyruğu, Kur'an'ın kâfi gelmenin de üzerinde bir delil olduğunu bildiren bir ifadedir. Çünkü bir kimse: "Kötülük yapana dövülmemesi yetmez mi ki bir de ikram bekliyor?" dediğinde bu söz, dayaktan vazgeçmenin onun hakkında çok bile olduğunu bildirir. Tıpkı bunun gibi: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } buyruğu da böyledir. Bunun sebebi Kur'an'ın kendisinden önceki bütün mucizelerden daha kâmil bir mucize olmasıdır. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: O mucizeler var olmuş ve devam etmemiştir; zira asânın ejderhaya dönüşmesinden ve ölünün diriltilmesinden bize hiçbir iz kalmamıştır. Şayet bir kimse Allah'ın kitaplarına inanmayıp bu şeylerin varlığını yalanlasa, Kitap olmaksızın onun aleyhine bunları ispat etmek mümkün olmaz. Kur'an'a gelince; o bakidir, bir kimse onu inkâr edecek olsa ona: "Öyleyse onun benzerinden bir ayet getir" deriz. İkincisi: Asânın ejderhaya dönüşmesi tek bir mekânda idi ve o mekânda bulunmayan kimse onu görmedi. Kur'an'a gelince; o doğuya ve batıya ulaşmış ve onu herkes işitmiştir. Burada latif bir nükte vardır: Peygamber'in [aleyhisselâm] mucizeleri bir mekâna mahsus olup diğerine mahsus olmayan şeylerdi. Zira bunların arasında...
انْشِقَاقَ الْقَمَرِ وَهُوَ يَعُمُّ الْأَرْضَ، لِأَنَّ الْخُسُوفَ إِذَا وَقَعَ عَمَّ وَذَلِكَ لِأَنَّ نُبُوَّتَهُ كَانَتْ عَامَّةً لَا تَخْتَصُّ بِقُطْرٍ دُونَ قُطْرٍ وَغَاضَتْ بُحَيْرَةُ سَاوَةَ فِي قُطْرٍ وَسَقَطَ إِيوَانُ كِسْرَى فِي قُطْرٍ وَانْهَدَّتِ الْكَنِيسَةُ بِالرُّومِ فِي قُطْرٍ آخَرَ إِعْلَامًا بِأَنَّهُ يَكُونُ أَمْرٌ عَامٌّ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ غَيْرَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ الْكَافِرَ الْمُعَانِدَ يَقُولُ إِنَّهُ سِحْرٌ عُمِلَ بِدَوَاءٍ، وَالْقُرْآنُ لَا يُمْكِنُ هَذَا الْقَوْلُ فِيهِ.
...bütün yeryüzünü kapsayan ayın yarılması da vardır; çünkü ay tutulması vuku bulduğunda umumi olur. Bunun sebebi onun peygamberliğinin bir bölgeye mahsus olmayıp umumi olmasıdır. Bir bölgede Sâve gölü kurumuş, bir bölgede Kisrâ'nın eyvanı yıkılmış ve diğer bir bölgede Bizans'taki kilise çökmüştür; bütün bunlar umumi bir işin gerçekleşeceğini bildirmek içindir. Üçüncüsü: Bu mucizenin dışındakiler hakkında inatçı kâfir: "Bu bir ilaçla yapılmış sihirdir" diyebilir; Kur'an hakkında ise bu sözü söylemek mümkün değildir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً إِشَارَةً إِلَى أَنَّا جَعَلْنَاهُ مُعْجِزَةً رَحْمَةً عَلَى الْعِبَادِ لِيَعْلَمُوا بِهَا الصَّادِقَ، وَهَذَا لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ إِظْهَارَ الْمُعْجِزَةِ عَلَى يَدِ الصَّادِقِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ، وَكَانَ لَهُ أَنْ لَا يُظْهِرَ فَيَبْقَى الْخَلْقُ فِي وَرْطَةِ تَكْذِيبِ الصَّادِقِ أَوْ تَصْدِيقِ الْكَاذِبِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ لَا يَتَمَيَّزُ عَنِ الْمُتَنَبِّي لَوْلَا الْمُعْجِزَةُ، لَكِنَّ اللَّهَ لَهُ ذَلِكَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ وَقَوْلُهُ: وَذِكْرى إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ بَاقِيَةٌ يَتَذَكَّرُ بِهَا كُلُّ مَنْ يَكُونُ مَا بَقِيَ الزَّمَانُ.
Sonra Yüce Allah: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً } “Şüphesiz bunda elbette bir rahmet vardır” buyurarak, doğru söyleyeni onunla bilsinler diye onu kullara bir rahmet olarak mucize kıldığımıza işaret etmiştir. Zira açıkladığımız üzere, doğru söyleyenin elinde mucizenin zuhur etmesi Allah'tan bir rahmettir. O'nun mucizeyi göstermeme [ihtimali de] vardı; bu takdirde yaratılanlar doğru söyleyeni yalanlama veya yalancıyı doğrulama girdabında kalırlardı; çünkü mucize olmasaydı peygamber sahte peygamberden ayırt edilemezdi. Fakat bu Allah'a aittir; O dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder. O'nun: { وَذِكْرى } “ve bir öğüt vardır” buyruğu da onun zaman devam ettikçe var olan herkesin kendisiyle ibret alacağı baki bir mucize olduğuna işarettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يَعْنِي هَذِهِ الرَّحْمَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْمُعْجِزَةَ كَانَتْ غَضَبًا عَلَى الْكَافِرِينَ لِأَنَّهَا قَطَعَتْ أَعْذَارَهُمْ وَعَطَّلَتْ إِنْكَارَهُمْ.
Sonra Yüce Allah: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir topluluk için” buyurdu; yani bu rahmet müminlere mahsustur. Çünkü mucize kâfirler için bir gazap olmuştur; zira mazeretlerini kesmiş ve inkârlarını hükümsüz kılmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً لَمَّا ظَهَرَتْ رِسَالَتُهُ وَبَهَرَتْ دَلَالَتُهُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ الْمُعَانِدُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَالَ كَمَا يَقُولُ الصَّادِقُ إِذَا كُذِّبَ وَأَتَى بِكُلِّ مَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ وَلَمْ يُصَدَّقْ اللَّهُ يَعْلَمُ صِدْقِي وَتَكْذِيبَكَ أَيُّهَا الْمُعَانِدُ وَهُوَ عَلَى مَا أَقُولُ شَهِيدٌ يَحْكُمُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، كُلُّ ذَلِكَ إِنْذَارٌ وَتَهْدِيدٌ يُفِيدُهُ تَقْرِيرًا وَتَأْكِيدًا، ثُمَّ بَيَّنَ كَوْنَهُ كَافِيًا بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ. فَقَالَ: يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وهاهنا مَسْأَلَةٌ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } “De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter.'” Onun risaleti açığa çıkıp delili galebe çaldığı halde Kitap ehlinden olan inatçılar iman etmeyince, peygamber -tıpkı yalanlanan ve doğruluğuna delalet eden her şeyi getirdiği halde doğrulanmayan sadık kimsenin söylediği gibi- şöyle dedi: Ey muannid! Allah benim doğruluğumu ve senin yalanlamanı bilir; O benim söylediklerime şahittir, benimle sizin aranızda hüküm verir. Bütün bunlar ikrar ve tekit ifade eden bir uyarı ve tehdittir. Sonra her şeyi bilen olduğunu bildirerek O'nun kâfi geldiğini beyan etti ve: { يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanı bilir” buyurdu. Burada bir mesele vardır:
وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الرَّعْدِ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْدِ: ٤٣] فَأَخَّرَ شَهَادَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ قَدَّمَهَا حَيْثُ قَالَ: فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٧] وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ أَيْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَنَقُولُ الْكَلَامُ هُنَاكَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ، فَاسْتُدِلَّ عَلَيْهِمْ بِشَهَادَةِ غَيْرِهِمْ ثُمَّ/ إِنَّ شَهَادَةَ اللَّهِ أَقْوَى فِي إِلْزَامِهِمْ مِنْ شَهَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وهاهنا الْكَلَامُ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَشَهَادَةُ الْمَرْءِ عَلَى نَفْسِهِ هُوَ إِقْرَارُهُ وَهُوَ أَقْوَى الْحُجَجِ عَلَيْهِ فَقَدَّمَ مَا هُوَ أَلْزَمُ عَلَيْهِمْ.
O da şudur: Yüce Allah Ra'd Suresi'nin sonunda: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [Ra'd 43] “İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitabın ilmi bulunanlar yeter'” buyurarak Kitap ehlinin şahitliğini sona bırakmış; bu surede ise: { فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } [Ankebût 47] “Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler” ve 'bunlardan da ona iman edenler vardır' yani Kitap ehlinden buyurarak öne almıştır. Biz deriz ki: Oradaki hitap müşriklerledir; dolayısıyla onların aleyhine başkalarının şahitliğiyle delil getirilmiştir; sonra Allah'ın şahitliği onları ilzam etmede Allah'tan başkasının şahitliğinden daha güçlüdür. Buradaki hitap ise Kitap ehlinedir; kişinin kendi aleyhine şahitliği ise onun ikrarıdır ve aleyhindeki delillerin en güçlüsüdür. Bu sebeple onları daha çok ilzam eden delil öne alınmıştır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الطَّرِيقَيْنِ فِي إِرْشَادِ الْفَرِيقَيْنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ عَادَ إِلَى الْكَلَامِ الشَّامِلِ لَهُمَا وَالْإِنْذَارِ الْعَامِّ فَقَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا سِوَى اللَّهِ لِأَنَّ مَا سِوَى اللَّهِ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ هَالِكٌ بِقَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَكُلُّ مَا هَلَكَ فَقَدْ بَطَلَ فَكُلُّ هَالِكٍ بَاطِلٌ وَكُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ بَاطِلٌ، فَمَنْ آمَنَ بِمَا سِوَى اللَّهِ فَقَدْ آمَنَ بِالْبَاطِلِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah, iki fırkayı (müşrikler ile Ehl-i Kitabı) irşad etmedeki iki yolu beyan edince, her ikisini de kapsayan söze ve genel uyarıya dönüp şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Bâtıla inanıp Allah’ı inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” Yani Allah'tan başkasına inananlar; zira Allah'ın dışındaki her şey bâtıldır. Çünkü O'nun: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas 88] “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” buyruğu gereğince [O'nun dışındaki her şey] yok olucudur. Yok olan her şey ise bâtıl olmuştur; dolayısıyla her yok olucu bâtıldır ve Allah'tan başka her şey de bâtıldır. Kim Allah'tan başkasına inanırsa bâtıla inanmış olur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ يَقْتَضِي الْحَصْرَ أَيْ مَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ بِالْبَاطِلِ وَالْكُفْرِ بِاللَّهِ فَهُوَ خَاسِرٌ فَمَنْ يَأْتِي بِأَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ خَاسِرًا فَنَقُولُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ الْآتِي بِأَحَدِهِمَا لَا يَكُونُ آتِيًا بِالْآخَرِ، أَمَّا الْآتِي بِالْإِيمَانِ بِمَا سِوَى اللَّهِ فَلِأَنَّهُ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَجَعَلَ غَيْرَ اللَّهِ مِثْلَ غَيْرِهِ لَكِنَّ غَيْرَهُ عَاجِزٌ جَاهِلٌ مُمْكِنٌ بَاطِلٌ فَيَكُونُ اللَّهُ كَذَلِكَ فَيَكُونُ إِنْكَارًا لِلَّهِ وَكُفْرًا بِهِ، وَأَمَّا مَنْ كَفَرَ بِهِ وَأَنْكَرَهُ فَيَكُونُ قَائِلًا بِأَنَّ الْعَالَمَ لَيْسَ لَهُ إِلَهٌ مُوجِدٌ فَوُجُودُ الْعَالَمِ مِنْ نَفْسِهِ، فَيَكُونُ قَائِلًا بِأَنَّ الْعَالَمَ وَاجِبٌ وَالْوَاجِبُ إِلَهٌ، فَيَكُونُ قَائِلًا بِأَنَّ غَيْرَ اللَّهِ إِلَهٌ فَيَكُونُ إِثْبَاتًا لِغَيْرِ اللَّهِ وإيمانا به.
Birincisi: O'nun: { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğu hasr (sınırlama) ifade eder. Yani bâtıla inanıp Allah'ı inkâr eden kimse ziyandadır. O halde bunlardan birini yapıp diğerini yapmayan kimsenin ziyanda olmaması gerekir. Biz deriz ki: Birini yapanın diğerini yapmamış olması imkânsızdır. Allah'tan başkasına iman edene gelince; o, Allah'a şirk koşmuş ve Allah'tan başkasını O'nun benzeri kılmıştır. Halbuki O'nun dışındaki [varlıklar] acizdir, cahildir, mümkindir (varlığı zorunlu değildir) ve bâtıldır; böylece Allah'ı da öyle [aciz ve muhtaç] saymış olur ki bu da Allah'ı inkâr etmek ve O'na küfretmektir. O'nu inkâr edip tanımayana gelince; o, âlemin var edici bir ilahı olmadığını, dolayısıyla âlemin varlığının kendinden olduğunu söylemiş olur. Böylece âlemin vacib (varlığı zorunlu) olduğunu, vacibin ise ilah olduğunu söylemiş olur. Dolayısıyla Allah'tan başkasının ilah olduğunu söylemiş olur ki bu da Allah'tan başkasını ispat etmek ve ona inanmak demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ الْإِيمَانُ بِمَا سِوَى اللَّهِ كُفْرًا بِهِ، فَيَكُونُ كُلُّ مَنْ آمَنَ بِالْبَاطِلِ فَقَدْ كَفَرَ بِاللَّهِ، فَهَلْ لِهَذَا الْعَطْفِ فَائِدَةٌ غَيْرُ التَّأْكِيدِ الَّذِي هُوَ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ قُمْ وَلَا تَقْعُدْ وَاقْرُبْ مِنِّي وَلَا تَبْعُدْ؟ نَقُولُ نَعَمْ فِيهِ فَائِدَةٌ غَيْرُهَا، وَهُوَ أَنَّهُ ذَكَرَ الثَّانِيَ لِبَيَانِ قُبْحِ الْأَوَّلِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ أَتَقُولُ بِالْبَاطِلِ وَتَتْرُكُ الْحَقَّ لِبَيَانِ أَنَّ الْقَوْلَ بَاطِلٌ قَبِيحٌ.
İkinci Mesele: Allah'tan başkasına iman etmek O'na küfretmek ise ve bâtıla inanan herkes kesinlikle Allah'ı inkâr etmiş oluyorsa, söz söyleyenin: 'Kalk, oturma!' ve 'Bana yaklaş, uzaklaşma!' demesindeki tekit dışında bu atfın bir faydası var mıdır? Biz deriz ki: Evet, bunun dışında bir faydası vardır. O da şudur: Sözün bâtıl ve çirkin olduğunu beyan etmek için kişinin: 'Bâtılı mı söylüyorsun da hakkı terk ediyorsun?' demesi gibi, birincinin çirkinliğini beyan etmek için ikinciyi zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَلْ يَتَنَاوَلُ هَذَا أَهْلَ الْكِتَابِ أَيْ هَلْ هُمْ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ؟ نَقُولُ نَعَمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا صَحَّ عِنْدَهُمْ أَنَّ مُعْجِزَةَ النَّبِيِّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَقَطَعُوا بِهَا وَعَانَدُوا وَقَالُوا إِنَّهَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ، يَكُونُ كَمَنْ رَأَى شَخْصًا يَرْمِي حِجَارَةً، فَقَالَ إِنَّ رَامِيَ الْحِجَارَةِ زِيدٌ يَقْطَعُ بِأَنَّهُ قَائِلٌ بِأَنَّ هَذَا الشَّخْصَ زِيدٌ حَتَّى لَوْ سُئِلَ عَنْ عَيْنِ ذَلِكَ الشَّخْصِ وَقِيلَ لَهُ مَنْ هَذَا الرَّجُلُ يَقُولُ زَيْدٌ، فَكَذَلِكَ هُمْ لَمَّا قَطَعُوا بِأَنَّ مُظْهِرَ الْمُعْجِزَةِ هُوَ اللَّهُ وَقَالُوا بِأَنَّ مُحَمَّدًا مُظْهِرُ هَذَا يَلْزَمُهُمْ أَنْ يَقُولُوا مُحَمَّدٌ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَيَكُونُ إِيمَانًا بِالْبَاطِلِ، وَإِذَا قَالُوا بِأَنَّ مَنْ أَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ لَيْسَ بِإِلَهٍ مَعَ أَنَّهُمْ قَطَعُوا بِخُصُوصِ مُظْهِرِ الْمُعْجِزَةِ يَكُونُونَ قَائِلِينَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمَخْصُوصَ الَّذِي هُوَ اللَّهُ لَيْسَ بِإِلَهٍ فَيَكُونُ كُفْرًا بِهِ، وَهَذَا لَا يَرِدُ عَلَيْنَا فِيمَنْ يَقُولُ فَلَعَلَّ الْعَبْدَ مَخْلُوقُ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مَخْلُوقُ الْعَبْدِ، فَإِنَّهُ أَيْضًا يَنْسُبُ فِعْلَ اللَّهِ إِلَى الْغَيْرِ، كَمَا أَنَّ الْمُعْجِزَةَ فِعْلُ اللَّهِ وَهُمْ نَسَبُوهَا إِلَى غَيْرِهِ لِأَنَّ هَذَا الْقَائِلَ جَهِلَ النِّسْبَةَ، كَمَنْ يَرَى حِجَارَةً رُمِيَتْ وَلَمْ يَرَ عَيْنَ رَامِيهَا، فَيَظُنُّ أَنَّ رَامِيَهَا زَيْدٌ فَيَقُولُ زَيْدٌ هُوَ رَامِي هَذِهِ الْحِجَارَةِ، ثُمَّ إِذَا رَأَى رَامِيَهَا بِعَيْنِهِ وَيَكُونُ غَيْرَ زَيْدٍ لَا يَقْطَعُ بِأَنْ يَقُولَ هُوَ زَيْدٌ، وَأَمَّا إِذَا رَأَى عَيْنَهُ وَرَمْيَهُ لِلْحِجَارَةِ وَقَالَ رَامِي الْحِجَارَةِ زَيْدٌ، يَقْطَعُ بِأَنَّهُ يَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ زَيْدٌ فَظَهَرَ الْفَرْقُ مِنْ/ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا مُعَانِدِينَ عَالِمِينَ بِأَنَّ اللَّهَ مُظْهِرُ تِلْكَ الْمُعْجِزَةِ، وَيَقُولُونَ بِأَنَّهَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ.
Üçüncü Mesele: Bu [ifade] Ehl-i Kitabı da kapsar mı; yani onlar da bâtıla inanıp Allah'ı inkâr etmişler midir? Biz deriz ki: Evet; çünkü onlar, Peygamber'in mucizesinin Allah katından olduğunu kesin olarak anlayıp buna kesin kanaat getirdikten sonra inat edip: 'O Allah'tan başkasının katındandır' dediklerinde, taş atan bir şahsı görüp de: 'Taş atan kişi Zeyd'dir' diyen kimse gibi olurlar; [bu sözüyle o kişi] kesin olarak bu şahsın Zeyd olduğunu söylemektedir; öyle ki bizzat o şahıs hakkında sorulup kendisine: 'Bu adam kimdir?' denilse 'Zeyd'dir' der. Tıpkı bunun gibi onlar da mucizeyi gösterenin Allah olduğunu kesin olarak bildikten sonra: 'Bunu gösteren Muhammed'dir' dediklerinde, 'Muhammed Yüce Allah'tır' demeleri lazım gelir ki bu da bâtıla iman etmek olur. Mucizeyi gösterenin kim olduğunu kesin olarak bildikleri halde: 'Mucizeyi gösteren ilah değildir' dediklerinde ise, Allah olan o muayyen zatın ilah olmadığını söylemiş olurlar ki bu da O'nu inkâr etmektir. Bu durum, 'Belki de kul Allah Teâlâ'nın yaratığıdır veya kulun yaratığıdır' diyen kimse hususunda aleyhimize bir itiraz teşkil etmez. Zira o da, mucizenin Allah'ın fiili olup onların bunu başkasına nisbet etmeleri gibi, Allah'ın fiilini başkasına nisbet etmektedir; fakat bu sözü söyleyen kişi bu nisbeti bilmemektedir. Tıpkı atılan bir taşı görüp de onu atanın bizzat kendisini görmeyen, bu yüzden onu atanın Zeyd olduğunu zannederek: 'Bu taşı atan Zeyd'dir' diyen kimse gibi; daha sonra taşı atanı bizzat gördüğünde ve o da Zeyd'den başkası olduğunda, kesin olarak 'O Zeyd'dir' demez. Fakat onun kendisini ve taş atışını gördüğü halde: 'Taşı atan Zeyd'dir' derse, kesin olarak: 'Bu adam Zeyd'dir' demiş olur. Böylece fark ortaya çıkmıştır; çünkü onlar o mucizeyi gösterenin Allah olduğunu bildikleri halde inat etmişler ve onun Allah'tan başkasının katından olduğunu söylemişlerdir.
ثُمَّ قَوْلُهُ: هُمُ الْخاسِرُونَ كَذَلِكَ بِأَتَمِّ وُجُوهِ الْخُسْرَانِ، وَهَذَا لِأَنَّ مَنْ يَخْسَرُ رَأْسَ الْمَالِ وَلَا تَرْكَبُهُ دُيُونٌ يُطَالَبُ بِهَا دُونَ مَنْ يَخْسَرُ رَأْسَ الْمَالِ وَتَرْكَبُهُ تِلْكَ الدُّيُونُ، فَهُمْ لَمَّا عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ أَفْنَوُا الْعُمْرَ وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ فِي مُقَابَلَتِهِ شَيْءٌ مَا أَصْلًا مِنَ الْمَنَافِعِ، وَاجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ دُيُونُ تَرْكِ الْوَاجِبَاتِ يُطَالَبُونَ بها حيث لا طاقة لهم بها. ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah'ın: { هُمُ الْخاسِرُونَ } “Ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğu da aynı şekilde ziyanın en tam şekliyledir. Bunun sebebi şudur: Sermayeyi kaybedip de kendisinden talep edilecek borçların altına girmeyen kimse, sermayeyi kaybedip bir de o borçların altına giren kimse gibi değildir. Onlar Allah'tan başkasına ibadet ettiklerinde ömürlerini tüketmiş, buna karşılık olarak da menfaatlerden hiçbir şey elde edememişlerdir; ayrıca üzerlerine, güç yetiremeyecekleri bir zamanda kendilerinden talep edilecek olan vacipleri terk etme borçları yığılmıştır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٣]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 53]
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣)
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) } “Senden azabı çarçabuk (getirmeni) istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir ecel (vakit) olmasaydı, azap onlara mutlaka gelmişti bile. Ve o, kendileri hiç farkında değillerken ansızın onlara gelecektir.”
لَمَّا أَنْذَرَهُمُ اللَّهُ بِالْخُسْرَانِ وَهُوَ أَتَمُّ وُجُوهِ الْإِنْذَارِ لِأَنَّ مَنْ خَسِرَ لَا يَحْصُلُ لَهُ فِي مُقَابَلَةِ قَدْرِ الْخُسْرَانِ شَيْءٌ مِنَ الْمَنَافِعِ وَإِلَّا لَمَا كَانَ الْخُسْرَانُ ذَلِكَ الْقَدْرَ بَلْ دُونَهُ، مِثَالُهُ إِذَا خَسِرَ وَاحِدٌ مِنَ الْعَشْرَةِ دِرْهَمًا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حَصَلَ لَهُ فِي مُقَابَلَةِ الدِّرْهَمِ مَا يُسَاوِي نِصْفَ دِرْهَمٍ، وَإِلَّا لَا يَكُونُ الْخُسْرَانُ دِرْهَمًا بَلْ نِصْفَ دِرْهَمٍ، فَإِذَنْ هُمْ لَمَّا خَسِرُوا أَعْمَارَهُمْ لَا تَحْصُلُ لَهُمْ مَنْفَعَةُ تَخْفِيفِ عَذَابٍ وَإِلَّا يَكُونُ ذَلِكَ الْقَدْرُ مِنَ الْعُمُرِ لَهُ مَنْفَعَةٌ فَيَكُونُ لِلْخَاسِرِ عَذَابٌ أَلِيمٌ، فَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ فَقَالُوا إِنْ كَانَ عَلَيْنَا عَذَابٌ فَأْتِنَا بِهِ، إِظْهَارًا لِقَطْعِهِمْ بِعَدَمِ الْعَذَابِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَجَابَ بِأَنَّ الْعَذَابَ لَا يَأْتِيكُمْ بِسُؤَالِكُمْ وَلَا يُعَجَّلُ بِاسْتِعْجَالِكُمْ، لِأَنَّهُ أَجَّلَهُ اللَّهُ لِحِكْمَةٍ وَرَحْمَةٍ فَلِكَوْنِهِ حَكِيمًا لَا يَكُونُ مُتَغَيِّرًا مُنْقَلِبًا، وَلِكَوْنِهِ رَحِيمًا لَا يَكُونُ غَضُوبًا مُنْزَعِجًا، وَلَوْلَا ذَلِكَ الْأَجَلُ الْمُسَمَّى الَّذِي اقْتَضَتْهُ حِكْمَتُهُ وَارْتَضَتْهُ رَحْمَتُهُ لَمَا كَانَ لَهُ رَحْمَةٌ وَحِكْمَةٌ، فَيَكُونُ غَضُوبًا مُنْقَلِبًا فَيَتَأَثَّرُ بِاسْتِعْجَالِكُمْ وَيَتَغَيَّرُ مِنْ سُؤَالِكُمْ فَيَعْجَلُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَلَا يَأْتِيكُمْ بِالْعَذَابِ وَأَنْتُمْ تَسْأَلُونَهُ وَلَا يدفع عنكم بالعذاب حِينَ تَسْتَعِيذُونَ بِهِ مِنْهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها [الْحَجِّ: ٢٢] .
Allah onları ziyanla uyardığında -ki bu uyarmanın en tam şeklidir; çünkü ziyan eden kimse, ziyan miktarı karşılığında hiçbir menfaat elde edemez, aksi takdirde ziyan o miktar kadar değil, daha az olurdu; misali şudur: Bir kimse on dirhemden bir dirhem zarar ettiğinde, o bir dirhem karşılığında yarım dirhem değerinde bir şey elde etmiş olmamalıdır, aksi takdirde ziyan bir dirhem değil, yarım dirhem olurdu. Dolayısıyla onlar ömürlerini ziyan ettiklerinde azabın hafiflemesi gibi bir menfaat elde edemezler; aksi halde ömrün o miktarının bir faydası olurdu; böylece ziyana uğrayan için elem verici bir azap vardır- Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğu büyük bir tehdit olunca onlar, azabın gelmeyeceğine dair kesin inançlarını göstermek amacıyla: 'Eğer üzerimize bir azap varsa onu bize getir!' dediler. Bunun üzerine [Allah], azabın sizin istemenizle gelmeyeceğini ve sizin acele ettirmenizle çabuklaştırılmayacağını bildirerek cevap verdi. Çünkü Allah onu bir hikmet ve rahmet sebebiyle ertelemiştir. Dolayısıyla O, Hakîm (hikmet sahibi) olduğu için değişip başkalaşmaz; Rahîm (merhametli) olduğu için de öfkelenip telaşa kapılmaz. Şayet hikmetinin gerektirdiği ve rahmetinin razı olduğu o belirlenmiş ecel (vakit) olmasaydı, O'nun rahmeti ve hikmeti bulunmazdı; böylece öfkelenip başkalaşan biri olurdu da sizin acele ettirmenizden etkilenir ve istemenizden ötürü değişip acele ederdi; oysa durum böyle değildir. Dolayısıyla siz O'ndan istediğinizde azabı size getirmez; O'ndan azaba karşı sığındığınızda da onu sizden defetmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها } [Hac 22] “Her ne zaman o gamdan oradan çıkmak isteseler, yine oraya geri döndürülürler.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيَأْتِيَنَّهُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً، لِأَنَّ الْعَذَابَ
Sonra Yüce Allah: { وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً } “Ve o, onlara mutlaka ansızın gelecektir” buyurdu. Müfessirler bu hususta ihtilaf ettiler: Bazıları, 'Azap onlara ansızın gelecektir' dediler; çünkü azap,
أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ، وَلِأَنَّ مَسْئُولَهُمْ كَانَ الْعَذَابَ، فَقَالَ إِنَّهُ لَيَأْتِيَنَّهُمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً أَيِ الْأَجَلُ، لِأَنَّ الْآتِيَ بَغْتَةً هُوَ الْأَجَلُ وَأَمَّا الْعَذَابُ بَعْدَ الْأَجَلِ يَكُونُ مُعَايَنَةً، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ فِي كَوْنِ الْعَذَابِ أَوِ الْأَجَلِ آتِيًا بَغْتَةً حِكْمَةً، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ وَقْتُهُ مَعْلُومًا، لَكَانَ كُلُّ أَحَدٍ يَتَّكِلُ عَلَى بُعْدِهِ وَعِلْمِهِ بِوَقْتِهِ فَيَفْسُقُ وَيَفْجُرُ مُعْتَمِدًا عَلَى التَّوْبَةِ قَبْلَ الْمَوْتِ.
zikredilenlerin en yakınıdır ve istedikleri şey de azap idi; bu yüzden onun kendilerine mutlaka geleceğini bildirdi. Bazıları ise: { لَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً } “Onlara mutlaka ansızın gelecektir” [ifadesindeki failin] ecel olduğunu söylediler; zira ansızın gelen eceldir, ecelden sonraki azap ise gözle görülür haldedir. Biz azabın veya ecelin ansızın gelmesinde bir hikmet bulunduğunu zikretmiştik; o da şudur: Şayet onun vakti bilinseydi, herkes onun uzaklığına ve vaktini bildiğine güvenerek ölümden önce tövbe etmeye bel bağlar, böylece fıska ve fücura dalardı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: تَأْكِيدُ مَعْنَى قَوْلِهِ بَغْتَةً كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ أَتَيْتُهُ عَلَى غَفْلَةٍ مِنْهُ بِحَيْثُ لَمْ يَدْرِ، فَقَوْلُهُ بِحَيْثُ لَمْ يَدْرِ أَكَّدَ مَعْنَى الْغَفْلَةِ وَالثَّانِي: هُوَ كَلَامٌ/ يُفِيدُ فَائِدَةً مُسْتَقِلَّةً، وَهِيَ أَنَّ الْعَذَابَ يَأْتِيهِمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ هَذَا الْأَمْرَ، وَيَظُنُّونَ أَنَّ العذاب لا يأتيهم أصلا. ثم قال تعالى:
Yüce Allah'ın: { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar hiç farkında değillerken” buyruğu iki ihtimal taşır: Birincisi: Söz söyleyenin: 'Ona hiç bilmediği bir şekilde, gaflet anında geldim' demesi gibi, { بَغْتَةً } “ansızın” kelimesinin anlamını tekit etmesidir; zira 'hiç bilmediği bir şekilde' sözü gaflet anlamını tekit etmiştir. İkincisi: Müstakil bir fayda ifade eden bir söz olmasıdır; o da azabın onlara ansızın geleceği ve onların bu durumu hissetmeyip azabın kendilerine asla gelmeyeceğini zannetmeleridir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٤]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 54]
يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤)
{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) } “Senden azabı çarçabuk (getirmeni) istiyorlar. Şüphesiz cehennem, inkâr edenleri çepeçevre kuşatacaktır.”
ذُكِرَ هَذَا لِلتَّعَجُّبِ، وَهَذَا لِأَنَّ مَنْ تُوُعِّدَ بِأَمْرٍ فِيهِ ضَرَرٌ يَسِيرُ كَلَطْمَةٍ أَوْ لَكْمَةٍ، فَيَرَى مِنْ نَفْسِهِ الْجَلَدَ وَيَقُولُ بِاسْمِ اللَّهِ هَاتِ، وَأَمَّا مَنْ تُوُعِّدَ بِإِغْرَاقٍ أَوْ إِحْرَاقٍ وَيَقْطَعُ بِأَنَّ الْمُتَوَعِّدَ قَادِرٌ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، لَا يَخْطُرُ بِبَالِ الْعَاقِلِ أَنْ يَقُولَ لَهُ هَاتِ ما تتوعدني به، فقال هاهنا يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَالْعَذَابُ بِنَارِ جَهَنَّمَ الْمُحِيطَةِ بِهِمْ، فقوله:
Bu [ifade], hayret bildirmek için zikredilmiştir. Bunun sebebi şudur: Tokat veya yumruk gibi az zararı olan bir şeyle tehdit edilen kimse kendinde bir dayanıklılık görür de 'Bismillah, hadi getir!' der. Boğulmak veya yakılmakla tehdit edilen ve tehdit edenin muktedir olup vaadinden dönmeyeceğini kesin olarak bilen bir kimseye gelince, akıllı birinin aklından ona: 'Beni tehdit ettiğin şeyi getir!' demek geçmez. İşte burada: { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabı çarçabuk (getirmeni) istiyorlar” buyurmuştur; azap ise onları kuşatacak olan cehennem ateşiyledir. Dolayısıyla O'nun:
يَسْتَعْجِلُونَكَ أَوَّلًا إِخْبَارٌ عَنْهُمْ وَثَانِيًا تَعَجُّبٌ مِنْهُمْ، ثُمَّ ذكر كيفية إحاطة جهنم. فقال تعالى:
{ يَسْتَعْجِلُونَكَ } “Senden çarçabuk (getirmeni) istiyorlar” buyruğu, ilk olarak onlardan bir haber verme, ikinci olarak da onlara karşı bir taaccüptür (hayrettir). Sonra cehennemin nasıl kuşatacağını zikrederek Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٥]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 55]
يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{ يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecektir ve (Allah): 'Yaptıklarınızı tadın!' buyuracaktır.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ] وفيه مسألتان:
[Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecektir” buyruğu hakkında] ve bunda iki mesele vardır:
الْأُولَى: لِمَ خَصَّ الْجَانِبَيْنِ بِالذِّكْرِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْيَمِينَ وَالشِّمَالَ وَخَلْفَ وَقُدَّامَ؟ فَنَقُولُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ مَا تَتَمَيَّزُ بِهِ نَارُ جَهَنَّمَ عَنْ نَارِ الدُّنْيَا وَنَارُ الدُّنْيَا تُحِيطُ بِالْجَوَانِبِ الْأَرْبَعِ، فَإِنَّ مَنْ دَخَلَهَا تَكُونُ الشُّعْلَةُ خَلْفَهُ وَقُدَّامَهُ وَيَمِينَهُ وَيَسَارَهُ وَأَمَّا النَّارُ مِنْ فَوْقُ فَلَا تنزل وإنما تصعد من أسف فِي الْعَادَةِ الْعَاجِلَةِ وَتَحْتَ الْأَقْدَامِ لَا تَبْقَى الشُّعْلَةُ الَّتِي تَحْتَ الْقَدَمِ، وَنَارُ جَهَنَّمَ تَنْزِلُ مِنْ فَوْقُ وَلَا تَنْطَفِئُ بِالدَّوْسِ مَوْضِعِ الْقَدَمِ.
Birincisi: Niçin sağ, sol, arka ve ön tarafları zikretmeyip sadece bu iki tarafı zikretmiştir? Biz deriz ki: Çünkü maksat, cehennem ateşinin dünya ateşinden ayrıldığı hususu zikretmektir. Zira dünya ateşi dört bir yanı kuşatır; ona giren kimsenin alevi arkasında, önünde, sağında ve solunda olur. Üstten gelen ateşe gelince, o [dünyadaki] cari âdette yukarıdan aşağı inmez, bilakis aşağıdan yukarı çıkar; ayakların altındaki alev ise ayağın altında [sönmeden] kalmaz. Cehennem ateşi ise hem yukarıdan iner hem de ayak basılan yerde basmakla sönmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَلَمْ يَقُلْ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمْ، وَلَا قَالَ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِهِمْ، بَلْ ذَكَرَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ عِنْدَ ذِكْرِ تَحْتَ وَلَمْ يَذْكُرْهُ عِنْدَ ذِكْرِ فَوْقُ، فَنَقُولُ لِأَنَّ نُزُولَ النَّارِ مِنْ فَوْقُ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ سَمْتِ الرُّءُوسِ وَسَوَاءٌ كَانَ مِنْ مَوْضِعٍ آخَرَ عَجِيبٌ، فَلِهَذَا لَمْ يَخُصَّهُ بِالرَّأْسِ، وَأَمَّا بَقَاءُ النَّارِ تَحْتَ الْقَدَمِ فَحَسْبُ عَجِيبٌ، وَإِلَّا فَمِنْ جَوَانِبِ الْقَدَمِ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ شُعَلٌ وَهِيَ تَحْتُ فَذَكَرَ الْعَجِيبَ وَهُوَ مَا تَحْتَ الْأَرْجُلِ حَيْثُ لَمْ يَنْطِقْ بِالدَّوْسِ وَمَا فَوْقُ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
İkinci Mesele: [Allah]: 'Başlarının üstünden' demeyip, 'Üstlerinden ve ayaklarının altından' da demeyip: { مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Üstlerinden ve ayaklarının altından” buyurmuştur; yani 'alt' kelimesini zikrederken muzafun ileyhi (tamlayanı) zikretmiş, 'üst' kelimesini zikrederken ise [özel bir uzva] tamlama yapmamıştır. Biz deriz ki: Çünkü ateşin yukarıdan inmesi, ister baş hizasından olsun ister başka bir yerden olsun, şaşılacak bir durumdur; bu sebeple onu başa tahsis etmemiştir. Ateşin sırf ayak altında kalması ise şaşılacak bir durumdur; zira dünyada ayağın etraflarında alevler bulunur ve onlar da alt kısımdadır. Bu yüzden şaşılacak olanı, yani basmakla sönmeyen ayakların altını ve mutlak olarak da üst tarafı zikretmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ لَمَّا بَيَّنَ عَذَابَ أَجْسَامِهِمْ بَيَّنَ عَذَابَ أَرْوَاحِهِمْ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ وَالْإِهَانَةِ ذُوقُوا عَذَابَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَجَعَلَ ذَلِكَ عَيْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ لِلْمُبَالَغَةِ بِطَرِيقِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ، فَإِنَّ عَمَلَهُمْ كَانَ سَبَبًا لِجَعْلِ اللَّهِ إِيَّاهُ سَبَبًا لِعَذَابِهِمْ، وهذا كثير النظير في الاستعمال. / ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah: { وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve: 'Yaptıklarınızı tadın!' buyuracaktır” dedi. Bedenlerinin azabını beyan edince ruhlarının azabını beyan etti; o da kendilerine ceza verme ve aşağılama yoluyla: 'Yaptıklarınızın azabını tadın' denilmesidir. Müsebbebin (sonucun) adını sebebe verme yoluyla mübalağa için onu bizzat yapmış oldukları şey kıldı; zira onların amelleri, Allah'ın o ameli kendilerine azap vesilesi kılmasına bir sebepti. Bunun dildeki benzerleri pek çoktur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٦]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 56]
يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)
{ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana ibadet edin.”
وَجْهُ التَّعَلُّقِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى حِدَةٍ وَحَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى حِدَةٍ وَجَمَعَهُمَا فِي الْإِنْذَارِ وَجَعَلَهُمَا مِنْ أَهْلِ النَّارِ اشْتَدَّ عِنَادُهُمْ وَزَادَ فَسَادُهُمْ وَسَعَوْا فِي إِيذَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنَعُوهُمْ مِنَ الْعِبَادَةِ فقال مخاطبا للمؤمنين يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
Ayetler arasındaki irtibat şudur: Yüce Allah, müşriklerin durumunu ayrı, Ehl-i Kitabın durumunu ayrı zikredip ikisini tehditte birleştirince ve onları cehennemlik kılınca, inatları şiddetlendi, fesatları arttı; müminlere eziyet etmeye ve onları ibadetten alıkoymaya çalıştılar. Bunun üzerine [Allah] müminlere hitap ederek şöyle buyurdu: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ }
إِنْ تَعَذَّرَتِ الْعِبَادَةُ عَلَيْكُمْ فِي بَعْضِهَا فَهَاجِرُوا وَلَا تَتْرُكُوا عِبَادَتِي بِحَالٍ، وَبِهَذَا عُلِمَ أَنَّ الْجُلُوسَ فِي دَارِ الْحَرْبِ حَرَامٌ وَالْخُرُوجَ مِنْهَا وَاجِبٌ، حَتَّى لَوْ حَلَفَ بِالطَّلَاقِ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ لَزِمَهُ الْخُرُوجُ، وَ [رُ] دِعَ حَتَّى يَقَعَ الطَّلَاقُ ثُمَّ فِي الْآيَةِ مسائل:
“[Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana ibadet edin.]” Eğer onun bir kısmında ibadet etmek size zor gelirse hicret edin ve hiçbir durumda bana ibadeti bırakmayın. Buradan anlaşıldı ki dârü'l-harpte (küfür diyarında) oturmak haram, oradan çıkmak ise vaciptir; hatta çıkmayacağına dair talak üzerine yemin etse bile çıkması gerekir ve talak vuku buluncaya kadar da engellenir. Sonra bu ayette birtakım meseleler vardır:
إحداها: يا عِبادِيَ
Birincisi: { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” hitabında,
لَمْ يُرِدِ إِلَّا الْمُخَاطَبَةَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ أن الكافر داخل في قوله: يا عِبادِيَ
kâfir kimse de { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” sözünün kapsamına girdiği halde, sadece müminlere hitap etmeyi murad etmiştir.
نقول ليس داخلا في قوله: يا عِبادِيَ
Biz deriz ki: O, { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” sözüne dahil değildir.
نَقُولُ لَيْسَ دَاخِلًا فِيهِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَنْ قَالَ فِي حَقِّهِ (عِبَادِيَ) لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحِجْرِ: ٤٢] وَالْكَافِرُ تَحْتَ سَلْطَنَةِ الشَّيْطَانِ فَلَا يَكُونُ دَاخِلًا فِي قَوْلِهِ يا عِبادِيَ
Biz deriz ki: [Kâfir] birtakım yönlerden dolayı buna dahil değildir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğunun delaletiyle, hakkında 'kullarım' denilen kimseler üzerinde şeytanın bir hâkimiyeti yoktur. Kâfir ise şeytanın hâkimiyeti altındadır; dolayısıyla O'nun: { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” buyruğuna dahil olmaz.
الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْخِطَابَ بِعِبَادِي أَشْرَفُ مَنَازِلِ الْمُكَلَّفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ آدَمَ آتَاهُ اسْمًا عَظِيمًا وَهُوَ اسْمُ الْخِلَافَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَالْخَلِيفَةُ أَعْظَمُ النَّاسِ مِقْدَارًا وَأَتَمُّ ذَوِي الْبَأْسِ اقْتِدَارًا، ثُمَّ إِنَّ إِبْلِيسَ لَمْ يُرْهَبْ مِنْ هَذَا الِاسْمِ وَلَمْ يَنْهَزِمْ، بَلْ أَقْدَمَ عَلَيْهِ بِسَبَبِهِ وَعَادَاهُ وَغَلَبَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ [الْبَقَرَةِ: ٣٦] ثُمَّ إِنَّ مِنْ أَوْلَادِهِ الصَّالِحِينَ مَنْ سُمِّيَ بِعِبَادِي فَانْخَنَسَ عَنْهُمُ الشَّيْطَانُ وَتَضَاءَلَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢] وَقَالَ هُوَ بِلِسَانِهِ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا كَانَ عَبْدًا لِلَّهِ يَكُونُ أَعْلَى دَرَجَةً مِمَّا إِذَا كَانَ خَلِيفَةً لِوَجْهِ الْأَرْضِ وَلَعَلَّ آدَمَ كَدَاوُدَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ [ص: ٢٦] لَمْ يَتَخَلَّصْ مِنْ يَدِ الشَّيْطَانِ إِلَّا وَقْتَ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى في حقه عبدي وعند ما نَادَاهُ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَاجْتَبَاهُ بِهَذَا النِّدَاءِ، كَمَا قَالَ فِي حَقِّ دَاوُدَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ [ص: ١٧] إِذَا عُلِمَ هَذَا فَالْكَافِرُ لَا يَصْلُحُ لِلْخِلَافَةِ فَكَيْفَ يَصْلُحُ لِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ الْخِلَافَةِ؟ فَلَا يدخل في قوله يا عِبادِيَ
İkincisi: 'Kullarım' hitabı, mükellefin makamlarının en şereflisidir. Çünkü Yüce Allah Âdem'i yarattığında ona büyük bir unvan, yani hilafet unvanını verdi; nitekim Yüce Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara 30] “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurmuştur. Halife, insanların mertebece en büyüğü ve güç sahiplerinin kudretçe en yetkin olanıdır. Sonra İblis bu unvandan korkmadı ve kaçıp gitmedi; bilakis bu unvan sebebiyle ona yöneldi, ona düşmanlık etti ve Yüce Allah'ın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ } [Bakara 36] “Şeytan onları kaydırdı” buyurduğu gibi ona üstün geldi. Daha sonra onun salih evlatlarından 'kullarım' diye isimlendirilenler oldu da şeytan onlardan geri çekildi ve küçüldü; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyurdu. [İblis] de kendi diliyle: 'Senin ihlâslı kulların müstesna, onların hepsini azdıracağım' dedi. Buradan anlaşıldı ki mükellef Allah'a kul olduğunda, yeryüzünün halifesi olduğu zamankinden daha yüce bir derecede olur. Belki de Yüce Allah'ın hakkında: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } [Sâd 26] “Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” buyurduğu Davud gibi Âdem de, ancak Yüce Allah'ın kendisi hakkında 'kulum' dediği ve: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } [A'râf 23] “Rabbimiz, biz kendimize zulmettik” sözüyle O'na nida ettiği ve bu nida ile onu seçtiği vakit şeytanın elinden kurtulmuştur; nitekim Davud hakkında da: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } [Sâd 17] “Kuvvet sahibi kulumuz Davud'u hatırla” buyurmuştur. Bu bilindiğine göre, kâfir hilafete bile elverişli değilken, hilafetten daha büyük bir makama nasıl elverişli olabilir? Bu yüzden O'nun: { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” sözüne,
إِلَّا الْمُؤْمِنُ. الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ حَصَلَ لِلْمُؤْمِنِ بِسَعْيِهِ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] فَالْمُؤْمِنُ دَعَا رَبَّهُ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا [آل عمران: ١٩٣] فأجابه الله تعالى بقوله: يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٥٣] فَالْإِضَافَةُ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْعَبْدِ بِقَوْلِ الْعَبْدِ إِلَهِي وَقَوْلِ اللَّهِ عَبْدِي تَأَكَّدَتْ بِدُعَاءِ الْعَبْدِ، لَكِنَّ الْكَافِرَ لَمْ يَدْعُ فلم يجب، فلا يتناول يا عبادي غَيْرَ الْمُؤْمِنِينَ.
müminden başkası girmez. Üçüncüsü: Bu hitap, Allah'ın tevfikiyle gösterdiği çaba sayesinde mümine nasip olmuştur. Zira Yüce Allah: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Mü'min 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuştur. Mümin de Rabbine: { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا } [Âl-i İmrân 193] “Rabbimiz! Doğrusu biz, 'Rabbinize inanın' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve iman ettik” diye dua etmiş; Yüce Allah da ona: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } [Zümer 53] “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin'” buyruğuyla icabet etmiştir. Dolayısıyla kulun 'İlahım' demesi ve Allah'ın da 'Kulum' demesiyle Allah ile kul arasındaki izafet (nisbet), kulun duasıyla tekit kazanmıştır. Kâfir ise dua etmemiş, bu yüzden ona icabet edilmemiştir; dolayısıyla 'kullarım' [hitabı] müminlerden başkasını kapsamaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ عِبَادِي لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْمُؤْمِنِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا
İkinci Mesele: Şayet 'kullarım' [ifadesi] sadece müminleri kapsıyorsa, O'nun: { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman eden” buyruğundaki fayda nedir?
مَعَ أَنَّ الْوَصْفَ إِنَّمَا يُذْكَرُ لِتَمْيِيزِ الْمَوْصُوفِ، كَمَا يُقَالُ يَا أَيُّهَا الْمُكَلَّفُونَ الْمُؤْمِنُونَ، وَيَا أَيُّهَا الرِّجَالُ الْعُقَلَاءُ تَمْيِيزًا عَنِ الْكَافِرِينَ وَالْجُهَّالِ، فَنَقُولُ الْوَصْفُ يُذْكَرُ لَا لِلتَّمْيِيزِ بَلْ لِمُجَرَّدِ بَيَانِ أَنَّ فِيهِ الْوَصْفَ كَمَا يُقَالُ الْأَنْبِيَاءُ الْمُكَرَّمُونَ وَالْمَلَائِكَةُ الْمُطَهَّرُونَ، مَعَ أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ مُكَرَّمٌ وَكُلَّ مَلَكٍ مُطَهِّرٌ، وَإِنَّمَا يُقَالُ لِبَيَانِ أَنَّ فِيهِمُ الْإِكْرَامَ وَالطَّهَارَةَ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُنَا اللَّهُ الْعَظِيمُ وَزَيْدٌ الطَّوِيلُ، فَهَهُنَا ذُكِرَ لِبَيَانِ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ.
Halbuki sıfat ancak niteleneni ayırt etmek için zikredilir; tıpkı kâfirlerden ve cahillerden ayırt etmek üzere: 'Ey mümin mükellefler!' ve 'Ey akıllı adamlar!' denilmesi gibi. Biz deriz ki: Sıfat bazen ayırt etmek için değil, sadece o sıfatın onda bulunduğunu beyan etmek için zikredilir; nitekim her peygamber mükerrem (ikrama mazhar) ve her melek mutahhar (tertemiz) olduğu halde, 'mükerrem peygamberler' ve 'mutahhar melekler' denilir; bu söz sadece onlarda ikram ve temizliğin bulunduğunu beyan etmek için söylenir. Bizim 'Yüce Allah' ve 'Uzun Zeyd' dememiz de böyledir. İşte burada da onların mümin olduklarını beyan etmek için zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إذ قال يا عِبادِيَ
Üçüncü Mesele: { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” buyurduğuna göre,
فَهُمْ يَكُونُونَ عَابِدِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ بِقَوْلِهِ فَاعْبُدُونِ
onlar zaten ibadet edenlerdir; o halde { فَاعْبُدُونِ } “bana ibadet edin” buyruğuyla ibadeti emretmesindeki fayda nedir?
فَنَقُولُ فِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا: الْمُدَاوَمَةُ أَيْ يَا مَنْ عَبَدْتُمُونِي فِي الْمَاضِي اعْبُدُونِي فِي الْمُسْتَقْبَلِ الثَّانِيَةُ: الْإِخْلَاصُ أَيْ يَا مَنْ تَعْبُدُنِي أَخْلِصِ الْعَمَلَ لِي وَلَا تَعْبُدْ غيري.
Biz deriz ki: Bunda iki fayda vardır: Birincisi devamlılıktır; yani 'Ey geçmişte bana ibadet edenler, gelecekte de bana ibadet edin!' İkincisi ihlâstır; yani 'Ey bana ibadet eden kimse, amelini bana halis kıl ve benden başkasına ibadet etme!'
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِيَّايَ
Dördüncü Mesele: O'nun: { فَإِيَّايَ } “O halde yalnız bana” buyruğundaki 'fâ' harfi,
تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ جَوَابٌ لِشَرْطٍ فَمَا ذَلِكَ؟ فَنَقُولُ قوله: إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ
bir şartın cevabı olduğuna delalet eder; peki bu [şart] nedir? Biz deriz ki: O'nun: { إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } “Şüphesiz benim arzım geniştir” buyruğu,
إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ الْمَانِعِ مِنْ عِبَادَتِهِ فَكَأَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ لَا مَانِعَ مِنْ عِبَادَتِي فَاعْبُدُونِي، وَأَمَّا الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْبُدُونِ
O'na ibadet etmeye bir engelin bulunmadığına işarettir. Sanki: 'Bana ibadete bir engel olmadığına göre bana ibadet edin' buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { فَاعْبُدُونِ } “bana ibadet edin” buyruğundaki 'fâ' harfine gelince,
فَهُوَ لِتَرْتِيبِ الْمُقْتَضَى عَلَى الْمُقْتَضِي كَمَا يُقَالُ هذا عالم فأكرموه فكذلك هاهنا لَمَّا أَعْلَمَ نَفْسَهُ بِقَوْلِهِ: فَإِيَّايَ
bu, 'Bu âlimdir, öyleyse ona ikram edin' denilmesinde olduğu gibi, gerektirene gereğin terettüp etmesi içindir. Tıpkı bunun gibi burada da: { فَإِيَّايَ } “O halde yalnız bana” buyruğuyla zatını bildirince,
وَهُوَ لِنَفْسِهِ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ قَالَ فَاعْبُدُونِ.
-ki O zatı gereği ibadete layıktır- { فَاعْبُدُونِ } “bana ibadet edin” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْعَبْدُ مِثْلَ هَذَا فِي قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وقال عقيبه: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَاللَّهُ تَعَالَى وَافَقَهُ فِي قَوْلِهِ: فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
Beşinci Mesele: Kul, O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana ibadet ederiz” kavlinde bunun benzerini söylemiş ve hemen peşinden: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “ve yalnız senden yardım dileriz” demiştir. Yüce Allah ise: { فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “O halde yalnız bana ibadet edin” buyruğuyla buna muvafakat etmiş,
وَلَمْ يَذْكُرِ الْإِعَانَةَ نَقُولُ بَلْ هِيَ مَذْكُورَةٌ في قوله يا عِبادِيَ
fakat yardımı zikretmemiştir. Biz deriz ki: Bilakis o, { يا عِبادِيَ } “Ey kullarım” buyruğunda zikredilmiştir;
لِأَنَّ الْمَذْكُورَ بِعِبَادِي لَمَّا كَانَ الشَّيْطَانُ مَسْدُودَ السَّبِيلِ عَلَيْهِ مَسْدُودَ الْقَبِيلِ عَنْهُ كَانَ فِي غَايَةِ الْإِعَانَةِ.
çünkü 'kullarım' diye zikredilen kimseye karşı şeytanın yolu kapatılmış ve taraftarları ondan menedilmiş olduğu için bu, yardımın en son noktasıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَدَّمَ اللَّهُ الْإِعَانَةَ وَأَخَّرَ الْعَبْدُ الِاسْتِعَانَةَ، قُلْنَا لِأَنَّ الْعَبْدَ فِعْلُهُ لِغَرَضٍ وَكُلُّ فِعْلٍ لِغَرَضٍ، فَإِنَّ الْغَرَضَ سَابِقٌ عَلَى الْفِعْلِ فِي الْإِدْرَاكِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَبْنِي بَيْتًا لِلسُّكْنَى يَدْخُلُ فِي ذِهْنِهِ أَوَّلًا فَائِدَةُ السُّكْنَى فَيَحْمِلُهُ عَلَى الْبِنَاءِ، لَكِنَّ الْغَرَضَ فِي الْوُجُودِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ فِعْلِ الْوَاسِطَةِ، فَنَقُولُ الِاسْتِعَانَةُ مِنَ الْعَبْدِ لِغَرَضِ الْعِبَادَةِ فَهِيَ سَابِقَةٌ فِي إِدْرَاكِهِ، وَأَمَّا اللَّهُ تَعَالَى فَلَيْسَ فِعْلُهُ لِغَرَضٍ فَرَاعَى تَرْتِيبَ الْوُجُودِ، فَإِنَّ الإعانة قبل العبادة. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: Allah yardımı öne almış, kul ise yardım dilemeyi sona bırakmıştır. Biz deriz ki: Çünkü kulun fiili bir gaye içindir; bir gaye için olan her fiilde ise gaye, zihindeki idrakte fiilden öncedir. Zira oturmak için bir ev yapan kimsenin zihnine önce oturmanın faydası girer ve bu onu bina yapmaya sevk eder; fakat varlık aleminde gaye ancak vasıtanın fiilinden sonra gerçekleşir. Dolayısıyla deriz ki: Kulun yardım dilemesi ibadet gayesi içindir, bu yüzden onun zihnindeki idrakte öncedir. Yüce Allah'a gelince; O'nun fiili bir gaye için değildir, dolayısıyla O varlık sırasını gözetmiştir; zira yardım ibadetten öncedir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٧]
[Ankebût Suresi (29), Ayet 57]
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧)
{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) } “Her nefis ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz.”
لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْمُهَاجِرَةِ صَعُبَ عَلَيْهِمْ تَرْكُ الْأَوْطَانِ وَمُفَارَقَةُ الْإِخْوَانِ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ مَا تَكْرَهُونَ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ فَإِنَّ كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَالْمَوْتُ مُفَرِّقُ الأحباب فلأولى أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُجَازِيَكُمْ عَلَيْهِ، فَإِنَّ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعَكُمْ، وَفِيهِ وَجْهٌ أَرَقُّ وَأَدَقُّ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: كُلُّ نَفْسٍ إِذَا كَانَتْ غَيْرَ مُتَعَلِّقَةٍ بِغَيْرِهَا فَهِيَ لِلْمَوْتِ، ثُمَّ إِلَى اللَّهِ تَرْجِعُ فَلَا تَمُوتُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ [الدُّخَانِ:
Yüce Allah müminlere hicret etmeyi emredince, vatanları terk etmek ve kardeşlerden ayrılmak onlara zor geldi. Bunun üzerine onlara dedi ki: Hoşlanmadığınız bu durumun gerçekleşmesi kaçınılmazdır; zira her nefis ölümü tadacaktır ve ölüm sevdikleri birbirinden ayırandır. O halde bunun Allah yolunda olması ve [Allah'ın] bunun karşılığında sizi mükâfatlandırması daha evladır; zira dönüşünüz Allah'adır. Bunda daha latif ve daha dakik bir vecih vardır; o da şudur: Yüce Allah, 'Her nefis başkasına bağlanmadığında ölüme mahkûmdur; sonra Allah'a döner ve Yüce Allah'ın: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ } [Duhân 56]
٥٦] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَمَنْ يُرِيدُ أَلَّا يَذُوقَ الْمَوْتَ لَا يَبْقَى مَعَ نَفْسِهِ فَإِنَّ/ النَّفْسَ ذَائِقَتُهُ بَلْ يَتَعَلَّقُ بِغَيْرِهِ وَذَلِكَ الْغَيْرُ إِنْ كَانَ غَيْرَ اللَّهِ فَهُوَ ذَائِقُ الْمَوْتِ وَمُورِدُ الْهَلَاكِ بِقَوْلِهِ: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وكُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] فَإِذًا التَّعَلُّقُ بِاللَّهِ يُرِيحُ مِنَ الْمَوْتِ فَقَالَ تَعَالَى فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
“Orada ölümü tatmazlar” buyurduğu gibi artık ölmez' buyurmuştur. Bu sabit olunca, ölümü tatmak istemeyen kimse kendi nefsiyle baş başa kalmaz; zira nefis onu tadıcıdır; bilakis başkasına bağlanır. O başkası da şayet Allah'tan başkası ise, O'nun: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” ve { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas 88] “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” buyrukları gereğince ölümü tadıcı ve helake sürükleyicidir. O halde Allah'a bağlanmak ölümden rahata erdirir. Bu sebeple Yüce Allah: { فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ }
أَيْ تَعَلَّقُوا بِي، وَلَا تَتَّبِعُوا النَّفْسَ فَإِنَّهَا ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ أَيْ إِذَا تَعَلَّقْتُمْ بِي فَمَوْتُكُمْ رُجُوعٌ إِلَيَّ وَلَيْسَ بِمَوْتٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
“[O halde yalnız bana ibadet edin]” yani 'Bana bağlanın ve nefse uymayın; çünkü o ölümü tadıcıdır; { ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “sonra bize döndürüleceksiniz” yani bana bağlandığınızda ölümünüz bana dönüştür, bir ölüm değildir' buyurmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: