Binûn

Bakara Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ مُؤَنَّثٌ، لِأَنَّ الْمُؤَنَّثَ إِمَّا الْمُسَمَّى أَوِ الِاسْمُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُسَمَّى هُوَ ذَلِكَ الْبَعْضُ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ لَيْسَ بِمُؤَنَّثٍ، وَأَمَّا الِاسْمُ فَهُوَ (الم) وَهُوَ لَيْسَ بِمُؤَنَّثٍ، نَعَمْ ذَلِكَ الْمُسَمَّى لَهُ اسْمٌ آخَرُ- وَهُوَ السُّورَةُ- وَهُوَ مُؤَنَّثٌ، لَكِنَّ الْمَذْكُورَ السَّابِقَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي لَيْسَ بِمُؤَنَّثٍ وَهُوَ (الم) ، لَا الَّذِي هُوَ مؤنث وهو السورة.

İşaret edilenin müennes olduğunu kabul etmiyoruz. Çünkü müennes olan ya müsemmâ (isimlendirilen varlık) ya da isimdir. Birincisi bâtıldır; çünkü müsemmâ, Kur'an'ın o parçasıdır ve o müennes değildir. İkincisi olan isme gelince, o da (Elif-Lâm-Mîm)'dir ve müennes değildir. Evet, o müsemmânın başka bir ismi daha vardır —ki o da 'sure'dir— ve o müennestir; fakat daha önce zikredilmiş olan, müennes olmayan isimdir, yani (Elif-Lâm-Mîm)'dir; müennes olan 'sure' ismi değildir.

مدلول لفظ «كتاب» :

“Kitap” Lafzının Anlamı:

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَسْمَاءَ الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ: أَحَدُهَا: الْكِتَابُ وَهُوَ مَصْدَرٌ كَالْقِيَامِ وَالصِّيَامِ وَقِيلَ: فِعَالٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٌ كَاللِّبَاسِ بِمَعْنَى الْمَلْبُوسِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابِ الْقُرْآنُ قَالَ: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ [ص: ٢٩] وَالْكِتَابُ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْفَرْضُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً [النِّسَاءِ: ١٠٣] وَثَانِيهَا:

Üçüncü Mesele: Bil ki Kur'an'ın isimleri pek çoktur: Birincisi: el-Kitâb'dır. Bu, kıyâm ve sıyâm gibi bir masdardır. "Libâs"ın giyilen şey (melbûs) anlamına gelmesi gibi, mef'ûl (yazılan şey) anlamında fi'âl vezninde olduğu da söylenmiştir. Âlimler buradaki kitaptan kastın Kur'an olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. [Allah Teâlâ]: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ } [Sâd: 29] “Sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyurmuştur. Kitap kelimesi Kur'an'da birkaç vecih üzere gelmiştir: Birincisi: Farz kılmak anlamında; { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } [el-Bakara: 178] “Kısas size farz kılındı”, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [el-Bakara: 183] “Oruç size farz kılındı”, { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } [en-Nisâ: 103] “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır”. İkincisi:

الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ

Hüccet ve bürhan anlamında; { فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ }

[الصَّافَّاتِ: ١٥٧] أَيْ بُرْهَانِكُمْ. وَثَالِثُهَا: الْأَجَلُ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [الْحِجْرِ: ٤] أَيْ أَجَلٌ. وَرَابِعُهَا: بِمَعْنَى مُكَاتَبَةِ السَّيِّدِ عَبْدَهُ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النُّورِ: ٣٣] وَهَذَا الْمَصْدَرُ فِعَالٌ بِمَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ كَالْجِدَالِ وَالْخِصَامِ وَالْقِتَالِ بِمَعْنَى الْمُجَادَلَةِ وَالْمُخَاصَمَةِ وَالْمُقَاتَلَةِ، وَاشْتِقَاقُ الكتاب مِنْ كَتَبْتُ الشَّيْءَ إِذَا جَمَعْتَهُ، وَسُمِّيَتِ الْكَتِيبَةُ لِاجْتِمَاعِهَا، فَسُمِّيَ الْكِتَابُ كِتَابًا لِأَنَّهُ كَالْكَتِيبَةِ عَلَى عَسَاكِرِ الشُّبُهَاتِ، أَوْ لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ جَمِيعُ الْعُلُومِ، أَوْ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْزَمَ فِيهِ التكاليف على الخلق.

[es-Sâffât: 157] } “Eğer doğru sözlüler iseniz kitabınızı (delilinizi) getirin!”, yani delilinizi getirin. Üçüncüsü: Ecel (belirlenmiş süre) anlamında; { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } [el-Hicr: 4] “Helak ettiğimiz hiçbir karye (şehir halkı) yoktur ki onun belirlenmiş bir yazısı (eceli) olmasın”, yani eceli olmasın. Dördüncüsü: Efendinin kölesiyle yaptığı mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) anlamında; { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } [en-Nûr: 33] “Sağ ellerinizin mâlik olduklarından mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) isteyenler...”. Bu masdar, mücâdele, muhâsame ve mukātele anlamındaki cidâl, hısâm ve kıtâl gibi mufâale anlamında fi'âl veznindedir. Kitap kelimesinin iştikakı, bir şeyi topladığın zaman söylenen "ketebtü'ş-şey'e" (şeyi topladım) ifadesindendir. Bir araya toplanmasından dolayı askeri birliğe "ketîbe" denilmiştir. Dolayısıyla Kitap, şüphe ordularına karşı bir ketîbe (askeri birlik) gibi olduğu için veya bütün ilimleri kendisinde topladığı için yahut da Allah Teâlâ onda kullarına mükellefiyetleri zorunlu kıldığı için kitap olarak isimlendirilmiştir.

اشتقاق لفظ «قرآن» :

“Kur'an” Lafzının İştikakı:

وَثَانِيهَا: الْقُرْآنُ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [الزُّخْرُفِ: ٣] شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] . إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاءِ: ٩] وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْقُرْآنَ وَالْقِرَاءَةَ وَاحِدٌ، كَالْخُسْرَانِ وَالْخَسَارَةِ وَاحِدٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

İkincisi: el-Kur'ân'dır. { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ } [el-İsrâ: 88] “De ki: Andolsun, eğer insan ve cinler şu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere bir araya gelseler...”, { إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [ez-Zuhruf: 3] “Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an kıldık”, { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } [el-Bakara: 185] “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir”, { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir”. Müfessirlerin bu konuda iki görüşü vardır: Birincisi: İbn Abbâs'ın görüşüdür; Kur'an ile kırâat birdir; tıpkı husrân ile hasâretin bir olması gibi. Bunun delili O'nun şu buyruğudur: { فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }

[الْقِيَامَةِ: ١٨] أَيْ تِلَاوَتَهُ، أَيْ إِذَا تَلَوْنَاهُ عَلَيْكَ فَاتَّبِعْ تِلَاوَتَهُ: الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ: قَرَأْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ إِذَا جَمَعْتَهُ، وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: سُمِّيَ الْقُرْآنُ قُرْآنًا لِأَنَّ الْحُرُوفَ جُمِعَتْ فَصَارَتْ كَلِمَاتٍ، وَالْكَلِمَاتُ جُمِعَتْ فَصَارَتْ آيَاتٍ، وَالْآيَاتُ جُمِعَتْ فَصَارَتْ سُوَرًا، وَالسُّوَرُ جُمِعَتْ فَصَارَتْ قُرْآنًا، ثُمَّ جُمِعَ فِيهِ عُلُومُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ. فَالْحَاصِلُ أَنَّ اشْتِقَاقَ لَفْظِ الْقُرْآنِ إِمَّا مِنَ التِّلَاوَةِ أَوْ مِنَ الجمعية.

[el-Kıyâme: 18] } “Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy.” Yani tilavetine uy; yani biz onu sana tilavet ettiğimizde sen de onun tilavetine uy demektir. İkincisi: Katâde'nin görüşüdür; bu, söz söyleyen kimsenin suyu havuzda topladığı zaman söylediği "kare'tü'l-mâe fi'l-havzi" (suyu havuzda topladım) sözünden gelen bir masdardır. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Kur'an'a Kur'an denilmiştir; çünkü harfler bir araya getirilip kelimeler olmuş, kelimeler bir araya getirilip ayetler olmuş, ayetler bir araya getirilip sureler olmuş, sureler bir araya getirilip Kur'an olmuş, sonra da öncekilerin ve sonrakilerin ilimleri onda toplanmıştır. Hâsılı, Kur'an lafzının iştikakı ya tilavetten ya da cemiyyetten (toplanmaktan) gelmektedir.

معنى الفرقان:

Furkān'ın Anlamı:

وَثَالِثُهَا: الْفُرْقَانُ: تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ [الْفُرْقَانِ: ١] . وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ

Üçüncüsü: el-Furkān'dır: { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ } [el-Furkān: 1] “Kulu üzerine Furkān'ı indiren [Allah] ne yücedir!”, { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ }

[الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِهِ، فَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ نُزُولَهُ كَانَ مُتَفَرِّقًا أَنْزَلَهُ فِي نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ١٠٦] وَنَزَلَتْ سَائِرُ الْكُتُبِ جُمْلَةً وَاحِدَةً، وَوَجْهُ الْحِكْمَةِ فِيهِ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفُرْقَانِ: ٣٢] وَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْمُجْمَلِ وَالْمُبَيَّنِ، وَالْمُحْكَمِ وَالْمُؤَوَّلِ، وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ هُوَ النَّجَاةُ، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَلْقَ فِي ظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ فَبِالْقُرْآنِ وَجَدُوا النَّجَاةَ، / وَعَلَيْهِ حَمَلَ الْمُفَسِّرُونَ قَوْلَهُ: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [البقرة: ٥٣] .

[el-Bakara: 185] } “...ve hidayetten, Furkān'dan apaçık deliller olarak.” Bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: İnişi parça parça olduğu ve onu yirmi küsur yılda indirdiği için bu şekilde isimlendirildiği söylenmiştir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } [el-İsrâ: 106] “İnsanlara dura dura okuyasın diye Kur'an'ı kısımlara ayırdık ve onu peyderpey indirdik”. Diğer kitaplar ise toptan bir defada inmiştir. Bundaki hikmet yönünü Furkān Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } [el-Furkān: 32] “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?' dediler. İşte kalbini onunla pekiştirelim diye böyle [yaptık]...” ayetinde zikretmiştik. Hak ile bâtılın, helâl ile haramın, mücmel ile mübeyyenin, muhkem ile müevvelin arasını ayırdığı için bu şekilde isimlendirildiği de söylenmiştir. Furkān'ın kurtuluş olduğu da söylenmiştir ki bu İkrime ve es-Süddî'nin görüşüdür. Çünkü mahlukat dalâlet karanlıkları içindedir; kurtuluşu ise Kur'an ile bulmuşlardır. Müfessirler O'nun şu buyruğunu da buna hamletmişlerdir: { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } [el-Bakara: 53] “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkān'ı (kurtuluşu / hak ile bâtılı ayıranı) vermiştik.”

معنى تسميته بالذكر:

Zikir Olarak İsimlendirilmesinin Anlamı:

ورابعها: الذكر، والتذكرة، والذكرى، أما الذكر فقوله: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٠] إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الْحِجْرِ: ٩] . وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٤] وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ذِكْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى ذَكَّرَ بِهِ عِبَادَهُ فَعَرَّفَهُمْ تَكَالِيفَهُ وَأَوَامِرَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ذِكْرٌ وَشَرَفٌ وَفَخْرٌ لِمَنْ آمَنَ بِهِ، وَأَنَّهُ شَرَفٌ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَأُمَّتِهِ، وَأَمَّا التَّذْكِرَةُ فَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ [الْحَاقَّةِ: ٤٨] وَأَمَّا الذِّكْرَى فَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Dördüncüsü: ez-Zikr, et-Tezkira ve ez-Zikrâ'dır. Zikr'e gelince, O'nun şu buyruğudur: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ } [el-Enbiyâ: 50] “İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir”, { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } [el-Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik”, { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [ez-Zuhruf: 44] “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir zikirdir (şereftir)”. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: O, Allah Teâlâ'dan kullarına bir zikirdir (hatırlatmadır); bununla kullarına mükellefiyetlerini ve emirlerini bildirmiştir. İkincisi: O, kendisine iman eden kimse için bir zikir, şeref ve övünçtür; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun ümmeti için bir şereftir. Tezkira'ya gelince, O'nun şu buyruğudur: { وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } [el-Hâkka: 48] “Şüphesiz o, takva sahipleri için bir öğüttür (tezkiradır)”. Zikrâ'ya gelince, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ [الذاريات: ٥٥] .

{ وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } [ez-Zâriyât: 55] “Sen öğüt ver; çünkü öğüt (zikrâ) müminlere fayda verir.”

تسميته تنزيلًا وحديثاً:

Tenzîl ve Hadîs Olarak İsimlendirilmesi:

وَخَامِسُهَا: التَّنْزِيلُ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٢- ١٩٣] .

Beşincisi: et-Tenzîl'dir: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } [eş-Şuarâ: 192-193] “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir (tenzîlidir). Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir.”

وَسَادِسُهَا: الْحَدِيثُ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً [الزُّمَرِ: ٢٣] سَمَّاهُ حَدِيثًا، لِأَنَّ وُصُولَهُ إِلَيْكَ حَدِيثٌ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَهُ بِمَا يُتَحَدَّثُ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ خَاطَبَ بِهِ المكلفين.

Altıncısı: el-Hadîs'tir: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً } [ez-Zümer: 23] “Allah, sözün (hadîsin) en güzelini bir kitap olarak indirmiştir”. Onu hadîs diye isimlendirmiştir; çünkü onun sana ulaşması yenidir (hadîstir) ve Allah Teâlâ onu konuşulan söze benzettiği içindir; zira Allah onunla mükelleflere hitap etmiştir.

وسابعها: الموعظة يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ [يُونُسَ: ٥٧] وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَوْعِظَةٌ لِأَنَّ الْقَائِلَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْآخِذُ جِبْرِيلُ، وَالْمُسْتَمْلِي مُحَمَّدٌ ﷺ، فَكَيْفَ لَا تَقَعُ بِهِ الموعظة.

Yedincisi: el-Mev'ıza'dır: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [Yûnus: 57] “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt (mev'ıza) gelmiştir”. O gerçekte bir mev'ızadır; çünkü söyleyen Allah Teâlâ, alan Cibrîl, yazdıran Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir; öyleyse onunla nasıl öğüt hasıl olmasın!

تسميته بالحكم والحكمة:

Hüküm ve Hikmet Olarak İsimlendirilmesi:

وَثَامِنُهَا: الْحُكْمُ، وَالْحِكْمَةُ، وَالْحَكِيمُ، وَالْمُحْكَمُ، أَمَّا الْحُكْمُ فَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا [الرَّعْدِ: ٣٧] وَأَمَّا الْحِكْمَةُ فَقَوْلُهُ: حِكْمَةٌ بالِغَةٌ [الْقَمَرِ: ٥] وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ [الْأَحْزَابِ: ٣٤] وَأَمَّا الْحَكِيمُ فَقَوْلُهُ: يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ [يس: ١، ٢] وَأَمَّا الْمُحْكَمُ فَقَوْلُهُ:

Sekizincisi: el-Hukm, el-Hikme, el-Hakîm ve el-Muhkem'dir. Hukm'e gelince, O'nun şu buyruğudur: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } [er-Ra'd: 37] “Böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik”. Hikmet'e gelince, O'nun şu buyruğudur: { حِكْمَةٌ بالِغَةٌ } [el-Kamer: 5] “Yetkin bir hikmettir”, { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } [el-Ahzâb: 34] “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın”. Hakîm'e gelince, O'nun şu buyruğudur: { يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ } [Yâsîn: 1-2] “Yâsîn. Hikmet dolu Kur'an'a andolsun”. Muhkem'e gelince, O'nun şu buyruğudur:

كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ [هود: ١] .

{ كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ } [Hûd: 1] “Ayetleri muhkem kılınmış bir kitaptır.”

معنى الحكمة:

Hikmetin Anlamı:

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْحِكْمَةِ، فَقَالَ الْخَلِيلُ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْإِحْكَامِ وَالْإِلْزَامِ، وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ حِكْمَةِ اللِّجَامِ، لِأَنَّهَا تَضْبِطُ الدَّابَّةِ، وَالْحِكْمَةُ تَمْنَعُ مِنَ السَّفَهِ.

Hikmetin anlamında ihtilaf etmişlerdir. el-Halîl şöyle demiştir: İhkâm (sağlamlaştırmak) ve ilzâm (bağlayıcı kılmak) kökünden alınmıştır. el-Müerric ise şöyle demiştir: Gemi (veya atın ağızlığını) zapteden "hikmetü'l-licâm" (gemin ağızlığı) ifadesinden alınmıştır; çünkü o biniti zapteder, hikmet de beyinsizlikten meneder.

وَتَاسِعُهَا: الشِّفَاءُ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [الإسراء: ٨٢] وقوله: وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ شِفَاءٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ مَرَضِ الْكُفْرِ، لِأَنَّهُ تعالى

Dokuzuncusu: eş-Şifâ'dır: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } [el-İsrâ: 82] “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiririz” ve O'nun şu buyruğudur: { وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ } “Göğüslerde olana bir şifadır”. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hastalıklara karşı bir şifadır. İkincisi: Küfür hastalığına karşı bir şifadır; çünkü Allah Teâlâ

وَصَفَ الْكُفْرَ وَالشَّكَّ بِالْمَرَضِ، فَقَالَ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَةِ: ١٠] وَبِالْقُرْآنِ يَزُولُ كُلُّ شَكٍّ عَنِ القلب، فصح وصفه بأنه شفاء.

küfrü ve şüpheyi hastalık olarak vasfetmiş ve: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [el-Bakara: 10] “Kalplerinde bir hastalık vardır” buyurmuştur. Kur'an ile kalpten her türlü şüphe zâil olur; dolayısıyla onun şifa olarak vasfedilmesi sahihtir.

كونه هدى وهادياً:

Hüdâ ve Hâdî Oluşu:

وَعَاشِرُهَا: الْهُدَى، وَالْهَادِي: أَمَّا الْهُدَى فَلِقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] . هُدىً لِلنَّاسِ [آل عمران: ٤، الأنعام: ٩١] . وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [يُونُسَ: ٥٧] وَأَمَّا الْهَادِي إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاءِ: ٩] وَقَالَتِ الْجِنُّ: إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ [الْجِنِّ: ١، ٢] .

Onuncusu: el-Hüdâ ve el-Hâdî'dir. Hüdâ'ya gelince, O'nun şu buyruklarından ötürüdür: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [el-Bakara: 2] “Takva sahipleri için bir hidayettir”, { هُدىً لِلنَّاسِ } [Âl-i İmrân: 4, el-En'âm: 91] “İnsanlar için bir hidayettir”, { وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } [Yûnus: 57] “Göğüslerdekine bir şifa, müminler için hidayet ve rahmettir”. Hâdî'ye gelince; { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir (hidayet eder)” ve cinlerin şöyle demesidir: { إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ } [el-Cin: 1-2] “Doğrusu biz, doğru yola ileten hayret verici bir Kur'an dinledik.”

الْحَادِيَ عَشَرَ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّهُ الْقُرْآنُ، وَقَالَ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ.

On birincisi: es-Sırâtü'l-Müstakîm'dir: İbn Abbâs tefsirinde onun Kur'an olduğunu söylemiş ve: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” ayetini okumuştur.

وَالثَّانِيَ عَشَرَ: الْحَبْلُ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٣] فِي التَّفْسِيرِ: إِنَّهُ الْقُرْآنُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّ الْمُعْتَصِمَ بِهِ فِي أُمُورِ دِينِهِ يَتَخَلَّصُ بِهِ مِنْ عُقُوبَةِ الْآخِرَةِ وَنَكَالِ الدُّنْيَا، كَمَا أَنَّ الْمُتَمَسِّكَ بِالْحَبْلِ يَنْجُو مِنَ الْغَرَقِ وَالْمَهَالِكِ، وَمِنْ ذَلِكَ

On ikincisi: el-Habl'dir: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } [Âl-i İmrân: 103] “Hep birlikte Allah'ın ipine (habline) sımsıkı sarılın”. Tefsirde bunun Kur'an olduğu belirtilmiştir. Böyle isimlendirilmesi şundandır: Din işlerinde ona sarılan kimse, onunla ahiret cezasından ve dünya azabından kurtulur; nitekim ipe tutunan kimse de boğulmaktan ve tehlikelerden kurtulur. Bu sebeple

سَمَّاهُ النَّبِيُّ ﷺ عِصْمَةً فَقَالَ: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ/ عِصْمَةٌ لِمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ»

Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu "ısmet" (koruyucu) olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz bu Kur'an, kendisine sarılan için bir ısmettir (koruyucudur)»

لِأَنَّهُ يَعْصِمُ النَّاسَ مِنَ الْمَعَاصِي.

Çünkü o insanları günahlardan korur.

الثَّالِثَ عَشَرَ: الرَّحْمَةُ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] وَأَيُّ رَحْمَةٍ فَوْقَ التَّخْلِيصِ مِنَ الْجَهَالَاتِ والضلالات.

On üçüncüsü: er-Rahme'dir: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } [el-İsrâ: 88] “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiririz”. Cehaletlerden ve sapkınlıklardan kurtarmaktan daha üstün hangi rahmet olabilir!

تسميته بالروح:

Ruh Olarak İsimlendirilmesi:

الرَّابِعَ عَشَرَ: الرُّوحُ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] . يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِحَيَاةِ الْأَرْوَاحِ، وَسُمِّيَ جِبْرِيلُ بِالرُّوحِ فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا

On dördüncüsü: er-Rûh'tur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } [eş-Şûrâ: 52] “İşte böylece sana emrimizden bir ruh vahyettik”, { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } [en-Nahl: 2] “Kendi emrinden olan ruh ile melekleri indirir”. Ruhların hayat bulma sebebi olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir. Cibrîl de ruh olarak isimlendirilmiştir: { فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا }

[مَرْيَمَ: ١٧] وَعِيسَى بِالرُّوحِ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ [النِّسَاءِ: ١٧١] .

[Meryem: 17] } “Ona ruhumuzu gönderdik”, Îsâ da ruh olarak isimlendirilmiştir: { أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } [en-Nisâ: 171] “Meryem'e ilka ettiği [kelimesi] ve O'ndan bir ruhtur.”

الْخَامِسَ عَشَرَ: الْقَصَصُ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُفَ: ٣] سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يَجِبُ اتِّبَاعُهُ وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ [الْقَصَصِ: ١١] أَيِ اتَّبِعِي أَثَرَهُ، أَوْ لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَتَتَبَّعُ قصص المتقدمين، ومنه قوله تعلى:

On beşincisi: el-Kasas'tır: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } [Yûsuf: 3] “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz (ahsenü'l-kasas)”. Ona uyulması gerektiği için bu şekilde isimlendirilmiştir; [nitekim ayette]: { وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ } [el-Kasas: 11] “Onun kız kardeşine: 'Onun izini takip et' dedi”, yani izini takip et [anlamındadır]; yahut da Kur'an öncekilerin kıssalarını takip ettiği içindir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır:

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ [آلِ عِمْرَانَ: ٦٢] .

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } [Âl-i İmrân: 62] “Şüphesiz bu, elbette hak olan kıssadır.”

السَّادِسَ عَشَرَ: الْبَيَانُ، وَالتِّبْيَانُ، وَالْمُبِينُ: أَمَّا الْبَيَانُ فَقَوْلُهُ: هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٨] وَالتِّبْيَانُ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النَّحْلِ: ٨٩] وَأَمَّا الْمُبِينُ فَقَوْلُهُ: تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ [يُوسُفَ: ١] .

On altıncısı: el-Beyân, et-Tibyân ve el-Mübîn'dir. Beyân'a gelince, O'nun şu buyruğudur: { هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ } [Âl-i İmrân: 138] “Bu, insanlar için bir açıklamadır (beyândır)”. Tibyân ise O'nun şu buyruğudur: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } [en-Nahl: 89] “Sana her şeyi açıklayan (tibyân olan) Kitab'ı indirdik”. Mübîn'e gelince, O'nun şu buyruğudur: { تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ } [Yûsuf: 1] “Bunlar apaçık (mübîn) Kitab'ın ayetleridir.”

السَّابِعَ عَشَرَ: الْبَصَائِرُ هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٣] أَيْ هِيَ أَدِلَّةٌ يُبْصَرُ بِهَا الْحَقُّ تَشْبِيهًا بِالْبَصَرِ الَّذِي يَرَى طَرِيقَ الْخَلَاصِ.

On yedincisi: el-Besâir'dir: { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } [el-A'râf: 203] “Bu, Rabbinizden gelen basiretlerdir (gönül gözlerini açan delillerdir)”. Yani kurtuluş yolunu gören göze benzetilerek, kendisiyle hakkın görüldüğü delillerdir.

الثَّامِنَ عَشَرَ: الْفَصْلُ إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَما هُوَ بِالْهَزْلِ [الطَّارِقِ: ١٣، ١٤] وَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقِيلَ مَعْنَاهُ الْقَضَاءُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقْضِي بِهِ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ قِيلَ لِأَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَهْدِي قَوْمًا إِلَى الْجَنَّةِ وَيَسُوقُ آخَرِينَ إِلَى النَّارِ، فَمَنْ جَعَلَهُ إِمَامَهُ فِي الدُّنْيَا قَادَهُ إِلَى الْجَنَّةِ، وَمَنْ جعله وراءه ساقه إلى النار.

On sekizincisi: el-Fasl'dır: { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَما هُوَ بِالْهَزْلِ } [et-Târık: 13-14] “Şüphesiz o [hak ile bâtılı] ayıran kesin bir sözdür (fasldır); o bir şaka değildir”. Bunda ihtilaf etmişlerdir: Anlamının hüküm (kaza) olduğu söylenmiştir; zira Allah Teâlâ onunla insanlar arasında hak ile hükmeder. Kıyamet günü insanlar arasını ayırıp bir topluluğu cennete ileteceği, diğerlerini de cehenneme sevk edeceği için bu şekilde isimlendirildiği de söylenmiştir. Kim onu dünyada kendisine rehber (imam) edinirse onu cennete götürür; kim de onu arkasına atarsa onu cehenneme sürükler.

تسميته بالنجوم:

Nücûm Olarak İsimlendirilmesi:

التَّاسِعَ عَشَرَ: النُّجُومُ فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ [الْوَاقِعَةِ: ٧٥] وَالنَّجْمِ إِذا هَوى [النَّجْمِ: ١] لِأَنَّهُ نَزَلَ نَجْمًا نَجْمًا.

On dokuzuncusu: en-Nücûm'dur: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } [el-Vâkıa: 75] “Hayır, yıldızların düştüğü yerlere (Kur'an kısımlarının iniş vakitlerine) yemin ederim”, { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } [en-Necm: 1] “İndiği zaman yıldıza (kısım kısım inen Kur'an'a) andolsun”. Çünkü o necm necm (kısım kısım, parça parça) inmiştir.

الْعِشْرُونَ: الْمَثَانِي: مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ [الزُّمَرِ: ٢٣] قِيلَ لِأَنَّهُ ثني فيه القصص والأخبار.

Yirmincisi: el-Mesânî'dir: { مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } [ez-Zümer: 23] “...Rablerinden korkanların derilerinin kendisinden ürperdiği ikişerli (tekrarlanan / mesânî) bir kitap...”. Onda kıssalar ve haberler tekrar edildiği için böyle denildiği söylenmiştir.

تسميه القرآن نعمة وبرهانا:

Kur'an'ın Nimet ve Bürhan Olarak İsimlendirilmesi:

الْحَادِي وَالْعِشْرُونَ: النِّعْمَةُ: وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ [الضُّحَى: ١١] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَعْنِي بِهِ الْقُرْآنَ.

Yirmi birincisi: en-Ni'met'tir: { وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } [ed-Duhâ: 11] “Rabbinin nimetine gelince, onu anlat”. İbn Abbâs bununla Kur'an'ın kastedildiğini söylemiştir.

الثَّانِي وَالْعِشْرُونَ: الْبُرْهَانُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ [النِّسَاءِ: ١٧٤] وَكَيْفَ لَا يَكُونُ بُرْهَانًا وَقَدْ عَجَزَتِ الْفُصَحَاءُ عَنْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ.

Yirmi ikincisi: el-Bürhân'dır: { قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [en-Nisâ: 174] “Size Rabbinizden kesin bir delil (bürhan) gelmiştir”. Nasıl bürhan olmasın ki! En fasih söz ustaları bile onun bir benzerini getirmekten aciz kalmışlardır.

الثَّالِثُ وَالْعِشْرُونَ: الْبَشِيرُ وَالنَّذِيرُ، وَبِهَذَا الِاسْمِ وَقَعَتِ الْمُشَارَكَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الرسل: مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ [النساء: ١٦٥، الأنعام: ٤٨] وَقَالَ فِي صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً [الْفَتْحِ: ٨] وَقَالَ فِي صِفَةِ الْقُرْآنِ فِي حم السَّجْدَةِ بَشِيراً وَنَذِيراً فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ [فُصِّلَتْ: ٤] يَعْنِي مُبَشِّرًا بِالْجَنَّةِ لِمَنْ أَطَاعَ وَبِالنَّارِ مُنْذِرًا لِمَنْ عَصَى، ومن هاهنا نَذْكُرُ الْأَسْمَاءَ الْمُشْتَرَكَةَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ القرآن.

Yirmi üçüncüsü: el-Beşîr ve en-Nezîr'dir. Bu isimle onunla peygamberler arasında bir ortaklık vuku bulmuştur. Allah Teâlâ peygamberlerin vasfı hakkında: { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } [en-Nisâ: 165, el-En'âm: 48] “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak” buyurmuş; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in vasfı hakkında da: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } [el-Feth: 8] “Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik” buyurmuştur. Hâmîm es-Secde'de Kur'an'ın vasfı hakkında ise şöyle buyurmuştur: { بَشِيراً وَنَذِيراً فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ } [Fussilet: 4] “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak; fakat onların çoğu yüz çevirdi”. Yani itaat edene cenneti müjdeleyici, isyan edeni de cehennemle uyarıcı demektir. Buradan hareketle Allah Teâlâ ile Kur'an arasında ortak olan isimleri zikredelim:

تسميته قيماً:

Kayyim Olarak İsimlendirilmesi:

الرَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: الْقَيِّمُ قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً [الْكَهْفِ: ٢] وَالدِّينُ أَيْضًا قَيِّمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ [التَّوْبَةِ: ٣٦] وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْقَيُّومُ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [البقرة: ٢٥٥، آل عمران: ٢] وَإِنَّمَا سُمِّيَ قَيِّمًا لِأَنَّهُ قَائِمٌ بِذَاتِهِ فِي الْبَيَانِ وَالْإِفَادَةِ.

Yirmi dördüncüsü: el-Kayyim'dir: { قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً } [el-Kehf: 2] “Şiddetli bir azaba karşı uyarmak için dosdoğru (kayyim) olarak [indirdi]”. Din de kayyimdir: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } [et-Tevbe: 36] “İşte dosdoğru (kayyim) din budur”. Allah Sübhânehu ise el-Kayyûm'dur: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } [el-Bakara: 255, Âl-i İmrân: 2] “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur”. Ona kayyim denilmesi, açıklama ve fayda sağlamada bizzat kaim olduğu içindir.

الْخَامِسُ وَالْعِشْرُونَ: الْمُهَيْمِنُ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [الْمَائِدَةِ: ٤٨] وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَمِينِ، وَإِنَّمَا وُصِفَ بِهِ لِأَنَّهُ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْقُرْآنِ أَمِنَ الضَّرَرَ فِي/ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالرَّبُّ الْمُهَيْمِنُ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الْمُهَيْمِنَ عَلَى النَّبِيِّ الْأَمِينِ لِأَجْلِ قَوْمٍ هُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خَلْقِهِ كَمَا قَالَ:

Yirmi beşincisi: el-Müheymin'dir: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } [el-Mâide: 48] “Sana da, kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve onun üzerine gözetici / koruyucu (müheymin) olarak Kitab'ı hak ile indirdik”. Bu kelime "el-emîn"den alınmıştır. Bununla nitelenmesi şundandır: Kur'an'a sarılan kimse dünyada ve ahirette zarardan emin olur. Müheymin olan Rab, emîn olan peygambere müheymin olan Kitab'ı, Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki eminleri olan bir topluluk için indirmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur:

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] .

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } [el-Bakara: 143] “İşte böylece sizleri, insanlara şahitler olasınız diye vasat (orta/hayırlı) bir ümmet kıldık”.

السَّادِسُ وَالْعِشْرُونَ: الْهَادِي إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاءِ: ٩] وَقَالَ: يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ [الْجِنِّ: ٢] وَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْهَادِي لِأَنَّهُ جَاءَ فِي الخبر «النور الهادي» .

Yirmi altıncısı: el-Hâdî'dir: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” buyurmuştur. Yine: { يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ } [el-Cin: 2] “Doğruya iletir” buyurmuştur. Allah Teâlâ da Hâdî'dir; nitekim rivayette "en-Nûru'l-Hâdî" (Hidayet veren Nur) şeklinde gelmiştir.

تسميته نوراً:

Nur Olarak İsimlendirilmesi:

السَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: النُّورُ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] وَفِي الْقُرْآنِ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] يَعْنِي الْقُرْآنَ وَسُمِّيَ الرَّسُولُ نُورًا قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ [المائدة: ١٥] يعني محمد وسمي دينه نوراً يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [الصَّفِّ: ٨] وَسُمِّيَ بَيَانُهُ نُورًا

Yirmi yedincisi: en-Nûr'dur: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [en-Nûr: 35] “Allah, göklerin ve yerin nurudur”. Kur'an hakkında ise: { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } [el-A'râf: 157] “Ve onunla birlikte indirilen nura uydular” buyrulmuştur; yani Kur'an'a. Resul de nur olarak isimlendirilmiştir: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } [el-Mâide: 15] “Size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir”; yani Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'dir. O'nun dini de nur olarak isimlendirilmiştir: { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } [es-Saff: 8] “Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek isterler”. O'nun beyanı (açıklaması) da nur olarak isimlendirilmiştir:

أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٢٢] وَسُمِّيَ التَّوْرَاةُ نُورًا إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٤] وَسُمِّيَ الْإِنْجِيلُ نُورًا وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٦] وَسَمَّى الْإِيمَانَ نُورًا يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ [الْحَدِيدِ: ١٢] .

{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } [ez-Zümer: 22] “Allah'ın göğsünü İslam'a açtığı kimse, Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?”. Tevrat da nur olarak isimlendirilmiştir: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [el-Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır”. İncil de nur olarak isimlendirilmiştir: { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ } [el-Mâide: 46] “Ona, içinde hidayet ve nur bulunan İncil'i verdik”. İmanı da nur olarak isimlendirmiştir: { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } [el-Hadîd: 12] “Nurları önlerinde koşar”.

الثَّامِنُ وَالْعِشْرُونَ: الْحَقُّ: وَرَدَ فِي الْأَسْمَاءِ «الْبَاعِثُ الشَّهِيدُ الْحَقُّ» وَالْقُرْآنُ حَقٌّ وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ [الْحَاقَّةِ: ٥١] فَسَمَّاهُ اللَّهُ حَقًّا، لِأَنَّهُ ضِدُّ الْبَاطِلِ فَيُزِيلُ الْبَاطِلَ كَمَا قَالَ: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٨] أَيْ ذَاهِبٌ زَائِلٌ.

Yirmi sekizincisi: el-Hak'tır. [Allah'ın] isimleri arasında "el-Bâis, eş-Şehîd, el-Hak" şeklinde geçmiştir. Kur'an da haktır: { وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ } [el-Hâkka: 51] “Şüphesiz o, kesin gerçeğin (hakkü'l-yakîn) ta kendisidir”. Allah onu hak olarak isimlendirmiştir; çünkü o batılın zıddıdır ve batılı yok eder; nitekim şöyle buyurmuştur: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ } [el-Enbiyâ: 18] “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir”; yani kaybolup zail olmuştur.

التَّاسِعُ وَالْعِشْرُونَ: الْعَزِيزُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ [الشُّعَرَاءِ: ٩] وَفِي صِفَةِ الْقُرْآنِ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ [فُصِّلَتْ: ٤١] وَالنَّبِيُّ عَزِيزٌ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ [التوبة: ١٢٨] وَالْأُمَّةُ عَزِيزَةٌ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] فَرُبَّ عَزِيزٍ أَنْزَلَ كِتَابًا عَزِيزًا عَلَى نَبِيٍّ عَزِيزٍ لِأُمَّةٍ عَزِيزَةٍ، وَلِلْعَزِيزِ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا: الْقَاهِرُ، وَالْقُرْآنُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي قَهَرَ الْأَعْدَاءَ وَامْتَنَعَ عَلَى مَنْ أَرَادَ مُعَارَضَتَهُ.

Yirmi dokuzuncusu: el-Azîz'dir: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } [eş-Şuarâ: 9] “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç ve merhamet sahibidir”. Kur'an'ın vasfı hakkında da: { وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } [Fussilet: 41] “Şüphesiz o, çok aziz (üstün/korunan) bir kitaptır” buyrulmuştur. Peygamber de azizdir: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ } [et-Tevbe: 128] “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki ona ağır gelir”. Ümmet de azizdir: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } [el-Münâfikûn: 8] “İzzet Allah'a, Resulü'ne ve müminlere aittir”. Aziz olan bir Rab, aziz olan bir peygambere, aziz olan bir ümmet için aziz bir kitap indirmiştir. Aziz kelimesinin iki anlamı vardır: Birincisi: Kahir (galip gelen, üstün) demektir. Kur'an da böyledir; çünkü düşmanları mağlup eden ve kendisine karşı çıkmak isteyenlere karşı üstün gelen odur.

وَالثَّانِي: أَنْ لا يوجد مثله.

İkincisi: Benzerinin bulunmamasıdır.

تسمية القرآن بالكريم:

Kur'an'ın Kerîm Olarak İsimlendirilmesi:

الثَّلَاثُونَ: الْكَرِيمُ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ [الْوَاقِعَةِ: ٧٧] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى سَبْعَةَ أَشْيَاءَ بِالْكَرِيمِ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الِانْفِطَارِ: ٦] إِذْ لَا جَوَادَ أَجْوَدُ مِنْهُ، وَالْقُرْآنُ بِالْكَرِيمِ، لِأَنَّهُ لَا يُسْتَفَادُ مِنْ كِتَابٍ مِنَ الْحِكَمِ وَالْعُلُومِ مَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ، وَسَمَّى مُوسَى كَرِيمًا وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ [الدُّخَانِ: ١٧] وَسَمَّى ثَوَابَ الْأَعْمَالِ كَرِيمًا فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ كَرِيمٍ [يس: ١١] وَسَمَّى عرشه كريماً اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [النَّمْلِ: ٢٦] لِأَنَّهُ مَنْزِلُ الرَّحْمَةِ، وَسَمَّى جِبْرِيلَ كَرِيمًا إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [التكوير: ١٩] وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ عَزِيزٌ، وَسَمَّى كِتَابَ سُلَيْمَانَ كَرِيمًا إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ [النَّمْلِ: ٢٩] فَهُوَ كِتَابٌ كَرِيمٌ مِنْ رَبٍّ كَرِيمٍ نَزَلَ بِهِ مَلَكٌ كَرِيمٌ عَلَى نَبِيٍّ كَرِيمٍ لِأَجْلِ أُمَّةٍ كَرِيمَةٍ، فَإِذَا تَمَسَّكُوا بِهِ نَالُوا ثَوَابًا كَرِيمًا.

Otuzuncusu: el-Kerîm'dir: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } [el-Vâkıa: 77-78] “Şüphesiz o, korunmuş bir kitapta bulunan pek şerefli / kerim bir Kur'an'dır”. Bil ki Allah Teâlâ yedi şeyi "kerîm" olarak isimlendirmiştir: { مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } [el-İnfitâr: 6] “O çok cömert / kerim olan Rabbine karşı seni ne aldattı?” buyurmuştur; zira O'ndan daha cömert kimse yoktur. Kur'an'ı "kerîm" olarak isimlendirmiştir; çünkü hiçbir kitaptan, Kur'an'dan elde edilen hikmetler ve ilimler kadar istifade edilmez. Musa'yı kerîm olarak isimlendirmiştir: { وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ } [ed-Duhân: 17] “Onlara şerefli / kerim bir elçi gelmişti”. Amellerin sevabını kerîm olarak isimlendirmiştir: { فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ كَرِيمٍ } [Yâsîn: 11] “Onu bir bağışlanma ve şerefli / kerim bir mükafatla müjdele”. Arşını kerîm olarak isimlendirmiştir: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } [en-Neml: 26] “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; o büyük/şerefli arşın Rabbidir”; çünkü o rahmetin menzilidir. Cebrail'i kerîm olarak isimlendirmiştir: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [et-Tekvîr: 19] “Şüphesiz o, şerefli / kerim bir elçinin sözüdür” ki anlamı onun aziz olduğudur. Süleyman'ın mektubunu kerîm olarak isimlendirmiştir: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } [en-Neml: 29] “Bana pek şerefli / kerim bir mektup bırakıldı”. O halde bu; kerîm bir Rab'den, kerîm bir meleğin, kerîm bir peygambere, kerîm bir ümmet için indirdiği kerîm bir kitaptır. Ona sarıldıkları zaman kerîm bir mükafata nail olurlar.

ومن أسمائه «العظيم» :

Onun isimlerinden biri de "el-Azîm"dir:

الْحَادِي وَالثَّلَاثُونَ: الْعَظِيمُ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ [الحجر: ٨٧] اعلم أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى نَفْسَهُ عَظِيمًا فَقَالَ: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَعَرْشَهُ عَظِيمًا وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [التَّوْبَةِ: ١٢٩] وَكِتَابَهُ عَظِيمًا وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ [الْحِجْرِ: ٨٧] وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ عَظِيمًا لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٥، ٦] وَالزَّلْزَلَةَ عَظِيمَةً إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ [الْحَجِّ: ١] وَخُلُقَ الرَّسُولِ عَظِيمًا وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَمِ: ٤] وَالْعِلْمَ عَظِيمًا وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

Otuz birincisi: el-Azîm'dir: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } [el-Hicr: 87] “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi ve yüce (azîm) Kur'an'ı verdik”. Bil ki Allah Teâlâ Zatını azîm olarak isimlendirmiş ve: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } [el-Bakara: 255] “O, çok yücedir, çok büyüktür (Azîm'dir)” buyurmuştur. Arşını azîm olarak isimlendirmiştir: { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } [et-Tevbe: 129] “O, büyük (azîm) arşın Rabbidir”. Kitabını azîm olarak isimlendirmiştir: { وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } [el-Hicr: 87] “Ve yüce Kur'an”. Kıyamet gününü azîm olarak isimlendirmiştir: { لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Mutaffifîn: 5-6] “Büyük bir gün için; insanların alemlerin Rabbi huzurunda divan duracağı gün için”. Kıyamet sarsıntısını azîm olarak isimlendirmiştir: { إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ } [el-Hac: 1] “Şüphesiz kıyamet sarsıntısı büyük (azîm) bir şeydir”. Resul'ün ahlakını azîm olarak isimlendirmiştir: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } [el-Kalem: 4] “Ve şüphesiz sen pek yüce bir ahlak üzerindesin”. İlmi azîm olarak isimlendirmiştir: { وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً }

[النِّسَاءِ: ١١٣] وَكَيْدَ النِّسَاءِ عَظِيمًا إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ [يوسف: ٢٨] وسحر سحرة/ فرعون عظيماً وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ [الْأَعْرَافِ: ١١٦] وَسَمَّى نَفْسَ الثَّوَابِ عَظِيمًا وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً [الْفَتْحِ: ٢٩] وَسَمَّى عِقَابَ الْمُنَافِقِينَ عظيماً وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [البقرة: ٧] .

[en-Nisâ: 113] “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür”. Kadınların tuzağını azîm olarak isimlendirmiştir: { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } [Yûsuf: 28] “Şüphesiz sizin tuzağınız çok büyüktür”. Firavun'un sihirbazlarının sihrini azîm olarak isimlendirmiştir: { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } [el-A'râf: 116] “Ve büyük bir büyü getirdiler”. Sevabın kendisini azîm olarak isimlendirmiştir: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } [el-Feth: 29] “Allah onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükafat vaat etmiştir”. Münafıkların cezasını azîm olarak isimlendirmiştir: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [el-Bakara: 7] “Ve onlar için büyük bir azap vardır”.

ومنها المبارك:

Bunlardan biri de "el-Mubârek"tir:

الثَّانِي وَالثَّلَاثُونَ: الْمُبَارَكُ: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٠] وَسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ أَشْيَاءَ، فَسَمَّى الْمَوْضِعَ الَّذِي كَلَّمَ فِيهِ مُوسَى ﵇ مُبَارَكًا فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ [الْقَصَصِ: ٣٠] وَسَمَّى شَجَرَةَ الزَّيْتُونِ مُبَارَكَةً يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ [التَّوْبَةِ: ٣٥] لِكَثْرَةِ مَنَافِعِهَا، وَسَمَّى عِيسَى مُبَارَكًا وَجَعَلَنِي مُبارَكاً [مَرْيَمَ: ٣١] وَسَمَّى الْمَطَرَ مُبَارَكًا وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً [ق: ٩] لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَسَمَّى لَيْلَةَ الْقَدْرِ مُبَارَكَةً إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ [الدُّخَانِ: ٣] فَالْقُرْآنُ ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلَهُ مَلَكٌ مُبَارَكٌ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ على نبي مبارك لأمة مباركة.

Otuz ikincisi: el-Mubârek'tir: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } [el-Enbiyâ: 50] “İşte bu da mübarek bir zikirdir”. Allah Teâlâ bununla birçok şeyi isimlendirmiştir: Musa (aleyhisselâm) ile konuştuğu yeri mübarek kılmış ve: { فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ } [el-Kasas: 30] “Mübarek yerdeki ağaçtan” buyurmuştur. Faydalarının çokluğundan ötürü zeytin ağacını mübarek olarak isimlendirmiştir: { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ } [en-Nûr: 35] “Mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur”. İsa'yı mübarek olarak isimlendirmiştir: { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً } [Meryem: 31] “Beni mübarek kıldı”. Faydalarından ötürü yağmuru mübarek olarak isimlendirmiştir: { وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً } [Kāf: 9] “Gökten bereketli / mübarek bir su indirdik”. Kadir gecesini mübarek olarak isimlendirmiştir: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } [ed-Duhân: 3] “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik”. Demek ki Kur'an; mübarek bir meleğin, mübarek bir gecede, mübarek bir peygambere, mübarek bir ümmet için indirdiği mübarek bir zikirdir.

اتصال «ألم» بقوله «ذلك الكتاب» :

"Elif-lâm-mîm"in "Zâlike'l-Kitâb" Sözüne Bağlantısı:

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي بَيَانِ اتِّصَالِ قَوْلِهِ: الم بِقَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: إِنْ جَعَلْتَ الم اسْمًا لِلسُّورَةِ فَفِي التَّأْلِيفِ وُجُوهٌ:

Dördüncü Mesele: { الم } sözünün { ذلِكَ الْكِتابُ } sözü ile olan irtibatının beyanı hakkındadır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Eğer { الم } harflerini surenin ismi kılarsan terkipten (cümle yapısından) şu vecihler ortaya çıkar:

الأول: أن يكون الم مبتدأ وذلِكَ مبتدأ ثانياً والْكِتابُ خَبَرَهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْكِتَابُ الْكَامِلُ، كَأَنَّ مَا عَدَاهُ مِنَ الْكُتُبِ فِي مِقَابَلَتِهِ نَاقِصٌ، وَإِنَّهُ الَّذِي يَسْتَأْهِلُ أَنْ يَكُونَ كِتَابًا كَمَا تَقُولُ: هُوَ الرَّجُلُ، أَيِ الْكَامِلُ فِي الرُّجُولِيَّةِ الْجَامِعُ لِمَا يَكُونُ فِي الرِّجَالِ مِنْ مُرْضِيَاتِ الْخِصَالِ، وَأَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ صِفَةً، وَمَعْنَاهُ هُوَ ذَلِكَ الْكِتَابُ الْمَوْعُودُ، وَأَنْ يَكُونَ الم خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ هَذِهِ الم وَيَكُونَ ذلِكَ الْكِتابُ خَبَرًا ثَانِيًا أَوْ بَدَلًا عَلَى أَنَّ الْكِتَابَ صِفَةٌ، وَمَعْنَاهُ هُوَ ذَلِكَ، وَأَنْ تَكُونَ هَذِهِ الم جملة وذلِكَ الْكِتابُ جُمْلَةً أُخْرَى وَإِنْ جُعِلَتْ الم بِمَنْزِلَةِ الصَّوْتِ كَانَ ذلِكَ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ الْكِتابُ أَيْ ذَلِكَ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ هُوَ الْكِتَابُ الْكَامِلُ، أَوِ الْكِتَابُ صِفَةٌ وَالْخَبَرُ مَا بَعْدَهُ أَوْ قُدِّرَ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفٌ، أَيْ هُوَ يَعْنِي الْمُؤَلَّفَ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ ذَلِكَ الْكِتَابُ وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ [السَّجْدَةِ: ٢] وتأليف هذا ظاهر.

Birincisi: { الم } lafzının mübteda (özne), { ذلِكَ } kelimesinin ikinci mübteda, { الْكِتابُ } kelimesinin onun haberi (yüklemi) ve bu [ikinci] cümlenin de birinci mübtedanın haberi olmasıdır. Bunun anlamı: İşte o kamil kitaptır; sanki onun dışındaki kitaplar onun karşısında eksiktir ve kitap olmaya layık olan yalnızca odur. Nitekim senin: "Erkek dediğin odur" yani "Erkeklik vasfında kamil olan ve erkeklerde bulunan beğenilen hasletleri kendisinde toplayandır" demen gibidir. [İkinci ihtimal:] { الْكِتابُ } kelimesinin sıfat olmasıdır; anlamı da: "O, [indirileceği] vaat edilmiş olan o kitaptır" şeklinde olur. [Üçüncü ihtimal:] { الم } lafzının mahzuf (düşmüş) bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani "Bu, Elif-lâm-mîm'dir" takdirindedir; { ذلِكَ الْكِتابُ } ise { الْكِتابُ } kelimesinin sıfat olması esasına göre ikinci haber veya bedel olur; anlamı da "O, işte budur" demektir. [Dördüncü ihtimal:] { الم } müstakil bir cümle, { ذلِكَ الْكِتابُ } de başka bir cümle olmasıdır. Şayet { الم } [harfleri] savt (bağımsız ses/dikkat çekme nidası) menzilesinde tutulursa { ذلِكَ } mübteda, haberi de { الْكِتابُ } olur; yani "O indirilen kitap kamil olan kitaptır" manasına gelir; yahut { الْكِتابُ } sıfat olur ve haber ondan sonra gelen kısımdır; yahut da mahzuf bir mübteda takdir edilir; yani "O -yani bu harflerden terkip edilen şey- o kitaptır" demektir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise { الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ } [es-Secde: 1-2] “Elif-lâm-mîm. Kitab'ın indirilişinde hiçbir şüphe yoktur” şeklinde okumuştur ve bunun terkibi açıktır.

تفسير قوله تعالى: لَا رَيْبَ فِيهِ:

Allah Teâlâ'nın: { لَا رَيْبَ فِيهِ } Sözünün Tefsiri:

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا رَيْبَ فِيهِ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” sözünde iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الرَّيْبُ قَرِيبٌ مِنَ الشَّكِّ، وَفِيهِ زِيَادَةٌ، كَأَنَّهُ ظَنُّ سُوءٍ تَقُولُ رَابَنِي أَمْرُ فُلَانٍ إِذَا ظَنَنْتَ بِهِ سوء، وَمِنْهَا

Birinci Mesele: Rayb (رَيْب), şekk (şüphe) kavramına yakındır ancak onda bir fazlalık vardır; sanki kötü zandır. Bir kimse hakkında kötü bir zanda bulunduğunda "Filanın durumu beni şüphelendirdi (râbenî)" dersin. Nitekim bundan dolayı

قَوْلُهُ ﵇: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ»

Peygamber (aleyhisselâm): “Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak” buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: قَدْ يُسْتَعْمَلُ الرَّيْبُ فِي قَوْلِهِمْ: «رَيْبُ الدَّهْرِ» وَ «رَيْبُ الزَّمَانِ» أَيْ حَوَادِثُهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطُّورِ: ٣٠] وَيُسْتَعْمَلُ أَيْضًا فِي مَعْنَى مَا يَخْتَلِجُ فِي الْقَلْبِ مِنْ أَسْبَابِ الْغَيْظِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Şayet: "Rayb kelimesi Arapların 'raybü'd-dehr' ve 'raybü'z-zamân' yani zamanın hadiseleri ve musibetleri tabirlerinde de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [et-Tûr: 30] “Onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz” buyurmuştur. Aynı şekilde öfke sebeplerinden kalpte çalkalanıp duran şüphe ve kin anlamında da kullanılır; nitekim şairin şöyle dediği gibi:" denilirse:

قَضَيْنَا مِنْ تِهَامَةَ كُلَّ رَيْبٍ ... وَخَيْبَرَ ثُمَّ أَجْمَعْنَا السُّيُوفَا

"Tihâme'den ve Hayber'den her türlü şüpheyi/hıncı giderdik, sonra kılıçlarımızı kınlarına koyduk."

قُلْنَا: هَذَانِ قَدْ يَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنَى الشَّكِّ، لِأَنَّ مَا يُخَافُ مِنْ رَيْبِ الْمَنُونِ مُحْتَمَلٌ، فَهُوَ كَالْمَشْكُوكِ/ فِيهِ، وَكَذَلِكَ مَا اخْتَلَجَ بِالْقَلْبِ فَهُوَ غَيْرُ مَتَيَقَّنٍ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا رَيْبَ فِيهِ الْمُرَادُ مِنْهُ نَفْيُ كَوْنِهِ مَظِنَّةً لِلرَّيْبِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ فِي صِحَّتِهِ، وَلَا فِي كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَلَا فِي كَوْنِهِ مُعْجِزًا. وَلَوْ قُلْتَ:

Deriz ki: Bu iki kullanım da şüphe manasına döner; çünkü zamanın felaketlerinden (raybü'l-menûn) korkulan şeyler muhtemeldir, dolayısıyla şüpheli gibidir. Aynı şekilde kalpte çalkalanan şey de kesinleşmiş değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لَا رَيْبَ فِيهِ } sözünden murat, onun hiçbir veçhile şüphe mahalli oluşunun nefyedilmesidir (reddedilmesidir). Kastedilen ise; onun sıhhatinde, Allah katından oluşunda ve mucize oluşunda hiçbir şüphenin bulunmadığıdır. Şayet:

الْمُرَادُ لَا رَيْبَ فِي كَوْنِهِ مُعْجِزًا عَلَى الْخُصُوصِ كَانَ أَقْرَبَ لِتَأْكِيدِ هَذَا التَّأْوِيلِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا

"Murat, hususi olarak onun mucize oluşunda şüphe bulunmamasıdır" dersen, bu yorumun şu ayetle teyit edilmesi sebebiyle gerçeğe daha yakın olur: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا

نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا

{ نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } “kulumuza indirdiğimiz”

[البقرة: ٢٣] وهاهنا سُؤَالَاتٌ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: طَعَنَ بَعْضُ الْمُلْحِدَةِ فِيهِ فَقَالَ: إِنْ عَنَى أَنَّهُ لَا شَكَّ فِيهِ عِنْدَنَا فَنَحْنُ قَدْ نَشُكُّ فِيهِ، وَإِنْ عَنَى أَنَّهُ لَا شَكَّ فِيهِ عِنْدَهُ فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ. الْجَوَابُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ بَلَغَ فِي الْوُضُوحِ إِلَى حَيْثُ لَا يَنْبَغِي لِمُرْتَابٍ أَنْ يَرْتَابَ فِيهِ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ مَعَ بُلُوغِهِمْ فِي الْفَصَاحَةِ إِلَى النِّهَايَةِ عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَةِ أَقْصَرِ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ بَلَغَتْ هَذِهِ الْحُجَّةُ فِي الظُّهُورِ إِلَى حَيْثُ لَا يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَرْتَابَ فِيهِ. السُّؤَالُ الثاني: لم قال هاهنا: لَا رَيْبَ فِيهِ وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ لَا فِيها غَوْلٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٧] ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ فالأهم، وهاهنا الْأَهَمُّ نَفْيُ الرَّيْبِ بِالْكُلِّيَّةِ عَنِ الْكِتَابِ، وَلَوْ قُلْتَ: لَا فِيهِ رَيْبٌ لَأَوْهَمَ أَنَّ هُنَاكَ كتاباً آخر حصل الريب فيه لا ها هنا، كَمَا قَصَدَ فِي قَوْلِهِ: لَا فِيها غَوْلٌ تَفْضِيلَ خَمْرِ الْجَنَّةِ عَلَى خُمُورِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا لَا تَغْتَالُ الْعُقُولَ كَمَا تَغْتَالُهَا خَمْرَةُ الدُّنْيَا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مِنْ أَيْنَ يَدُلُّ قَوْلُهُ: لَا رَيْبَ فِيهِ عَلَى نَفْيِ الرَّيْبِ بِالْكُلِّيَّةِ؟ الْجَوَابُ: قَرَأَ أَبُو الشَّعْثَاءِ لَا رَيْبَ فِيهِ بِالرَّفْعِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْمَشْهُورَةَ تُوجِبُ ارْتِفَاعَ الرَّيْبِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا رَيْبَ نَفْيٌ لِمَاهِيَّةِ الرَّيْبِ وَنَفْيُ الْمَاهِيَّةِ يَقْتَضِي نَفْيَ كُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ، لِأَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ لَثَبَتَتِ الْمَاهِيَّةُ، وَذَلِكَ يُنَاقِضُ نَفْيَ الْمَاهِيَّةِ، وَلِهَذَا السِّرِّ كَانَ قَوْلُنَا: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» نَفْيًا لِجَمِيعِ الْآلِهَةِ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا قَوْلُنَا: «لَا رَيْبُ فِيهِ» بِالرَّفْعِ فَهُوَ نَقِيضٌ لِقَوْلِنَا: «رَيْبَ فِيهِ» وَهُوَ يُفِيدُ ثُبُوتَ فَرْدٍ وَاحِدٍ، فَذَلِكَ النَّفْيُ يُوجِبُ انْتِفَاءَ جَمِيعِ الْأَفْرَادِ لِيَتَحَقَّقَ التَّنَاقُضُ.

} [el-Bakara: 23] “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz...”. Burada bazı sorular vardır: Birinci Soru: Mülhidlerin bazıları bu ayete itiraz ederek şöyle demiştir: Eğer 'bizim nezdimizde onda hiçbir şüphe yoktur' manasını kastediyorsa biz onda şüphe etmekteyiz; şayet 'kendi nezdinde şüphe yoktur' manasını kastediyorsa bunun bir faydası yoktur. Cevap: Kastedilen mana, Kur'an'ın açıklıkta, şüphe eden bir kimsenin onda şüphe etmemesi gereken bir mertebeye ulaşmış olmasıdır. Durum da böyledir; zira Araplar fesahatte son dereceye ulaştıkları halde Kur'an'ın en kısa suresine bile nazire yapmaktan aciz kalmışlardır. Bu da göstermektedir ki bu hüccet açıklıkta akıl sahibinin onda şüphe etmesinin caiz olamayacağı bir dereceye ulaşmıştır. İkinci Soru: Neden burada: { لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” demiş de başka bir yerde: { لَا فِيها غَوْلٌ } [es-Sâffât: 47] “Onda hiçbir baş ağrısı/sersemlik yoktur” [öne alarak] buyurmuştur? Cevap: Çünkü onlar en önemli olanı öne alırlar. Burada en önemli olan, Kitap'tan şüpheyi bütünüyle nefyetmektir. Eğer "Lâ fîhi raybün" denilseydi, bu durum burada değil de başka bir kitapta şüphe bulunduğu vehmini doğururdu. Nitekim: { لَا فِيها غَوْلٌ } sözünde cennet şarabını dünya şaraplarına üstün kılmayı kastetmiştir; zira o, dünya şarabının yaptığı gibi akılları baştan almaz. Üçüncü Soru: { لَا رَيْبَ فِيهِ } sözünün şüpheyi bütünüyle nefyettiğine nereden delil getirilir? Cevap: Ebu'ş-Şa'sâ { لَا رَيْبُ فِيهِ } şeklinde merfû (ötreli) okumuştur. Bil ki meşhur kıraat, şüphenin bütünüyle kalkmasını gerektirir. Bunun delili şudur: { لَا رَيْبَ } sözü şüphe mahiyetinin nefyidir; mahiyetin nefyi ise o mahiyetin her bir ferdinin nefyini gerektirir. Çünkü mahiyetin fertlerinden tek bir fert bile sabit olsa mahiyet sabit olmuş olur; bu da mahiyetin nefyine tezat teşkil eder. İşte bu sırdan ötürüdür ki "Lâ ilâhe illallâh" sözümüz, Allah Teâlâ dışındaki bütün ilahların nefyidir. Merfû olarak "Lâ raybu fîhi" sözümüze gelince; bu, bir tek ferdin sübutunu ifade eden "Fîhi raybun" sözümüzün çelişiğidir. Dolayısıyla tenakuzun gerçekleşmesi için o nefyin bütün fertlerin ortadan kalkmasını gerektirmesi lazımdır.

الْوَقْفُ عَلَى «فِيهِ» :

"Fîhi" Kelimesi Üzerinde Vakıf Yapılması:

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَقْفُ عَلَى فِيهِ هُوَ الْمَشُهُورُ، وَعَنْ نَافِعٍ وَعَاصِمٍ أَنَّهُمَا وَقَفَا عَلَى لَا رَيْبَ وَلَا بُدَّ لِلْوَاقِفِ مِنْ أَنْ يَنْوِيَ خَبَرًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: قالُوا لَا ضَيْرَ [الشُّعَرَاءِ: ٥٠] وَقَوْلُ الْعَرَبِ: لَا بَأْسَ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ فِي لِسَانِ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَالتَّقْدِيرُ: «لَا رَيْبَ فِيهِ فِيهِ هُدًى» . وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَوْلَى، لِأَنَّ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ الْكِتَابُ نَفْسُهُ هُدًى، وَفِي الثَّانِيَةِ لَا يَكُونُ الْكِتَابُ نَفْسُهُ هُدًى بَلْ يَكُونُ فِيهِ هُدًى، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَنَّ الْقُرْآنَ نُورٌ وَهُدًى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: { فِيهِ } üzerinde vakıf yapmak (durmak) meşhur olandır. Nâfi' ve Âsım'dan ise { لَا رَيْبَ } üzerinde durdukları rivayet edilmiştir. [Burada] duran kimsenin mutlaka bir haber niyet etmesi (takdir etmesi) gerekir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { قالُوا لَا ضَيْرَ } [eş-Şuarâ: 50] “Zararı yok dediler” ayeti ve Arapların: "Lâ be's" (Zararı yok / bir şey olmaz) sözüdür ki bu, Hicaz ehlinin dilinde çokça kullanılır. [Buna göre] takdir: "Lâ raybe fîhi, fîhi hüden" (Onda şüphe yoktur, onda hidayet vardır) şeklindedir. Bil ki birinci kıraat (vakıf) daha evladır; çünkü birinciye göre Kitab'ın bizzat kendisi hidayet olur. İkincisinde ise Kitap bizzat hidayet değil, içinde hidayet bulunan bir şey olur. Birincisi daha evladır; zira Kur'an'da, Kur'an'ın bizzat nur ve hidayet olduğu defalarca tekrar edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

حقيقة الهدى:

Hidayetin Hakikati:

قَوْلُهُ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” sözünde meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي حَقِيقَةِ الْهُدَى: الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ الدَّلَالَةِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْهُدَى هُوَ الدَّلَالَةُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَى الْبُغْيَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْهُدَى هُوَ الِاهْتِدَاءُ وَالْعِلْمُ. وَالَّذِي يَدُلُّ/ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَفَسَادِ الْقَوْلِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَوْنُ الدَّلَالَةِ مُوَصِّلَةً إِلَى الْبُغْيَةِ مُعْتَبَرًا فِي مُسَمَّى الْهُدَى لَامْتَنَعَ حُصُولُ الْهُدَى عِنْدَ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ، لِأَنَّ كَوْنَ الدَّلَالَةِ مُوَصِّلَةً إِلَى الِاهْتِدَاءِ حَالَ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ مُحَالٌ، لَكِنَّهُ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Birinci Mesele: Hidayetin hakikati hakkındadır: Hüdâ (hidayet), delaletten (yol göstermekten) ibarettir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hidayet, hedefe / arzu edilene ulaştıran delalettir. Başkaları ise: Hidayet, ihtida etmek (doğru yolu bulmak) ve ilimdir, demişlerdir. Birinci görüşün doğruluğuna, ikinci ve üçüncü görüşün ise yanlışlığına delalet eden husus şudur: Şayet delaletin hedefe ulaştırıcı olması hidayet isminde şart koşulmuş olsaydı, ihtidanın bulunmadığı durumda hidayetin gerçekleşmesi imkansız olurdu. Çünkü ihtidanın bulunmadığı halde delaletin ihtidaya ulaştırıcı olması imkansızdır. Oysa bu [hidayetin varlığı] imkansız değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözü buna delildir:

وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فُصِّلَتْ: ١٧] أَثْبَتَ الْهُدَى مَعَ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ، وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ أَنْ يُقَالَ: هَدَيْتُهُ فَلَمْ يَهْتَدِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا، وَاحْتَجَّ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا:

{ وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } [Fussilet: 17] “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik (hidayet ettik); fakat onlar körlüğü doğru yola (hidayete) tercih ettiler”. [Burada Allah] ihtida etmemekle birlikte hidayeti sabit kılmıştır. Ayrıca Arap dilinde: "Ona hidayet ettim (yolu gösterdim) ama o doğru yolu bulmadı (ihtida etmedi)" denilmesi sahihtir. Bu da bizim görüşümüze delalet eder. el-Keşşâf sahibi ise üç hususla delil getirmiştir: Birincisi:

وُقُوعُ الضَّلَالَةِ فِي مُقَابَلَةِ الْهُدَى، قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَةِ: ١٦] وَقَالَ:

Dalaletin hidayetin karşısında yer almasıdır. Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [el-Bakara: 16] “İşte onlar, hidayete karşılık dalaleti satın alanlardır” buyurmuştur. Yine:

لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سَبَأٍ: ٢٤] وَثَانِيهَا: يَقُولُ مَهْدِيٌّ فِي مَوْضِعِ المدح كمهتدي، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ

{ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe': 24] “...elbette ya hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir dalalet içindeyiz” buyurmuştur. İkincisi: Övgü makamında "mehdî" (hidayete erdirilmiş) kelimesinin tıpkı "mühtedî" (doğru yolu bulan) gibi kullanılmasıdır. Şayet

شَرْطِ الْهُدَى كَوْنُ الدَّلَالَةِ مُوَصِّلَةً إِلَى الْبُغْيَةِ لَمْ يَكُنِ الْوَصْفُ بِكَوْنِهِ مَهْدِيًّا مَدْحًا لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ هُدِيَ فَلَمْ يَهْتَدِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ اهْتَدَى مُطَاوِعُ هَدَى يُقَالُ: هَدَيْتُهُ فَاهْتَدَى، كَمَا يُقَالُ: كَسَرْتُهُ فَانْكَسَرَ، وَقَطَعْتُهُ فَانْقَطَعَ فَكَمَا أَنَّ الِانْكِسَارَ والانقطاع لا زمان لِلْكَسْرِ وَالْقَطْعِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الِاهْتِدَاءُ مِنْ لَوَازِمِ الْهُدَى. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الْهُدَى وَبَيْنَ الِاهْتِدَاءِ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، فَمُقَابِلُ الهدى هو الإضلال ومقابل الاهتداء هو الضلال، فَجَعْلُ الْهُدَى فِي مُقَابَلَةِ الضَّلَالِ مُمْتَنِعٌ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُنْتَفِعَ بِالْهُدَى سُمِّيَ مَهْدِيًّا، وَغَيْرُ منتفع بِهِ لَا يُسَمَّى مَهْدِيًّا، وَلِأَنَّ الْوَسِيلَةَ إِذَا لَمْ تُفْضِ إِلَى الْمَقْصُودِ كَانَتْ نَازِلَةً مَنْزِلَةَ الْمَعْدُومِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ الِائْتِمَارَ مُطَاوِعُ الْأَمْرِ يُقَالُ: أَمَرْتُهُ فَائْتَمَرَ، وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ شَرْطِ كَوْنِهِ آمِرًا حُصُولُ الِائْتِمَارِ، فَكَذَا هَذَا لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ هُدًى أَنْ يَكُونَ مُفْضِيًا إِلَى الِاهْتِدَاءِ، عَلَى أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ: هَدَيْتُهُ فَلَمْ يَهْتَدِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ قَالَ الْهُدَى هُوَ الْعِلْمُ خَاصَّةً أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ بِأَنَّهُ هُدًى وَلَا شَكَّ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ لَيْسَ بِعِلْمٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْهُدَى هُوَ الدلالة لا الاهتداء والعلم.

delaletin hedefe ulaştırıcı olması hidayetin şartından sayılmasaydı, bir kimsenin "mehdî" olarak nitelenmesi bir övgü olmazdı; zira kendisine yol gösterildiği halde doğru yolu bulmamış olma ihtimali bulunurdu. Üçüncüsü: "İhtedâ" fiilinin "hedâ" fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olmasıdır. Nitekim: "Ona yol gösterdim, o da doğru yolu buldu (hedaytühû fehtedâ)" denilir; tıpkı "Kırdım, o da kırıldı (kesertühû fenkesera)" ve "Kestim, o da kesildi (kata'tühû fenkata'a)" denilmesi gibi. Kırılmak ve kesilmek nasıl ki kırma ve kesme fiillerinin ayrılmaz bir gereği ise, ihtidanın da hidayetin ayrılmaz bir gereği olması vaciptir. Birinciye cevap şudur: Hidayet ile ihtida arasındaki fark zorunlu olarak bilinmektedir; zira hidayetin zıddı idlâl (saptırmak), ihtidanın zıddı ise dalalettir. Dolayısıyla hidayeti doğrudan dalaletin karşısına koymak mümkün değildir. İkinciye cevap: Hidayetten faydalanan kimseye "mehdî" denilir, ondan faydalanmayan kimseye ise mehdî denmez; çünkü vesile maksada ulaştırmadığı takdirde yok hükmündedir. Üçüncüye cevap: İmtisal / itaat (i'timâr), emrin mutâvaatıdır; nitekim: "Ona emrettim, o da emri tuttu (emertühû fe'temere)" denilir. Fakat bir kimsenin emredici (âmir) olmasının şartı olarak emrin tutulması (i'timâr) gerekmez. İşte bunun gibi bir şeyin hidayet olmasından ötürü mutlaka ihtidaya ulaştırıcı olması gerekmez; kaldı ki bu husus "Ona yol gösterdim ama doğru yolu bulmadı (hedaytühû fe-lem yehtedi)" sözüyle de çürütülmüştür. "Hidayet sadece ilimdir" diyen kimsenin sözünün bozuk olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Allah Teâlâ Kur'an'ı "hüdâ" (hidayet) olarak vasfetmiştir; halbuki Kur'an'ın bizzat kendisinin ilim [sıfatı] olmadığı şüphesizdir. Bu da hidayetin ihtida ve ilim değil, delalet (yol gösterme) olduğuna delalet eder.

معنى المتقي:

Müttaki Kelimesinin Anlamı:

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُتَّقِي فِي اللُّغَةِ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ قَوْلِهِمْ وَقَاهُ فَاتَّقَى، وَالْوِقَايَةُ فَرْطُ الصِّيَانَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذكر المتقي هاهنا فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ، وَمَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ مُتَّقِيًا فِي أُمُورِ الدُّنْيَا، بَلْ بِأَنْ يَكُونَ مُتَّقِيًا فِيمَا يَتَّصِلُ بِالدِّينِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ آتِيًا بِالْعِبَادَاتِ مُحْتَرِزًا عَنِ الْمَحْظُورَاتِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَدْخُلُ اجْتِنَابُ الصَّغَائِرِ فِي التَّقْوَى؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَدْخُلُ كَمَا يَدْخُلُ الصَّغَائِرُ فِي الْوَعِيدِ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يَدْخُلُ، وَلَا نِزَاعَ فِي وُجُوبِ التَّوْبَةِ عَنِ الْكُلِّ، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَتَوَقَّ الصَّغَائِرَ هَلْ يَسْتَحِقُّ هَذَا الِاسْمَ؟

İkinci Mesele: el-Müttakî (المُتَّقِي) lügatte, Arapların "Vekāhü fetteka" (Onu korudu, o da sakındı/korundu) sözünden türemiş bir ism-i faildir (etken ortaçtır). Vikâye (وِقَايَة) ise aşırı derecede korunmak/sakınmaktır. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ müttakiyi burada övgü makamında zikretmiştir. Böyle olan bir kimse dünya işlerinde sakınan biri olmaktan ziyade dine taalluk eden hususlarda sakınan bir kimsedir; bu da ibadetleri yerine getirmek ve yasaklanan şeylerden sakınmakla olur. Küçük günahlardan kaçınmanın takvaya dahil olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, küçük günahların tehdit ayetlerine (va'îd) dahil olduğu gibi buraya da dahil olduğunu söylemiştir. Başkaları ise dahil olmadığını ifade etmiştir. Bütün günahlardan tövbe etmenin vacip olduğunda ihtilaf yoktur; ihtilaf sadece, küçük günahlardan sakınmadığı takdirde bu ismi hak edip etmeyeceği konusundadır.

فَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَبْلُغُ الْعَبْدُ دَرَجَةَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهِ حَذَرًا مِمَّا بِهِ الْبَأْسُ»

Nitekim Peygamber (aleyhisselâm)'dan şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kul, mahzurlu olan şeyden sakınmak için mahzuru olmayan şeyleri de terk etmedikçe müttakiler derecesine ulaşamaz.”

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَحْذَرُونَ مِنَ اللَّهِ الْعُقُوبَةَ فِي تَرْكِ مَا يَمِيلُ الْهَوَى إِلَيْهِ، وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ بِالتَّصْدِيقِ بِمَا جَاءَ مِنْهُ. وَاعْلَمْ أَنَّ التَّقْوَى هِيَ الْخَشْيَةُ، قَالَ في أول النساء: يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ [النِّسَاءِ: ١] وَمِثْلُهُ فِي أَوَّلِ الْحَجِّ، وَفِي الشُّعَرَاءِ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ [هُودٍ: ١٠٦] يَعْنِي أَلَا تَخْشَوْنَ اللَّهَ، وَكَذَلِكَ قَالَ هُودٌ وَصَالِحٌ، وَلُوطٌ، وَشُعَيْبٌ لِقَوْمِهِمْ، وَفِي الْعَنْكَبُوتِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ [نُوحٍ: ٣] يَعْنِي اخْشَوْهُ، وَكَذَا قَوْلُهُ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٢] وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَاتَّقُوا يَوْماً/ لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [الْبَقَرَةِ: ٤٨] وَاعْلَمْ أَنَّ حَقِيقَةَ التَّقْوَى وَإِنْ كَانَتْ هِيَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِلَّا أَنَّهَا قَدْ جَاءَتْ فِي الْقُرْآنِ، وَالْغَرَضُ الْأَصْلِيُّ مِنْهَا الْإِيمَانُ تَارَةً، وَالتَّوْبَةُ أُخْرَى، وَالطَّاعَةُ ثَالِثَةً، وَتَرْكُ الْمَعْصِيَةِ رَابِعًا: وَالْإِخْلَاصُ خَامِسًا: أَمَّا الْإِيمَانُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الْفَتْحِ: ٢٦] أَيِ التَّوْحِيدَ أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى [الْحُجُرَاتِ: ٣] وَفِي الشُّعَرَاءِ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ [الشُّعَرَاءِ: ١١] أَيْ أَلَا يُؤْمِنُونَ وَأَمَّا التَّوْبَةُ فَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا [الْأَعْرَافِ: ٩٦] أَيْ تَابُوا، وَأَمَّا الطَّاعَةُ فَقَوْلُهُ فِي النَّحْلِ: أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ [النَّحْلِ: ٢] وَفِيهِ أَيْضًا: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ [النَّحْلِ: ٥٢] وَفِي الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٢] وَأَمَّا تَرْكُ الْمَعْصِيَةِ فَقَوْلُهُ: وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٩] أَيْ فَلَا تَعْصُوهُ، وَأَمَّا الْإِخْلَاصُ فَقَوْلُهُ فِي الْحَجِّ: فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ [الْحَجِّ: ٣٢] أَيْ مِنْ إِخْلَاصِ الْقُلُوبِ، فَكَذَا قَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: Onlar, hevalarının meylettiği şeyleri terk etme hususunda Allah'ın cezasından sakınan ve O'ndan gelen şeyleri tasdik ederek O'nun rahmetini uman kimselerdir. Bil ki takva haşyettir (korkudur). Nisâ'nın başında: { يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ } [en-Nisâ: 1] “Ey insanlar! Rabbinizden korkup sakının” buyurmuştur. Hac suresinin başında da benzeri vardır. Şuarâ suresinde: { إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ } [eş-Şuarâ: 106] “Kardeşleri Nuh onlara: 'Korkup sakınmaz mısınız?' dediği zaman” yani "Allah'tan korkmaz mısınız?" demektir. Hûd, Salih, Lût ve Şuayb da kavimlerine böyle demiştir. Ankebût suresinde İbrahim kavmine: { اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ } [el-Ankebût: 16] “Allah'a kulluk edin ve O'ndan korkup sakının” yani "O'ndan korkun" demiştir. Yine O'nun şu sözleri de böyledir: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } [Âl-i İmrân: 102] “Allah'tan hakkıyla korkup sakının”; { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } [el-Bakara: 197] “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır”; { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } [el-Bakara: 48] “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği günden korkup sakının”. Bil ki takvanın hakikati zikrettiğimiz şey olmakla birlikte, Kur'an'da bazen asıl gaye iman, bazen tövbe, bazen itaat, dördüncü olarak günahı terk etmek, beşinci olarak da ihlas olmuştur. İmana gelince, Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } [el-Feth: 26] “Onlara takva sözünü (kelime-i tevhidi) gerekli kıldı”; { أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى } [el-Hucurât: 3] “İşte onlar, Allah'ın kalplerini takva için imtihan ettiği kimselerdir”. Şuarâ'da: { قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ } [eş-Şuarâ: 11] “Firavun kavmine [git]; hala korkup sakınmazlar (iman etmezler) mi?” yani "İman etmezler mi?" demektir. Tövbeye gelince, O'nun şu sözüdür: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا } [el-A'râf: 96] “Eğer o kentlerin halkı iman edip sakınsalardı (tövbe etselerdi)...”. İtaate gelince, Nahl suresindeki şu sözüdür: { أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ } [en-Nahl: 2] “Benden başka hiçbir ilah olmadığı hususunda uyarın; artık benden sakının (bana itaat edin)”. Yine onda: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } [en-Nahl: 52] “Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?”; Mü'minûn'da: { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } [el-Mü'minûn: 52] “Ben sizin Rabbinizim; artık benden sakının” buyurmuştur. Günahı terk etmeye gelince: { وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ } [el-Bakara: 189] “Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun” yani "O'na isyan etmeyin" buyurmuştur. İhlâsa gelince, Hac suresindeki: { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } [el-Hac: 32] “Şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır (ihlasındandır)” buyruğudur. O'nun şu sözü de böyledir: { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ }

[الْبَقَرَةِ: ٤١] وَاعْلَمْ أَنَّ مَقَامَ التَّقْوَى مَقَامٌ شَرِيفٌ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ [النَّحْلِ: ١٢٨] وَقَالَ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣]

[el-Bakara: 41] “Ve yalnız benden korkun”. Bil ki takva makamı şerefli bir makamdır. Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } [en-Nahl: 128] “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” buyurmuştur. Yine: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } [el-Hucurât: 13] “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkup sakınanınızdır” buyurmuştur.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ ﵇: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَكْرَمَ النَّاسِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَقْوَى النَّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَغْنَى النَّاسِ فَلْيَكُنْ بِمَا فِي يَدِ اللَّهِ أَوْثَقَ مِمَّا فِي يَدِهِ»

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “İnsanların en kerimi/üstünü olmayı seven kimse Allah'tan korkup sakınsın; insanların en güçlüsü olmayı seven kimse Allah'a tevekkül etsin; insanların en zengini olmayı seven kimse ise Allah'ın katındakine kendi elindekinden daha çok güvensin.”

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: التَّقْوَى تَرْكُ الْإِصْرَارِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَتَرْكُ الِاغْتِرَارِ بِالطَّاعَةِ.

Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Takva; günah işlemekte ısrarı terk etmek ve yapılan itaate aldanmayı bırakmaktır."

قَالَ الحسن: التقوى أن لا تختار عل اللَّهِ سِوَى اللَّهِ، وَتَعْلَمَ أَنَّ الْأُمُورَ كُلَّهَا بِيَدِ اللَّهِ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ: التَّقْوَى أَنْ لَا يَجِدَ الْخَلْقُ فِي لِسَانِكَ عَيْبًا. وَلَا الْمَلَائِكَةُ فِي أَفْعَالِكَ عَيْبًا وَلَا مَلِكُ العرش في سرك عيباً وقال الوافدي: التَّقْوَى أَنْ تُزَيِّنَ سِرَّكَ لِلْحَقِّ كَمَا زَيَّنْتَ ظَاهِرَكَ لِلْخَلْقِ، وَيُقَالُ: التَّقْوَى أَنْ لَا يَرَاكَ مَوْلَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ، وَيُقَالُ: الْمُتَّقِي مَنْ سَلَكَ سَبِيلَ الْمُصْطَفَى، وَنَبَذَ الدُّنْيَا وَرَاءَ الْقَفَا، وَكَلَّفَ نَفْسَهُ الْإِخْلَاصَ وَالْوَفَا، وَاجْتَنَبَ الْحَرَامَ وَالْجَفَا، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لِلْمُتَّقِي فَضِيلَةٌ إِلَّا مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ كَفَاهُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْقُرْآنَ هُدًى لِلنَّاسِ فِي قَوْلِهِ: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ [البقرة: ١٨٥] ثم قال هاهنا فِي الْقُرْآنِ: إِنَّهُ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِينَ هُمْ كُلُّ النَّاسِ، فَمَنْ لَا يَكُونُ مُتَّقِيًا كَأَنَّهُ لَيْسَ بِإِنْسَانٍ.

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Takva; Allah üzerine Allah'tan başkasını tercih etmemen ve bütün işlerin Allah'ın elinde olduğunu bilmendir." İbrahim b. Edhem şöyle demiştir: "Takva; yaratılmışların senin dilinde bir ayıp, meleklerin senin fiillerinde bir ayıp, Arş'ın Sahibi'nin de senin gizlinde (kalbinde) bir ayıp bulmamasıdır." Vâfidî [Fârisî / el-Vâsıtî] şöyle demiştir: "Takva; zahirini yaratılmışlara süslediğin gibi batınını (sırrını) da Hak Teâlâ için süslemendir." Şöyle de denilmiştir: "Takva; Mevlâ'nın seni, yasakladığı yerde görmemesidir." Şöyle de denilmiştir: "Müttaki; Mustafa [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in yolundan giden, dünyayı arkasına atan, nefsine ihlası ve vefayı yükleyen, haramdan ve kabalıktan/vefasızlıktan sakınan kimsedir." Müttaki için Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” sözünde bulunandan başka hiçbir fazilet olmasaydı bile bu ona yeterdi. Çünkü Allah Teâlâ: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ } [el-Bakara: 185] “Ramazan ayı ki insanlara bir hidayet olarak Kur'an onda indirilmiştir” sözünde Kur'an'ın bütün insanlar için hidayet olduğunu beyan etmiş, sonra burada Kur'an hakkında onun müttakiler için bir hidayet olduğunu buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki gerçekte müttakiler bütün insanlardır; müttaki olmayan kimse ise sanki insan değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي السُّؤَالَاتِ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَوْنُ الشَّيْءِ هُدًى وَدَلِيلًا لَا يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ شَخْصٍ دُونَ شَخْصٍ، فَلِمَاذَا جَعَلَ الْقُرْآنَ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ فَقَطْ؟ وأيضاً فالمتقي مهتدي، وَالْمُهْتَدِي لَا يَهْتَدِي ثَانِيًا وَالْقُرْآنُ لَا يَكُونُ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ. الْجَوَابُ: الْقُرْآنُ كَمَا أَنَّهُ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ وَدَلَالَةٌ لَهُمْ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَعَلَى دِينِهِ وَصِدْقِ رَسُولِهِ، فَهُوَ أَيْضًا دَلَالَةٌ لِلْكَافِرِينَ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ الْمُتَّقِينَ مَدْحًا لِيُبَيِّنَ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا وَانْتَفَعُوا بِهِ كَمَا قَالَ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] وَقَالَ: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ [يس: ١١] وَقَدْ كَانَ ﵇ مُنْذِرًا لِكُلِّ النَّاسِ، فَذَكَرَ هَؤُلَاءِ النَّاسَ لِأَجْلِ أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِإِنْذَارِهِ. وَأَمَّا مَنْ فَسَّرَ الْهُدَى بِالدَّلَالَةِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْمَقْصُودِ فَهَذَا السُّؤَالُ زَائِلٌ عَنْهُ، لِأَنَّ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُوَصِّلًا إِلَى الْمَقْصُودِ لَيْسَ إِلَّا فِي حَقِّ الْمُتَّقِينَ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ وَصَفَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ بِأَنَّهُ هُدًى وَفِيهِ مُجْمَلٌ وَمُتَشَابِهٌ كَثِيرٌ، وَلَوْلَا دَلَالَةُ الْعَقْلِ لَمَا تَمَيَّزَ الْمُحْكَمُ عَنِ الْمُتَشَابِهِ، فَيَكُونُ الْهُدَى/ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الدَّلَالَةُ الْعَقْلِيَّةُ لَا الْقُرْآنُ، وَمِنْ هَذَا

Üçüncü Mesele: Sorular hakkındadır: Birinci Soru: Bir şeyin hidayet ve delil olması kişiden kişiye değişmez; o halde Kur'an'ı neden sadece müttakiler için hidayet kılmıştır? Ayrıca müttaki zaten doğru yolu bulmuştur (mühtedîdir); doğru yolu bulmuş olan kimse ikinci kez doğru yolu bulmaz, o halde Kur'an müttakiler için nasıl hidayet olur? Cevap: Kur'an, müttakiler için hidayet ve onlar için Yaratıcı'nın varlığına, dinine ve Resulü'nün doğruluğuna bir delil olduğu gibi, aynı şekilde kafirler için de bir delildir. Ancak Allah Teâlâ, onların hidayete eren ve Kur'an'dan istifade eden kimseler olduklarını beyan etmek üzere müttakileri övgü makamında zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } [en-Nâziât: 45] “Sen ancak ondan korkan kimse için bir uyarıcısın”; yine: { إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ } [Yâsîn: 11] “Sen ancak Zikr'e uyan kimseyi uyarırsın” buyurmuştur. Oysa Peygamber (aleyhisselâm) bütün insanlar için bir uyarıcı idi; fakat bu kimseleri, onun uyarısından istifade edenler oldukları için özel olarak zikretmiştir. Hidayeti "maksada ulaştıran delalet" olarak tefsir eden kimseye göre ise bu soru zaten ortadan kalkar; zira Kur'an'ın maksada ulaştırıcı olması ancak müttakiler hakkındadır. İkinci Soru: İçinde pek çok mücmel ve müteşabih [ayet] bulunduğu halde Kur'an'ın tamamı nasıl hidayet olarak nitelendirilebilir? Zira aklın delaleti olmasaydı muhkem müteşabihten ayırt edilemezdi. Dolayısıyla hakikatte hidayet olan şey Kur'an değil, aklî delalet olmuş olur. İşte bundan dolayıdır ki

نُقِلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ حِينَ بَعَثَهُ رَسُولًا إِلَى الْخَوَارِجِ لَا تَحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ خَصْمٌ ذُو وَجْهَيْنِ،

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'den nakledildiğine göre o, İbn Abbâs'ı Hâricîlere elçi olarak gönderdiği zaman ona: "Onlara karşı Kur'an ile delil getirme; çünkü o, iki yüzlü (farklı manalara çekilebilen) bir hasımdır" demiştir.

وَلَوْ كَانَ هُدًى لَمَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ذَلِكَ فِيهِ، وَلِأَنَّا نَرَى جَمِيعَ فِرَقِ الْإِسْلَامِ يَحْتَجُّونَ بِهِ، وَنَرَى الْقُرْآنَ مَمْلُوءًا مِنْ آيَاتٍ بَعْضُهَا صَرِيحٌ فِي الْجَبْرِ وَبَعْضُهَا صَرِيحٌ فِي الْقَدَرِ، فَلَا يُمْكِنُ التَّوْفِيقُ بَيْنَهُمَا إلا بالتعسف الشديد، فيكف يَكُونُ هُدًى؟.

Eğer [bizzat kendisi] hidayet olsaydı, Ali b. Ebî Tâlib onun hakkında bunu söylemezdi. Ayrıca bütün İslam fırkalarının onunla delil getirdiklerini görmekteyiz. Yine Kur'an'ın, bazıları açıkça cebre (insanın iradesizliğine), bazıları ise açıkça kadere (insanın hür iradesine) delalet eden ayetlerle dolu olduğunu görüyoruz; öyle ki aralarını ancak aşırı bir zorlama (taassuf) ile uzlaştırmak mümkündür. O halde nasıl hidayet olabilir?

الْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ الْمُتَشَابِهَ وَالْمُجْمَلَ لَمَّا لَمْ يَنْفَكَّ عَمَّا هُوَ الْمُرَادُ عَلَى التَّعْيِينِ- وَهُوَ إِمَّا دَلَالَةُ الْعَقْلِ أَوْ دَلَالَةُ السَّمْعِ- صَارَ كُلُّهُ هُدًى. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كُلُّ مَا يَتَوَقَّفُ صِحَّةُ كَوْنِ الْقُرْآنِ حُجَّةً عَلَى صِحَّتِهِ لَمْ يَكُنِ الْقُرْآنُ هُدًى فِيهِ، فَإِذَنِ اسْتَحَالَ كَوْنُ الْقُرْآنِ هُدًى فِي مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، وَفِي مَعْرِفَةِ النُّبُوَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْمَطَالِبَ أَشْرَفُ الْمَطَالِبِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْقُرْآنُ هُدًى فِيهَا فَكَيْفَ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى هُدًى عَلَى الْإِطْلَاقِ؟.

Cevap: O müteşabih ve mücmel lafızlar, bizzat murat edilen şeyin tayin edilmesinden -ki bu ya aklın delaleti ya da naklin (sem'in) delaletidir- ayrılmadığı için tamamı hidayet olmuştur. Üçüncü Soru: Kur'an'ın hüccet oluşunun sıhhati neyin doğruluğuna dayanıyorsa, Kur'an onda hidayet olamaz. Bu durumda Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın Zatını ve sıfatlarını tanımada ve nübüvveti bilmede hidayet olması imkansızdır. Şüphe yok ki bu gayeler en şerefli gayelerdir. Kur'an bunlarda hidayet olmadığına göre, Allah Teâlâ onu mutlak olarak nasıl hidayet kılmıştır?

الْجَوَابُ: لَيْسَ مِنْ شَرْطِ كَوْنِهِ هُدًى أَنْ يَكُونَ هُدًى فِي كُلِّ شَيْءٍ، بَلْ يَكْفِي فِيهِ أَنْ يَكُونَ هُدًى فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ هُدًى فِي تَعْرِيفِ الشَّرَائِعِ، أَوْ يَكُونَ هُدًى فِي تَأْكِيدِ مَا فِي الْعُقُولِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْمُطْلَقَ لَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ هُدًى مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ فِي اللَّفْظِ، مع

Cevap: Onun hidayet olmasının şartı her şeyde hidayet olması değildir; bilakis şeriat hükümlerini bildirmede hidayet olması veya akıllarda bulunanı pekiştirmede hidayet olması şeklinde bazı şeylerde hidayet olması yeterlidir. Bu ayet, mutlakın umum (genellik) gerektirmediğine dair en güçlü delillerdendir; zira Allah Teâlâ lafızda bir kayıt koymaksızın onu hidayet olmakla vasfetmiştir; bununla birlikte