Binûn

Bakara Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ هُدًى فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ وَإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُطْلَقَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ.

Sâni'in (Yaratıcı'nın) ve sıfatlarının ispatında, nübüvvetin ispatında hidayet olması imkânsızdır. Böylece mutlakın umum ifade etmediği sabit olmuştur.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الْهُدَى هُوَ الَّذِي بَلَغَ فِي الْبَيَانِ وَالْوُضُوحِ إِلَى حَيْثُ بَيَّنَ غَيْرَهُ، وَالْقُرْآنُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْمُفَسِّرِينَ مَا يَذْكُرُونَ آيَةً إِلَّا وَذَكَرُوا فِيهَا أَقْوَالًا كَثِيرَةً مُتَعَارِضَةً، وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَا يَكُونُ مُبَيِّنًا فِي نَفْسِهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ مُبَيِّنًا لِغَيْرِهِ، فَكَيْفَ يَكُونُ هُدًى؟ قُلْنَا: مَنْ تَكَلَّمَ فِي التَّفْسِيرِ بِحَيْثُ يُورِدُ الْأَقْوَالَ الْمُتَعَارِضَةَ، وَلَا يُرَجِّحُ وَاحِدًا مِنْهَا عَلَى الْبَاقِي يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ هُوَ هَذَا السُّؤَالُ، وَأَمَّا نَحْنُ فَقَدَ رَجَّحْنَا وَاحِدًا عَلَى الْبَوَاقِي بِالدَّلِيلِ فَلَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْنَا هَذَا السُّؤَالُ.

Dördüncü Soru: Hidayet, beyan ve açıklıkta başkasını açıklayacak dereceye ulaşandır; Kur'an ise böyle değildir. Zira müfessirler ne zaman bir ayet zikretseler, onun hakkında birbirine zıt pek çok görüş zikrederler. Böyle olan bir şey ise, başkasını açıklamak şöyle dursun, bizzat kendisinde bile açıklayıcı değildir. O halde nasıl hidayet olur? Deriz ki: Tefsirde çelişkili görüşleri aktarıp bunlardan birini diğerlerine tercih etmeksizin konuşan kimseye bu soru yöneltilebilir. Bize gelince; biz delille birini diğerlerine tercih etmiş bulunuyoruz; dolayısıyla bu soru bize yöneltilemez.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَحَلُّ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الرَّفْعُ، لِأَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَوْ خَبَرٌ مَعَ لَا رَيْبَ فِيهِ لِ ذلِكَ، أَوْ مُبْتَدَأٌ إِذَا جُعِلَ الظَّرْفُ الْمُتَقَدِّمُ خَبَرًا عَنْهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ الْإِشَارَةُ، أَوِ الظَّرْفُ، وَالَّذِي هُوَ أَرْسَخُ عِرْقًا فِي الْبَلَاغَةِ أَنْ يَضْرِبَ عَنْ هَذَا الْمَجَالِ صَفْحًا، وَأَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: الم جُمْلَةٌ بِرَأْسِهَا، أَوْ طَائِفَةٌ من حروف المعجم مستقلة بنفسها، وذلِكَ الْكِتابُ جملة ثانية، ولا رَيْبَ فِيهِ ثالثة وهُدىً لِلْمُتَّقِينَ رَابِعَةٌ وَقَدْ أُصِيبَ بِتَرْتِيبِهَا مَفْصِلُ الْبَلَاغَةِ وَمُوجِبُ حُسْنِ النَّظْمِ، حَيْثُ جِيءَ بِهَا مُتَنَاسِقَةً هَكَذَا مِنْ غَيْرِ حَرْفِ نَسَقٍ، وَذَلِكَ لِمَجِيئِهَا مُتَآخِيَةً آخِذًا بَعْضُهَا بِعُنُقِ بَعْضٍ، وَالثَّانِيَةُ مُتَّحِدَةٌ بِالْأُولَى وَهَلُمَّ جَرًّا إِلَى الثَّالِثَةِ، وَالرَّابِعَةِ.

Dördüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } lafzının iraptaki yeri ref'tir (merfûdur); çünkü mahzuf bir mübtedanın haberidir veya { لَا رَيْبَ فِيهِ } ile birlikte { ذلِكَ } lafzının haberidir ya da önceki zarf kendisine haber kılındığı takdirde mübtedadır. Hal olarak nasb edilmesi de caizdir ve onda amel eden âmil, işaret ismi yahut zarftır. Belagatte kökü daha sağlam olan ise bu alandan yüz çevirip şöyle denilmesidir: Kuşkusuz { الم } müstakil başlı başına bir cümledir veya hece harflerinden kendi başına bağımsız bir gruptur; { ذلِكَ الْكِتابُ } ikinci bir cümle, { لا رَيْبَ فِيهِ } üçüncü, { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } ise dördüncüdür. Bunların tertibinde belagatin can damarına ve nazım güzelliğinin gereğine tam isabet edilmiştir; zira aralarında hiçbir atıf harfi olmaksızın böylesine bir ahenk içinde getirilmişlerdir. Bu da birbirine kardeş olarak, biri diğerinin boynuna sarılmış halde gelmelerindendir; ikincisi birincisiyle bütünleşmiştir, üçüncü ve dördüncüye doğru da böylece sürüp gider.

بَيَانُهُ: أَنَّهُ نُبِّهَ أَوَّلًا عَلَى أَنَّهُ الْكَلَامُ الْمُتَحَدَّى بِهِ، ثُمَّ أُشِيرَ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ الْكِتَابُ الْمَنْعُوتُ بِغَايَةِ الْكَمَالِ/ فَكَانَ تَقْرِيرُ الْجِهَةِ التَّحَدِّي، ثُمَّ نَفَى عَنْهُ أَنْ يَتَشَبَّثَ بِهِ طَرَفٌ مِنَ الرَّيْبِ، فَكَانَ شَهَادَةً بِكَمَالِهِ ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ، فَقَرَّرَ بِذَلِكَ كَوْنَهُ يَقِينًا لَا يَحُومُ الشَّكُّ حَوْلَهُ، ثُمَّ لَمْ يَخْلُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ بَعْدَ أَنْ رُتِّبَتْ هَذَا التَّرْتِيبَ الْأَنِيقَ مِنْ نُكْتَةٍ، فَفِي الْأُولَى الْحَذْفُ وَالرَّمْزُ إِلَى الْغَرَضِ بِأَلْطَفِ وَجْهٍ، وَفِي الثَّانِيَةِ مَا فِي التَّعْرِيفِ مِنَ الْفَخَامَةِ، وَفِي الثَّالِثَةِ مَا فِي تَقْدِيمِ الرَّيْبِ عَلَى الظَّرْفِ، وَفِي الرَّابِعَةِ الْحَذْفُ وَوَضْعُ الْمَصْدَرِ- الَّذِي هُوَ هُدًى- مَوْضِعَ الْوَصْفِ الَّذِي هُوَ هادٍ، وإيراده منكراً.

Açıklaması şudur: İlk olarak onun meydan okunan kelam olduğuna dikkat çekilmiş, sonra en üstün kemal ile nitelenen Kitap olduğuna işaret edilmiştir; böylece meydan okuma ciheti pekiştirilmiştir. Sonra ona şüpheden bir zerrenin bile ilişmesi nefyedilmiştir ki bu da onun kemaline bir şahitlik olmuştur. Daha sonra onun muttakiler için bir hidayet olduğu haber verilmiş, bununla da etrafında hiçbir şüphenin dolaşamayacağı bir yakin olduğu pekiştirilmiştir. Sonra bu dört cümlenin her biri, bu zarif tertip üzere dizildikten sonra bir nükteden hali kalmamıştır: Birincisinde hazf ve amaca en latif şekilde remzetme (işaret etme) vardır. İkincisinde marife yapılmanın getirdiği bir azamet vardır. Üçüncüsünde 'rayb' kelimesinin zarftan önce takdim edilmesindeki [nükte] vardır. Dördüncüsünde ise hazf ile vasıf (fail ismi) olan 'hâdî' yerine mastar olan 'hüdâ'nın konulması ve onun nekra olarak getirilmesi [nüktesi] vardır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 3]

الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)

{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Onlar gayba iman ederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.” (3)

اعْلَمْ أَنَّ فِيهِ مَسَائِلَ:

Bilesin ki bu [ayet] hakkında [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ إِمَّا مَوْصُولٌ بِالْمُتَّقِينَ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ مَجْرُورَةٌ، أَوْ مَنْصُوبٌ أَوْ مَدْحٌ مَرْفُوعٌ بِتَقْدِيرِ أَعْنِي الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ، أَوْ هُمُ الَّذِينَ، وَإِمَّا مُنْقَطِعٌ عَنِ الْمُتَّقِينَ مرفوع على الابتداء مخبر عنه ب أُولئِكَ عَلى هُدىً فَإِذَا كَانَ مَوْصُولًا كَانَ الْوَقْفُ عَلَى الْمُتَّقِينَ حَسَنًا غَيْرَ تَامٍّ، وَإِذَا كَانَ مُنْقَطِعًا كَانَ وَقْفًا تَامًّا.

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } ya mecrur bir sıfat olmak üzere { الْمُتَّقِينَ } lafzına bağlıdır (mevsuldür) yahut { أَعْنِي الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } [yani iman edenleri kastediyorum] veya { هُمُ الَّذِينَ } [onlar o kimselerdir ki] takdiriyle mansub yahut merfû bir medih (övgü)dür; ya da { الْمُتَّقِينَ } lafzından kopuk (münkatı'), mübteda olarak merfû olup haberi de { أُولئِكَ عَلى هُدىً } lafzıdır. Eğer bağlı (mevsul) ise { الْمُتَّقِينَ } üzerinde durmak (vakıf) tam olmayan hasen bir vakıftır; şayet kopuk (münkatı') ise tam bir vakıftır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَالتَّفْسِيرِ لِكَوْنِهِمْ مُتَّقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُتَّقِيَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ فَاعِلًا لِلْحَسَنَاتِ وَتَارِكًا لِلسَّيِّئَاتِ، أَمَّا الْفِعْلُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِعْلَ الْقَلْبِ- وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ- وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِعْلَ الْجَوَارِحِ، وَأَسَاسُهُ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَالصَّدَقَةُ، لِأَنَّ الْعِبَادَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بَدَنِيَّةً وَأَجَلُّهَا الصَّلَاةُ، أَوْ مَالِيَّةً، وَأَجَلُّهَا الزَّكَاةُ، وَلِهَذَا

İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Onlar gayba iman ederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” ifadesinin, onların muttaki oluşlarının bir açıklaması (tefsiri) gibi olması muhtemeldir. Zira muttaki, iyilikleri yapan ve kötülükleri terk eden kimsedir. Yapmaya gelince; bu ya kalbin fiilidir -ki o da { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } “Onlar iman ederler” kavlidir- ya da azaların fiilidir; bunun esası da namaz, zekât ve sadakadır. Çünkü ibadet ya bedenîdir -ki en yücesi namazdır- ya da malîdir -ki en yücesi zekâttır-. Bundan dolayıdır ki

سَمَّى الرَّسُولُ ﵇: «الصَّلَاةُ عِمَادُ الدِّينِ، وَالزَّكَاةُ قَنْطَرَةُ الْإِسْلَامِ»

Resûl (aleyhisselâm): “Namaz dinin direğidir, zekât da İslam'ın köprüsüdür” diye isimlendirmiştir.

وَأَمَّا التَّرْكُ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي الصَّلَاةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ

Terk etmeye gelince, bu da namazın içine dahildir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ

الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ

الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Muhakkak ki namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar”

[الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] وَالْأَقْرَبُ أَنْ لَا تَكُونَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ تَفْسِيرًا لِكَوْنِهِمْ مُتَّقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَرْكِ مَا لَا يَنْبَغِي وَفِعْلِ مَا يَنْبَغِي، فَالتَّرْكُ هُوَ التَّقْوَى، وَالْفِعْلُ إِمَّا فِعْلُ الْقَلْبِ، وَهُوَ الْإِيمَانُ، أَوْ فِعْلُ الْجَوَارِحِ، وَهُوَ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ التَّقْوَى الَّذِي هُوَ التَّرْكُ عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ الْإِيمَانُ وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ، لِأَنَّ الْقَلْبَ كَاللَّوْحِ الْقَابِلِ لِنُقُوشِ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَاللَّوْحُ يَجِبُ تَطْهِيرُهُ أَوَّلًا عَنِ النُّقُوشِ الْفَاسِدَةِ، حَتَّى يُمْكِنَ إِثْبَاتُ النُّقُوشِ الْجَيِّدَةِ فِيهِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْأَخْلَاقِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ التَّقْوَى وَهُوَ تَرْكُ مَا لَا يَنْبَغِي، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ فِعْلَ مَا يَنْبَغِي.

[Ankebût, 45]. [Bize göre] en uygun olanı, bu şeylerin onların muttaki oluşunun bir tefsiri (açıklaması) olmamasıdır. Zira saadetin kemali ancak yapılmaması gerekeni terk etmek ve yapılması gerekeni yapmakla hasıl olur. Terk etmek takvadır; fiil (yapmak) ise ya kalbin fiilidir -ki o imandır- ya da azaların fiilidir -ki o da namaz ve zekâttır-. Terk demek olan takvayı; iman, namaz ve zekât demek olan fiilin önüne geçirmesi ise şundandır: Çünkü kalp, hak inançların ve faziletli ahlakın nakışlarını kabule hazır bir levha gibidir; levhanın ise içine güzel nakışların işlenebilmesi için öncelikle bozuk nakışlardan temizlenmesi gerekir. Ahlak hususundaki söz de böyledir. İşte bu sebeple yapılmaması gerekeni terk etmek demek olan takvayı öne almış, ardından da yapılması gerekenin fiilini zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْإِيمَانُ إِفْعَالٌ مِنَ الْأَمْنِ، ثُمَّ يُقَالُ آمَنَهُ إِذَا صَدَقَهُ، وَحَقِيقَتُهُ آمَنَهُ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْمُخَالَفَةِ، وَأَمَّا تَعْدِيَتُهُ بِالْبَاءِ فَلِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى «أُقِرُّ وَأَعْتَرِفُ» وَأَمَّا مَا حَكَى أَبُو زَيْدٍ: مَا آمَنْتُ أَنْ أَجِدَ صَحَابَةً أَيْ مَا وَثِقْتُ، فَحَقِيقَتُهُ صِرْتُ ذَا أَمْنٍ، أَيْ ذَا سُكُونٍ وَطُمَأْنِينَةٍ وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ حَسَنٌ فِي يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ أَيْ يَعْتَرِفُونَ بِهِ أَوْ يَثِقُونَ بِأَنَّهُ حَقٌّ. وَأَقُولُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْقِبْلَةِ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ وَيَجْمَعُهُمْ فِرَقٌ أَرْبَعُ.

Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İman, 'el-emnu' (güven) kökünden if'âl veznindedir. Sonra kişi birini doğruladığı zaman 'âmenehû' denir; bunun hakikati onu yalanlamaktan ve muhalefetten emin kıldı demektir. 'Bâ' harf-i cerri ile geçişli kılınması (teadiyesi) ise 'ikrar ve itiraf ediyorum' manasını tazammun etmesindendir. Ebû Zeyd'in naklettiği 'Arkadaş bulacağıma inanmadım / güvenmedim (mâ âmentü)' ifadesine gelince, bunun hakikati 'güven sahibi oldum' yani 'sükun ve huzur sahibi oldum' demektir. Her iki vecih de { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavlinde güzeldir; yani 'onu itiraf ederler' veya 'onun hak olduğuna güvenirler' demektir. Ben de derim ki: Kıble ehli, şeriat örfünde imanın müsemması (isimlendirildiği şeyin mahiyeti) hususunda ihtilaf etmişlerdir ve onları dört fırka toplamaktadır.

الْفِرْقَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ قَالُوا: الْإِيمَانُ اسْمٌ لِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ وَالْجَوَارِحِ وَالْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ، وَهُمُ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْخَوَارِجُ وَالزَّيْدِيَّةُ، وَأَهْلُ الْحَدِيثِ، أَمَّا الْخَوَارِجُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ يَتَنَاوَلُ الْمَعْرِفَةَ بِاللَّهِ وَبِكُلِّ مَا وَضَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ دَلِيلًا عَقْلِيًّا أَوْ نَقْلِيًّا مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَيَتَنَاوَلُ طَاعَةَ اللَّهِ فِي جَمِيعِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْأَفْعَالِ وَالتُّرُوكِ صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا. فَقَالُوا مَجْمُوعُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِيمَانُ وَتَرْكُ كُلِّ خَصْلَةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ كُفْرٌ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ إِذَا عُدِّيَ بِالْبَاءِ فَالْمُرَادُ بِهِ التَّصْدِيقُ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ فُلَانٌ آمَنَ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ التَّصْدِيقَ، إِذِ الْإِيمَانُ بِمَعْنَى أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ لَا يُمْكِنُ فِيهِ هَذِهِ التَّعْدِيَةُ، فَلَا يُقَالُ فُلَانٌ آمَنَ بِكَذَا إِذَا صَلَّى وَصَامَ، بَلْ يُقَالُ فُلَانٌ آمَنَ بِاللَّهِ كَمَا يُقَالُ صَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ، فَالْإِيمَانُ الْمُعَدَّى بِالْبَاءِ يَجْرِي عَلَى طَرِيقَةِ أَهْلِ اللُّغَةِ، أَمَّا إِذَا ذُكِرَ مُطْلَقًا غَيْرَ مُعَدًّى فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ مَنْقُولٌ مِنَ الْمُسَمَّى اللُّغَوِيِّ- الَّذِي هُوَ التَّصْدِيقُ- إِلَى مَعْنًى آخَرَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ كُلِّ الطَّاعَاتِ سَوَاءٌ كَانَتْ وَاجِبَةً أَوْ مَنْدُوبَةً، أَوْ مِنْ بَابِ الْأَقْوَالِ أَوِ الْأَفْعَالِ أَوِ الِاعْتِقَادَاتِ، وَهُوَ قَوْلُ وَاصِلِ بْنِ عَطَاءٍ وَأَبِي الْهُذَيْلِ وَالْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ أَحْمَدَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ الْوَاجِبَاتِ فَقَطْ دُونَ النَّوَافِلِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هَاشِمٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنِ اجْتِنَابِ كُلِّ مَا جَاءَ فِيهِ الْوَعِيدُ، فَالْمُؤْمِنُ عِنْدَ اللَّهِ كُلُّ مَنِ اجْتَنَبَ كُلَّ الْكَبَائِرِ، وَالْمُؤْمِنُ عِنْدَنَا كُلُّ مَنِ اجْتَنَبَ كُلَّ مَا وَرَدَ فِيهِ الْوَعِيدُ، وَهُوَ قَوْلُ النَّظَّامِ، وَمِنْ أَصْحَابِهِ مَنْ قَالَ: شَرْطُ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا عِنْدَنَا وَعِنْدَ اللَّهِ اجْتِنَابُ الْكَبَائِرِ كُلِّهَا. وَأَمَّا أَهْلُ الْحَدِيثِ فَذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْرِفَةَ إِيمَانٌ كَامِلٌ وَهُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ كُلُّ طَاعَةٍ إِيمَانٌ عَلَى حِدَةٍ، وَهَذِهِ الطَّاعَاتُ لَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنْهَا إِيمَانًا إِلَّا إِذَا كَانَتْ مُرَتَّبَةً عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ الْمَعْرِفَةُ. وَزَعَمُوا أَنَّ الْجُحُودَ وَإِنْكَارَ الْقَلْبِ كُفْرٌ، ثُمَّ كَلُّ مَعْصِيَةٍ بَعْدَهُ كُفْرٌ عَلَى حِدَةٍ، وَلَمْ يَجْعَلُوا شَيْئًا مِنَ الطَّاعَاتِ إِيمَانًا مَا لَمْ تُوجَدِ الْمَعْرِفَةُ وَالْإِقْرَارُ، وَلَا شَيْئًا مِنَ الْمَعَاصِي كُفْرًا مَا لَمْ يُوجَدِ الْجُحُودُ وَالْإِنْكَارُ، لِأَنَّ الْفَرْعَ لَا يَحْصُلُ بِدُونِ مَا هُوَ أَصْلُهُ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كِلَابٍ. الثَّانِي:

Birinci Fırka: İmanın, kalplerin ve azaların fiilleri ile dilin ikrarının bir ismi olduğunu söyleyenlerdir ki bunlar Mu'tezile, Hâricîler, Zeydiyye ve Ehl-i Hadistir. Hâricîler, Allah'a imanın; Allah'ı ve Allah'ın Kitap ve Sünnet'ten aklî veya naklî delil koyduğu her şeyi bilmeyi (marifeti) kapsadığı, ayrıca küçük olsun büyük olsun Allah'ın emrettiği fiil ve terklerin tamamında Allah'a itaati içerdiği hususunda ittifak etmişlerdir. Onlar, 'Bu şeylerin tamamı imandır ve bu hasletlerden her birinin terki küfürdür' demişlerdir. Mu'tezile'ye gelince; onlar imanın 'bâ' harf-i cerri ile geçişli kılındığında muradın tasdik olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim bu sebeple 'falan kimse Allah'a ve Resulüne iman etti' denilir ve murat tasdiktir. Çünkü vaciplerin edası manasındaki imanda bu geçişlilik mümkün değildir; nitekim bir kimse namaz kılıp oruç tuttuğunda 'falan şuna iman etti' denmez, bilakis 'Allah için oruç tuttu ve namaz kıldı' denildiği gibi 'falan kimse Allah'a iman etti' denir. Dolayısıyla 'bâ' ile geçişli kılınan iman ehl-i lügatin yöntemi üzere cereyan eder. Mutlak olarak geçişsiz zikredildiğinde ise onun, lügat müsemması olan tasdikten başka bir manaya nakledildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra bunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İman; ister vacip ister mendup olsun, ister söz ister fiil ister inanç kabilinden olsun bütün itaatleri yapmaktan ibarettir ki bu, Vâsıl b. Atâ, Ebü'l-Hüzeyl ve Kâdî Abdülcebbâr b. Ahmed'in görüşüdür. İkincisi: O, nafileler hariç yalnızca vacipleri yapmaktan ibarettir ki bu, Ebû Ali ve Ebû Hâşim'in görüşüdür. Üçüncüsü: İman, hakkında tehdit (vaîd) gelen her şeyden sakınmaktan ibarettir. Dolayısıyla Allah katında mümin, büyük günahların tamamından sakınan kimsedir; bizim katımızda mümin ise hakkında vaîd vârit olan her şeyden sakınandır. Bu, Nazzâm'ın görüşüdür. Ashabından bazıları: 'Bizim katımızda ve Allah katında mümin olmasının şartı büyük günahların tamamından sakınmaktır' demişlerdir. Ehl-i Hadis'e gelince, onlar iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Marifet kamil bir imandır ve asıl olan odur. Ondan sonraki her itaat ise başlı başına bir imandır ve bu itaatlerden hiçbiri, asıl olan marifet üzerine bina edilmedikçe iman olmaz. Kalbin inkârı ve reddinin küfür olduğunu, ondan sonraki her günahın da başlı başına bir küfür olduğunu ileri sürmüşlerdir. Marifet ve ikrar bulunmadıkça hiçbir itaati iman saymamışlar; inkâr ve ret bulunmadıkça da hiçbir günahı küfür saymamışlardır; çünkü fer', aslı olmaksızın hasıl olmaz. Bu, Abdullah b. Saîd b. Küllâb'ın görüşüdür. İkincisi:

زَعَمُوا أَنَّ الْإِيمَانَ اسْمٌ لِلطَّاعَاتِ كُلِّهَا وَهُوَ إِيمَانٌ وَاحِدٌ وَجَعَلُوا الْفَرَائِضَ وَالنَّوَافِلَ كُلَّهَا مِنْ جُمْلَةِ الْإِيمَانِ، وَمَنْ تَرَكَ شَيْئًا مِنَ الْفَرَائِضِ فَقَدِ انْتَقَصَ إِيمَانُهُ، وَمَنْ تَرَكَ النَّوَافِلَ لَا يَنْتَقِصُ إِيمَانُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْإِيمَانُ اسْمٌ لِلْفَرَائِضِ دُونَ النَّوَافِلِ.

İmanın bütün itaatlerin ismi olduğunu ve tek bir iman olduğunu ileri sürmüşler; farzları ve nafileleri bütünüyle imanın cümlesinden saymışlardır. Farzlardan bir şey terk eden kimsenin imanı eksilir; nafileleri terk edenin ise imanı eksilmez. Onlardan bazıları da: 'İman nafilelerin değil, sadece farzların ismidir' demiştir.

الْفِرْقَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: الْإِيمَانُ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ مَعًا، وَقَدِ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ عَلَى مَذَاهِبَ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِيمَانَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَمَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَعَامَّةِ الْفُقَهَاءِ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعَيْنِ.

İkinci Fırka: İmanın hem kalp hem de dil ile birlikte olduğunu söyleyenlerdir. Bunlar da çeşitli mezheplere ayrılmışlardır. Birincisi: İman dille ikrar ve kalple marifettir (bilmektir) ki bu, Ebû Hanîfe'nin ve fakihlerin çoğunluğunun görüşüdür. Sonra bunlar iki hususta ihtilaf etmişlerdir.

أَحَدُهُمَا: اخْتَلَفُوا فِي حَقِيقَةِ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهَا بِالِاعْتِقَادِ الْجَازِمِ- سَوَاءٌ كَانَ اعْتِقَادًا تَقْلِيدِيًّا أَوْ كَانَ عِلْمًا صَادِرًا عَنِ الدَّلِيلِ- وَهُمُ الْأَكْثَرُونَ الَّذِينَ يَحْكُمُونَ بِأَنَّ الْمُقَلِّدَ مُسْلِمٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْعِلْمِ الصَّادِرِ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ. وَثَانِيهِمَا: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْعِلْمَ الْمُعْتَبَرَ فِي تَحَقُّقِ الْإِيمَانِ عِلْمٌ بِمَاذَا؟ قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ: هُوَ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَبِصِفَاتِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ ثُمَّ/ إِنَّهُ لَمَّا كَثُرَ اخْتِلَافُ الْخَلْقِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لَا جَرَمَ أَقْدَمَ كُلُّ طَائِفَةٍ عَلَى تَكْفِيرِ مَنْ عَدَاهَا مِنَ الطَّوَائِفِ. وَقَالَ أَهْلُ الْإِنْصَافِ: الْمُعْتَبَرُ هُوَ الْعِلْمُ بِكُلِّ مَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ كَوْنُهُ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِالْعِلْمِ أَوْ عَالِمًا لِذَاتِهِ وَبِكَوْنِهِ مَرْئِيًّا أَوْ غَيْرِهِ لَا يَكُونُ دَاخِلًا فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ مَعًا، وَهُوَ قَوْلُ بِشْرِ بْنِ عَتَّابٍ الْمَرِيسِيِّ، وَأَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ، وَالْمُرَادُ مِنَ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ الْكَلَامُ الْقَائِمُ بِالنَّفْسِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ طَائِفَةٍ مِنَ الصُّوفِيَّةِ: الْإِيمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ، وَإِخْلَاصٌ بِالْقَلْبِ.

Birincisi: Bu marifetin hakikati hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan kimisi bunu -ister taklidî bir itikat olsun ister delilden kaynaklanan bir ilim olsun- kesin itikat (i'tikad-ı câzim) olarak tefsir etmiştir ki mukallidin Müslüman olduğuna hükmeden çoğunluk bunlardır. Kimisi de bunu istidlalden (delillendirmeden) kaynaklanan ilim olarak tefsir etmiştir. İkincisi: İmanın gerçekleşmesinde muteber olan ilmin neye dair ilim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı kelamcılar: 'O, Allah'ı ve sıfatlarını tam ve kamil manada bilmektir' demişlerdir. Sonra insanların Allah Teâlâ'nın sıfatları hakkındaki ihtilafları çoğalınca, şüphesiz her fırka kendisi dışındaki fırkaları tekfir etmeye kalkışmıştır. İnsaf ehli ise şöyle demiştir: Muteber olan, Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dininden olduğu zaruri olarak (apaçık) bilinen her şeyi bilmektir. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın ilim ile mi alim yoksa Zatıyla mı alim olduğunu ve O'nun görülür (mer'î) olup olmadığını bilmek imanın müsemmasına dahil olmaz. İkinci Görüş: İman, hem kalp hem de dil ile birlikte tasdiktir ki bu, Bişr b. Gıyâs el-Merîsî ile Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin görüşüdür. Kalple tasdikten murat nefiste kaim olan kelamdır. Üçüncü Görüş: Tasavvuf ehlinden bir topluluğun görüşüdür: İman dille ikrar, kalple ihlastır.

الْفِرْقَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: الْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنْ عَمَلِ الْقَلْبِ فَقَطْ، وَهَؤُلَاءِ قَدِ اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ:

Üçüncü Fırka: İmanın sadece kalbin amelinden ibaret olduğunu söyleyenlerdir. Bunlar da iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ بِالْقَلْبِ، حَتَّى أَنَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ بِقَلْبِهِ ثُمَّ جَحَدَ بِلِسَانِهِ وَمَاتَ قبل أن يقربه فَهُوَ مُؤْمِنٌ كَامِلُ الْإِيمَانِ وَهُوَ قَوْلُ جَهْمِ بْنِ صَفْوَانَ. أَمَّا مَعْرِفَةُ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ زَعَمَ أَنَّهَا غَيْرُ دَاخِلَةٍ فِي حَدِّ الْإِيمَانِ. وَحَكَى الْكَعْبِيُّ عَنْهُ: أَنَّ الْإِيمَانَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ مَعَ مَعْرِفَةِ كُلِّ مَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ كَوْنُهُ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْإِيمَانَ مُجَرَّدُ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ وَهُوَ قَوْلُ الْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ الْبَجَلِيِّ.

Birincisi: İman, kalple Allah'ı bilmekten (marifetten) ibarettir; öyle ki Allah'ı kalbiyle bilip de diliyle inkâr eden ve ikrar etmeden ölen kimse kamil bir mümindir. Bu, Cehm b. Safvân'ın görüşüdür. Kitapları, peygamberleri ve ahiret gününü bilmeye gelince, o bunların imanın tanımına dahil olmadığını ileri sürmüştür. el-Ka'bî ise ondan, imanın Allah'ı bilmekle birlikte Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dininden olduğu zaruri olarak bilinen her şeyi bilmek olduğunu nakletmiştir. İkincisi: İman yalnızca kalple tasdiktir ki bu, Hüseyin b. el-Fadl el-Becelî'nin görüşüdür.

الْفِرْقَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: الْإِيمَانُ هُوَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ فَقَطْ وَهُمْ فَرِيقَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِقْرَارَ بِاللِّسَانِ هُوَ الْإِيمَانُ فَقَطْ، لَكِنَّ شَرْطَ كَوْنِهِ إِيمَانًا حُصُولُ الْمَعْرِفَةِ فِي الْقَلْبِ، فَالْمَعْرِفَةُ شَرْطٌ لِكَوْنِ الْإِقْرَارِ اللِّسَانِيِّ إِيمَانًا، لَا أَنَّهَا دَاخِلَةٌ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ، وَهُوَ قَوْلُ غَيْلَانَ بْنِ مُسْلِمٍ الدِّمَشْقِيِّ وَالْفَضْلِ الرَّقَاشِيِّ وَإِنْ كَانَ الْكَعْبِيُّ قَدْ أَنْكَرَ كَوْنَهُ قَوْلًا لِغَيْلَانَ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِيمَانَ مُجَرَّدُ الْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةِ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْمُنَافِقَ مُؤْمِنُ الظَّاهِرِ كَافِرُ السَّرِيرَةِ فَثَبَتَ لَهُ حُكْمُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا وَحُكْمُ الْكَافِرِينَ فِي الْآخِرَةِ فَهَذَا مَجْمُوعُ أَقْوَالِ النَّاسِ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ، وَالَّذِي نَذْهَبُ إِلَيْهِ أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ بالقلب ونفتقر هاهنا إِلَى شَرْحِ مَاهِيَّةِ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ فَنَقُولُ: إِنَّ مَنْ قَالَ الْعَالَمُ مُحْدَثٌ فَلَيْسَ مَدْلُولُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ كَوْنَ الْعَالَمِ مَوْصُوفًا بِالْحُدُوثِ، بَلْ مَدْلُولُهَا حُكْمُ ذَلِكَ الْقَائِلِ بِكَوْنِ الْعَالَمِ حَادِثًا، وَالْحُكْمُ بِثُبُوتِ الْحُدُوثِ لِلْعَالَمِ مُغَايِرٌ لِثُبُوتِ الْحُدُوثِ لِلْعَالَمِ فَهَذَا الْحُكْمُ الذِّهْنِيُّ بِالثُّبُوتِ أَوْ بِالِانْتِفَاءِ أَمْرٌ يُعَبَّرُ عَنْهُ فِي كُلِّ لُغَةٍ بِلَفْظٍ خَاصٍّ، وَاخْتِلَافُ الصِّيَغِ وَالْعِبَارَاتِ مَعَ كَوْنِ الْحُكْمِ الذِّهْنِيِّ أَمْرًا وَاحِدًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ الذِّهْنِيَّ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الصِّيَغِ وَالْعِبَارَاتِ، وَلِأَنَّ هَذِهِ الصِّيَغَ دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ الْحُكْمِ وَالدَّالُّ غَيْرُ الْمَدْلُولِ، ثُمَّ نَقُولُ هَذَا الْحُكْمُ الذِّهْنِيُّ غَيْرُ الْعِلْمِ، لِأَنَّ الْجَاهِلَ بِالشَّيْءِ قَدْ يَحْكُمُ بِهِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ الذِّهْنِيَّ مُغَايِرٌ لِلْعِلْمِ، فَالْمُرَادُ مِنَ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ هُوَ هَذَا الْحُكْمُ الذهني، بقي هاهنا بَحْثٌ لَفْظِيٌّ وَهُوَ أَنَّ الْمُسَمَّى بِالتَّصْدِيقِ فِي اللُّغَةِ هُوَ ذَلِكَ الْحُكْمُ الذِّهْنِيُّ أَمِ الصِّيغَةُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ الْحُكْمِ الذِّهْنِيِّ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: الْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ بِكُلِّ مَا عُرِفَ بِالضَّرُورَةِ كَوْنُهُ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ

Dördüncü Fırka: İmanın sadece dille ikrar olduğunu söyleyenlerdir ve bunlar iki gruptur: Birincisi: İman sadece dille ikrardır; ancak onun iman olmasının şartı kalpte marifetin hasıl olmasıdır. Dolayısıyla marifet, dille ikrarın iman olmasının bir şartıdır; yoksa imanın müsemmasına dahil değildir. Bu, Gaylân b. Müslim ed-Dımaşkî ile el-Fadl er-Rakaşî'nin görüşüdür; gerçi el-Ka'bî bunun Gaylân'ın görüşü olduğunu inkâr etmiştir. İkincisi: İman sırf dille ikrardır ki bu, Kerrâmiyye'nin görüşüdür. Onlar münafığın zahiren mümin, bâtınen kafir olduğunu; dolayısıyla dünyada müminlerin hükmünün, ahirette ise kafirlerin hükmünün onun hakkında sabit olduğunu ileri sürmüşlerdir. İşte şeriat örfünde imanın müsemması hakkında insanların görüşlerinin toplamı budur. Bizim benimsediğimiz görüş ise imanın kalple tasdikten ibaret olduğudur. Burada kalple tasdikin mahiyetini açıklamaya ihtiyacımız vardır. Şöyle deriz: 'Âlem sonradan yaratılmıştır (muhdestir)' diyen bir kimsenin bu lafızlarının medlulü (ifade ettiği anlam), âlemin sonradan olma niteliğine sahip olması değil; bilakis o sözü söyleyenin âlemin hadis olduğuna dair hükmüdür. Âlem için hudûsun sübutuna hükmetmek ise âlem için hudûsun bizatihi sübutundan farklıdır. İşte sübuta veya nefye dair bu zihnî hüküm, her dilde özel bir lafızla ifade edilen bir husustur. Zihnî hüküm tek bir şey olduğu halde sîgaların ve ibarelerin farklılık göstermesi, zihnî hükmün bu sîga ve ibarelerden başka bir şey olduğuna delalet eder. Çünkü bu sîgalar o hükme delalet edendir, delalet eden (dâl) ise delalet edilenden (medlul) başkadır. Sonra deriz ki: Bu zihnî hüküm ilimden başkadır; çünkü bir şeyi bilmeyen cahil de onun hakkında hüküm verebilir. Böylece anladık ki bu zihnî hüküm ilimden farklıdır. Dolayısıyla kalple tasdikten murat işte bu zihnî hükümdür. Geriye burada lafzî bir inceleme kalmaktadır: Lügatte tasdik olarak isimlendirilen şey bu zihnî hüküm müdür yoksa o zihnî hükme delalet eden sîga mıdır? Bu konudaki sözün tahkikini fıkıh usulünde zikretmiştik. Bu mukaddimeyi bildiğine göre şöyle deriz: İman, Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dininden olduğu zaruri olarak bilinen her şeyi tasdik etmekle birlikte

الِاعْتِقَادِ فَنَفْتَقِرُ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَذْهَبِ إِلَى إِثْبَاتِ قُيُودٍ أَرْبَعَةٍ.

itikat etmektir. Bu mezhebi ispat etmek için dört kaydı ispatlamaya muhtacız.

الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِلتَّصْدِيقِ، فَلَوْ صَارَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ لِغَيْرِ التَّصْدِيقِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمُتَكَلِّمُ بِهِ مُتَكَلِّمًا بِغَيْرِ كَلَامِ الْعَرَبِ، وَذَلِكَ يُنَافِي وَصْفَ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا. الثَّانِي: أَنَّ الْإِيمَانَ أَكْثَرُ الْأَلْفَاظِ دَوَرَانًا عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَوْ صَارَ مَنْقُولًا إِلَى غَيْرِ مُسَمَّاهُ الْأَصْلِيِّ لَتَوَفَّرَتِ الدَّوَاعِي عَلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الْمُسَمَّى، وَلَاشْتَهَرَ وَبَلَغَ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ بَقِيَ عَلَى أَصْلِ الْوَضْعِ. الثَّالِثُ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ الْمُعَدَّى بِحَرْفِ الْبَاءِ مُبْقًى عَلَى أَصْلِ اللُّغَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ الْمُعَدَّى كَذَلِكَ. الرَّابِعُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كُلَّمَا ذَكَرَ الْإِيمَانَ فِي الْقُرْآنِ أَضَافَهُ إِلَى الْقَلْبِ قَالَ: مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤١] وَقَوْلُهُ: وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النَّحْلِ: ١٠٦] كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٤] الْخَامِسُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَيْنَمَا ذَكَرَ الْإِيمَانَ قَرَنَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ بِهِ وَلَوْ كَانَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ دَاخِلًا فِي الْإِيمَانِ لَكَانَ ذَلِكَ تَكْرَارًا. السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَثِيرًا ذَكَرَ الْإِيمَانَ وَقَرَنَهُ بِالْمَعَاصِي، قَالَ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ٨٢] وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ

Birinci Kayıt: İmanın tasdikten ibaret olmasıdır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: İman, lügatin aslı itibarıyla tasdik içindir. Şayet şeriat örfünde tasdikten başka bir anlama gelmiş olsaydı, onu kullanan kişinin Arap kelamı dışında bir kelamla konuşmuş olması gerekirdi ki bu da Kur'an'ın Arapça oluş vasfına aykırıdır. İkincisi: İman, Müslümanların dillerinde en çok dönüp dolaşan lafızlardandır. Şayet asıl müsemmasından başka bir anlama nakledilmiş olsaydı, o müsemmayı bilmeye yönelik gerekçeler çoğalır, şöhret bulur ve tevatür derecesine ulaşırdı. Durum böyle olmadığına göre anladık ki o, vaz' edildiği asıl hali üzere kalmıştır. Üçüncüsü: 'Bâ' harf-i cerri ile geçişli kılınan imanın lügat aslı üzere bırakıldığı hususunda icma ettik; dolayısıyla geçişli kılınmayanın da öyle olması vacip oldu. Dördüncüsü: Allah Teâlâ Kur'an'da imanı her ne zaman zikrettiyse onu kalbe izafe etmiştir. Şöyle buyurmuştur: { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “...Ağızlarıyla ‘inandık’ deyip de kalpleri iman etmemiş olanlardan...” [Bakara, 41]; { وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “...Kalbi imanla mutmain olduğu halde...” [Nahl, 106]; { كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “...Onların kalplerine imanı yazmıştır...” [Mücâdele, 22]; { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “...Lakin ‘Teslim olduk’ deyin; iman henüz kalplerinize girmiş değildir...” [Hucurât, 14]. Beşincisi: Allah Teâlâ nerede imanı zikrettiyse, salih ameli ona bitişik zikretmiştir. Şayet salih amel imanın içine dahil olsaydı, bu bir tekrar olurdu. Altıncısı: O Teâlâ, imanı pek çok yerde zikredip onu günahlarla birlikte getirmiştir. Şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” [En'âm, 82]; { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri diğerine saldırırsa, Allah'ın emrine dönünceye kadar saldıran tarafla savaşın”

[الْحُجُرَاتِ: ٩] وَاحْتَجَّ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقِصَاصَ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَى الْقَاتِلِ الْمُتَعَمِّدِ ثم إنه خاطبه بقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مُؤْمِنٌ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَهَذِهِ الْأُخُوَّةُ لَيْسَتْ إِلَّا أُخُوَّةَ الْإِيمَانِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٠] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَهَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْمَطْلُوبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا [الْأَنْفَالِ: ٧٢] هَذَا أَبْقَى اسْمَ الْإِيمَانِ لِمَنْ لَمْ يُهَاجِرْ مَعَ عِظَمِ الْوَعِيدِ فِي تَرْكِ الْهِجْرَةِ فِي قوله تعالى: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النَّحْلِ: ٢٨] وَقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا [الْأَنْفَالِ: ٧٢] وَمَعَ هَذَا جَعَلَهُمْ مؤمنين ويدل أيضاً عليه قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] وقال:

[Hucurât, 9]. İbn Abbâs buna karşı Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara, 178] kavli ile üç yönden delil getirmiştir: Birincisi: Kısas ancak kasten adam öldürene gerekir; sonra [Allah Teâlâ] ona: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” kavliyle hitap etmiştir ki bu da onun mümin olduğuna delalet eder. İkincisi: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa...” [Bakara, 178] kavlidir; bu kardeşlik, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştir” [Hucurât, 10] kavlinden dolayı sadece iman kardeşliğidir. Üçüncüsü: { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” [Bakara, 178] kavlidir; bu da ancak mümine yakışır. İstenen şeye delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenler...” [Enfâl, 72]. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmederken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” [Nahl, 28] ve { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “Hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” [Enfâl, 72] kavillerinde hicreti terk etme hususundaki büyük tehdide rağmen, bu [ayet] hicret etmeyen için iman ismini baki kılmıştır. Bununla birlikte onları mümin saymıştır. Yine Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” [Mümtehine, 1]. Yine şöyle buyurmuştur:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ [الأنفال: ٢٧] وقوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً [التَّحْرِيمِ: ٨] وَالْأَمْرُ بِالتَّوْبَةِ لِمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ مُحَالٌ وَقَوْلُهُ: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ [النُّورِ: ٣١] لَا يُقَالُ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ مُؤْمِنٍ مُذْنِبًا وَلَيْسَ كَذَلِكَ قَوْلُنَا: هَبْ أَنَّهُ خَصَّ فِيمَا عَدَا الْمُذْنِبَ فَبَقِيَ فِيهِمْ حُجَّةٌ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e hainlik etmeyin ve emanetlerinize hıyanette bulunmayın” [Enfâl, 27] ve Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً } “Ey iman edenler! Allah'a samimi bir tevbe ile tevbe edin” [Tahrîm, 8] kavli. Günahı olmayan kimseye tevbenin emredilmesi imkansızdır. Bir de O'nun şu kavli: { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tevbe edin” [Nûr, 31]. 'Bu durum her müminin günahkâr olmasını gerektirir, oysa öyle değildir' denilemez; deriz ki: Farz edilsin ki bu hitap günahkâr olmayanların dışında tahsis edilmiştir, yine de onlar hakkında hüccet olarak kalır.

الْقَيْدُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ التَّصْدِيقِ اللِّسَانِيِّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَةِ: ٨] نَفَى كَوْنَهُمْ مُؤْمِنِينَ، وَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ عِبَارَةً عَنِ التَّصْدِيقِ اللِّسَانِيِّ لَمَا صَحَّ هَذَا النَّفْيُ.

İkinci Kayıt: İmanın dille yapılan tasdikten ibaret olmamasıdır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan bazıları da vardır ki ‘Allah'a ve ahiret gününe inandık’ derler; oysa onlar inanmış değillerdir” [Bakara, 8]. [Allah Teâlâ] onların mümin olmalarını nefyetmiştir; eğer Allah'a iman dille tasdikten ibaret olsaydı bu nefyin sahih olmaması gerekirdi.

الْقَيْدُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ مُطْلَقِ التَّصْدِيقِ لِأَنَّ مَنْ صَدَّقَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ لَا يُسَمَّى مُؤْمِنًا.

Üçüncü Kayıt: İmanın mutlak tasdikten ibaret olmamasıdır; çünkü cibte (putlara) ve tâğûta inanan (onları tasdik eden) kimse mümin olarak isimlendirilmez.

الْقَيْدُ الرَّابِعُ: لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْإِيمَانِ التَّصْدِيقُ بِجَمِيعِ صِفَاتِ اللَّهِ ﷿، لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵇ كَانَ

Dördüncü Kayıt: Allah Azze ve Celle'nin bütün sıfatlarını tasdik etmek imanın şartından değildir. Zira Resûl (aleyhisselâm)

يَحْكُمُ بِإِيمَانِ مَنْ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا لِذَاتِهِ أَوْ بِالْعِلْمِ، وَلَوْ كَانَ هَذَا الْقَيْدُ وَأَمْثَالُهُ شَرْطًا مُعْتَبَرًا فِي تَحْقِيقِ الْإِيمَانِ لَمَا جَازَ أَنْ يَحْكُمَ الرَّسُولُ بِإِيمَانِهِ قَبْلَ أَنْ يُجَرِّبَهُ فِي أَنَّهُ هَلْ يَعْرِفُ ذَلِكَ أَمْ لَا. فَهَذَا هُوَ بَيَانُ الْقَوْلِ في تحقيق الإيمان، فإن قال قائل: ها هنا صُورَتَانِ: الصُّورَةُ الْأُولَى: مَنْ عَرَفَ اللَّهَ تَعَالَى بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ وَلَمَّا تَمَّ الْعِرْفَانُ مَاتَ وَلَمْ يَجِدْ مِنَ الزَّمَانِ وَالْوَقْتِ مَا يَتَلَفَّظُ فِيهِ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ. فَهَهُنَا إِنْ حَكَمْتُمْ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ فَقَدْ حَكَمْتُمْ بِأَنَّ الْإِقْرَارَ اللِّسَانِيَّ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي تَحْقِيقِ الْإِيمَانِ، وَهُوَ خَرْقٌ لِلْإِجْمَاعِ، وَإِنْ حَكَمْتُمْ بِأَنَّهُ غَيْرُ مُؤْمِنٍ فَهُوَ بَاطِلٌ،

Allah Teâlâ'nın Zatıyla mı yoksa ilim ile mi alim olduğu hatırından bile geçmeyen kimsenin imanına hükmediyordu. Şayet bu kayıt ve benzerleri imanın gerçekleşmesinde muteber bir şart olsaydı, Resûl'ün onu bunu bilip bilmediği hususunda sınamadan önce imanına hükmetmesi caiz olmazdı. İşte imanın tahkiki hususundaki sözün açıklaması budur. Şayet biri şöyle derse: Burada iki suret (durum) vardır: Birinci Suret: Allah Teâlâ'yı delil ve bürhan ile tanıyan (bilen), bu marifet tamamlandığında ise kelime-i şehadeti telaffuz edecek kadar bir zaman ve vakit bulamadan ölen kimsedir. Burada şayet onun mümin olduğuna hükmederseniz, dille ikrarın imanın gerçekleşmesinde muteber olmadığına hükmetmiş olursunuz ki bu icmayı çiğnemektir; şayet mümin olmadığına hükmederseniz bu da batıldır,

لِقَوْلِهِ ﵇: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ»

çünkü [Peygamber] (aleyhisselâm): “Kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimse ateşten çıkar” buyurmuştur.

وَهَذَا قَلْبٌ طَافِحٌ بِالْإِيمَانِ، فَكَيْفَ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا؟ الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ: مَنْ عَرَفَ اللَّهَ تَعَالَى بِالدَّلِيلِ وَوَجَدَ مِنَ الْوَقْتِ مَا أَمْكَنَهُ أَنْ يَتَلَفَّظَ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَتَلَفَّظْ بِهَا فَإِنْ قُلْتُمْ إِنَّهُ مُؤْمِنٌ فَهُوَ خَرْقٌ لِلْإِجْمَاعِ، وَإِنْ قلتم ليس يؤمن فَهُوَ بَاطِلٌ،

Bu ise imanla dopdolu bir kalptir; o halde nasıl mümin olmaz? İkinci Suret: Allah Teâlâ'yı delille bilen, kelime-i şehadeti telaffuz edebileceği kadar bir vakit bulduğu halde onu telaffuz etmeyen kimsedir. Şayet onun mümin olduğunu söylerseniz bu icmayı çiğnemektir; şayet mümin olmadığını söylerseniz bu da batıldır,

لِقَوْلِهِ ﵇: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنَ الْإِيمَانِ»

çünkü [Peygamber] (aleyhisselâm): “Kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimse ateşten çıkar” buyurmuştur.

وَلَا يَنْتَفِي الْإِيمَانُ مِنَ الْقَلْبِ بِالسُّكُوتِ عَنِ النُّطْقِ.

Dille söylemeyip susmakla da kalpteki iman yok olmaz.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْغَزَالِيَّ مَنَعَ مِنْ هَذَا الْإِجْمَاعِ فِي الصُّورَتَيْنِ، وَحَكَمَ بِكَوْنِهِمَا مُؤْمِنَيْنِ، وَأَنَّ الِامْتِنَاعَ عَنِ النُّطْقِ يَجْرِي مَجْرَى الْمَعَاصِي الَّتِي يُؤْتَى بِهَا مَعَ الْإِيمَانِ.

Cevap: Gazzâlî bu iki surette de söz konusu icmayı reddetmiş ve ikisinin de mümin olduğuna, telaffuzdan kaçınmanın ise imanla birlikte işlenen günahlar mesabesinde olduğuna hükmetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرابعة: قيل: بِالْغَيْبِ مَصْدَرٌ أُقِيمَ مَقَامِ اسْمِ الْفَاعِلِ، كَالصَّوْمِ بِمَعْنَى الصَّائِمِ، وَالزَّوْرِ بِمَعْنَى الزَّائِرِ، ثُمَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ- أَنَّ قَوْلَهُ:

Dördüncü Mesele: { بِالْغَيْبِ } lafzının, oruç tutan (sâim) manasında 'savm' ve ziyaret eden (zâir) manasında 'zevr' gibi fail ismi yerine ikame edilmiş bir mastar olduğu söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi -ki Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercihidir- O'nun şu kavlidir:

بِالْغَيْبِ صِفَةُ الْمُؤْمِنِينَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ حَالَ الْغَيْبِ كَمَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَالَ الْحُضُورِ، لَا كَالْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا: إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ بِالْغَيْبِ } lafzı müminlerin sıfatıdır; manası şudur: Müminlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' deyip şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise 'Biz sizinle beraberiz, biz yalnızca alay edicileriz' diyen münafıklar gibi değil; hazır bulundukları (insanların arasında oldukları) andaki gibi gıyap halinde de (yalnız kaldıklarında da) Allah'a iman ederler. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [يُوسُفَ: ٥٢] وَيَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: نِعْمَ الصَّدِيقُ لَكَ فُلَانٌ بِظَهْرِ الْغَيْبِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَدْحٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِكَوْنِ ظَاهِرِهِمْ مُوَافِقًا لِبَاطِنِهِمْ وَمُبَايَنَتِهِمْ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْغَيْبَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ غَائِبًا عَنِ الْحَاسَّةِ ثُمَّ هَذَا الْغَيْبُ يَنْقَسِمُ إِلَى مَا عَلَيْهِ دَلِيلٌ، وَإِلَى مَا لَيْسَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ. فَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَدْحُ الْمُتَّقِينَ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ بِأَنْ يَتَفَكَّرُوا وَيَسْتَدِلُّوا فَيُؤْمِنُوا بِهِ، وَعَلَى هَذَا يَدْخُلُ فِيهِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ تَعَالَى وَبِصِفَاتِهِ وَالْعِلْمُ بِالْآخِرَةِ وَالْعِلْمُ بِالنُّبُوَّةِ وَالْعِلْمُ بِالْأَحْكَامِ وَبِالشَّرَائِعِ فَإِنَّ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الْعُلُومِ بِالِاسْتِدْلَالِ مَشَقَّةً فَيَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِاسْتِحْقَاقِ الثَّنَاءِ الْعَظِيمِ. وَاحْتَجَّ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَى قَوْلِهِ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٤] إِيمَانٌ بِالْأَشْيَاءِ الْغَائِبَةِ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ هُوَ الْإِيمَانُ بِالْأَشْيَاءِ الْغَائِبَةِ لَكَانَ الْمَعْطُوفُ نَفْسَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ: الثَّانِي: لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْغَيْبِ يَلْزَمُ إِطْلَاقُ الْقَوْلِ بِأَنَّ/ الْإِنْسَانَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ، وَهُوَ خِلَافُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] أَمَّا لَوْ فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِمَا قُلْنَا لَا يَلْزَمُ هَذَا الْمَحْذُورُ الثَّالِثُ: لَفْظُ الْغَيْبِ إِنَّمَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَى مَنْ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْحُضُورُ، فَعَلَى هَذَا لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْغَيْبِ عَلَى ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، فَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِيمَانَ بِالْغَيْبِ لَمَا دَخَلَ فِيهِ الْإِيمَانُ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، وَلَا يَبْقَى فِيهِ إِلَّا الْإِيمَانُ بِالْآخِرَةِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الرُّكْنَ الْعَظِيمَ فِي الْإِيمَانِ هُوَ الْإِيمَانُ بِذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَعْنًى يَقْتَضِي خُرُوجَ الْأَصْلِ أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى التَّفْسِيرِ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ لَمْ يَلْزَمْنَا هَذَا الْمَحْذُورُ.

{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, [Yûsuf'un] yokluğunda (gıyabında) ona hainlik etmediğimi bilmesi içindir” [Yûsuf, 52]. Nitekim bir kimse başkasına: 'Falan senin için gıyabında (arkandan) ne güzel bir dosttur' der. Bütün bunlar, zahirlerinin bâtınlarına uygun olması ve ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söyleyen münafıkların halinden ayrı olmaları sebebiyle müminlere yönelik bir övgüdür. İkincisi -ki bu müfessirlerin cumhurunun görüşüdür-: Gayb, duyulardan gizli olan şeydir. Sonra bu gayb, üzerinde delil olan ve üzerinde delil olmayan kısımlarına ayrılır. Bu ayetten murat; muttakilerin, üzerinde delil bulunan gayba tefekkür edip delil getirerek iman etmeleri sebebiyle övülmeleridir. Buna göre Allah Teâlâ'yı ve sıfatlarını bilmek, ahireti bilmek, nübüvveti bilmek ve hükümleri ile şeriatları bilmek buna dahil olur; çünkü bu ilimlerin istidlal yoluyla elde edilmesinde meşakkat vardır; dolayısıyla büyük bir övgüyü hak etmeye sebep olmaya elverişlidir. Ebû Müslim kendi görüşüne dair birkaç hususla delil getirmiştir: Birincisi: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar...” [Bakara, 4] kavli gaybî şeylere imandır. Şayet { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavlinden murat da gaybî şeylere iman olsaydı, matûf matûfun aleyhin aynısı olurdu ki bu caiz değildir. İkincisi: Eğer bunu gayba iman olarak tevil edersek, insanın gaybı bildiğini mutlak olarak söylemek gerekir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [En'âm, 59] kavline aykırıdır. Ayeti bizim söylediğimiz şekilde tefsir ettiğimiz takdirde ise bu sakınca doğmaz. Üçüncüsü: Gayb lafzını ancak hazır bulunması caiz olan kimse hakkında kullanmak caizdir. Buna göre gayb lafzını Allah Teâlâ'nın Zatı ve sıfatları hakkında kullanmak caiz olmaz. Dolayısıyla { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavlinden murat gayba iman olsaydı, Allah Teâlâ'nın Zatına ve sıfatlarına iman buna dahil olmaz ve geriye sadece ahirete iman kalırdı. Bu ise caiz değildir; zira imandaki en büyük rükün Allah'ın Zatına ve sıfatlarına imandır. O halde lafzı, aslın dışarıda kalmasını gerektiren bir manaya hamletmek nasıl caiz olabilir? Oysa bizim tercih ettiğimiz tefsire hamletseydik bu sakınca ile karşılaşmazdık.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ: يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ يَتَنَاوَلُ الْإِيمَانَ بِالْغَائِبَاتِ عَلَى الْإِجْمَالِ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يَتَنَاوَلُ الْإِيمَانَ بِبَعْضِ الْغَائِبَاتِ فَكَانَ هَذَا مِنْ بَابِ عَطْفِ التَّفْصِيلِ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَهُوَ جَائِزٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّا نُؤْمِنُ بِالْأَشْيَاءِ الْغَائِبَةِ عَنَّا، فَكَانَ ذَلِكَ التَّخْصِيصُ لَازِمًا عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا. فَإِنْ قِيلَ أَفَتَقُولُونَ: الْعَبْدُ يَعْلَمُ الْغَيْبَ أَمْ لَا؟ قُلْنَا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْغَيْبَ يَنْقَسِمُ إِلَى مَا عَلَيْهِ دَلِيلٌ وَإِلَى مَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ أَمَّا الَّذِي لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَهُوَ ﷾ الْعَالِمُ بِهِ لَا غَيْرُهُ، وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ دَلِيلٌ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَقُولَ: نَعْلَمُ مِنَ الْغَيْبِ مَا لَنَا عَلَيْهِ دَلِيلٌ، وَيُفِيدُ الْكَلَامُ فَلَا يَلْتَبِسُ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالَ الْعُلَمَاءُ: الِاسْتِدْلَالُ بِالشَّاهِدِ عَلَى الْغَائِبِ أَحَدُ أَقْسَامِ الْأَدِلَّةِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ لَفْظَ الْغَيْبَةِ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِيمَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْحُضُورُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ بَابِ إِلْحَاقِ الْغَائِبِ بِالشَّاهِدِ. وَيُرِيدُونَ بِالْغَائِبِ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinciye cevap şudur: { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavli, gaybî şeylere imanı icmâlî olarak kapsar; bundan sonra gelen { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } kavli ise bazı gaybî şeylere imanı kapsar. Dolayısıyla bu, detayın (tafsilin) bütüne (mücmele) atfedilmesi kabilindendir ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “...Meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e...” [Bakara, 98] kavlinde olduğu gibi caizdir. İkinciye cevap: Bizden gizli olan şeylere iman ettiğimiz hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; dolayısıyla bu tahsis her iki vecihte de gereklidir. Şayet: 'Siz kulun gaybı bildiğini söyler misiniz, söylemez misiniz?' denilirse, deriz ki: Biz gaybın delili olan ve delili olmayan kısımlarına ayrıldığını açıklamıştık. Delili olmayana gelince, onu sadece O Celâli Yüce olan [Allah] bilir, başkası değil. Delili olana gelince; 'Biz gaybdan hakkında delilimiz olanı biliriz' demenizde hiçbir engel yoktur ve kelam bir mana ifade edip karışıklığa yol açmaz. İşte bu vecihten ötürü alimler: 'Görünenle (şahidle) görünmeyene (gaibe) delil getirmek delil kısımlarından biridir' demişlerdir. Üçüncüye cevap: Gaybet lafzının sadece hazır bulunması caiz olan şeylerde kullanılacağını kabul etmiyoruz. Bunun delili de kelamcıların: 'Bu, gaibin şahide ilhak edilmesi babındandır' demeleridir; gaib ile de Allah Teâlâ'nın Zatını ve sıfatlarını kastederler. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ بَعْضُ الشِّيعَةِ: الْمُرَادُ بِالْغَيْبِ الْمَهْدِيُّ الْمُنْتَظَرُ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ فِي الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [النُّورِ: ٥٥] وَأَمَّا الْخَبَرُ

Beşinci Mesele: Şîa'dan bazıları şöyle demiştir: Gayb ile murat edilen, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da ve hadiste vadettiği Mehdî-i Muntazar'dır (beklenen Mehdi'dir). Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Allah sizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka halife (hükümran) kılacağını vadetmiştir” [Nûr, 55] kavlidir. Hadise gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇: «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي وَكُنْيَتُهُ كُنْيَتِي يَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَقِسْطًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا وَظُلْمًا»

[Peygamber] (aleyhisselâm)'ın: “Dünyadan geriye sadece bir gün kalsa bile, Allah o günü uzatır da nihayet benim Ehl-i Beytimden ismi ismime, künyesi künyeme uyan bir adam çıkar; yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi onu adalet ve hakkaniyetle doldurur” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَخْصِيصَ الْمُطْلَقِ مِنْ غَيْرِ الدَّلِيلِ بَاطِلٌ.

Bilesin ki delilsiz olarak mutlakı tahsis etmek batıldır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ إِقَامَتَهَا عِبَارَةٌ عَنْ تَعْدِيلِ أَرْكَانِهَا وَحِفْظِهَا مِنْ أَنْ يَقَعَ خَلَلٌ فِي فَرَائِضِهَا وَسُنَنِهَا وَآدَابِهَا، مِنْ أَقَامَ الْعُودَ إِذَا قَوَّمَهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَيْهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ [الْمَعَارِجِ: ٣٤] وَقَالَ: الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ [الْمَعَارِجِ: ٢٣] مِنْ قَامَتِ السُّوقُ إِذَا نَفَقَتْ، وَإِقَامَتُهَا نَفَاقُهَا، لِأَنَّهَا إِذَا حُوفِظَ عَلَيْهَا كَانَتْ كَالشَّيْءِ النَّافِقِ الَّذِي تَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ الرَّغَبَاتُ، وَإِذَا أُضِيعَتْ كَانَتْ كَالشَّيْءِ الْكَاسِدِ الَّذِي لَا يُرْغَبُ فِيهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنِ التَّجَرُّدِ لِأَدَائِهَا وَأَنْ لَا يَكُونَ فِي مُؤَدِّيهَا فُتُورٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَامَ/ بِالْأَمْرِ، وَقَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقِهَا، وَفِي ضِدِّهِ: قَعَدَ عَنِ الْأَمْرِ، وَتَقَاعَدَ عَنْهُ إِذَا تَقَاعَسَ وَتَثَبَّطَ. وَرَابِعُهَا: إِقَامَتُهَا عِبَارَةٌ عَنْ أَدَائِهَا، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ الْأَدَاءِ بِالْإِقَامَةِ لِأَنَّ الْقِيَامَ بَعْضُ أَرْكَانِهَا كَمَا عَبَّرَ عَنْهَا بِالْقُنُوتِ وَبِالرُّكُوعِ وَبِالسُّجُودِ، وَقَالُوا: سَبَّحَ إِذَا صَلَّى، لِوُجُودِ التَّسْبِيحِ فِيهَا، قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٣] وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَوْلَى حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى مَا يَحْصُلُ مَعَهُ مِنَ الثَّنَاءِ الْعَظِيمِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَمَلْنَا الْإِقَامَةَ عَلَى إِدَامَةِ فِعْلِهَا مِنْ غَيْرِ خَلَلٍ فِي أَرْكَانِهَا وَشَرَائِطِهَا، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْقَيِّمَ بِأَرْزَاقِ الْجُنْدِ إِنَّمَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ قَيِّمًا إِذَا أَعْطَى الْحُقُوقَ مِنْ دُونِ بَخْسٍ وَنَقْصٍ، وَلِهَذَا يُوصَفُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ قَائِمٌ وَقَيُّومٌ، لِأَنَّهُ يَجِبُ دَوَامُ وُجُودِهِ، وَلِأَنَّهُ يُدِيمُ إِدْرَارَ الرِّزْقِ عَلَى عِبَادِهِ.

Altıncı Mesele: Namazın ikame edilmesinin tefsirinde [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onun ikamesi; 'ağacı düzeltti' anlamındaki 'ekâme'l-ûde' tabirinden hareketle rükünlerini tam ve düzgün yapmak, farzlarına, sünnetlerine ve edeplerine bir halel gelmesinden onu korumaktan ibarettir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Onlar ki namazlarını korurlar” [Meâric, 34] ve { الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ } “Onlar ki namazlarına devam ederler” [Meâric, 23] buyurduğu gibi, ona devam etmekten ibarettir. Bu da çarşı revaç bulduğunda 'kâmeti's-sûk' denilmesindendir; ikamesi de revaç bulmasıdır. Çünkü namaz korunduğu zaman, rağbetlerin yöneldiği revaçtaki bir şey gibi olur; zayi edildiğinde ise rağbet edilmeyen kesat bir şey gibi olur. Üçüncüsü: Namazı eda etmeye kendini bütünüyle vermek ve onu eda edende bir gevşeklik bulunmamasıdır. Bu da Arapların 'işi hakkıyla üstlendi' manasındaki 'kâme bi'l-emr' ve 'savaş kızıştı' manasındaki 'kâmeti'l-harbu alâ sâkıhâ' sözlerinden alınmıştır. Zıddı için ise 'işten geri durdu' manasında 'kaade ani'l-emr' ve 'tembellik edip gevşedi' manasında 'tekâade anhü' denir. Dördüncüsü: İkamesi onu eda etmekten ibarettir. Eda etmekten ikame diye bahsedilmesi ise kıyamın onun rükünlerinden biri olması sebebiyledir; nitekim ondan kunut, rükû ve sücud diye de bahsedilmiştir. Yine namazda tesbih bulunduğu için 'namaz kıldı' manasında 'sebbeha' demişlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı...” [Sâffât, 143] buyurmuştur. Bilesin ki en evla olanı, kelamı kendisiyle büyük bir övgünün hasıl olacağı manaya hamletmektir. Bu da ancak ikameyi, rükünlerinde ve şartlarında bir bozulma olmaksızın onu yapmaya devam etmek manasına hamlettiğimizde hasıl olur. Nitekim askerin erzak ve maaşını üstlenen kimse (kayyim), ancak hakları eksiksiz ve noksansız verdiğinde 'kayyim' olarak nitelendirilir. Bundan dolayı Allah Teâlâ 'Kâim' ve 'Kayyûm' olarak nitelenmiştir; çünkü O'nun varlığının devamı vaciptir ve kullarına rızkı sürekli olarak akıtmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: ذَكَرُوا فِي لَفْظِ الصَّلَاةِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهَا الدُّعَاءُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Yedinci Mesele: Lügatin aslı itibarıyla 'salât' lafzı hakkında [birkaç] vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Onun dua olmasıdır. Şair şöyle demiştir:

وَقَابَلَهَا الرِّيحُ في دنها ... وصلى على دنها وارتشم

وَقَابَلَهَا الرِّيحُ في دنها ... وصلى على دنها وارتشم (Küpündeki şarabı rüzgâr karşıladı... O da küpüne dua etti ve işaret koydu)

وَثَانِيهَا: قَالَ الْخَارْزَنْجِيُّ. اشْتِقَاقُهَا مِنَ الصَّلَى، وَهِيَ النَّارُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: صَلَيْتُ الْعَصَا إِذَا قَوَّمْتُهَا بالصلى،

İkincisi: el-Hârzencî şöyle demiştir: Onun iştikakı, ateş demek olan 'salâ' (الصَّلَى) kelimesindendir. Bu da 'değneği ateşle doğrulttum' anlamındaki 'saleytü'l-asâ' sözünden gelir.

فَالْمُصَلِّي كَأَنَّهُ يَسْعَى فِي تَعْدِيلِ بَاطِنِهِ وَظَاهِرِهِ مِثْلَ مَنْ يُحَاوِلُ تَقْوِيمَ الْخَشَبَةِ بِعَرْضِهَا عَلَى النَّارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الصَّلَاةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُلَازَمَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَصْلى نَارًا حامِيَةً [الْغَاشِيَةِ: ٤] سَيَصْلى نَارًا ذاتَ لَهَبٍ [الْمَسَدِ: ٣] وَسُمِّيَ الْفَرَسُ الثَّانِي مِنْ أَفْرَاسِ الْمُسَابَقَةِ مُصَلِّيًا. وَرَابِعُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الصَّلَاةُ فَعْلَةٌ مِنْ «صَلَّى» كَالزَّكَاةِ مِنْ «زَكَّى» وَكَتَبْتُهَا بِالْوَاوِ عَلَى لَفْظِ الْمُفَخَّمِ، وَحَقِيقَةُ صَلَّى حَرَّكَ الصَّلَوَيْنِ، لِأَنَّ الْمُصَلِّيَ يَفْعَلُ ذلك في ركوعه وسجوده، وقيل الداعي مصلي تَشْبِيهًا لَهُ فِي تَخَشُّعِهِ بِالرَّاكِعِ وَالسَّاجِدِ، وَأَقُولُ هاهنا بَحْثَانِ:

Buna göre namaz kılan kimse (musallî), sanki ağacı ateşe tutarak doğrultmaya çalışan kimse gibi bâtınını ve zahirini düzeltmeye gayret etmektedir. Üçüncüsü: Namaz, Allah Teâlâ'nın: { تَصْلى نَارًا حامِيَةً } “Kızgın bir ateşe girecektir” [Gâşiye, 4] ve { سَيَصْلى نَارًا ذاتَ لَهَبٍ } “O, alevli bir ateşe girecektir” [Mesed, 3] kavillerinden mülhem devamlılıktan (mülâzemeden) ibarettir. Yarış atlarından ikinci gelen ata da 'musallî' denilmiştir. Dördüncüsü: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Salât, 'zekkâ'dan gelen 'zekât' gibi 'sallâ'dan gelen bir 'fa'le' veznidir. Kalın okunan lafza uygun olarak vav ile yazılmıştır. 'Sallâ'nın hakikati ise kalça kemiklerini (salaveyn) hareket ettirmektir; çünkü namaz kılan rükû ve secdesinde bunu yapar. Dua edene de huşûundaki benzerliğinden ötürü rükû ve secde edene benzetilerek 'musallî' dendiği söylenmiştir. Ben de derim ki: Burada iki araştırma (bahis) vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الِاشْتِقَاقَ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يُفْضِي إِلَى طَعْنٍ عَظِيمٍ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ حُجَّةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَفْظَ الصَّلَاةِ مِنْ أَشَدِّ الْأَلْفَاظِ شُهْرَةً وَأَكْثَرِهَا دَوَرَانًا عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ تَحْرِيكِ الصَّلَوَيْنِ مِنْ أَبْعَدِ الْأَشْيَاءِ اشْتِهَارًا فِيمَا بَيْنَ أَهْلِ النَّقْلِ، وَلَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يُقَالَ: مُسَمَّى الصَّلَاةِ فِي الْأَصْلِ مَا ذَكَرَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ خَفِيَ وَانْدَرَسَ حَتَّى صَارَ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا الْآحَادُ لَكَانَ مِثْلُهُ فِي سَائِرِ الْأَلْفَاظِ جَائِزًا، وَلَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَمَا قَطَعْنَا بِأَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ مَا تَتَبَادَرُ أَفْهَامُنَا إِلَيْهِ مِنَ الْمَعَانِي فِي زَمَانِنَا هَذَا، لِاحْتِمَالِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ مَوْضُوعَةً لِمَعَانٍ أُخَرَ، وَكَانَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهَا تِلْكَ الْمَعَانِيَ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمَعَانِيَ خَفِيَتْ فِي زَمَانِنَا وَانْدَرَسَتْ كَمَا وَقَعَ مِثْلُهُ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلِمْنَا أَنَّ الِاشْتِقَاقَ الَّذِي ذَكَرَهُ مَرْدُودٌ بَاطِلٌ.

Birincisi: el-Keşşâf sahibinin zikrettiği bu iştikak, Kur'an'ın hüccet oluşuna büyük bir leke sürmeye varır. Çünkü 'salât' lafzı Müslümanların dillerinde en çok şöhret bulan ve en çok dönüp dolaşan lafızlardandır; onun 'salaveyn'i (kalça kemiklerini) hareket ettirmekten türemiş olması ise nakil ehli arasında şöhretten en uzak olan şeylerdendir. Şayet salâtın asıldaki müsemmasının onun zikrettiği şey olduğunu, sonra bunun gizlenip silinerek ancak tek tük kişilerin bileceği hale geldiğini söylemeyi caiz görürsek, diğer bütün lafızlarda da bunun bir benzeri caiz olurdu. Şayet bunu caiz görseydik, bu zamanımızda anlayışlarımızın ilk anda kavradığı manaların Allah Teâlâ'nın bu lafızlardan muradı olduğuna kesin olarak hükmedemezdik; zira bu lafızların Resûl zamanında başka manalara vazedilmiş olması ve Allah Teâlâ'nın muradının da o manalar olması, fakat tıpkı bu lafızda meydana geldiği gibi o manaların zamanımızda gizlenip silinmiş olması ihtimal dahilinde olurdu. Bu ise Müslümanların icmasıyla batıl olduğuna göre, onun zikrettiği iştikakın merdud ve batıl olduğunu anladık.

الثَّانِي: الصَّلَاةُ فِي الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنْ أَفْعَالٍ مَخْصُوصَةٍ يَتْلُو بَعْضُهَا بَعْضًا مُفْتَتَحَةٌ بِالتَّحْرِيمِ، مُخْتَتَمَةٌ بِالتَّحْلِيلِ، وَهَذَا الِاسْمُ يَقَعُ عَلَى الْفَرْضِ وَالنَّفْلِ. لَكِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْفَرْضُ خَاصَّةً، لِأَنَّهُ الَّذِي يَقِفُ الْفَلَاحُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا بَيَّنَ لِلْأَعْرَابِيِّ صِفَةَ الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ قَالَ وَاللَّهِ لَا أَزِيدُ عَلَيْهَا وَلَا أَنْقُصُ مِنْهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ» .

İkincisi: Şeriatta namaz; iftitah tekbiri ile başlayıp selamla sona eren, birbirini takip eden özel fiillerden ibarettir. Bu isim hem farza hem de nafileye şamildir. Fakat bu ayette kastedilen bilhassa farzdır; çünkü kurtuluş (felâh) ona bağlıdır. Zira [Peygamber] (aleyhisselâm) bedeviye farz kılınan namazın vasfını açıkladığında [bedevi]: 'Vallahi buna ne bir şey eklerim ne de ondan bir şey eksiltirim' demiş; bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Eğer doğru söylediyse kurtuluşa ermiştir” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الرِّزْقُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الْحَظُّ قَالَ تَعَالَى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٨٢] أَيْ حَظَّكُمْ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ، وَالْحَظُّ هُوَ نَصِيبُ الرَّجُلِ وَمَا هُوَ خَاصٌّ لَهُ دُونَ غَيْرِهِ ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ:

Sekizinci Mesele: Arapların kelamında rızık; nasiptir (hazdır). Nitekim Allah Teâlâ: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Rızkınızı (nasibinizi) yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” [Vâkıa, 82] buyurmuştur; yani 'bu işten nasibinizi'. Haz (nasip) ise kişinin payı ve başkasına değil bizzat kendisine mahsus olan şeydir. Sonra bazıları şöyle demiştir:

الرِّزْقُ كُلُّ شَيْءٍ يُؤْكَلُ أَوْ يُسْتَعْمَلُ، وَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنَا بِأَنْ نُنْفِقَ مِمَّا رَزَقَنَا فَقَالَ: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ [الرعد: ٢٢] فَلَوْ كَانَ الرِّزْقُ هُوَ الَّذِي يُؤْكَلُ لَمَا أَمْكَنَ إِنْفَاقُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: الرِّزْقُ هُوَ مَا يُمْلَكُ وَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي وَلَدًا صَالِحًا أَوْ زَوْجَةً صَالِحَةً وَهُوَ لَا يَمْلِكُ الْوَلَدَ وَلَا الزَّوْجَةَ، وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي عَقْلًا أَعِيشُ بِهِ وَلَيْسَ الْعَقْلُ بِمَمْلُوكٍ، وَأَيْضًا الْبَهِيمَةُ يَكُونُ لَهَا رِزْقٌ وَلَا يَكُونُ لَهَا مِلْكٌ.

Rızık yenilen veya kullanılan her şeydir. Bu ise batıldır; zira Allah Teâlâ bize rızıklandırdığı şeylerden infak etmemizi emrederek şöyle buyurmuştur: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ } “...Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler...” [Ra'd, 22]. Şayet rızık sadece yenilen şey olsaydı, onun infak edilmesi mümkün olmazdı. Başkaları da: 'Rızık mülk edinilen şeydir' demiştir; bu da batıldır. Çünkü insan: 'Allahım! Bana salih bir evlat yahut saliha bir eş rızık olarak ver' diyebilir; oysa evlada da eşe de mülk olarak sahip değildir. Yine: 'Allahım! Bana kendisiyle yaşayacağım bir akıl rızık olarak ver' der; oysa akıl mülk edinilen bir şey değildir. Ayrıca hayvanın rızkı vardır ama mülkü yoktur.

وَأَمَّا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيُّ: الرِّزْقُ هُوَ تَمْكِينُ الْحَيَوَانِ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِالشَّيْءِ وَالْحَظْرُ عَلَى غَيْرِهِ أَنْ يَمْنَعَهُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَإِذَا قُلْنَا: قَدْ رَزَقَنَا اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْوَالَ، فَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ مَكَّنَنَا مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهَا، وَإِذَا سَأَلْنَاهُ تَعَالَى أَنْ يَرْزُقَنَا مَالًا فَإِنَّا نَقْصِدُ بِذَلِكَ أَنْ يَجْعَلَنَا بِالْمَالِ أَخَصَّ، وَإِذَا سَأَلْنَاهُ أَنْ يَرْزُقَ الْبَهِيمَةَ فَإِنَّا نَقْصِدُ بِذَلِكَ أَنْ يَجْعَلَهَا بِهِ أَخَصَّ، وَإِنَّمَا تَكُونُ بِهِ أَخَصَّ إِذَا مَكَّنَهَا مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَلَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يَمْنَعَهَا مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ لَمَّا فَسَّرُوا الرِّزْقَ بِذَلِكَ لَا جَرَمَ قَالُوا: الْحَرَامُ لَا يَكُونُ رِزْقًا. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْحَرَامُ قَدْ يَكُونُ رِزْقًا، فَحُجَّةُ الْأَصْحَابِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرِّزْقَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هُوَ الْحَظُّ وَالنَّصِيبُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، فَمَنِ انْتَفَعَ بِالْحَرَامِ فَذَلِكَ الْحَرَامُ صَارَ حَظًّا وَنَصِيبًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رزقاً له

Şeriat örfündeki anlamına gelince, bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Ebu'l-Hüseyin el-Basrî şöyle demiştir: 'Rızık; bir canlının bir şeyden faydalanmasına imkân verilmesi ve başkasının onu bundan men etmesinin yasaklanmasıdır.' Dolayısıyla biz: 'Allah Teâlâ bize malları rızık kıldı' dediğimizde, bunun anlamı; O'nun bizi o mallardan faydalanmaya muktedir kılmış olmasıdır. O'ndan bize mal rızıklandırmasını dilediğimizde, bununla bizi o mala daha özel kılmasını kastediyoruz. O'ndan bir hayvana rızık vermesini dilediğimizde ise bununla onu o [rızka] daha özel kılmasını kastediyoruz. [Bir canlı] bir şeye ancak, ondan faydalanmaya muktedir kılındığında ve hiç kimsenin onu bundan men etme hakkı bulunmadığında daha özel olur. Bil ki Mutezile rızkı böyle tefsir edince, hiç şüphesiz: 'Haram rızık olamaz' demiştir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise: 'Haram da rızık olabilir' demiştir. Ashabımızın hücceti iki vecihtendir: Birincisi: Rızık, lügatin aslında açıkladığımız üzere haz (pay) ve nasiptir. Kim haramdan faydalanırsa, o haram [onun için] bir haz ve nasip olmuştur; dolayısıyla onun için bir rızık olması vacip olur.

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَقَدْ يَعِيشُ الرَّجُلُ طُولَ عُمُرِهِ لَا يَأْكُلُ إِلَّا مِنَ السَّرِقَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ طُولَ عُمُرِهِ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ رِزْقِهِ شَيْئًا. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ احْتَجُّوا بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْمَعْنَى: أَمَّا الْكِتَابُ فَوُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ مَدَحَهُمْ عَلَى الْإِنْفَاقِ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَوْ كَانَ الْحَرَامُ رِزْقًا لَوَجَبَ أَنْ يَسْتَحِقُّوا الْمَدْحَ إِذَا أَنْفَقُوا مِنَ الْحَرَامِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ الْحَرَامُ رِزْقًا لَجَازَ أَنْ يُنْفِقَ الْغَاصِبُ مِنْهُ، لِقَوْلِهِ تعالى: وَأَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ [البقرة: ٢٥٤] وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْغَاصِبِ أنه يُنْفِقَ مِمَّا أَخَذَهُ بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ رَدُّهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْحَرَامَ لَا يَكُونُ رِزْقًا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ [يُونُسَ: ٥٩] فَبَيَّنَ أَنَّ مَنْ حَرَّمَ رِزْقَ اللَّهِ فَهُوَ مُفْتَرٍ عَلَى اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَرَامَ لَا يَكُونُ رِزْقًا، وَأَمَّا السُّنَّةُ فَمَا

İkincisi: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd, 6]. Oysa bir adam bütün ömrü boyunca sadece hırsızlıktan yiyerek yaşayabilir. [Mutezile'nin görüşüne göre] onun bütün ömrü boyunca rızkından hiçbir şey yemediğini söylemek gerekir [ki bu da batıldır]. Mutezile'ye gelince; onlar Kitap, Sünnet ve aklî mana (kıyas) ile delil getirmişlerdir: Kitap'tan olan delillere gelince, bunlar birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } kavlidir. Allah Teâlâ onları kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak ettikleri için övmüştür. Şayet haram rızık olsaydı, haramdan infak ettiklerinde de övgüyü hak etmeleri gerekirdi; bu ise icma ile batıldır. İkincisi: Şayet haram rızık olsaydı, gasp edenin ondan infak etmesi caiz olurdu; zira Allah Teâlâ: { وَأَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” [Bakara, 254] buyurmuştur. Müslümanlar ise gasp edenin gasbettiği şeyden infak etmesinin caiz olmadığı, bilakis onu iade etmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu da haramın rızık olamayacağını gösterir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın size indirdiği rızkı tutup da onun bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız!' De ki: 'Allah mı size izin verdi...?'” [Yûnus, 59]. Böylece Allah'ın rızkını haram kılanın Allah'a iftira etmiş olduğunu beyan buyurmuştur. Dolayısıyla haramın rızık olamayacağı sabit olmuştur. Sünnete gelince;

رَوَاهُ أَبُو الْحُسَيْنِ فِي كِتَابِ «الْغَرَرِ» بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ قَالَ. كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَهُ عَمْرُو بْنُ قُرَّةَ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيَّ الشِّقْوَةَ فَلَا أَرَانِي أُرْزَقُ إِلَّا مِنْ دُفِّي بِكَفِّي فَائْذَنْ لِي فِي الْغِنَاءِ مِنْ غَيْرِ فَاحِشَةٍ فَقَالَ ﵇: «لَا إِذْنَ لَكَ وَلَا كَرَامَةَ وَلَا نِعْمَةَ كَذَبْتَ أَيْ عَدُوَّ اللَّهِ لَقَدْ رَزَقَكَ اللَّهُ رِزْقًا طَيِّبًا فَاخْتَرْتَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنْ رِزْقِهِ مَكَانَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ مِنْ حَلَالِهِ أَمَا إِنَّكَ لَوْ قُلْتَ بَعْدَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ شَيْئًا ضَرَبْتُكَ ضَرْبًا وَجِيعًا»

Ebu'l-Hüseyin'in el-Gurar adlı kitabında senediyle Safvân b. Ümeyye'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Biz Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydık; o sırada Amr b. Kurre gelip ona: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah benim aleyhime şekaveti (bedbahtlığı) yazmış, kendimi ancak elimin tefiyle rızıklanır görüyorum; bana fuhşiyata kaçmaksızın şarkı söylemem için izin ver' dedi. Bunun üzerine [Peygamber] (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Sana izin de yok, ikram da yok, nimet de yok! Yalan söyledin, ey Allah'ın düşmanı! Şüphesiz Allah seni tertemiz bir rızıkla rızıklandırmıştı, sen ise Allah'ın sana helalinden meşru kıldığı şeyin yerine, O'nun rızkından sana haram kıldığını tercih ettin. Şunu iyi bil ki, eğer bu sözünden sonra bir şey daha söylersen seni can yakıcı bir şekilde döverim!”

وَأَمَّا الْمَعْنَى فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَ الْمُكَلَّفَ مِنَ الانتفاع بالحرام وأمر غيره بمنعه منه والانتفاع به، من مَنَعَ مِنْ أَخْذِ الشَّيْءِ وَالِانْتِفَاعِ بِهِ لَا يُقَالُ إِنَّهُ رَزَقَهُ إِيَّاهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يُقَالُ إِنَّ/ السُّلْطَانَ قَدْ رَزَقَ جُنْدَهُ مَالًا قَدْ مَنَعَهُمْ مِنْ أَخْذِهِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ: إِنَّهُ رَزَقَهُمْ مَا مَكَّنَهُمْ مِنْ أَخْذِهِ وَلَا يَمْنَعُهُمْ مِنْهُ وَلَا أَمَرَ بِمَنْعِهِمْ مِنْهُ، أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْآيَاتِ بِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ، لَكِنَّهُ كَمَا يُقَالُ:

Aklî manaya (kıyasa) gelince; Allah Teâlâ mükellefi haramdan faydalanmaktan men etmiş ve başkasına da onu bundan ve ondan faydalanmaktan engellemesini emretmiştir. Bir şeyi almaktan ve ondan faydalanmaktan men eden kimse hakkında 'onu ona rızık kıldı' denilemez. Görmez misin ki sultanın, askerlerini almaktan men ettiği bir malı 'askerlerine rızık olarak verdi' denilmez. Ancak 'onları almaya muktedir kıldığı, kendilerini ondan men etmediği ve men edilmelerini emretmediği şeyi onlara rızık verdi' denilir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet), ayetlere tutunulmasına şöyle cevap vermiştir: Her ne kadar hepsi Allah'tan olsa da bu durum şunun gibidir:

يَا خَالِقَ الْمُحْدَثَاتِ وَالْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ، وَلَا يُقَالُ: يَا خَالِقَ الْكِلَابِ وَالْخَنَازِيرِ، وَقَالَ: عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ [الْإِنْسَانِ: ٦] فَخَصَّ اسْمَ الْعِبَادِ بِالْمُتَّقِينَ، وَإِنْ كَانَ الْكُفَّارُ أَيْضًا مِنَ الْعِبَادِ، وَكَذَلِكَ هاهنا خَصَّ اسْمَ الرِّزْقِ بِالْحَلَالِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ وَإِنْ كَانَ الْحَرَامُ رِزْقًا أَيْضًا، وَأَجَابُوا عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْخَبَرِ بِأَنَّهُ حُجَّةٌ لَنَا، لِأَنَّ

'Ey sonradan yaratılanların, arşın ve kürsînin yaratıcısı!' denilir de 'Ey köpeklerin ve domuzların yaratıcısı!' denilmez. Nitekim Allah: { عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ } “Allah'ın kullarının içtiği bir pınar...” [İnsân, 6] buyurmuş; kâfirler de kullardan olduğu halde 'kullar' ismini müttakilere tahsis etmiştir. İşte burada da haram dahi bir rızık olduğu halde, teşrif (şereflendirme) yoluyla 'rızık' ismi helale tahsis edilmiştir. Hadise tutunulmasına ise onun bizim için bir hüccet olduğunu belirterek cevap vermişlerdir; çünkü

قَوْلَهُ ﵇: «فَاخْتَرْتَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنْ رِزْقِهِ»

Onun (aleyhisselâm): “O'nun rızkından sana haram kıldığını tercih ettin” kavli,

صَرِيحٌ فِي أَنَّ الرِّزْقَ قَدْ يَكُونُ حَرَامًا وَأَجَابُوا عَنِ الْمَعْنَى بِأَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مَحْضُ اللُّغَةِ وَهُوَ أَنَّ الْحَرَامَ هَلْ يُسَمَّى رِزْقًا أَمْ لَا؟ وَلَا مَجَالَ لِلدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ فِي الْأَلْفَاظِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

rızkın bazen haram da olabileceği hususunda açıktır. Aklî manaya (kıyasa) ise şöyle cevap vermişlerdir: Bu mesele, 'Haram rızık olarak adlandırılır mı adlandırılmaz mı?' konusundaki sırf lügavî bir meseledir; lafızlar hususunda ise aklî delillere yer yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: أَصْلُ الْإِنْفَاقِ إِخْرَاجُ الْمَالِ مِنَ الْيَدِ، وَمِنْهُ نَفَقَ الْمَبِيعُ نَفَاقًا إِذَا كَثُرَ الْمُشْتَرُونَ لَهُ، وَنَفَقَتِ الدَّابَّةُ إِذَا مَاتَتْ أَيْ خَرَجَ رُوحُهَا، وَنَافِقَاءُ الْفَأْرَةِ لِأَنَّهَا تَخْرُجُ مِنْهَا وَمِنْهُ النَّفَقُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ: ٣٥] .

Dokuzuncu Mesele: İnfakın aslı, malı elden çıkarmaktır. Satılan malın alıcıları çoğaldığında kullanılan nefeka'l-mebî'u nefâkan (نَفَقَ المَبِيعُ نَفَاقًا), hayvan öldüğünde yani ruhu çıktığında kullanılan nefekati'd-dâbbetü (نَفَقَتِ الدَّابَّةُ) ve farenin [yuvasından] çıkması sebebiyle [deliğine] nâfikâ (نَافِقَاء) denilmesi bu köktendir. Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } “...Yerde bir tünel arayabilsen...” [En'âm, 35] kavlindeki nefak (نَفَق) kelimesi de bu kabildendir.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ فَوَائِدُ: أَحَدُهَا: أَدْخَلَ مِنَ التَّبْعِيضِيَّةَ صيانة لهم، وكفى عَنِ: الْإِسْرَافِ وَالتَّبْذِيرِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. وَثَانِيهَا: قَدَّمَ مَفْعُولَ الْفِعْلِ دَلَالَةً عَلَى كَوْنِهِ أَهَمَّ، كَأَنَّهُ قَالَ وَيَخُصُّونَ بَعْضَ الْمَالِ بِالتَّصَدُّقِ بِهِ. وَثَالِثُهَا: يَدْخُلُ فِي الْإِنْفَاقِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، الْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ، وَالْإِنْفَاقُ الْمَنْدُوبُ، وَالْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ أَقْسَامٌ: أَحَدُهَا: الزَّكَاةُ وَهِيَ قَوْلُهُ فِي آيَةِ الْكَنْزِ: وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٤] .

Onuncu Mesele: O'nun: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } kavlinde birtakım faydalar vardır: Birincisi: Onları [korumak] amacıyla teb'îz (kısmîlik) bildiren min (مِنْ) edatını dahil etmiş ve yasaklanan israf ile saçıp savurmaktan men etmiştir. İkincisi: Daha önemli olduğuna delalet etmesi için fiilin mef'ûlünü (tümlecini) öne almıştır; sanki 'Malların bir kısmını bilhassa sadaka vermeye tahsis ederler' demiştir. Üçüncüsü: Ayette zikredilen infakın kapsamına hem vacip olan infak hem de mendup olan infak girer. Vacip olan infak kısımlara ayrılır: Birincisi: Zekâttır ki o, kenz ayetindeki şu kavildir: { وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...Ve onu Allah yolunda infak etmezler...” [Tevbe, 34].

وَثَانِيهَا: الْإِنْفَاقُ عَلَى النَّفْسِ وَعَلَى مَنْ تَجِبُ عَلَيْهِ نَفَقَتُهُ. وَثَالِثُهَا: الْإِنْفَاقُ فِي الْجِهَادِ. وَأَمَّا الْإِنْفَاقُ الْمَنْدُوبُ فَهُوَ أَيْضًا إِنْفَاقٌ لِقَوْلِهِ: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ وَأَرَادَ بِهِ الصَّدَقَةَ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ:

İkincisi: Kişinin kendisine ve nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimselere yaptığı infaktır. Üçüncüsü: Cihad uğrundaki infaktır. Mendup infaka gelince; o da Allah'ın: 'Birinize ölüm gelmeden önce size verdiğimiz rızıklardan infak edin' kavlinden ötürü bir infaktır ve bununla sadakayı kastetmiştir; zira ardından şöyle buyurmuştur:

فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ [الْمُنَافِقُونَ: ١٠] فَكُلُّ هَذِهِ الْإِنْفَاقَاتِ دَاخِلَةٌ تَحْتَ الْآيَةِ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ سبب لاستحقاق المدح.

{ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “...Sadaka vereyim de salihlerden olayım!” [Münâfikûn, 10]. İşte bütün bu infaklar ayetin kapsamına dahildir; çünkü bunların hepsi övgüyü hak etmenin sebebidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 4]

وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)

{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “Ve onlar, sana indirilene de senden önce indirilene de iman ederler; ahirete de kesin olarak inanırlar.” (4)

اعْلَمْ أَنَّ قوله: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [البقرة: ٣] عَامٌّ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، سَوَاءٌ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ مُؤْمِنًا بِمُوسَى وَعِيسَى ﵉، أَوْ مَا كَانَ مُؤْمِنًا بِهِمَا، وَدَلَالَةُ اللَّفْظِ الْعَامِّ عَلَى بَعْضِ مَا دَخَلَ فِيهِ التَّخْصِيصُ أَضْعَفُ مِنْ دَلَالَةِ اللَّفْظِ الْخَاصِّ عَلَى ذَلِكَ الْبَعْضِ، لِأَنَّ الْعَامَّ يَحْتَمِلُ التَّخْصِيصَ وَالْخَاصَّ لَا يَحْتَمِلُهُ فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ السُّورَةُ مَدَنِيَّةً، وَقَدْ شَرَّفَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [البقرة: ٢، ٣] فَذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَهْلَ الْكِتَابِ الَّذِينَ آمَنُوا بِالرَّسُولِ: كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَمْثَالِهِ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ لِأَنَّ فِي هَذَا التَّخْصِيصِ بِالذِّكْرِ مَزِيدَ تَشْرِيفٍ لَهُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki O'nun: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara, 3] kavli; bundan önce Musa ve İsa'ya (aleyhimesselâm) iman etmiş olsun yahut bu ikisine iman etmiş olmasın, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden herkesi kapsayan umumî (genel) bir ifadedir. Âm (genel) bir lafzın, tahsisin dahil olduğu bazı fertlere delaleti, hâs (özel) lafzın o fertlere olan delaletinden daha zayıftır; çünkü âm tahsise ihtimallidir, hâs ise tahsise ihtimalli değildir. Bu sure Medenî olup, Allah Teâlâ Müslümanları: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara, 2, 3] kavliyle şereflendirince, bundan sonra Resûl'e iman eden Abdullah b. Selâm ve emsali Ehl-i Kitap'ı: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } kavliyle zikretmiştir. Zira bu şekilde zikirle tahsis edilmelerinde onlar için fazladan bir şereflendirme vardır; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:

مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] ثُمَّ تَخْصِيصُ/ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَمْثَالِهِ بِهَذَا التَّشْرِيفِ تَرْغِيبٌ لِأَمْثَالِهِ فِي الدِّينِ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْخَاصِّ بَعْدَ ذَلِكَ الْعَامِّ، ثُمَّ نَقُولُ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, resullerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa...” [Bakara, 98]. Sonra Abdullah b. Selâm ve benzerlerinin bu şereflendirme ile tahsis edilmesi, onun gibileri dine teşvik etmektir. İşte o âm lafızdan sonra bu hâs lafzın zikredilmesinin sebebi budur. Sonra deriz ki: O'nun: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا نِزَاعَ بَيْنَ أَصْحَابِنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي أَنَّ الْإِيمَانَ إِذَا عُدِّيَ بِالْبَاءِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّصْدِيقُ، فَإِذَا قُلْنَا فُلَانٌ آمَنَ بِكَذَا، فَالْمُرَادُ أَنَّهُ صَدَّقَ بِهِ وَلَا يَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّهُ صَامَ وَصَلَّى، فَالْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ ها هنا التَّصْدِيقُ بِالِاتِّفَاقِ لَكِنْ لَا بُدَّ مَعَهُ مِنَ المعرفة لأن الإيمان ها هنا خَرَجَ مَخْرَجَ الْمَدْحِ وَالْمُصَدِّقُ مَعَ الشَّكِّ لَا يَأْمَنُ أَنْ يَكُونَ كَاذِبًا فَهُوَ إِلَى الذَّمِّ أَقْرَبُ.

Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ile Mutezile arasında, imanın bâ (ب) harf-i cerri ile geçişli kılındığında bundan muradın tasdik olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Dolayısıyla 'Falan kimse şuna iman etti' dediğimizde, bundan murat onun onu tasdik ettiğidir; yoksa oruç tutup namaz kıldığı murat edilmez. Öyleyse burada iman ile kastedilen ittifakla tasdiktir; fakat onunla beraber marifetin de bulunması şarttır. Çünkü iman burada övgü makamında gelmiştir; şüphe ile birlikte tasdik eden kimsenin ise yalancı olmasından emin olunamaz, dolayısıyla o yerilmeye daha yakındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ إِنْزَالِ الْوَحْيِ وَكَوْنِ الْقُرْآنِ مُنْزَلًا، وَمُنَزَّلًا، وَمَنْزُولًا بِهِ، أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ سَمِعَ فِي السَّمَاءِ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى فَنَزَلَ عَلَى الرَّسُولِ بِهِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: نَزَلَتْ رِسَالَةُ الْأَمِيرِ مِنَ الْقَصْرِ، وَالرِّسَالَةُ لَا تَنْزِلُ لَكِنَّ الْمُسْتَمِعَ يَسْمَعُ الرِّسَالَةَ من علو فينزل ويؤدي في سفل. وقوله الْأَمِيرِ لَا يُفَارِقُ ذَاتَهُ، وَلَكِنَّ السَّامِعَ يَسْمَعُ فَيَنْزِلُ وَيُؤَدِّي بِلَفْظِ نَفْسِهِ، وَيُقَالُ فُلَانٌ يَنْقُلُ الْكَلَامَ إِذَا سَمِعَ فِي مَوْضِعٍ وَأَدَّاهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ. فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ سَمِعَ جِبْرِيلُ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَلَامُهُ لَيْسَ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ عِنْدَكُمْ؟ قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ سَمْعًا لِكَلَامِهِ ثُمَّ أَقْدَرَهُ عَلَى عِبَارَةٍ يُعَبِّرُ بِهَا عَنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ الْقَدِيمِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ خَلَقَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ كِتَابَةً بِهَذَا النَّظْمِ الْمَخْصُوصِ فَقَرَأَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَحَفِظَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ أَصْوَاتًا مُقَطَّعَةً بِهَذَا النَّظْمِ الْمَخْصُوصِ فِي جِسْمٍ مَخْصُوصٍ فَيَتَلَقَّفَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَيَخْلُقَ لَهُ عِلْمًا ضَرُورِيًّا بِأَنَّهُ هُوَ الْعِبَارَةُ الْمُؤَدِّيَةُ لِمَعْنَى ذَلِكَ الْكَلَامِ الْقَدِيمِ.

İkinci Mesele: Vahyin indirilmesinden ve Kur'an'ın münzel, münezzel ve menzûlun bih olmasından murat; Cebrail'in (aleyhisselâm) semada Allah Teâlâ'nın kelamını işitip onunla Resûl'e inmesidir. Bu tıpkı, 'Emirin mektubu/fermanı köşkten indi' denilmesine benzer; oysa mektup/ferman [bizzat] inmez, lakin dinleyen kimse mektubu/fermanı yukarıdan işitir, aşağı iner ve onu tebliğ eder. Emirin sözü kendi zatından ayrılmaz; fakat dinleyen işitir, iner ve kendi lafzıyla onu eda eder. Yine bir yerde işitip başka bir yerde eda ettiğinde 'Falan sözü naklediyor' denilir. Eğer: 'Sizin nezdinizde O'nun kelamı harflerden ve seslerden müteşekkil olmadığı halde Cebrail Allah Teâlâ'nın kelamını nasıl işitti?' denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ'nın onun için Kendi kelamını bir işitme [yetisi] yaratmış, sonra da onu o kadîm kelamı ifade edecek bir ibareye muktedir kılmış olması muhtemeldir. Allah'ın Levh-i Mahfuz'da bu özel nazım ile bir yazı yaratmış olup Cebrail'in (aleyhisselâm) de onu okuyup ezberlemiş olması caizdir. Yine Allah'ın özel bir cisimde bu özel nazım üzere kesintili sesler yaratmış olup Cebrail'in (aleyhisselâm) de onu telakki etmiş ve Allah'ın onda, o seslerin o kadîm kelamın manasını eda eden ibare olduğuna dair zarurî bir ilim yaratmış olması da caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ هَذَا الْإِيمَانُ وَاجِبٌ، لِأَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِهِ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } kavli gereğince bu iman vaciptir; zira ayetin sonunda şöyle buyurmuştur:

وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥] فَثَبَتَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ هَذَا الْإِيمَانُ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُفْلِحًا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ وَاجِبٌ وَجَبَ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُومَ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عِلْمًا وَعَمَلًا إِلَّا إِذَا عَلِمَهُ عَلَى سَبِيلِ التفصيل، ولأنه إِنْ لَمْ يَعْلَمْهُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ عَلَيْهِ الْقِيَامُ بِهِ، إِلَّا أَنَّ تَحْصِيلَ هَذَا الْعِلْمِ وَاجِبٌ عَلَى سَبِيلِ الْكِفَايَةِ، فَإِنَّ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ بِالشَّرَائِعِ النَّازِلَةِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى الْعَامَّةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ فَالْمُرَادُ بِهِ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا

{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte kurtuluşa erenler de onlardır.” [Bakara, 5]. Böylece bu imana sahip olmayanın kurtuluşa eremeyeceği sabit olmuştur. Bunun vacip olduğu sabit olunca, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen şeylerin tafsilatlı olarak bilinmesi de vacip olur; çünkü kişi, Allah'ın kendisine ilim ve amel olarak farz kıldığı şeyleri ancak onları tafsilatıyla bildiği takdirde yerine getirebilir ve çünkü onları bu şekilde bilmezse onları yerine getirmesi imkânsız olur. Ne var ki bu ilmin elde edilmesi kifâî olarak vaciptir; zira Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen şeriatların tafsilatıyla bilinmesi avam halk üzerine vacip değildir. O'nun: { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } kavline gelince; bundan murat,

قَبْلَ مُحَمَّدٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ عَلَى الْجُمْلَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا تَعَبَّدَنَا الْآنَ بِهِ حَتَّى يُلْزِمَنَا مَعْرِفَتَهُ عَلَى التَّفْصِيلِ، بَلْ إِنْ عَرَفْنَا شَيْئًا مِنْ تَفَاصِيلِهِ فَهُنَاكَ يَجِبُ عَلَيْنَا الْإِيمَانُ بِتِلْكَ التَّفَاصِيلِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Muhammed'den önceki peygamberlere indirilen şeylerdir. Buna iman etmek icmalî (genel hatlarıyla) olarak vaciptir; zira Allah Teâlâ şu anda bizi onunla mükellef tutmamıştır ki onu tafsilatıyla bilmeyi bize farz kılsın. Bilakis onun tafsilatından bir şey bilirsek, işte o zaman o tafsilata iman etmemiz vacip olur. O'nun: { وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآخِرَةُ صِفَةُ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَسُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ عَنِ الدُّنْيَا وَقِيلَ لِلدُّنْيَا دُنْيَا لِأَنَّهَا أَدْنَى مِنَ الْآخِرَةِ.

Birinci Mesele: Âhiret (el-Âhiretu), âhiret yurdunun (ed-dâru'l-âhireh) sıfatıdır. Dünyadan sonra geldiği (müteahhir olduğu) için bu şekilde isimlendirilmiştir. Dünyaya ise âhiretten daha yakın (ednâ) olduğu için dünya denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْيَقِينُ هُوَ الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ بَعْدَ أَنْ كَانَ صَاحِبُهُ شَاكًّا فِيهِ، فَلِذَلِكَ لَا يَقُولُ الْقَائِلُ: تَيَقَّنْتُ وُجُودَ نَفْسِي، وَتَيَقَّنْتُ أَنَّ السَّمَاءَ فَوْقِي لِمَا أَنَّ الْعِلْمَ بِهِ غَيْرُ مُسْتَدْرَكٍ، وَيُقَالُ ذَلِكَ فِي الْعِلْمِ/ الْحَادِثِ بِالْأُمُورِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ ضَرُورِيًّا أَوِ اسْتِدْلَالِيًّا، فَيَقُولُ الْقَائِلُ: تَيَقَّنْتُ مَا أَرَدْتُهُ بِهَذَا الْكَلَامِ وَإِنْ كَانَ قَدْ عَلِمَ مُرَادَهُ بِالِاضْطِرَارِ، وَيَقُولُ تَيَقَّنْتُ أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ وَإِنْ كَانَ قَدْ عَلِمَهُ بِالِاكْتِسَابِ، وَلِذَلِكَ لَا يُوصَفُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَتَيَقَّنُ الْأَشْيَاءَ.

İkinci Mesele: Yakîn; sahibinin hakkında önceden şüphe ettiği bir şeyi [kesin olarak] bilmesidir. Bu sebeple bir kimse: 'Kendi varlığımı yakînen bildim' veya 'Göğün üzerimde olduğunu yakînen bildim' demez; zira bunun ilmi sonradan elde edilen (müstedrek) bir ilim değildir. Bu ifade, ister zarurî olsun ister istidlâlî (akıl yürütmeyle) olsun, işlere dair sonradan hâsıl olan ilim hakkında kullanılır. Nitekim kişi, muhatabın kastını zarurî olarak bilmiş olsa bile: 'Bu sözünle ne kastettiğini yakînen bildim' der; yine kesb (kazanım) yoluyla bilmiş olsa bile: 'İlahın bir olduğunu yakînen bildim' der. Bundan dolayı Allah Teâlâ hakkında 'eşyayı yakînen bilir' şeklinde vasıflandırma yapılamaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَهُمْ عَلَى كَوْنِهِمْ مُتَيَقِّنِينَ بِالْآخِرَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يُمْدَحُ الْمَرْءُ بِأَنْ يَتَيَقَّنَ وُجُودَ الْآخِرَةِ فَقَطْ، بَلْ لَا يَسْتَحِقُّ الْمَدْحَ إِلَّا إِذَا تَيَقَّنَ وُجُودَ الْآخِرَةِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْحِسَابِ وَالسُّؤَالِ وَإِدْخَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْجَنَّةَ، وَالْكَافِرِينَ النَّارَ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ onları âhirete yakînen inanmış olmaları sebebiyle övmüştür. Bilinmektedir ki kişi yalnızca âhiretin varlığına yakînen inanmakla övülmez; bilakis ancak âhiretin varlığıyla birlikte oradaki hesaba, suale, müminlerin cennete ve kâfirlerin cehenneme sokulacağına da yakînen inandığı takdirde övgüyü hak eder.

رُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «يَا عَجَبًا كُلَّ الْعَجَبِ مِنَ الشَّاكِّ فِي اللَّهِ وَهُوَ يَرَى خَلْقَهُ، وَعَجَبًا مِمَّنْ يَعْرِفُ النَّشْأَةَ الْأُولَى ثُمَّ يُنْكِرُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ، وَعَجَبًا مِمَّنْ يُنْكِرُ الْبَعْثَ وَالنُّشُورَ وَهُوَ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ يَمُوتُ وَيَحْيَا

Ondan (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah'ın yarattıklarını görüp dururken O'ndan şüphe edene çok ama pek çok şaşılır! İlk yaratılışı bilip de sonra ikinci yaratılışı inkâr edene şaşılır! Her gün ve gece ölüp dirildiği halde

- يَعْنِي النَّوْمَ وَالْيَقَظَةَ-

-yani uyku ve uyanıklık-

وَعَجَبًا مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِالْجَنَّةِ وَمَا فِيهَا مِنَ النَّعِيمِ ثُمَّ يَسْعَى لِدَارِ الْغُرُورِ، وَعَجَبًا مِنَ الْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ أَوَّلَهُ نطفة مذرة وآخره جيفة قذرة» .

öldükten sonra dirilmeyi ve neşri inkâr edene şaşılır! Cennete ve oradaki nimetlere inanıp da sonra aldatıcı dünya yurdu için çalışıp çabalayana şaşılır! Başlangıcının değersiz bir damla meni, sonunun ise pis bir leş olduğunu bildiği halde kibirlenip böbürlenene pek şaşılır!”

[سورة البقرة (٢) : آية ٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 5]

أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)

{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (5)

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يَنْوِيَ الِابْتِدَاءَ ب الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [البقرة: ٣] وذلك لأنه لما قيل: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] فَخَصَّ الْمُتَّقِينَ بِأَنَّ الْكِتَابَ هُدًى لَهُمْ كَانَ لِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ: مَا السَّبَبُ فِي اخْتِصَاصِ الْمُتَّقِينَ بِذَلِكَ؟ فَوَقَعَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ إِلَى قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ جَوَابًا عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: الَّذِي يَكُونُ مشتغلًا بِالْإِيمَانِ وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْفَوْزِ بِالْفَلَاحِ وَالنَّجَاةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِ. وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يَنْوِيَ الِابْتِدَاءَ بِهِ بَلْ يَجْعَلَهُ تَابِعًا لِلْمُتَّقِينَ ثُمَّ يَقَعُ الِابْتِدَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ كَأَنَّهُ قِيلَ أَيُّ سَبَبٍ فِي أَنْ صَارَ الْمَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ مُخْتَصِّينَ بِالْهُدَى؟ فَأُجِيبَ بأن أولئك الموصوفون غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ أَنْ يَفُوزُوا دُونَ النَّاسِ بِالْهُدَى عَاجِلًا وَبِالْفَلَاحِ آجِلًا. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُجْعَلَ الْمَوْصُولُ الْأَوَّلُ صِفَةَ الْمُتَّقِينَ وَيُرْفَعَ الثَّانِي عَلَى الِابْتِدَاءِ وأُولئِكَ خَبَرُهُ وَيَكُونُ الْمُرَادُ جَعْلَ اخْتِصَاصِهِمْ بِالْفَلَاحِ وَالْهُدَى تَعْرِيضًا بِأَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِنُبُوَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ ظَانُّونَ أَنَّهُمْ عَلَى الْهُدَى وَطَامِعُونَ أَنَّهُمْ يَنَالُونَ الْفَلَاحَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci Mesele: Bu ayetin kendisinden öncekine bağlanış keyfiyetinde üç vecih vardır: Birincisi: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara, 3] lafzıyla ibtida (yeni bir cümleye başlama) niyetinde olunmasıdır. Bunun sebebi şudur: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara, 2] denilip Kitap'ın müttakiler için bir hidayet olduğu hususu onlara tahsis edilince, bir soran çıkıp şöyle diyebilirdi: 'Müttakilerin buna tahsis edilmesinin sebebi nedir?' İşte { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } kavlinden: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } kavline kadar olan kısım bu soruya cevap olarak gelmiştir; sanki şöyle denilmiştir: İmanla, namazı ikame etmekle, zekâtı vermekle, felah ve kurtuluşu kazanmakla meşgul olan kimsenin Rabbinden bir hidayet üzere olması kaçınılmazdır. İkincisi: Onunla ibtida niyetinde olunmayıp bilakis onu 'el-Müttakîn' lafzına tabi kılmak, ardından da: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } kavlinden itibaren ibtida yapmaktır; sanki: 'Bu sıfatlarla mevsuf olanların hidayete tahsis edilmelerinin sebebi nedir?' denilmiş ve buna cevap olarak: 'Bu vasıflarla mevsuf olanların, diğer insanlardan ayrı olarak dünyada peşinen hidayete, ahirette ise felaha ermeleri uzak bir ihtimal değildir' denilmiştir. Üçüncüsü: İlk ism-i mevsulün müttakilerin sıfatı kılınması, ikincisinin mübteda olarak merfû kılınması ve { أُولئِكَ } kelimesinin de onun haberi yapılmasıdır. [Böylece] onların felaha ve hidayete tahsis kılınmasından maksat, kendilerinin hidayet üzere olduklarını zanneden ve Allah Teâlâ katında felaha ereceklerini uman fakat Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine iman etmeyen Ehl-i Kitap'a tariz (üstü kapalı dokundurma) yapmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ فِي قَوْلِهِ: عَلى هُدىً بَيَانٌ لِتَمَكُّنِهِمْ مِنَ الْهُدَى وَاسْتِقْرَارِهِمْ عَلَيْهِ حَيْثُ

İkinci Mesele: O'nun: { عَلى هُدىً } kavlindeki isti'lâ (üzerinde olma) manası; onların hidayetteki temekkünlerini (sağlam yerleşmelerini) ve onun üzerinde sebat etmelerini beyandır; zira

شُبِّهَتْ حَالُهُمْ بِحَالِ مَنِ اعْتَلَى الشَّيْءَ وَرَكِبَهُ وَنَظِيرُهُ «فُلَانٌ عَلَى الْحَقِّ، أَوْ عَلَى الْبَاطِلِ» وَقَدْ صَرَّحُوا بِهِ فِي قَوْلِهِمْ: «جَعَلَ الْغِوَايَةَ مَرْكَبًا، وَامْتَطَى الْجَهْلَ» وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي كَوْنِهِمْ عَلَى الْهُدَى تَمَسُّكُهُمْ بِمُوجِبِ الدَّلِيلِ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُتَمَسِّكِ بِالدَّلِيلِ أَنْ يَدُومَ عَلَى ذَلِكَ ويحرسه/ عن المطاعن والشبه فكأنه تعالى مدحهم بِالْإِيمَانِ بِمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ أَوَّلًا، وَمَدَحَهُمْ بِالْإِقَامَةِ عَلَى ذَلِكَ وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى حِرَاسَتِهِ عَنِ الشُّبَهِ ثَانِيًا، وَذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى الْمُكَلَّفِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُتَشَدِّدًا فِي الدِّينِ خَائِفًا وَجِلًا فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُحَاسِبَ نَفْسَهُ فِي عِلْمِهِ وَعَمَلِهِ، وَيَتَأَمَّلَ حَالَهُ فِيهِمَا فَإِذَا حَرَسَ نَفْسَهُ عَنِ الْإِخْلَالِ كَانَ مَمْدُوحًا بِأَنَّهُ عَلَى هُدًى وَبَصِيرَةٍ، وَإِنَّمَا نَكَّرَ هُدىً لِيُفِيدَ ضَرْبًا مُبْهَمًا لَا يُبْلَغُ كُنْهُهُ وَلَا يُقَدَّرُ قَدْرُهُ كَمَا يُقَالُ لَوْ أَبْصَرْتَ فَلَانًا لَأَبْصَرْتَ رَجُلًا. قَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الْهُدَى مِنَ اللَّهِ كَثِيرٌ، وَلَا يُبْصِرُهُ إِلَّا بَصِيرٌ، وَلَا يَعْمَلُ بِهِ إِلَّا يَسِيرٌ. أَلَا تَرَى أَنَّ نُجُومَ السَّمَاءِ يُبْصِرُهَا الْبُصَرَاءُ، وَلَا يَهْتَدِي بِهَا إِلَّا الْعُلَمَاءُ.

onların hâli, bir şeye binip ona kurulan kimsenin hâline benzetilmiştir. Bunun benzeri 'Falan kimse hak üzeredir veya batıl üzeredir' sözüdür. Nitekim Araplar: 'Sapıklığı binek edindi, cehalete süvari oldu' sözlerinde bunu açıkça ifade etmişlerdir. Onların hidayet üzere olmalarına dair sözün tahkiki; delilin gerektirdiği şeye sımsıkı sarılmalarıdır. Çünkü delile sarılan kimseye vacip olan şey; bu üzere devam etmesi ve onu itirazlardan ve şüphelerden korumasıdır. Sanki Allah Teâlâ onları evvela kendisine indirilen şeye iman etmekle övmüş, saniyen ise bunun üzerinde sebat etmek ve onu şüphelerden korumaya devam etmekle övmüştür. Bu ise mükellef üzerine vaciptir; çünkü dinde titiz, [Allah'tan] korkan ve ürperen kimse, ilminde ve amelinde nefsini hesaba çekmek ve bu ikisinde kendi hâlini teemmül etmek zorundadır. Nefsini bir kusur işlemekten koruduğu takdirde, hidayet ve basiret üzere olduğu vasfıyla övülmüş olur. { هُدىً } kelimesinin nekre (belirsiz) kılınması ise; künhüne (özüne) ulaşılamayan ve kadrine paha biçilemeyen müphem bir [yücelik] türünü ifade etmek içindir; nitekim 'Falan adamı görseydin, [gerçek bir] adam görürdün' denilmesi gibidir. Avn b. Abdullah şöyle demiştir: 'Allah'tan olan hidayet pek çoktur; onu ancak basiret sahibi olan görür ve onunla ancak az kimse amel eder. Görmez misin ki gökteki yıldızları gözü gören herkes görür, fakat onlarla ancak ilim sahipleri yol bulur.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَكْرِيرِ أُولئِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَمَا ثَبَتَ لَهُمُ الِاخْتِصَاصُ بِالْهُدَى ثَبَتَ لَهُمُ الِاخْتِصَاصُ بِالْفَلَاحِ أَيْضًا، فَقَدْ تَمَيَّزُوا عَنْ غَيْرِهِمْ بِهَذَيْنِ الِاخْتِصَاصَيْنِ. فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ جَاءَ مَعَ الْعَاطِفِ وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] قُلْنَا: قَدِ اخْتَلَفَ الْخَبَرَانِ هُنَا فَلِذَلِكَ دَخَلَ الْعَاطِفُ بِخِلَافِ الْخَبَرَيْنِ ثَمَّتَ فَإِنَّهُمَا مُتَّفِقَانِ لِأَنَّ التَّسْجِيلَ عَلَيْهِمْ بِالْغَفْلَةِ وَتَشْبِيهَهُمْ بِالْبَهَائِمِ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَكَانَتِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ مُقَرِّرَةً لِمَا فِي الْأُولَى فَهِيَ مِنَ الْعَطْفِ بِمَعْزِلٍ.

Üçüncü Mesele: { أُولئِكَ } kelimesinin tekrar edilmesinde; hidayete tahsis edilmelerinin sabit olduğu gibi felaha tahsis edilmelerinin de sabit olduğuna bir tenbih vardır; zira onlar bu iki tahsis ile başkalarından temeyyüz etmişlerdir. Eğer: 'Öyleyse niçin atıf harfiyle gelmiştir ve bununla O'nun: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” [A'râf, 179] kavli arasındaki fark nedir?' denilirse; deriz ki: Burada iki haber birbirinden farklıdır, bu yüzden atıf harfi dahil olmuştur. Oradaki iki haber ise bundan farklı olarak birbiriyle uyumludur; çünkü onların aleyhine gaflet tescili yapmak ile onları hayvanlara benzetmek aynı şeydir ve ikinci cümle birincideki manayı pekiştirmektedir; dolayısıyla atıftan uzaktır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هُمُ فَصْلٌ وَلَهُ فَائِدَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْوَارِدَ بَعْدَهُ خَبَرٌ لَا صِفَةٌ وَثَانِيَتُهُمَا:

Dördüncü Mesele: { هُمُ } lafzı fasıl zamiridir ve iki faydası vardır: Birincisi: Kendisinden sonra gelenin sıfat değil haber olduğuna delalet etmesidir. İkincisi ise:

حَصْرُ الْخَبَرِ فِي الْمُبْتَدَأِ، فَإِنَّكَ لَوْ قُلْتَ الْإِنْسَانُ ضَاحِكٌ فَهَذَا لَا يُفِيدُ أَنَّ الضَّاحِكِيَّةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الْإِنْسَانِ، أَمَّا لَوْ قُلْتَ: الْإِنْسَانُ هُوَ الضَّاحِكُ فَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ الضَّاحِكِيَّةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الْإِنْسَانِ.

haberi mübtedaya hasretmektir. Zira sen: 'İnsan gülendir' dersen bu, gülme fiilinin sadece insanda hâsıl olduğunu ifade etmez. Fakat: 'İnsan, gülenin ta kendisidir' dersen, bu ifade gülme fiilinin yalnızca insanda hâsıl olduğunu ifade eder.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَعْنَى التَّعْرِيفِ فِي الْمُفْلِحُونَ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِينَ هُمُ النَّاسُ الَّذِينَ بَلَغَكَ أَنَّهُمْ يُفْلِحُونَ فِي الْآخِرَةِ كَمَا إِذَا بَلَغَكَ أَنَّ إِنْسَانًا قَدْ تَابَ مِنْ أَهْلِ بَلَدِكَ فَاسْتَخْبَرْتَ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ زَيْدٌ التَّائِبُ، أَيْ هُوَ الَّذِي أُخْبِرْتَ بِتَوْبَتِهِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُمُ الَّذِينَ إِنْ حَصَلَتْ صِفَةُ الْمُفْلِحُونَ فَهُمْ هُمْ، كَمَا تَقُولُ لِصَاحِبِكَ: هَلْ عَرَفْتَ الْأَسَدَ وَمَا جُبِلَ عَلَيْهِ مِنْ فَرْطِ الْإِقْدَامِ؟ إِنَّ زَيْدًا هُوَ هُوَ.

Beşinci Mesele: { الْمُفْلِحُونَ } lafzındaki harf-i tarifin (belirlilik takısının) manası; müttakilerin, ahirette felaha ereceklerini haber aldığın o kimseler olduğuna delalet etmektir. Tıpkı memleketinden birinin tövbe ettiği haberi sana ulaştığında 'O kimdir?' diye sorman ve sana 'Tövbekâr olan Zeyd'dir' yani 'tövbesi sana haber verilen kimsedir' denilmesi gibi; yahut felaha erenlerin vasfı şayet gerçekleşecekse onların ancak bunlar olduğunu belirtmek içindir; nitekim arkadaşına: 'Sen aslanı ve onun aşırı cesaret üzere yaratılışını bildin mi? İşte Zeyd tam da odur' demen gibidir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمُفْلِحُ الظَّافِرُ بِالْمَطْلُوبِ كَأَنَّهُ الَّذِي انْفَتَحَتْ لَهُ وُجُوهُ الظَّفَرِ وَلَمْ تَسْتَغْلِقْ عَلَيْهِ، وَالْمُفْلِجُ بِالْجِيمِ مِثْلُهُ، وَالتَّرْكِيبُ دَالٌّ عَلَى مَعْنَى الشَّقِّ وَالْفَتْحِ، وَلِهَذَا سُمِّيَ الزَّرَّاعُ فَلَّاحًا، وَمَشْقُوقُ الشَّفَةِ السُّفْلَى أَفْلَحَ، وَفِي الْمَثَلِ «الْحَدِيدُ بِالْحَدِيدِ يُفْلَحُ» وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْقِيَامِ بِمَا يَلْزَمُهُمْ عِلْمًا وَعَمَلًا بَيَّنَ نَتِيجَةَ ذَلِكَ وَهُوَ الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ الَّذِي هُوَ النَّعِيمُ الدَّائِمُ مِنْ غَيْرِ شَوْبٍ عَلَى وَجْهِ الْإِجْلَالِ وَالْإِعْظَامِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الثَّوَابُ الْمَطْلُوبُ لِلْعِبَادَاتِ.

Altıncı Mesele: Müflih (el-müflih), matlubuna (arzu ettiğine) zaferle ulaşan kimsedir; sanki zafer kapıları kendisine açılmış ve üzerine kapanmamış kimse gibidir. Cim ile söylenen el-müflic (المُفْلِج) de böyledir. Bu kök harfleri yarma ve açma manasına delalet eder; bu sebeple çiftçiye fellâh (فَلَّاح), alt dudağı yarık olan kimseye eflah (أَفْلَح) denilmiştir. Darbımeselde de 'Demir ancak demirle yarılır (el-hadîdu bi'l-hadîdi yüflahu)' denilmiştir. Bunun tahkiki şudur: Allah Teâlâ onları ilim ve amel bakımından kendilerine gereken şeyleri yerine getirmekle vasfedince, bunun neticesini beyan etmiştir ki o da; tazim ve iclal yoluyla, hiçbir şaibenin karışmadığı daimî nimetten ibaret olan matlubu elde etmektir. Zira ibadetlerin matlup olan sevabı işte budur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَاتُ يَتَمَسَّكُ الْوَعِيدِيَّةُ بِهَا مِنْ وَجْهٍ، وَالْمُرْجِئَةُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. أَمَّا الْوَعِيدِيَّةُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ يَقْتَضِي الْحَصْرَ، فَوَجَبَ فِيمَنْ أَخَلَّ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ أَنْ لَا يَكُونَ مُفْلِحًا، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ عَلَى وَعِيدِ تَارِكِ الصَّلَاةِ/ وَالزَّكَاةِ. الثَّانِي: أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةُ الْفَلَاحِ هِيَ فِعْلَ الْإِيمَانِ وَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، فَمَنْ أَخَلَّ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ عِلَّةُ الْفَلَاحِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْفَلَاحُ. أَمَّا الْمُرْجِئَةُ فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَنَّ اللَّهَ حَكَمَ

Yedinci Mesele: Bu ayetlere Vaîdiyye (Mutezile) bir yönden, Mürcie ise başka bir yönden tutunmuştur. Vaîdiyye'nin tutunması iki vecihtendir: Birincisi: O'nun: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } kavli hasır (sınırlandırma) iktiza eder; dolayısıyla namaz ve zekâtı aksatan kimsenin felaha erememesi vacip olur. Bu da namazı ve zekâtı terk edenin tehdide (azaba) uğrayacağına kesin hükmetmeyi gerektirir. İkincisi: Hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın o hükmün illeti olduğunu hissettirir. Dolayısıyla felahın illetinin iman, namaz ve zekât fiilleri olması gerekir; öyleyse bu şeyleri aksatan kimsede felahın illeti hâsıl olmamış olur ve felahın da hâsıl olmaması vacip hale gelir. Mürcie'ye gelince; onlar Allah'ın,

بِالْفَلَاحِ عَلَى الْمَوْصُوفِينَ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُفْلِحًا وَإِنْ زَنَى وَسَرَقَ وَشَرِبَ الْخَمْرَ، وَإِذَا ثَبَتَ فِي هَذِهِ الطَّائِفَةِ تَحَقُّقُ الْعَفْوِ ثَبَتَ فِي غَيْرِهِمْ ضَرُورَةً، إِذْ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

bu ayette zikredilen sıfatlarla mevsuf olanlar hakkında felah hükmü verdiğini, dolayısıyla bu şeylerle mevsuf olan kimsenin zina etse, hırsızlık yapsa ve içki içse bile felaha ermiş olmasının vacip olduğunu ileri sürerek delil getirmişlerdir. Bu zümre hakkında affın gerçekleştiği sabit olunca, aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı için diğerleri hakkında da zarureten sabit olur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الِاحْتِجَاجَيْنِ مَعَارَضٌ بِالْآخَرِ فَيَتَسَاقَطَانِ، ثُمَّ الْجَوَابُ عَنْ قَوْلِ الْوَعِيدِيَّةِ: أَنَّ قَوْلَهُ:

Cevap şudur: Bu iki delillendirmenin her biri diğeriyle çatışmakta ve birbirini düşürmektedir. Sonra Vaîdiyye'nin sözüne verilecek cevap şudur: O'nun:

وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ الْكَامِلُونَ فِي الْفَلَاحِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ غَيْرَ كَامِلٍ فِي الْفَلَاحِ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ، فَإِنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ كَامِلًا فِي الْفَلَاحِ وَهُوَ غَيْرُ جَازِمٍ بِالْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ، بَلْ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنْهُ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ نَفْيَ السَّبَبِ الْوَاحِدِ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ الْمُسَبَّبِ، فَعِنْدَنَا مِنْ أَسْبَابِ الْفَلَاحِ عَفْوُ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْجَوَابُ عَنْ قَوْلِ الْمُرْجِئَةِ: أَنَّ وَصْفَهُمْ بِالتَّقْوَى يَكْفِي فِي نَيْلِ الثَّوَابِ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ اتِّقَاءَ الْمَعَاصِي، وَاتِّقَاءَ تَرْكِ الْوَاجِبَاتِ والله أعلم.

{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } kavli, onların felah konusunda kâmil kimseler olduklarına delalet eder; dolayısıyla büyük günah sahibinin felah konusunda kâmil olmaması gerekir. Biz de bunun gereğini kabul etmekteyiz; zira azaptan kurtulacağından kesin emin olmayan, bilakis ondan korkması muhtemel olan kimse nasıl felah hususunda kâmil olabilir ki! İkinciye cevap ise: Tek bir sebebin nefyedilmesi müsebbebin (sonucun) de nefyini iktiza etmez; nitekim bize göre felah sebeplerinden biri de Allah Teâlâ'nın affıdır. Mürcie'nin sözüne cevap ise şudur: Onların takva ile vasfedilmiş olmaları sevaba nail olmak için yeterlidir; çünkü takva günahlardan sakınmayı ve vacipleri terk etmekten sakınmayı da tazammun eder (içerir). Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 6]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” (6)

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ نَحْوِيَّةً، وَمَسَائِلَ أُصُولِيَّةً، وَنَحْنُ نَأْتِي عَلَيْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayette nahivsel meseleler ve usûle dair meseleler vardır. Allah Teâlâ dilerse bunları ele alacağız. O'nun: { إِنَّ } kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ إِنَّ حَرْفٌ وَالْحَرْفُ لَا أَصْلَ لَهُ فِي الْعَمَلِ، لَكِنَّ هَذَا الْحَرْفَ أَشْبَهَ الْفِعْلَ صُورَةً وَمَعْنًى، وَتِلْكَ الْمُشَابَهَةُ تَقْتَضِي كَوْنَهَا عَامِلَةً، وَفِيهِ مُقَدِّمَاتٌ: الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ الْمُشَابَهَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمُشَابَهَةَ حَاصِلَةٌ فِي اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى، أَمَّا فِي اللَّفْظِ فَلِأَنَّهَا تَرَكَّبَتْ مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ وَانْفَتَحَ آخِرُهَا وَلَزِمَتِ الْأَسْمَاءَ كَالْأَفْعَالِ، وَيَدْخُلُهَا نُونُ الْوِقَايَةِ نَحْوَ إِنَّنِي وَكَأَنَّنِي، كَمَا يَدْخُلُ عَلَى الْفِعْلِ نَحْوَ: أَعْطَانِي وَأَكْرَمَنِي، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّهَا تُفِيدُ حُصُولَ مَعْنًى فِي الِاسْمِ وَهُوَ تَأَكُّدُ مَوْصُوفِيَّتِهِ بِالْخَبَرِ، كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: قَامَ زَيْدٌ، فَقَوْلُكَ قَامَ أَفَادَ حُصُولَ مَعْنًى فِي الِاسْمِ الْمُقَدِّمَةَ الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا لَمَّا أَشْبَهَتِ الْأَفْعَالَ وَجَبَ أَنْ تُشْبِهَهَا فِي الْعَمَلِ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ بِنَاءً عَلَى الدَّوَرَانِ الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: فِي أَنَّهَا لِمَ نَصَبَتِ الِاسْمَ وَرَفَعَتِ الْخَبَرَ؟ وَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ:

Birinci Mesele: Bil ki inne (إِنَّ) bir harftir ve harfin amelde (irap vermede) bir aslı (kuralı) yoktur. Fakat bu harf suret ve mana bakımından fiile benzemiştir ve bu benzerlik onun amel etmesini gerektirmiştir. Bunda birkaç mukaddime (öncül) vardır: Birinci Mukaddime: Benzerliğin beyanı hakkındadır. Bil ki bu benzerlik hem lafızda hem manada hâsıldır: Lafızdaki benzerliğe gelince; çünkü o üç harften mürekkeptir, sonu fetha iledir ve fiiller gibi isimlerin başına gelmesi zorunludur. Ayrıca fiilin başına a'tânî (أَعْطَانِي) ve ekramenî (أَكْرَمَنِي) şeklinde dahil olduğu gibi onun başına da innenî (إِنَّنِي) ve keennenî (كَأَنَّنِي) şeklinde vikaye nûnu dahil olur. Manadaki benzerliğe gelince; çünkü o, isimde bir mananın hâsıl olduğunu yani onun haber ile vasıflanışının tekidini ifade eder; nitekim 'Zeyd ayağa kalktı' dediğinde kāme (قَامَ) sözün isimde bir mananın hâsıl olduğunu ifade etmiştir. İkinci Mukaddime: O fiillere benzeyince, amelde de onlara benzemesi vacip oldu; deveran kaidesine binaen bu durum açıktır. Üçüncü Mukaddime: İsmi niçin nasb, haberi ise ref ettiğine dairdir. Bunun takriri şöyle denilerek yapılır:

إِنَّهَا لَمَّا صَارَتْ عَامِلَةً فَإِمَّا أَنْ تَرْفَعَ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ مَعًا، أَوْ تَنْصِبَهُمَا مَعًا، أَوْ تَرْفَعَ الْمُبْتَدَأَ وَتَنْصِبَ الْخَبَرَ وَبِالْعَكْسِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ كَانَا قَبْلَ دُخُولِ إِنَّ عَلَيْهِمَا مَرْفُوعَيْنِ، فَلَوْ بَقِيَا كَذَلِكَ بَعْدَ دُخُولِهَا عَلَيْهِمَا لَمَا ظَهَرَ لَهُ أَثَرٌ الْبَتَّةَ، وَلِأَنَّهَا أُعْطِيَتْ عَمَلَ الْفِعْلِ، وَالْفِعْلُ لَا يرفع الاسمين فلا معنى للاشتراك والفزع لَا يَكُونُ أَقْوَى مِنَ الْأَصْلِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ هَذَا أَيْضًا مُخَالِفٌ لِعَمَلِ الْفِعْلِ، / لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَنْصِبُ شَيْئًا مَعَ خُلُوِّهِ عَمَّا يَرْفَعُهُ. وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ، فَإِنَّ الْفِعْلَ يَكُونُ عَمَلُهُ فِي الْفَاعِلِ أَوَّلًا بِالرَّفْعِ ثُمَّ فِي الْمَفْعُولِ بِالنَّصْبِ، فَلَوْ جُعِلَ الحرف هاهنا كَذَلِكَ لَحَصَلَتِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ. وَلَمَّا بَطَلَتِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ تَعَيَّنَ الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهَا تَنْصِبُ الِاسْمَ وَتَرْفَعُ الْخَبَرَ، وَهَذَا مِمَّا يُنَبِّهُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ دَخِيلَةٌ فِي الْعَمَلِ لَا أَصْلِيَّةٌ، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمَنْصُوبِ عَلَى الْمَرْفُوعِ فِي بَابِ الْفِعْلِ عُدُولٌ عَنِ الْأَصْلِ فذلك يدل هاهنا عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ لِهَذِهِ الْحُرُوفِ لَيْسَ بِثَابِتٍ بِطَرِيقِ الْأَصَالَةِ بَلْ بِطَرِيقٍ عَارِضٍ.

Bu harf amel eder hale gelince; ya mübteda ile haberi birlikte ref edecek, ya ikisini birlikte nasb edecek ya da mübtedayı ref edip haberi nasb edecek yahut da bunun aksini yapacaktır. Birincisi batıldır; çünkü mübteda ve haber inne'nin kendilerine dahil olmasından önce de merfû idiler; şayet dahil olduktan sonra da öylece kalsalardı onun hiçbir eseri (etkisi) ortaya çıkmazdı ve çünkü ona fiilin ameli verilmiştir; oysa fiil iki ismi birden ref etmez, dolayısıyla [amelsizlikle] ortak olmanın bir anlamı yoktur ve fer' asıldan daha kuvvetli olamaz. İkinci kısım da batıldır; çünkü bu da fiilin ameline muhaliftir; zira fiil, kendisini ref edeceği bir şeyden hâlî olarak hiçbir şeyi nasb etmez. Üçüncü kısım da batıldır; çünkü bu durum asıl ile fer' arasında eşitliğe yol açar; zira fiilin ameli failde evvela ref, sonra mef'ûlde nasb iledir. Şayet buradaki harf de öyle kılınsaydı asıl ile fer' arasında eşitlik hâsıl olurdu. Bu üç kısım batıl olunca dördüncü kısım tayin etmiştir: O da ismi nasb, haberi ise ref etmesidir. Bu da bu harflerin amelde asıl değil, arızî (sonradan dahil) olduklarına dikkat çeken hususlardandır; çünkü fiil babında mansûbun merfûun önüne geçirilmesi asıldan udûldür (sapmadır). İşte bu durum burada amel etmenin bu harfler için asalet yoluyla değil, bilakis arızî bir yolla sabit olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هَذَا الْحَرْفُ يَنْصِبُ الِاسْمَ وَيَرْفَعُ الْخَبَرَ، وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ لَا أَثَرَ لَهُ فِي رَفْعِ الْخَبَرِ بَلْ هُوَ مُرْتَفِعٌ بِمَا كَانَ مُرْتَفِعًا بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ. حُجَّةُ الْبَصْرِيِّينَ: أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ تُشْبِهُ الْفِعْلَ مُشَابَهَةً تَامَّةً عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَالْفِعْلُ لَهُ تَأْثِيرٌ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ، فَهَذِهِ الْحُرُوفُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ كَذَلِكَ. وَحَجَّةُ الْكُوفِيِّينَ مِنْ

İkinci Mesele: Basralılar: 'Bu harf ismi nasb, haberi ise ref eder' demişlerdir. Kûfeliler ise: 'Haberin ref edilmesinde onun hiçbir tesiri yoktur; bilakis haber daha önceden kendisini ref eden âmil ne ise onunla merfûdur' demişlerdir. Basralıların hücceti şudur: Bu harfler daha önce açıklandığı üzere fiile tam bir benzerlikle benzemektedir; fiilin ise hem refte hem nasbda tesiri vardır, dolayısıyla bu harflerin de böyle olması vaciptir. Kûfelilerin hücceti ise

وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى الْخَبَرِيَّةِ باقٍ فِي خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ وَهُوَ أَوْلَى بِاقْتِضَاءِ الرَّفْعِ فَتَكُونُ الْخَبَرِيَّةُ رَافِعَةً، وَإِذَا كَانَتِ الْخَبَرِيَّةُ رَافِعَةً اسْتَحَالَ ارتفاعه بهذه الحروف، فهذه مقدمات ثلاثة: أحدها: قَوْلُنَا: الْخَبَرِيَّةُ بَاقِيَةٌ، وَذَلِكَ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخَبَرِيَّةِ كَوْنُ الْخَبَرِ مُسْنَدًا إِلَى الْمُبْتَدَأِ، وَبَعْدَ دُخُولِ حَرْفِ «إِنَّ» عَلَيْهِ فَذَاكَ الْإِسْنَادُ باقٍ. وثانيها:

iki vecihtendir: Birincisi: Haberin mübtedanın haberi olma manası (haberiyyet) bâkîdir ve refi iktiza etmeye o daha evladır; dolayısıyla ref edici olan haberiyyettir. Haberiyyet ref edici olunca, haberin bu harflerle merfû olması imkânsız hale gelir. Bu husus üç mukaddimeden ibarettir: Birincisi: 'Haberiyyet bâkîdir' sözümüzdür; bu açıktır, zira haberiyyetten murat haberin mübtedaya isnad edilmiş olmasıdır ve inne harfinin dahil olmasından sonra da o isnad bâkîdir. İkincisi:

قولنا: الخبرية هاهنا مُقْتَضِيَةٌ لِلرَّفْعِ: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَبَرِيَّةَ كَانَتْ قَبْلَ دُخُولِ «إِنَّ» مُقْتَضِيَةً لِلرَّفْعِ وَلَمْ يَكُنْ عَدَمُ الْحَرْفِ هُنَاكَ جُزْءًا مِنَ الْمُقْتَضَى لِأَنَّ الْعَدَمَ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جُزْءَ الْعِلَّةِ، فَبَعْدَ دُخُولِ هَذِهِ الْحُرُوفِ كَانَتِ الْخَبَرِيَّةُ مُقْتَضِيَةً لِلرَّفْعِ، لِأَنَّ الْمُقْتَضَى بِتَمَامِهِ لَوْ حَصَلَ وَلَمْ يُؤَثِّرْ لَكَانَ ذَلِكَ لِمَانِعٍ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ. وَثَالِثُهَا:

'Haberiyyet burada refi iktiza edicidir' sözümüzdür: Bunun sebebi şudur: Haberiyyet 'inne' harfi dahil olmadan önce de refi iktiza etmekteydi ve orada harfin yokluğu iktiza edilen şeyin bir cüzü değildi; çünkü yokluk illetin bir cüzü olmaya elverişli değildir. Dolayısıyla bu harfler dahil olduktan sonra da haberiyyet refi iktiza edici olmuştur; zira gerektirici sebep (muktezî) tam olarak hâsıl olduğu halde tesir etmemiş olsaydı, bu bir engelleyiciden ötürü olurdu ki bu da asla aykırıdır. Üçüncüsü:

قَوْلُنَا: الْخَبَرِيَّةُ أَوْلَى بِالِاقْتِضَاءِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَوْنَهُ خَبَرًا وَصْفٌ حَقِيقِيٌّ قَائِمٌ بِذَاتِهِ، وَذَلِكَ الْحَرْفُ أَجْنَبِيٌّ مُبَايِنٌ عَنْهُ وَكَمَا أَنَّهُ مُبَايِنٌ عَنْهُ فَغَيْرُ مُجَاوِرٍ لَهُ لِأَنَّ الِاسْمَ يَتَخَلَّلُهُمَا. الثَّانِي: أَنَّ الْخَبَرَ يُشَابِهُ الْفِعْلَ مُشَابَهَةً حَقِيقِيَّةً مَعْنَوِيَّةً وَهُوَ كَوْنُ كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْنَدًا إِلَى الْغَيْرِ، أَمَّا الْحَرْفُ فَإِنَّهُ لَا يُشَابِهُ الْفِعْلَ فِي وَصْفٍ حَقِيقِيٍّ مَعْنَوِيٍّ، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ إِسْنَادٌ، فَكَانَتْ مُشَابَهَةُ الْخَبَرِ لِلْفِعْلِ أَقْوَى مِنْ مُشَابَهَةِ هَذَا الْحَرْفِ لِلْفِعْلِ، فَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ كَانَتِ الْخَبَرِيَّةُ بِاقْتِضَاءِ الرَّفْعِ لِأَجْلِ مُشَابَهَةِ الْفِعْلِ أَوْلَى مِنَ الْحَرْفِ بِسَبَبِ مُشَابَهَتِهِ لِلْفِعْلِ وَرَابِعُهَا: لَمَّا كَانَتِ الْخَبَرِيَّةُ أَقْوَى فِي اقْتِضَاءِ الرَّفْعِ اسْتَحَالَ كَوْنُ هَذَا الْحَرْفِ رَافِعًا، لِأَنَّ الْخَبَرِيَّةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَا الْحَرْفِ أَوْلَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ الْحُكْمُ بالخبرية قبل حصول هذا الحرف، فيعد وُجُودِ هَذَا الْحَرْفِ لَوْ أُسْنِدَ هَذَا الْحُكْمُ إِلَيْهِ لَكَانَ ذَلِكَ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ، وَهُوَ مُحَالٌ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ سِيبَوَيْهِ وَافَقَ عَلَى أَنَّ الْحَرْفَ غَيْرُ أَصْلٍ فِي الْعَمَلِ فَيَكُونُ إِعْمَالُهُ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ، وَمَا ثَبَتَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ يُقَدَّرُ بِقَدْرِ الضَّرُورَةِ وَالضَّرُورَةُ تَنْدَفِعُ بِإِعْمَالِهَا فِي الِاسْمِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُعْمِلَهَا فِي الخبر.

'Haberiyyet iktiza etmeye daha evladır' sözümüzdür. Bunun beyanı iki vecihtendir: Birincisi: Onun haber oluşu bizzat kendi zatıyla kaim hakikî bir vasıftır; o harf ise ona yabancı ve ondan ayrı bir şeydir. Ondan ayrı olduğu gibi, aralarına isim girdiği için ona bitişik de değildir. İkincisi: Haber, fiile hakikî ve manevî bir benzerlikle benzemektedir ki o da her ikisinin de başkasına isnad edilmiş olmasıdır. Harfe gelince; o, fiile hakikî ve manevî bir vasıfta benzemez, zira onda bir isnad yoktur. Dolayısıyla haberin fiile benzerliği bu harfin fiile benzerliğinden daha kuvvetlidir. Bu sabit olunca, fiile benzerlik sebebiyle refi iktiza etmede haberiyyet, fiile benzerliği sebebiyle harften daha evla olur. Dördüncüsü: Haberiyyet refi iktiza etmede daha kuvvetli olunca, bu harfin ref edici olması imkânsız hale gelir; çünkü haberiyyet bu harfe nispetle daha evladır. Durum böyle olunca, haberiyyet sebebiyle olan hüküm bu harf var olmadan önce hâsıl olmuştur; dolayısıyla bu harfin varlığından sonra şayet bu hüküm ona isnad edilecek olsaydı, bu tahsîlü'l-hâsıl (mevcut olanı yeniden var etme) olurdu ki bu da imkânsızdır. İkinci Vecih: Sîbeveyh, harfin amelde asıl olmadığı hususunda ittifak etmiştir; dolayısıyla onun amel ettirilmesi delile muhaliftir. Delile muhalif olarak sabit olan şey ise zaruret miktarınca takdir edilir; zaruret ise onun isimde amel ettirilmesiyle ortadan kalkmaktadır. Bu sebeple onun haberde amel ettirilmemesi vacip olmuştur.