Binûn

Bakara Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الثالثة: [في إشكال الكندي المتفلسف في وجود الحشو في كلام العرب] رَوَى الْأَنْبَارِيُّ أَنَّ الْكِنْدِيَّ الْمُتَفَلْسِفَ رَكِبَ إِلَى الْمُبَرِّدِ وَقَالَ: إِنِّي أَجِدُ/ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَشْوًا، أَجِدُ الْعَرَبَ تَقُولُ: عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ، ثُمَّ تَقُولُ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ قَائِمٌ، ثُمَّ تَقُولُ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ لَقَائِمٌ، فَقَالَ الْمُبَرِّدُ: بَلِ الْمَعَانِي مُخْتَلِفَةٌ لِاخْتِلَافِ الْأَلْفَاظِ، فَقَوْلُهُمْ عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ إِخْبَارٌ عَنْ قِيَامِهِ، وَقَوْلُهُمْ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ قَائِمٌ جَوَابٌ عَنْ سُؤَالِ سَائِلٍ، وَقَوْلُهُمْ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ لَقَائِمٌ جَوَابٌ عَنْ إِنْكَارِ مُنْكِرٍ لِقِيَامِهِ، وَاحْتَجَّ عَبْدُ الْقَاهِرِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِأَنَّهَا إِنَّمَا تُذْكَرُ جَوَابًا لِسُؤَالِ السَّائِلِ بِأَنْ قَالَ إِنَّا رَأَيْنَاهُمْ قَدْ أَلْزَمُوهَا الْجُمْلَةَ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ إِذَا كَانَ جَوَابًا لِلْقَسَمِ نَحْوَ وَاللَّهِ إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَيَدُلُّ عليه من التنزيل قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ [الْكَهْفِ: ٨٣] وَقَوْلُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ [الْكَهْفِ: ١٣] وَقَوْلُهُ: فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٦] وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَنْعَامِ: ٥٦] وَقَوْلُهُ: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ [الحجر: ٨٩] وَأَشْبَاهُ ذَلِكَ مِمَّا يُعْلَمُ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ بِهِ الْكُفَّارَ فِي بَعْضِ مَا جَادَلُوا ونظروا فيه، وعليه قوله: أْتِيا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ

Üçüncü Mesele: [Felsefeci Kindî'nin Arap kelamında haşiv/fazlalık bulunmasına dair işkâli hakkında] el-Enbârî, felsefeci el-Kindî'nin el-Müberred'e binitli olarak gelip şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ben Arap kelamında haşiv (gereksiz fazlalık) bulmaktayım. Arapların: 'Abdullah kâimun' (Abdullah ayaktadır) dediğini, sonra 'İnne Abdellâhe kâimun' (Şüphesiz Abdullah ayaktadır) dediğini, sonra da 'İnne Abdellâhe le-kâimun' (Muhakkak ki Abdullah elbette ayaktadır) dediğini görüyorum." Bunun üzerine el-Müberred şöyle demiştir: "Bilakis lafızların farklılığı sebebiyle manalar da farklıdır. Onların 'Abdullah kâimun' sözü onun ayakta oluşunu haber vermektir. 'İnne Abdellâhe kâimun' sözü soran bir kimsenin sorusuna cevaptır. 'İnne Abdellâhe le-kâimun' sözü ise onun ayakta oluşunu inkâr eden bir inkârcıya cevaptır." Abdülkâhir, ["inne" harfinin] ancak bir soru soranın sorusuna cevap olarak zikredileceği yönündeki sözünün doğruluğuna dair şunu delil getirmiştir: Biz Arapların, yemin cevabı olduğu takdirde bu harfi mübteda ve haberden oluşan cümlenin başına getirmeyi zorunlu kıldıklarını gördük; "Vallâhi inne Zeyden muntalikun" (Allah'a yemin olsun ki Zeyd gitmektedir) sözü gibi. İndirilen Kitap'tan da Cenâb-ı Hakk'ın şu buyrukları buna delalet eder: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Sana Zülkarneyn hakkında soruyorlar. De ki: 'Size onun hakkında bir zikir (haber) okuyacağım.' Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” [Kehf 83], surenin başındaki: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ } “Biz sana onların haberlerini hak ile anlatıyoruz: Şüphesiz onlar Rablerine iman etmiş gençlerdi” [Kehf 13], { فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Şayet sana karşı gelirlerse de ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım'” [Şuarâ 216], { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza ibadet etmekten nehyedildim'” [En'âm 56], { وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Ve de ki: 'Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım'” [Hicr 89] buyrukları ve benzeri ayetler. Bunlardan, kâfirlerin tartıştıkları ve inceledikleri bazı hususlarda Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara cevap vermesinin emredildiğine delalet ettiği anlaşılır. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { أْتِيا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ

[الشُّعَرَاءِ: ١٦] وقوله: وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٠٤] وَفِي قِصَّةِ السَّحَرَةِ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٢٥] إِذْ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُ جَوَابُ فِرْعَوْنَ عَنْ قَوْلُهُ: آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ [طه: ٧١ الشعراء: ٤٩] وَقَالَ عَبْدُ الْقَاهِرِ: وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهَا لِلتَّأْكِيدِ وَإِذَا كَانَ الْخَبَرُ بِأَمْرٍ لَيْسَ لِلْمُخَاطَبِ ظَنٌّ فِي خِلَافِهِ لَمْ يُحْتَجْ هُنَاكَ إِلَى «إِنَّ» وَإِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهَا إِذَا كَانَ السَّامِعُ ظَنَّ الْخِلَافَ، وَلِذَلِكَ تَرَاهَا تَزْدَادُ حُسْنًا

} [Şuarâ 16] “Firavun'a gidin ve deyin ki: 'Biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz'”, O'nun şu buyruğu: { وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Musa dedi ki: 'Ey Firavun! Şüphesiz ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim'” [A'râf 104] ve sihirbazlar kıssasındaki: { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” [A'râf 125] buyruğu; zira bunun Firavun'un: { آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?” [Tâhâ 71, Şuarâ 49] sözüne bir cevap olduğu açıktır. Abdülkâhir şöyle demiştir: Doğrusu şudur ki, o tekid içindir. Şayet haber verilen mesele muhatabın aksini zannetmediği bir durum ise, orada "inne" harfine ihtiyaç duyulmaz; buna ancak dinleyen aksini zannettiği zaman ihtiyaç duyulur. İşte bu yüzden [bu edatın],

إِذَا كَانَ الْخَبَرُ بِأَمْرٍ يَبْعُدُ مِثْلُهُ كَقَوْلِ أبي نواس:

benzeri uzak görülen bir haber verildiğinde daha da güzelleştiğini görürsün; tıpkı Ebû Nüvâs'ın şu sözünde olduğu gibi:

عليك بِالْيَأْسِ مِنَ النَّاسِ ... إِنَّ غِنَى نَفْسِكَ فِي الْيَاسِ

İnsanlardan ümit kesmeye bak... Şüphesiz nefsinin zenginliği ümidi kesmektedir.

وَإِنَّمَا حَسُنَ مَوْقِعُهَا لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ النَّاسَ لَا يَحْمِلُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْيَأْسِ. وَأَمَّا جَعْلُهَا مَعَ اللَّامِ جَوَابًا لِلْمُنْكِرِ فِي قَوْلِكَ: «إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ» فَجَيِّدٌ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْكَلَامُ مَعَ الْمُنْكَرِ كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى التَّأْكِيدِ أَشَدَّ، وَكَمَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْكَارُ مِنَ السَّامِعِ احْتَمَلَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحَاضِرِينَ. وَاعْلَمْ أَنَّهَا قَدْ تَجِيءُ إِذَا ظَنَّ الْمُتَكَلِّمُ فِي الَّذِي وَجَدَ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ مِثْلُ قَوْلِكَ: إِنَّهُ كَانَ مِنِّي إِلَيْهِ إِحْسَانٌ فَعَامَلَنِي بِالسُّوءِ، فَكَأَنَّكَ تَرُدُّ عَلَى نَفْسِكَ ظَنَّكَ الَّذِي ظَنَنْتَ وَتُبَيِّنُ الْخَطَأَ فِي الَّذِي تَوَهَّمْتَ، وَعَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ أُمِّ مَرْيَمَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٦] وَكَذَلِكَ قَوْلُ نُوحٍ ﵇: قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ [الشُّعَرَاءِ: ١١٧] .

Onun yerinde kullanılışı sırf insanların çoğunlukla nefislerini ümit kesmeye yöneltmemeleri sebebiyledir. "İnne Zeyden le-kâimun" sözündeki gibi [inne'nin] lâm ile birlikte inkârcıya cevap kılınmasına gelince; bu yerindedir, çünkü inkârcı ile konuşulduğunda tekide olan ihtiyaç daha şiddetli olur. İnkârın dinleyiciden olması muhtemel olduğu gibi, hazır bulunanlardan olması da muhtemeldir. Bil ki bu harf bazen, konuşanın gerçekleşen şeyin gerçekleşmeyeceğini zannettiği durumlarda da gelebilir; tıpkı: 'Ona benden bir iyilik ulaşmıştı da bana kötülükle karşılık verdi' demen gibi; sanki sen kendi zannettiğin zannı nefsine reddetmekte ve kurduğun vehimdeki hatayı açıklamaktasın. Cenâb-ı Hakk'ın Meryem'in annesinden naklettiği şu buyruğu da bu kabildendir: { قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben onu bir kız olarak doğurdum.' Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilendir” [Âl-i İmrân 36]. Nûh'un [aleyhisselâm] şu sözü de böyledir: { قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “Dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı'” [Şuarâ 117].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ صَعْبٌ عَلَى الْمُتَكَلِّمِينَ ذِكْرُ حَدِّ الْكُفْرِ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ كُلَّ مَا يُنْقَلُ عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَيْهِ وَقَالَ بِهِ فَإِمَّا أَنْ يُعْرَفَ صِحَّةُ ذَلِكَ النَّقْلِ بِالضَّرُورَةِ أَوْ بِالِاسْتِدْلَالِ أَوْ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عُرِفَ بِالضَّرُورَةِ مَجِيءُ الرَّسُولِ ﵇ بِهِ فَمَنْ صَدَّقَهُ فِي كُلِّ ذَلِكَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ، وَمَنْ لَمْ يُصَدِّقْهُ فِي ذَلِكَ، فَإِمَّا بِأَنْ لَا يُصَدِّقَهُ فِي جَمِيعِهَا أَوْ بِأَنْ لَا يُصَدِّقَهُ فِي الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، فَذَلِكَ هُوَ الْكَافِرُ، فَإِذَنِ الْكُفْرُ عَدَمُ تَصْدِيقِ/ الرَّسُولِ فِي شَيْءٍ مِمَّا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ مَجِيئُهُ بِهِ، وَمِثَالُهُ مَنْ أَنْكَرَ وُجُودَ الصَّانِعِ، أَوْ كَوْنَهُ عَالِمًا قَادِرًا مُخْتَارًا أَوْ كَوْنَهُ وَاحِدًا أَوْ كَوْنَهُ مُنَزَّهًا عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، أو أنكر محمد ﷺ أن صِحَّةَ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ أَوْ أَنْكَرَ الشَّرَائِعَ الَّتِي عَلِمْنَا بِالضَّرُورَةِ كَوْنَهَا مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَوُجُوبِ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ وَحُرْمَةِ الرِّبَا وَالْخَمْرِ، فَذَلِكَ يَكُونُ كَافِرًا، لِأَنَّهُ تَرَكَ تَصْدِيقَ الرَّسُولِ فِيمَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ أنه من دينه. فأما الذي يعرف بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ مِنْ دِينِهِ مِثْلُ كَوْنِهِ عَالِمًا بِالْعِلْمِ أَوْ لِذَاتِهِ وَأَنَّهُ مَرْئِيٌّ أَوْ غَيْرُ مَرْئِيٍّ، وَأَنَّهُ خَالِقٌ أَعْمَالَ الْعِبَادِ أَمْ لَا فَلَمْ يُنْقَلْ بِالتَّوَاتُرِ الْقَاطِعِ لِعُذْرِ مَجِيئِهِ ﵇ بِأَحَدِ الْقَوْلَيْنِ دُونَ الثَّانِي، بَلْ إِنَّمَا يُعْلَمُ صِحَّةُ أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ وَبُطْلَانُ الثَّانِي بِالِاسْتِدْلَالِ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَكُنْ إِنْكَارُهُ، وَلَا الْإِقْرَارُ بِهِ دَاخِلًا فِي مَاهِيَّةِ الْإِيمَانِ فَلَا يَكُونُ مُوجِبًا لِلْكُفْرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ جُزْءَ مَاهِيَّةِ الْإِيمَانِ لَكَانَ يَجِبُ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ أَنْ لَا يَحْكُمَ بِإِيمَانِ أَحَدٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُ هَلْ يَعْرِفُ الْحَقَّ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَاشْتُهِرَ قَوْلُهُ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ بَيْنَ جَمِيعِ الْأُمَّةِ، وَلَنُقِلَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ، فَلَمَّا لَمْ يُنْقَلْ ذَلِكَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَا وَقَّفَ الْإِيمَانَ عَلَيْهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مَعْرِفَتُهَا مِنَ الْإِيمَانِ، وَلَا إِنْكَارُهَا مُوجِبًا لِلْكُفْرِ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ لَا يُكَفَّرُ أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَلَا نُكَفِّرُ أَرْبَابَ التَّأْوِيلِ. وَأَمَّا الَّذِي لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِرِوَايَةِ الْآحَادِ فَظَاهِرٌ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَوَقُّفُ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ عَلَيْهِ. فَهَذَا قَوْلُنَا فِي حَقِيقَةِ الْكُفْرِ. فَإِنْ قِيلَ يَبْطُلُ مَا ذَكَرْتُمْ مِنْ جِهَةِ الْعَكْسِ بِلُبْسِ الْغِيَارِ وَشَدِّ الزُّنَّارِ وَأَمْثَالِهِمَا فَإِنَّهُ كَفَرَ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ شَيْءٌ آخَرُ سِوَى تَرْكِ تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ مَجِيئُهُ بِهِ، قُلْنَا هَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَتْ كُفْرًا لِأَنَّ التَّصْدِيقَ وَعَدَمَهُ أَمْرٌ بَاطِنٌ لَا اطِّلَاعَ لِلْخَلْقِ عَلَيْهِ، وَمِنْ عَادَةِ الشَّرْعِ أَنَّهُ لَا يَبْنِي الْحُكْمَ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْأُمُورِ عَلَى نَفْسِ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الِاطِّلَاعِ، بَلْ يَجْعَلُ لَهَا مُعَرِّفَاتٍ وَعَلَامَاتٍ ظَاهِرَةً وَيَجْعَلُ تِلْكَ الْمَظَانَّ الظَّاهِرَةَ مَدَارًا لِلْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، وَلَيْسَ الْغِيَارُ وَشَدُّ الزُّنَّارِ مِنْ هَذَا الْبَابِ،

Birinci Mesele: Bil ki küfrün tanımını zikretmek kelamcılara zor gelmiştir. Bu husustaki tahkikli söz şudur: Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] benimsediği ve söylediği nakledilen her bir şeyin naklinin sıhhati ya zaruretle (açıkça ve kesin olarak), ya istidlal ile ya da âhâd haberle bilinir. Birinci Kısım: Resul'ün [aleyhisselâm] onu getirdiğinin zarureten bilindiği şeydir. Bütün bunlarda onu tasdik eden kimse mümindir. Onda Resul'ü tasdik etmeyen kimse ise; ya hepsinde tasdik etmemekle ya da bir kısmında tasdik edip bir kısmında etmemekle olur; işte kâfir olan odur. O halde küfür; Resul'ün getirdiği zarureten bilinen şeylerden herhangi birinde onu tasdik etmemektir. Bunun örneği: Sanatkâr'ın (Yaratıcı'nın) varlığını, O'nun âlim, kâdir, muhtâr olduğunu, bir olduğunu yahut noksanlıklardan ve afetlerden münezzeh olduğunu inkâr eden veya Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] inkâr eden veya Kur'ân-ı Kerîm'in sıhhatini inkâr eden yahut namazın, zekâtın, orucun, haccın farziyeti ile faizin ve şarabın haramlığı gibi Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] dininden olduğunu zarureten bildiğimiz şeriatleri inkâr eden kimsedir; işte bu kimse kâfir olur. Çünkü o, zarureten Resul'ün dininden olduğu bilinen şeyde Resul'ü tasdik etmeyi terk etmiştir. Resul'ün dininden olduğu delil ile bilinen şeylere gelince; O'nun ilimle mi yoksa zatıyla mı âlim olduğu, görülür mü yoksa görülmez mi olduğu, kulların fiillerinin yaratıcısı olup olmadığı gibi hususlardır. Resul'ün [aleyhisselâm] iki görüşten birisini getirip diğerini getirmediği mazereti ortadan kaldıran katî bir tevatürle nakledilmemiştir; bilakis iki görüşten birinin doğruluğu, diğerinin ise bâtıllığı ancak istidlal ile bilinir. Dolayısıyla onun inkârı da ikrarı da imanın mahiyetine dahil olmamıştır ve küfrü gerektirici de değildir. Bunun delili şudur: Şayet bu durum imanın mahiyetinin bir cüzü olsaydı, o meselede hakkı bilip bilmediğini öğrenmeden önce Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] hiç kimsenin imanına hükmetmemesi vacip olurdu. Şayet durum böyle olsaydı, onun o meseledeki sözü bütün ümmet arasında şöhret bulur ve bu tevatür yoluyla nakledilirdi. Bu nakledilmediğine göre Resul'ün [aleyhisselâm] imanı buna bağlamadığı anlaşılmıştır. Durum böyle olunca, onu bilmenin imandan olmaması ve onu inkâr etmenin de küfrü gerektirmemesi vacip olmuştur. Bu kaideden ötürü bu ümmetten hiç kimse tekfir edilmez ve tevil ehlini de tekfir etmeyiz. Kendisine âhâd rivayetten başka ulaşma yolu olmayan şeye gelince; küfür ve imanın ona bağlanmasının mümkün olmadığı açıktır. Küfrün hakikati hakkındaki sözümüz budur. Eğer: "Giyâr giymek, zünnâr bağlamak ve benzeri şeyler sebebiyle zikrettiğiniz şey akis (tersinden çürütme) yönünden bâtıl olur; zira bunlar Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği zarureten bilinen şeylerde onu tasdiki terk etmekten başka bir şey olduğu halde kişi bunlarla kâfir olur" denilirse, biz deriz ki: Bu şeyler hakikatte küfür değildir; çünkü tasdik ve adem-i tasdik (tasdikin yokluğu) yaratılmışların muttali olamayacağı bâtınî bir iştir. Şeriatın âdeti ise bu gibi hususlarda hükmü bizzat anlama bina etmemektir; çünkü [bâtına] muttali olmanın yolu yoktur. Bilakis şeriat onlar için zahirî belirteçler ve alametler koyar ve bu zahirî zannî göstergeleri şer'î hükümlerin medarı (dayanağı) kılar. Giyâr ve zünnâr bağlamak da bu kabildendir;

فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مَنْ يُصَدِّقُ الرَّسُولَ ﵇ فَإِنَّهُ لَا يَأْتِي بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ، فَحَيْثُ أَتَى بِهَا دَلَّ عَلَى عَدَمِ التَّصْدِيقِ فَلَا جَرَمَ الشَّرْعُ يُفَرِّعُ الْأَحْكَامَ عَلَيْهَا، لَا أَنَّهَا فِي أَنْفُسِهَا كُفْرٌ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُلَخَّصُ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

zira zahir olan şudur ki, Resul'ü [aleyhisselâm] tasdik eden kimse bu fiilleri işlemez. Dolayısıyla bunları işlediğinde bu durum tasdikin bulunmadığına delalet eder; bu yüzden de şeriat hükümleri bunlara dayandırır, yoksa onların bizzat kendileri küfür olduğu için değil. İşte bu babda hülasa edilen söz budur, en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِخْبَارٌ عَنْ كُفْرِهِمْ بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَالْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي يَقْتَضِي كَوْنَ الْمُخْبَرِ عَنْهُ مُتَقَدِّمًا عَلَى ذَلِكَ الْإِخْبَارِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِكُلِّ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ شَيْءٍ مَاضٍ مِثْلَ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] ، إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] ، إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً [نُوحٍ: ١] عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ مُحْدَثٌ سَوَاءٌ كَانَ الْكَلَامُ هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتِ أَوْ كَانَ شَيْئًا آخَرَ. قَالُوا لِأَنَّ الْخَبَرَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَكُونُ صِدْقًا إِلَّا إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِالْخَبَرِ عَنْهُ، وَالْقَدِيمُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالْغَيْرِ فَهَذَا الْخَبَرُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا، أَجَابَ الْقَائِلُونَ بِقِدَمِ الْكَلَامِ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ/ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِأَنَّ الْعَالَمَ سَيُوجَدُ، فَلَمَّا أَوْجَدَهُ انْقَلَبَ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ سَيُوجَدُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عِلْمًا بِأَنَّهُ قَدْ حَدَثَ فِي الْمَاضِي وَلَمْ يَلْزَمْ حُدُوثُ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ خَبَرَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْأَزَلِ كَانَ خَبَرًا بِأَنَّهُمْ سَيَكْفُرُونَ فَلَمَّا وُجِدَ كُفْرُهُمْ صَارَ ذَلِكَ الْخَبَرُ خَبَرًا عَنْ أَنَّهُمْ قَدْ كَفَرُوا وَلَمْ يَلْزَمْ حُدُوثُ خَبَرِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [الْفَتْحِ: ٢٧] فَلَمَّا دَخَلُوا الْمَسْجِدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْقَلِبَ ذَلِكَ الْخَبَرُ إِلَى أَنَّهُمْ قَدْ دَخَلُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَغَيَّرَ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ، فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ فِي مَسْأَلَتِنَا مِثْلُهُ؟ أَجَابَ الْمُسْتَدِلُّ أَوَّلًا عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ فَقَالَ: عِنْدَ أَبِي الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيِّ وَأَصْحَابِهِ الْعِلْمُ يَتَغَيَّرُ عِنْدَ تَغَيُّرِ الْمَعْلُومَاتِ، وَكَيْفَ لَا وَالْعِلْمُ بِأَنَّ الْعَالَمَ غَيْرُ مَوْجُودٍ وَأَنَّهُ سَيُوجَدُ لَوْ بَقِيَ حَالَ وُجُودِ الْعَالَمِ لَكَانَ ذَلِكَ جَهْلًا لَا عِلْمًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ تَغَيُّرُ ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَعَلَى هَذَا سَقَطَتْ هَذِهِ الْمُعَارَضَةُ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ خَبَرَ اللَّهِ تَعَالَى وَكَلَامَهُ أَصْوَاتٌ مَخْصُوصَةٌ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَكَلَّمَ بِهَذَا الْكَلَامِ فِي الْوَقْتِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَى دُخُولِ الْمَسْجِدِ لَا أَنَّهُ تَكَلَّمَ بِهِ بَعْدَ دُخُولِ الْمَسْجِدِ، فَنَظِيرُهُ فِي مَسْأَلَتِنَا أَنْ يُقَالَ إِنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا تَكَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ بَعْدَ صُدُورِ الْكُفْرِ عَنْهُمْ لَا قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ مَتَى قِيلَ ذَلِكَ كَانَ اعْتِرَافًا بِأَنَّ تَكَلُّمَهُ بِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا فِي الْأَزَلِ وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ، أَجَابَ الْقَائِلُونَ بِالْقِدَمِ بِأَنَّا لَوْ قُلْنَا إِنَّ الْعِلْمَ يَتَغَيَّرُ بِتَغَيُّرِ الْمَعْلُومِ لَكُنَّا إِمَّا أَنْ نَقُولَ بِأَنَّ الْعَالَمَ سَيُوجَدُ كَانَ حَاصِلًا فِي الْأَزَلِ أَوْ مَا كَانَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا فِي الْأَزَلِ كَانَ ذَلِكَ تَصْرِيحًا بِالْجَهْلِ. وَذَلِكَ كُفْرٌ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ حَاصِلًا فَزَوَالُهُ يَقْتَضِي زَوَالَ الْقَدِيمِ، وَذَلِكَ سَدُّ بَابِ إِثْبَاتِ حُدُوثِ الْعَالَمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” buyruğu, onların küfürlerini mazi (geçmiş zaman) sığasıyla haber vermektedir. Bir şeyi mazi sığasıyla haber vermek, hakkında haber verilen şeyin bu haberden önce geçmiş olmasını iktiza eder. Bunu bildiğinde deriz ki: Mutezile, Allah'ın geçmiş bir şeyi haber verdiği her ifadeyle; Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” veya { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da biziz” [Hicr 9], { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadr 1], { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً } “Şüphesiz biz Nûh'u gönderdik” [Nûh 1] buyruklarıyla, ister bu kelam harfler ve seslerden ibaret olsun isterse başka bir şey olsun, Allah'ın kelamının muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna delil getirmiştir. Onlar şöyle dediler: Çünkü bu şekildeki haber, ancak hakkında haber verilen şeyden sonra gelirse doğru olur; ezeli olanın ise başkası tarafından öncelenmesi imkânsızdır. Dolayısıyla bu haberin ezeli olması imkânsızdır ve muhdes olması vaciptir. Kelamın kadim olduğunu söyleyenler buna iki vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ ezelde âlemin var olacağını biliyordu; âlemi var edince onun gelecekte var olacağına dair ilim, geçmişte meydana geldiğine dair ilme dönüştü ve Allah Teâlâ'nın ilminin muhdes olması gerekmedi. O halde Allah Teâlâ'nın ezeldeki haberinin onların küfre gireceklerine dair bir haber olduğu, küfürleri var olunca bu haberin onların küfretmiş olduklarına dair bir habere dönüştüğü ve Allah Teâlâ'nın haberinin muhdes olmasının gerekmediği neden söylenemez olsun? İkincisi: Allah Teâlâ: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Elbette Mescid-i Harâm'a gireceksiniz” [Fetih 27] buyurmuştur. Mescide girdiklerinde, ilk haber değişmeksizin bu haberin mutlaka onların Mescid-i Harâm'a girmiş olduklarına dönüşmesi gerekir. Bu caiz olduğuna göre meselemizde de benzeri neden caiz olmasın? İstidlalde bulunan (Mutezile) ilk olarak birinci soruya şöyle cevap vermiştir: Ebu'l-Hüseyn el-Basrî ve arkadaşlarına göre mâlumatın değişmesiyle ilim de değişir. Nasıl değişmesin ki; âlemin mevcut olmadığı ve var olacağına dair olan ilim şayet âlemin varlığı anında devam etseydi bu bir ilim değil cehalet olurdu. Durum böyle olunca bu ilmin değişmesi vacip oldu; bu suretle bu itiraz düşmüş oldu. İkinci soruya gelince: Allah Teâlâ'nın haberi ve kelamı mahsus seslerdir; dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Elbette Mescid-i Harâm'a gireceksiniz” buyruğunun manası, Allah Teâlâ'nın bu kelamı mescide girilmesinden önceki bir vakitte konuştuğu demektir, yoksa mescide girildikten sonra konuştuğu demek değildir. Meselemizdeki benzeri ise şudur: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” sözünü onlardan küfür meydana geldikten sonra konuştuğu söylenir, ondan önce değil. Ancak böyle denildiği zaman, O'nun bunu konuşmasının ezelde hâsıl olmadığının itirafı olur ki matlup olan da budur. [Kelamın] kadim olduğunu söyleyenler şöyle cevap vermişlerdir: Şayet biz ilmin mâlumun değişmesiyle değiştiğini söylersek, ya âlemin var olacağı bilgisinin ezelde hâsıl olduğunu veya hâsıl olmadığını söylemiş oluruz. Şayet ezelde hâsıl olmamışsa bu açıkça cehalet [isnadı] olur ki bu küfürdür. Şayet hâsıl olduğunu söylersek onun zevali kadimin zevalini iktiza eder ki bu da âlemin hudûsunu ispat kapısını kapatmaktır; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا صِيغَةٌ لِلْجَمْعِ مَعَ لَامِ التَّعْرِيفِ وَهِيَ لِلِاسْتِغْرَاقِ بِظَاهِرِهِ ثُمَّ إِنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهَا هَذَا الظَّاهِرَ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْكُفَّارِ أَسْلَمُوا فَعَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَتَكَلَّمُ بِالْعَامِّ وَيَكُونُ مُرَادُهُ الْخَاصَّ، إِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ الْقَرِينَةَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الْعُمُومِ ذَلِكَ الْخُصُوصُ كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ فَحَسُنَ ذَلِكَ لِعَدَمِ التَّلْبِيسِ وَظُهُورِ الْمَقْصُودِ، وَمِثَالُهُ مَا إِذَا كَانَ لِلْإِنْسَانِ فِي الْبَلَدِ جَمْعٌ مَخْصُوصٌ مِنَ الْأَعْدَاءِ، فَإِذَا قَالَ «إِنَّ النَّاسَ يُؤْذُونَنِي» فَهِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ مُرَادَهُ مِنَ النَّاسِ ذَلِكَ الْجَمْعُ عَلَى التَّعْيِينِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ التَّكَلُّمَ بِالْعَامِّ لِإِرَادَةِ الْخَاصِّ جَائِزٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْبَيَانُ مَقْرُونًا بِهِ عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُ تَأْخِيرَ بَيَانِ

Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” buyruğu, harf-i tarif ile birlikte çoğul sığasıdır ve zahiri itibariyle istiğrak (kapsayıcılık/bütün fertleri içine alma) içindir. Sonra şunda hiçbir ihtilaf yoktur ki bundan murat bu zahir değildir; çünkü kâfirlerin birçoğu müslüman olmuştur. Buradan anladık ki Allah Teâlâ bazen âmm (genel) lafızla hitap eder ve muradı hâss (özel) olur. Bu ya bu umumdan o hususun murat edildiğine delalet eden karinenin Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında açık olması sebebiyledir; böylece bir kapalılık kalmaması ve maksadın açıklığı sebebiyle bu [ifade] güzel olmuştur. Bunun örneği, bir kimsenin şehirde muayyen birtakım düşmanları varken: "İnsanlar bana eziyet ediyor" dediğinde, herkesin onun 'insanlar'dan kastının tayin edilmiş o zümre olduğunu anlamasıdır. Ya da hitap vaktinden sonra

التَّخْصِيصِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِشَيْءٍ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ عَلَى الْقَطْعِ بِالِاسْتِغْرَاقِ لِاحْتِمَالِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا هُوَ الْخَاصُّ وَكَانَتِ الْقَرِينَةُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ ظَاهِرَةً فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ ذَلِكَ، وَأَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: لَوْ وُجِدَتْ هَذِهِ الْقَرِينَةُ لَعَرَفْنَاهَا وَحَيْثُ لَمْ نَعْرِفْهَا عَلِمْنَا أَنَّهَا مَا وُجِدَتْ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِعَدَمِ الْوِجْدَانِ عَلَى عَدَمِ الْوُجُودِ مِنْ أَضْعَفِ الْأَمَارَاتِ الْمُفِيدَةِ لِلظَّنِّ فَضْلًا عَنِ الْقَطْعِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ اسْتِدْلَالَ الْمُعْتَزِلَةِ بِعُمُومَاتِ الْوَعِيدِ عَلَى الْقَطْعِ بِالْوَعِيدِ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَمِنَ الْمُعْتَزِلَةِ مَنِ/ احْتَالَ فِي دَفْعِ ذَلِكَ فَقَالَ إن قوله: إن الذين كفروا لا يؤمنون كَالنَّقِيضِ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُؤْمِنُونَ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُؤْمِنُونَ لَا يَصْدُقُ إِلَّا إِذَا آمَنَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ فِي جَانِبِ الثُّبُوتِ يَقْتَضِي الْعُمُومَ وَجَبَ أَنْ لَا يَتَوَقَّفَ فِي جَانِبِ النَّفْيِ عَلَى الْعُمُومِ بَلْ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ أَنْ لَا يَصْدُرَ الْإِيمَانُ عَنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُ مَتَى لَمْ يُؤْمِنْ وَاحِدٌ مِنْ ذَلِكَ الْجَمْعِ ثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الْجَمْعَ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُؤْمِنُونَ يَكْفِي فِي إِجْرَائِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ أَنْ لَا يُؤْمِنَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَكَيْفَ إِذَا لَمْ يُؤْمِنِ الْكَثِيرُ مِنْهُمْ وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا صِيغَةُ الْجَمْعِ وَقَوْلَهُ:

tahsisin açıklanmasını tehir etmeyi caiz görenlerin nezdinde beyanın onunla bitişik olmaması durumunda bile hâssı irade etmek için âmm ile konuşmanın caiz olması sebebiyledir. Bu sabit olunca anlaşıldı ki, umum sığalarından herhangi birine tutunarak katî bir surette istiğraka hükmetmek mümkün değildir; zira onlardan muradın hâss olması ve buna delalet eden karinenin de Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında açık bulunması muhtemeldir; dolayısıyla bu [ifade tarzı] güzel olmuştur. Bu babda söylenebilecek en ileri söz şudur: 'Şayet bu karine bulunsaydı biz onu bilirdik, onu bilmediğimize göre bulunmadığını anlarız.' Ne var ki bu söz zayıftır; çünkü bulamamayı yokluğa delil getirmek katîlik şöyle dursun zan ifade eden emarelerin en zayıfındandır. Bu sabit olunca Mutezile'nin vaîd (azap tehdidi) konusundaki umum ayetleri vaîdin kesinliğine delil getirmesinin son derece zayıf olduğu ortaya çıkmıştır; en doğrusunu Allah bilir. Mutezile'den bunu bertaraf etmek için hileli bir yola başvuran kimse şöyle demiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: 'İnne'llezîne keferû lâ yü'minûn' (İnkâr edenler iman etmezler) buyruğu, 'İnne'llezîne keferû yü'minûn' (İnkâr edenler iman ederler) sözünün nakîzi (çelişiği) gibidir. O'nun 'İnkâr edenler iman ederler' sözü ancak her biri iman ettiği takdirde doğru olur. Sübût (olumluluk) tarafında umum ifade ettiği sabit olunca, nefy (olumsuzluk) tarafında da umuma bağlı kalmaması vacip olur; bilakis bunun doğruluğunda onlardan hiçbirinden imanın sadır olmaması yeterlidir. Çünkü o topluluktan tek bir kişi bile iman etmediğinde o topluluktan imanın sadır olmadığı sabit olur. Dolayısıyla: 'İnkâr edenler iman etmezler' sözünün zahirine hamledilmesinde onlardan tek birinin dahi iman etmemesi yeterli olduğu sabit olmuştur; nitekim onlardan birçoğu iman etmediğinde durum nasıl olur? Cevap şudur: Cenâb-ı Hakk'ın: 'İnne'llezîne keferû' buyruğu çoğul sığasıdır, O'nun:

لَا يُؤْمِنُونَ أَيْضًا صِيغَةُ جَمْعٍ وَالْجَمْعُ إِذَا قُوبِلَ بِالْجَمْعِ تَوَزَّعَ الْفَرْدُ عَلَى الْفَرْدِ فَمَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَا يُؤْمِنُ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْكَلَامُ الْمَذْكُورُ.

'Lâ yü'minûn' buyruğu da çoğul sığasıdır; çoğul çoğul ile karşılandığında fert ferde dağıtılır, dolayısıyla bunun manası onların her birinin iman etmeyeceğidir; bu takdirde mezkûr söz tekrar döner.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِي المراد هاهنا بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا فَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهُمْ رُؤَسَاءُ الْيَهُودِ الْمُعَانِدُونَ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ يَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ قَوْمٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، كَأَبِي لَهَبٍ وَأَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَضْرَابِهِمْ، وَهُمُ الَّذِينَ جَحَدُوا بَعْدَ الْبَيِّنَةِ، وَأَنْكَرُوا بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَنَظِيرُهُ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فُصِّلَتْ: ٤، ٥] وَكَانَ ﵇ حَرِيصًا عَلَى أَنْ يُؤْمِنَ قَوْمُهُ جَمِيعًا حَيْثُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً [الْكَهْفِ: ٦] وَقَالَ: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يُونُسَ: ٩٩] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ بَيَّنَ لَهُ ﵇ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ لِيَقْطَعَ طَمَعَهُ عَنْهُمْ وَلَا يَتَأَذَّى بِسَبَبِ ذَلِكَ، فَإِنَّ الْيَأْسَ إِحْدَى الرَّاحَتَيْنِ.

Dördüncü Mesele: Tefsir ehli burada: { الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” buyruğundan muradın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar, Allah Teâlâ'nın bildikleri halde hakkı gizlemekle nitelediği inatçı Yahudi liderleridir; bu İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ] görüşüdür. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis murat Ebû Leheb, Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve benzerleri gibi apaçık delilden sonra inkâr eden ve bilip tanıdıktan sonra reddeden müşriklerden bir zümredir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Fakat onların çoğu yüz çevirdi, artık işitmezler. Ve dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir'” [Fussilet 4-5]. Resulullah [aleyhisselâm] kavminin tamamının iman etmesine pek düşkündü; nitekim Allah Teâlâ ona şöyle buyurmuştur: { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً } “Demek bu söze inanmazlarsa, arkalarından üzülerek neredeyse kendini tüketeceksin!” [Kehf 6] ve şöyle buyurmuştur: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Yoksa sen iman etsinler diye insanları zorlayacak mısın?” [Yûnus 99]. Sonra Allah Azze ve Celle, onlardan ümidini kessin ve bu yüzden eziyet çekmesin diye onların iman etmeyeceklerini Resul'e [aleyhisselâm] açıklamıştır; zira ümitsizlik iki rahatlıktan biridir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : سَواءٌ اسْمٌ بِمَعْنَى الِاسْتِوَاءِ وُصِفَ بِهِ كَمَا يوصف بالمصادر ومنه قَوْلُهُ تَعَالَى: تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٦٤] فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ [فُصِّلَتْ: ١٠] بِمَعْنَى مُسْتَوِيَةٍ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُسْتَوٍ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُهُ.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Sevâün' (سَوَاء), istivâ (eşitlik) manasında bir isimdir; tıpkı masdarlarla nitelendiği gibi kendisiyle vasıflanılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin” [Âl-i İmrân 64] ve { فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } “İsteyenler için eşit olarak dört günde” [Fussilet 10] buyrukları bu kabildendir; yani müsteviyen (eşit olarak) demektir. Sanki şöyle denilmiştir: İnkâr eden kimseler için senin uyarman ile uyarmaman eşittir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي ارْتِفَاعِ سَوَاءٌ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ ارتفاعه على أنه خبر لأن وأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ بِهِ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ، إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُسْتَوٍ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُهُ كَمَا تَقُولُ: إِنَّ زَيْدًا مُخْتَصِمٌ أَخُوهُ وَابْنُ عَمِّهِ. الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ فِي مَوْضِعِ الِابْتِدَاءِ وَسَوَاءٌ خَبَرُهُ مُقَدَّمًا بِمَعْنَى سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ لِإِنَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَ الثَّانِيَ أَوْلَى، لِأَنَّ «سَوَاءٌ» اسْمٌ، وَتَنْزِيلَهُ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ يَكُونُ تَرْكًا لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمُرَادَ وَصْفُ الْإِنْذَارِ وَعَدَمُ الْإِنْذَارِ بِالِاسْتِوَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ سَوَاءٌ خَبَرًا فَيَكُونُ الْخَبَرُ مُقَدَّمًا. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أن

İkinci Mesele: 'Sevâün' kelimesinin ref'i (merfu kılınması) hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Onun ref'i 'inne'nin haberi olması iledir; 'e-enzertehum em lem tünzirhum' kısmı ise fâillik üzere onunla merfu kılınan bir konumdadır. Sanki: 'İnne'llezîne keferû müstevin aleyhim inzâruke ve ademuhû' (İnkâr edenlere uyarman ile uyarmaman birdir) denilmiş gibidir; tıpkı senin: 'İnne Zeyden muhtasımun ehûhu vebnu ammihî' (Zeyd, kardeşi ve amcasının oğlu çekişendir) demen gibi. İkincisi: 'E-enzertehum em lem tünzirhum' ifadesi ibtida (mübteda) konumunda olup 'sevâün' kelimesi 'sevâün aleyhim inzâruke ve ademuhû' (senin uyarman ile uyarmaman onlar için birdir) manasında öne geçmiş bir haberdir ve cümle olarak inne'nin haberidir. Bil ki ikinci vecih daha evladır; çünkü 'sevâün' bir isimdir ve onu fiil yerine koymak zaruret olmaksızın zahiri terk etmek olur ki buna cevaz yoktur. Bu sabit olunca deriz ki: Malumdur ki murat uyarmanın ve uyarmamanın eşitlikle nitelenmesidir; bu sebeple 'sevâün' kelimesinin haber olması vacip olmuştur, böylece haber öne geçmiş olur. Bu da göstermektedir ki

تَقْدِيمَ الْخَبَرِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ جَائِزٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

haberin mübtedanın önüne geçmesi caizdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ }

[الْجَاثِيَةِ: ٢١] وَرَوَى سِيبَوَيْهِ قَوْلَهُمْ: «تَمِيمِيٌّ أَنَا» / «وَمَشْنُوءٌ مَنْ يَشْنَؤُكَ» أَمَّا الْكُوفِيُّونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُجَوِّزُونَهُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

“Onların dirimleri de ölümleri de birdir” [Câsiye 21]. Sîbeveyh onların: "Temîmiyyün ene" (Temîmliyim ben) ve "Meşnûün men yeşneuke" (Sana buğzeden buğzedilmiştir) sözlerini rivayet etmiştir. Kûfelilere gelince; onlar buna cevaz vermezler ve buna karşı iki vecihle delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: الْمُبْتَدَأُ ذَاتٌ، وَالْخَبَرُ صِفَةٌ، وَالذَّاتُ قَبْلَ الصِّفَةِ بِالِاسْتِحْقَاقِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَبْلَهَا فِي اللَّفْظِ قِيَاسًا عَلَى تَوَابِعِ الْإِعْرَابِ وَالْجَامِعُ التَّبَعِيَّةُ الْمَعْنَوِيَّةُ. الثَّانِي: أَنَّ الْخَبَرَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَضَمَّنَ الضَّمِيرَ، فَلَوْ قُدِّمَ الْخَبَرُ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لَوُجِدَ الضَّمِيرُ قَبْلَ الذِّكْرِ، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ هُوَ اللَّفْظُ الَّذِي أُشِيرَ بِهِ إِلَى أَمْرٍ مَعْلُومٍ، فَقَبْلَ الْعِلْمِ بِهِ امْتَنَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ، فَكَانَ الْإِضْمَارُ قَبْلَ الذِّكْرِ مُحَالًا، أَجَابَ الْبَصْرِيُّونَ عَلَى الْأَوَّلِ بِأَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ تَقَدُّمُ الْمُبْتَدَأِ أَوْلَى، لَا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْإِضْمَارَ قَبْلَ الذِّكْرِ وَاقِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَقَوْلِهِمْ: «فِي بَيْتِهِ يُؤْتَى الْحَكَمُ» قَالَ تَعَالَى: فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى [طه: ٦٧] وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Birincisi: Mübteda bir zat, haber ise bir sıfattır; zat hak ediş bakımından sıfattan öncedir. Dolayısıyla irabın tâbilerine kıyasla lafızda da ondan önce olması vaciptir; ortak payda manevî tâbiyettir. İkincisi: Haberin mutlaka zamir içermesi gerekir; şayet haber mübtedanın önüne geçirilirse zamir zikirden önce var olmuş olur ki bu caiz değildir. Çünkü zamir malum bir işe kendisiyle işaret edilen lafızdır; ona dair bilgiden önce ona işaret etmek imkânsızdır, dolayısıyla zikirden önce zamir getirilmesi muhaldir. Basralılar birinci delile şöyle cevap vermişlerdir: Zikrettiğiniz şey mübtedanın öne geçmesinin vacip olmasını değil daha evla olmasını iktiza eder. İkinci delile ise şöyle cevap vermişlerdir: Zikirden önce zamir getirilmesi Arapların kelamında vaki olmuştur; onların: "Fî beytihî yü'te'l-hakemu" (Hâkimin yanına bizzat evinde varılır) sözleri gibi. Nitekim Cenâb-ı Hak: { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى } “Musa içinde bir korku duydu” [Tâhâ 67] buyurmuştur. Züheyr de şöyle demiştir:

مَنْ يَلْقَ يَوْمًا عَلَى عِلَّاتِهِ هَرِمًا ... يَلْقَ السَّمَاحَةَ مِنْهُ وَالنَّدَى خُلُقًا

Kim bir gün her haline rağmen Herim ile karşılaşırsa... Ondan cömertlik ve ahlak olarak ihsan bulur.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ، لِأَنَّ مَنْ قَالَ: خَرَجَ ضَرَبَ لَمْ يَكُنْ آتِيًا بِكَلَامٍ مُنْتَظِمٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَدَحَ فِيهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ فِعْلٌ وَقَدْ أَخْبَرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ [يُوسُفَ: ٣٥] فَاعِلُ «بَدَا» هُوَ «لَيَسْجُنُنَّهُ» وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِعْلًا، فَالْفِعْلُ قَدْ أُخْبِرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ فَإِنْ قِيلَ:

Üçüncü Mesele: Fiilden haber verilemeyeceği hususunda ittifak etmişlerdir; zira: "Harace darabe" (Çıktı dövdü) diyen kimse düzgün bir kelam getirmiş olmaz. İçlerinden bazıları buna birtakım vecihlerle itiraz etmiştir: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: 'E-enzertehum em lem tünzirhum' buyruğu bir fiildir ve: 'Sevâün aleyhim' sözü ile ondan haber verilmiştir. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ } “Sonra delilleri gördükten sonra onu bir süreye kadar zindana atmaları kendilerine uygun göründü” [Yûsuf 35]; burada 'bedâ' fiilinin fâili 'le-yescününnehû'dur. İkincisi: Fiil olduğu haber verilen şeyin mutlaka fiil olması gerekir; öyleyse fiil bizzat fiil oluşuyla haber verilmiş olur. Eğer şöyle denilirse:

الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ هُوَ تِلْكَ الْكَلِمَةُ، وَتِلْكَ الْكَلِمَةُ اسْمٌ قُلْنَا فَعَلَى هَذَا: الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِعْلًا بَلِ اسْمًا كَانَ هَذَا الْخَبَرُ كَذِبًا، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ هَذَا الْخَبَرُ كَذِبًا، لِأَنَّ الِاسْمَ لَا يَكُونُ فِعْلًا، وَإِنْ كَانَ فِعْلًا فَقَدْ صَارَ الْفِعْلُ مُخْبَرًا عَنْهُ وَثَالِثُهَا:

"Hakkında fiil olduğu haber verilen şey o kelimedir, o kelime ise bir isimdir." Biz deriz ki: Buna göre; fiil olduğu haber verilen şey bir fiil olmayıp bilakis bir isim olduğunda bu haber yalan olur. Tahkik şudur ki: Fiil olduğu haber verilen şey ya isimdir ya da değildir. Şayet birincisi ise bu haber yalan olur; çünkü isim fiil olmaz. Şayet fiil ise fiilden haber verilmiş olur. Üçüncüsü:

أَنَّا إِذَا قُلْنَا: الْفِعْلُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَقَدْ أَخْبَرْنَا عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ، وَالْمُخْبَرُ عَنْهُ بِهَذَا الْخَبَرِ لَوْ كَانَ اسْمًا لَزِمَ أَنَّا قَدْ أَخْبَرْنَا عَنِ الِاسْمِ بِأَنَّهُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ، وَهَذَا خَطَأٌ وَإِنْ كَانَ فِعْلًا صَارَ الْفِعْلُ مُخْبَرًا عَنْهُ ثُمَّ قَالَ هَؤُلَاءِ:

Biz: 'Fiilden haber verilmez' dediğimizde bizzat fiilden kendisinden haber verilemeyeceğini haber vermiş oluruz. Bu haber ile hakkında haber verilen şey şayet bir isim olsaydı isimden kendisinden haber verilemeyeceğini haber vermiş olmamız gerekirdi ki bu da yanlıştır. Şayet fiil ise fiilden haber verilmiş olur. Sonra bu [itiraz eden] kimseler şöyle demişlerdir:

لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْفِعْلِ لَمْ يَكُنْ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى تَرْكِ الظَّاهِرِ. أَمَّا جُمْهُورُ النَّحْوِيِّينَ فَقَدْ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْبَارُ عَنِ الْفِعْلِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ التَّقْدِيرُ: سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُ إِنْذَارِكَ، فَإِنْ قِيلَ الْعُدُولُ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِفَائِدَةٍ زَائِدَةٍ إِمَّا فِي الْمَعْنَى أَوْ فِي اللَّفْظِ فَمَا تِلْكَ الْفَائِدَةُ هاهنا؟ قُلْنَا قَوْلُهُ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ مَعْنَاهُ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُ إِنْذَارِكَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَدْ بَلَغُوا فِي الْإِصْرَارِ وَاللَّجَاجِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْآيَاتِ وَالدَّلَائِلِ إِلَى حَالَةٍ مَا بَقِيَ فِيهِمُ الْبَتَّةَ رَجَاءُ الْقَبُولِ بِوَجْهٍ. وَقَبْلَ ذَلِكَ مَا كَانُوا كَذَلِكَ، وَلَوْ قَالَ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُ إِنْذَارِكَ لَمَا أَفَادَ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا حَصَلَ فِي هَذَا الْوَقْتِ دُونَ مَا قَبْلَهُ، وَلَمَّا قَالَ: أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ أَفَادَ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي هَذَا الْوَقْتِ فَكَانَ ذَلِكَ يُفِيدُ حُصُولَ الْيَأْسِ وَقَطْعَ الرَّجَاءِ مِنْهُمْ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ذَلِكَ.

Fiilden haber vermenin imkânsız olmadığı sabit olunca, zahiri terk etmeye ihtiyacımız kalmamıştır. Nahivcilerin cumhuruna gelince; onlar fiilden haber vermenin caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bu yüzden takdir: 'Sevâün aleyhim inzâruke ve ademu inzârike' (Onlar için senin uyarman ve uyarmaman birdir) şeklindedir. Eğer: "Hakikatten mecaza geçişin ya manada ya da lafızda mutlaka ilave bir fayda için olması gerekir; buradaki o fayda nedir?" denilirse, biz deriz ki: O'nun: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” buyruğunun manası; bundan sonra onlar için senin uyarman ile uyarmamanın bir olmasıdır. Çünkü o kavim inatta, diretmede, ayetlerden ve delillerden yüz çevirmede hiçbir şekilde kabul etme ümidi kalmayacak bir hale ulaşmışlardı. Bundan önce ise öyle değillerdi. Şayet 'Onlar için uyarman ile uyarmaman birdir' deseydi bu, mezkûr mananın önceki vakitte değil sırf bu vakitte hâsıl olduğunu ifade etmezdi. 'Onları uyarsan da uyarmasan da' buyurduğunda bu durumun ancak bu vakitte hâsıl olduğunu ifade etmiş oldu; bu da onlardan ümit kesilmesinin ve ümidin koparılmasının hâsıl olduğunu bildirmiş oldu. Nitekim biz bu ayetten maksadın bu olduğunu açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «الْهَمْزَةُ» وَ «أَمْ» مُجَرَّدَتَانِ لِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَقَدِ انْسَلَخَ عَنْهُمَا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ رَأْسًا، قَالَ سِيبَوَيْهِ: جَرَى هَذَا عَلَى حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا جَرَى عَلَى حَرْفِ النِّدَاءِ كَقَوْلِهِ: اللَّهُمَّ

Dördüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Hemze' ve 'em' istifham (soru) manasından soyutlanmıştır ve onlardan istifham manası tamamen çıkmıştır. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Bu durum tıpkı nida harfinde olduğu gibi istifham harfinde de cereyan etmiştir; onun: "Allahumme

اغْفِرْ لَنَا أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ، يَعْنِي أَنَّ هَذَا جَرَى عَلَى صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَلَا اسْتِفْهَامَ، كَمَا أَنَّ ذَلِكَ جَرَى عَلَى صُورَةِ النِّدَاءِ وَلَا نِدَاءَ.

iğfir lenâ eyyetühe'l-ısâbeh" (Allah'ım bizi bağışla ey topluluk!) sözünde olduğu gibi.' Yani nida olmadığı halde o söz nasıl nida suretinde cereyan ettiyse, bu da istifham olmadığı halde istifham suretinde cereyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ: أَأَنْذَرْتَهُمْ سِتُّ قِرَاءَاتٍ: إِمَّا بِهَمْزَتَيْنِ مُحَقَّقَتَيْنِ بَيْنَهُمَا أَلِفٌ، أَوْ لَا أَلِفَ بَيْنَهُمَا، أَوْ بِأَنْ تَكُونَ الْهَمْزَةُ الْأُولَى قَوِيَّةً وَالثَّانِيَةُ بَيْنَ بَيْنَ بَيْنَهُمَا أَلِفٌ، أَوْ لَا أَلِفَ بَيْنَهُمَا وَبِحَذْفِ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ، وَبِحَذْفِهِ وَإِلْقَاءِ حَرَكَتِهِ عَلَى السَّاكِنِ قَبْلَهُ كَمَا قُرِئَ «قَدْ أَفْلَحَ» فَإِنْ قِيلَ: فَمَا تَقُولُ فِيمَنْ يَقْلِبُ الثَّانِيَةَ أَلِفًا؟ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُوَ لَاحِنٌ خَارِجٌ عَنْ كَلَامِ الْعَرَبِ.

Beşinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: 'E-enzertehum' lafzında altı kıraat vardır: Ya aralarında elif bulunan iki muhakkak (açık okunan) hemze ile, ya aralarında elif bulunmaksızın, ya birinci hemze kuvvetli ikincisi beyne beyne (kolaylaştırılmış) ve aralarında elif olarak, ya aralarında elif olmaksızın, ya istifham harfinin hazfedilmesiyle, ya da onun hazfedilip harekesinin kendinden önceki sakine aktarılmasıyla ki 'kad efleha' şeklinde okunduğu gibidir. Eğer: "İkinci hemzeyi elife çeviren kimse hakkında ne dersin?" denilirse, Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "O kimse lahin (gramer hatası) yapmıştır ve Arap kelamının dışına çıkmıştır."

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْإِنْذَارُ هُوَ التَّخْوِيفُ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ بِالزَّجْرِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْإِنْذَارُ دُونَ الْبِشَارَةِ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الْإِنْذَارِ فِي الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ أَقْوَى مِنْ تَأْثِيرِ الْبِشَارَةِ، لِأَنَّ اشْتِغَالَ الْإِنْسَانِ بِدَفْعِ الضَّرَرِ أَشَدُّ مِنَ اشْتِغَالِهِ بِجَلْبِ الْمَنْفَعَةِ، وَهَذَا الْمَوْضِعُ مَوْضِعُ الْمُبَالَغَةِ وَكَانَ ذِكْرُ الْإِنْذَارِ أَوْلَى. أَمَّا قَوْلُهُ: لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Altıncı Mesele: İnzâr (uyarı); günahlardan sakındırarak Allah'ın azabıyla korkutmaktır. Müjde yerine sadece inzârın zikredilmesi şundandır: İnzârın fiilde ve terk etmedeki tesiri müjdenin tesirinden daha kuvvetlidir; çünkü insanın zararı defetmekle meşgul olması menfaati celbetmekle meşgul olmasından daha şiddetlidir. Bu makam ise mübalağa makamıdır ve inzârın zikredilmesi daha evla olmuştur. O'nun: { لَا يُؤْمِنُونَ } “İman etmezler” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذِهِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً مُؤَكِّدَةً لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهَا أَوْ خَبَرًا «لِإِنَّ» وَالْجُمْلَةُ قَبْلَهَا اعْتِرَاضٌ.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu [cümle] ya kendisinden önceki cümleyi tekid eden bir cümledir ya da 'inne'nin haberidir ve kendisinden önceki cümle de itiraziyyedir (ara cümledir).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ السُّنَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَكُلِّ مَا أشبهها [على تكليف ما لا يطاق] مِنْ قَوْلِهِ: لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [يس: ٧] وَقَوْلِهِ: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً إِلَى قَوْلِهِ: سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً [الْمُدَّثِّرِ: ١١- ١٧] وَقَوْلِهِ: تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [الْمَسَدِ: ١] عَلَى تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ قَطُّ، فَلَوْ صَدَرَ مِنْهُ الْإِيمَانُ لَزِمَ انْقِلَابُ خَبَرِ اللَّهِ تَعَالَى الصِّدْقِ كَذِبًا، وَالْكَذِبُ عِنْدَ الْخَصْمِ قَبِيحٌ وَفِعْلُ الْقَبِيحِ يَسْتَلْزِمُ إِمَّا الْجَهْلَ وَإِمَّا الْحَاجَةَ، وَهُمَا مُحَالَانِ عَلَى اللَّهِ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَصُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُ مُحَالٌ فَالتَّكْلِيفُ بِهِ تَكْلِيفٌ بِالْمُحَالِ، وَقَدْ يُذْكَرُ هَذَا فِي صُورَةِ الْعِلْمِ، هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ فَكَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُ يَسْتَلْزِمُ انْقِلَابَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى جَهْلًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ. فَالْأَمْرُ وَاقِعٌ بِالْمُحَالِ. وَنَذْكُرُ هَذَا عَلَى وَجْهٍ ثَالِثٍ: وَهُوَ أَنَّ وُجُودَ الْإِيمَانِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يُوجَدَ مَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ عِلْمًا لَوْ كَانَ مُطَابِقًا لِلْمَعْلُومِ، وَالْعِلْمُ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ إِنَّمَا يَكُونُ مُطَابِقًا لَوْ حَصَلَ عَدَمُ الْإِيمَانِ، فَلَوْ وُجِدَ الْإِيمَانُ مَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ لَزِمَ أَنْ يَجْتَمِعَ فِي الْإِيمَانِ كَوْنُهُ مَوْجُودًا وَمَعْدُومًا مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ، فَالْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ مَعَ وُجُودِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ الْإِيمَانِ أَمْرٌ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ، بَلْ أَمْرٌ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الْعَدَمِ وَالْوُجُودِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ وَنَذْكُرُ هَذَا عَلَى وَجْهٍ رَابِعٍ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْإِيمَانِ أَلْبَتَّةَ، وَالْإِيمَانُ يُعْتَبَرُ فِيهِ تَصْدِيقُ اللَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ، وَمِمَّا أَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ قَطُّ، فَقَدْ صَارُوا مُكَلَّفِينَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ قَطُّ، وَهَذَا تَكْلِيفٌ بِالْجَمْعِ بَيْنَ النَّفْيِ/ وَالْإِثْبَاتِ، وَنَذْكُرُ هَذَا عَلَى وَجْهٍ خَامِسٍ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى عَابَ الْكُفَّارَ عَلَى أَنَّهُمْ حَاوَلُوا فِعْلَ شَيْءٍ عَلَى خِلَافِ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ [الْفَتْحِ: ١٥] فَثَبَتَ أَنَّ الْقَصْدَ إِلَى تَكْوِينِ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ عَدَمِ تَكْوِينِهِ قَصْدٌ لِتَبْدِيلِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ منهي عنه. ثم هاهنا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَلْبَتَّةَ فَمُحَاوَلَةُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ تَكُونُ قَصْدًا إِلَى تَبْدِيلِ كَلَامِ اللَّهِ، وَذَلِكَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَتَرْكُ مُحَاوَلَةِ الْإِيمَانِ يَكُونُ أَيْضًا مُخَالَفَةً لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ الذَّمُّ حَاصِلًا عَلَى التَّرْكِ وَالْفِعْلِ، فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ،

İkinci Mesele: Ehl-i Sünnet bu ayeti ve O'nun: { لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki onların çoğunun üzerine o söz hak olmuştur, artık onlar iman etmezler” [Yâsîn 7], { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni, tek olarak yarattığım o kimse ile baş başa bırak” ayetinden { سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً } “Onu sarp bir yokuşa sardıracağım” [Müddessir 11-17] ayetine kadar olan buyrukları ve { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun” [Mesed 1] buyruğu gibi benzeri bütün ayetleri teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesi) hususunda delil getirmişlerdir. Bunun takriri şöyledir: Allah Teâlâ muayyen bir şahıs hakkında onun asla iman etmeyeceğini haber vermiştir; şayet ondan iman sadır olsaydı Allah Teâlâ'nın doğru haberinin yalana dönüşmesi gerekirdi. Hasıma göre ise yalan çirkindir; çirkin bir fiili işlemek ise ya cehaleti ya da ihtiyacı gerektirir ki her ikisi de Allah hakkında muhaldir; muhale götüren şey de muhaldir. Dolayısıyla o kimseden imanın sadır olması muhaldir; onu teklif etmek ise muhal olanı teklif etmektir. Bu durum ilim suretinde de zikredilir; o da şudur: Allah Teâlâ o kimsenin iman etmeyeceğini bildiğine göre, ondan imanın sadır olması Allah Teâlâ'nın ilminin cehalete dönüşmesini gerektirir ki bu muhaldir; muhali gerektiren şey de muhaldir. O halde emir muhal olan şeyle vaki olmuştur. Bunu üçüncü bir vecihle zikrederiz: İmanın varlığı, imanın yokluğuna dair olan ilimle birlikte var olmaktan uzaktır; çünkü o [bilgi], ancak mâluma mutabık olursa ilim olur. İmanın yokluğuna dair olan ilim ise ancak imanın yokluğu hâsıl olursa mutabık olur. Şayet imanın yokluğuna dair olan ilimle birlikte iman var olsaydı, imanda aynı anda hem mevcut hem de madum olmanın birleşmesi gerekirdi ki bu muhaldir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın imanın yokluğuna dair ilminin varlığıyla birlikte imanla emretmek, iki zıddı birleştirmeyi emretmektir; hatta yokluk ile varlığı birleştirmeyi emretmektir ve bunların hepsi muhaldir. Bunu dördüncü bir vecihle zikrederiz: Allah Teâlâ, haklarında asla iman etmeyeceklerini haber verdiği bu kimseleri kesinlikle iman etmekle mükellef kılmıştır. İmanda ise Allah Teâlâ'yı haber verdiği her şeyde tasdik etmek muteberdir; haber verdiği şeylerden biri de onların asla iman etmeyecekleridir. Bu durumda onlar, asla iman etmeyeceklerine iman etmekle mükellef kılınmış olurlar; bu ise nefy ile ispatı birleştirmeyi teklif etmektir. Bunu beşinci bir vecihle zikrederiz: Cenâb-ı Hak: { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: 'Siz asla bizim peşimizden gelmeyeceksiniz; Allah daha önce böyle buyurmuştur'” [Fetih 15] buyruğunda, Allah'ın haber verdiğinin aksine bir iş yapmaya yeltendikleri için kâfirleri yermiştir. Böylece Allah Teâlâ'nın var olmayacağını haber verdiği bir şeyi var etmeye kastetmenin Allah Teâlâ'nın kelamını değiştirmeye kastetmek olduğu sabit olmuştur ki bu yasaklanmıştır. Sonra burada Allah Teâlâ onların kesinlikle iman etmeyeceklerini haber vermiştir; dolayısıyla onların imana yeltenmeleri Allah'ın kelamını değiştirmeye kastetmek olur ki bu yasaklanmıştır; imana yeltenmeyi terk etmeleri ise Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmek olur. Böylece kınama hem terk etmede hem de fiilde hâsıl olmuş olur. İşte bu makamda zikredilen vecihler bunlardır;

وَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْهَادِمُ لِأُصُولِ الِاعْتِزَالِ. وَلَقَدْ كَانَ السَّلَفُ وَالْخَلَفُ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ مُعَوِّلِينَ عَلَيْهِ فِي دَفْعِ أُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ وَهَدْمِ قَوَاعِدِهِمْ، وَلَقَدْ قَامُوا وَقَعَدُوا وَاحْتَالُوا عَلَى دَفْعِهِ فَمَا أَتَوْا بِشَيْءٍ مُقْنِعٍ، وَأَنَا أَذْكُرُ أَقْصَى مَا ذَكَرُوهُ بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَوْفِيقِهِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقَامَانِ: الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى وَخَبَرُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ مَانِعًا مِنَ الْإِيمَانِ، وَالْمَقَامُ الثَّانِي: بَيَانُ الْجَوَابِ الْعَقْلِيِّ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَقَالُوا: الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا مَانِعَ لِأَحَدٍ مِنَ الْإِيمَانِ قَالَ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] وَهُوَ إِنْكَارٌ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ رَجُلًا لَوْ حَبَسَ آخَرَ فِي بَيْتٍ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُهُ الْخُرُوجُ عَنْهُ ثُمَّ يَقُولُ مَا مَنَعَكَ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي حَوَائِجِي كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ مُسْتَقْبَحًا وَكَذَا قَوْلُهُ: وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَقَوْلُهُ لِإِبْلِيسَ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ [النِّسَاءِ: ٣٩] وَقَوْلُ مُوسَى لِأَخِيهِ: مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا [طه: ٩٢] وَقَوْلُهُ: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الِانْشِقَاقِ: ٢٠] فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٩] عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [التَّحْرِيمِ: ١] قَالَ الصَّاحِبُ بْنُ عَبَّادٍ فِي فَصْلٍ لَهُ فِي هَذَا الْبَابِ: كَيْفَ يَأْمُرُهُ بِالْإِيمَانِ وَقَدْ مَنَعَهُ عَنْهُ؟ وَيَنْهَاهُ عَنِ الْكُفْرِ وَقَدْ حَمَلَهُ عَلَيْهِ، وَكَيْفَ يَصْرِفُهُ عَنِ الْإِيمَانِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَّى تُصْرَفُونَ؟ وَيَخْلُقُ فِيهِمُ الْإِفْكَ ثُمَّ يَقُولُ أَنَّى تُؤْفَكُونَ؟ وَأَنْشَأَ فِيهِمُ الْكُفْرَ ثم يقوم لِمَ تَكْفُرُونَ؟ وَخَلَقَ فِيهِمْ لَبْسَ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ ثُمَّ يَقُولُ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧١] وَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ ثُمَّ يَقُولُ: لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٩] وَحَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ ثُمَّ قَالَ: وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا وَذَهَبَ بِهِمْ عَنِ الرُّشْدِ ثُمَّ قَالَ: فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ [التَّكْوِيرِ: ٢٦] وَأَضَلَّهُمْ عَنِ الدِّينِ حَتَّى أَعْرَضُوا ثُمَّ قَالَ

bu söz de İ'tizal'in (Mutezile'nin) esaslarını yıkan kelamdır. Selef ve haleften olan muhakkikler, Mutezile'nin esaslarını defetmekte ve onların kaidelerini yıkmakta bu söze dayanmışlardır. Onlar kalkıp oturdular, bunu bertaraf etmek için türlü hilelere başvurdular ancak ikna edici hiçbir şey getiremediler. Ben Allah Teâlâ'nın yardımı ve muvaffak kılmasıyla onların söylediklerinin en ileri olanını zikredeceğim. Mutezile dedi ki: Bizim bu ayette iki makamımız vardır: Birinci Makam: Allah Teâlâ'nın imanın yokluğuna dair ilminin ve haberinin imana engel olmasının caiz olmadığının beyanı. İkinci Makam: Tafsilatlı bir şekilde aklî cevabın beyanı. Birinci Makama gelince: Şöyle dediler: Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Kur'an, hiç kimse için imana hiçbir engelin bulunmadığına delalet eden ayetlerle doludur; Cenâb-ı Hak: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey nedir?” [İsrâ 94] buyurmuştur. Bu, istifham lafzıyla bir inkârdır. Malumdur ki bir adam diğerini çıkamayacağı şekilde bir odaya hapsetse sonra da 'Benim işlerimi görmekten seni alıkoyan nedir?' dese, bu davranışı son derece çirkin görülürdü. O'nun: { وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا } “İman etselerdi onlara ne zararı olurdu?” [Nisâ 39], İblis'e yönelik: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } “Secde etmekten seni alıkoyan nedir?” [A'râf 12], Musa'nın kardeşine yönelik: { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا } “Onların saptıklarını gördüğün zaman seni alıkoyan neydi?” [Tâhâ 92], { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” [İnşikâk 20], { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49], { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin?” [Tevbe 43] ve { لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } “Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” [Tahrîm 1] buyrukları da böyledir. Sâhib b. Abbâd bu babdaki bir risalesinde şöyle demiştir: 'Onu imandan menettiği halde nasıl imanla emreder? Onu küfre sevk ettiği halde nasıl küfürden nehyeder? Onu imandan çevirdiği halde nasıl 'Nasıl da döndürülüyorsunuz?' der? İçlerinde ifki (yalanı) yarattığı halde nasıl 'Nasıl da aldatılıp döndürülüyorsunuz?' der? İçlerinde küfrü varettiği halde nasıl 'Niçin inkâr ediyorsunuz?' der? Hak ile bâtılı birbirine karıştırmayı içlerinde yarattığı halde nasıl: { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Niçin hakkı bâtıla karıştırıyorsunuz?” [Âl-i İmrân 71] der? Onları yoldan alıkoyduğu halde nasıl: { لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Niçin Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?” [Âl-i İmrân 99] der? Onlarla iman arasına girdiği halde nasıl 'İman etselerdi onlara ne zararı olurdu?' der? Onları doğruluktan saptırdığı halde nasıl: { فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ } “Nereye gidiyorsunuz?” [Tekvîr 26] der? Yüz çevirecekleri derecede onları dinden saptırdığı halde nasıl

: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ. [الْمُدَّثِّرِ: ٤٩] وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] فَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ مَا أَبْقَى لَهُمْ عُذْرًا إِلَّا وَقَدْ أَزَالَهُ عَنْهُمْ، فَلَوْ كَانَ عِلْمُهُ بِكُفْرِهِمْ وَخَبَرُهُ عَنْ كُفْرِهِمْ مَانِعًا لَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ لَكَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَعْذَارِ وَأَقْوَى الْوُجُوهِ الدَّافِعَةِ لِلْعِقَابِ عَنْهُمْ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ مَانِعٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ فِي سُورَةِ «حم السَّجْدَةِ» أَنَّهُمْ قَالُوا: قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ ذَمًّا لَهُمْ فِي هَذَا الْقَوْلِ، فَلَوْ كَانَ الْعِلْمُ مَانِعًا لَكَانُوا صَادِقِينَ/ فِي ذَلِكَ فَلِمَ ذَمَّهُمْ عَلَيْهِ؟ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ قَوْلَهُ:

: { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49] der?' İkincisi: Allah Teâlâ: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler olarak [gönderdik] ki, elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” [Nisâ 165] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka şöyle diyeceklerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!'” [Tâhâ 134]. Kendilerinden izale etmediği hiçbir mazeret bırakmadığını açıkladığına göre; şayet O'nun küfürlerine dair ilmi ve küfürlerine dair haberi onları imandan alıkoymuş olsaydı, bu en büyük mazeretlerden ve azabı kendilerinden defedecek en kuvvetli gerekçelerden olurdu. Durum böyle olmadığına göre biz bildik ki [ilim ve haber] engelleyici değildir. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hak Hâ-Mîm es-Secde (Fussilet) suresinde kâfirlerin: 'Kalplerimiz bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir ve kulaklarımızda ağırlık vardır' dediklerini nakletmiştir. Allah Teâlâ bunu ancak bu sözlerinden ötürü onları yermek maksadıyla zikretmiştir; şayet ilim engelleyici olsaydı onlar bunda doğru sözlü olurlardı, peki neden onları bu yüzden yerdi? Dördüncüsü: Cenâb-ı Hak:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى آخِرِهِ ذَمًّا لَهُمْ وَزَجْرًا عَنِ الْكُفْرِ وَتَقْبِيحًا لِفِعْلِهِمْ، فَلَوْ كَانُوا مَمْنُوعِينَ عَنِ الْإِيمَانِ غَيْرَ قَادِرِينَ عَلَيْهِ لَمَا اسْتَحَقُّوا الذَّمَّ الْبَتَّةَ، بَلْ كَانُوا مَعْذُورِينَ كَمَا يَكُونُ الْأَعْمَى مَعْذُورًا فِي أَنْ لَا يَمْشِيَ. وَخَامِسُهَا:

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” buyruğunu sonuna kadar onları yermek, küfürden sakındırmak ve fiillerini çirkin göstermek için indirmiştir. Şayet onlar imandan menedilmiş ve ona güç yetiremez olsalardı kesinlikle kınanmayı hak etmezlerdi; bilakis yürüyememekte âmânın mazur olması gibi onlar da mazur olurlardı. Beşincisi:

الْقُرْآنُ إِنَّمَا أُنْزِلَ لِيَكُونَ حُجَّةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ عَلَيْهِمْ، لَا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ حُجَّةً عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ، فَلَوْ كَانَ الْعِلْمُ وَالْخَبَرُ مَانِعًا لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: إِذَا عَلِمْتَ الْكُفْرَ وَأُخْبِرْتَ عَنْهُ كَانَ تَرْكُ الْكُفْرِ مُحَالًا مِنَّا، فَلِمَ تَطْلُبُ الْمُحَالَ مِنَّا وَلَمْ تَأْمُرْنَا بِالْمُحَالِ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا مِمَّا لَا جَوَابَ لِلَّهِ وَلَا لِرَسُولِهِ عَنْهُ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ وَالْخَبَرَ يَمْنَعُ وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ [الْأَنْفَالِ: ٤٠] وَلَوْ كَانَ مَعَ قِيَامِ الْمَانِعِ عَنِ الْإِيمَانِ كُلِّفَ بِهِ لَمَا كَانَ نِعْمَ الْمَوْلَى، بَلْ كَانَ بِئْسَ الْمَوْلَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ كُفْرٌ، قَالُوا: فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَيْسَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ مَانِعٌ أَلْبَتَّةَ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ الْإِيمَانِ وَخَبَرَهُ عَنْ عَدَمِهِ لَا يَكُونُ مَانِعًا عَنِ الْإِيمَانِ.

Kur'an ancak Allah ve Resulü'nün onlara karşı bir hücceti olsun diye indirilmiştir, yoksa onların Allah'a ve Resulü'ne karşı hüccetleri olsun diye değil. Şayet ilim ve haber engelleyici olsaydı onların şöyle deme hakları olurdu: 'Sen küfrü bildiğin ve onu haber verdiğin zaman küfrü terk etmemiz bizim açımızdan muhal olmuştur; o halde niçin bizden muhali talep ediyor ve bize muhali emrediyorsun?' Malumdur ki şayet ilim ve haberin engellediği sabit olsaydı bu, Allah ve Resulü nezdinde cevabı olmayan bir husus olurdu. Altıncısı: Cenâb-ı Hakk'ın: { نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!” [Enfâl 40] buyruğudur. İmana engel bir durum bulunmasıyla birlikte kişi onunla mükellef tutulsaydı O ne güzel Mevlâ olmazdı; bilakis ne kötü mevlâ olurdu ki bunun küfür olduğu malumdur. Dediler ki: Bu vecihlerle sabit olmuştur ki iman ve itaate kesinlikle hiçbir engel yoktur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın imanın yokluğuna dair ilminin ve onun yokluğuna dair haberinin imana engel teşkil etmediğine katî olarak hükmetmek vacip olmuştur.

الْمَقَامُ الثَّانِي: قَالُوا إِنَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ لَا يَمْنَعُ مِنْ وُجُودِ الْإِيمَانِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ

İkinci Makam: Dediler ki, imanın yokluğuna dair ilmin imanın varlığına engel olmadığına delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Şayet

كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى شَيْءٍ، لِأَنَّ الَّذِي عَلِمَ وُقُوعَهُ يَكُونُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَالَّذِي عَلِمَ عَدَمَ وُقُوعِهِ يَكُونُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَالْوَاجِبُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، لَا بِالْقُدْرَةِ فَسَوَاءٌ حَصَلَتِ الْقُدْرَةُ أَوْ لَمْ تَحْصُلْ كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَالَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِلْقُدْرَةِ فِيهِ أَثَرٌ، وَأَمَّا الْمُمْتَنِعُ فَلَا قُدْرَةَ عَلَيْهِ، فَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا، وَذَلِكَ كُفْرٌ بِالِاتِّفَاقِ فَثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الشَّيْءِ لَا يَمْنَعُ مِنْ إِمْكَانِ وُجُودِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعِلْمَ يَتَعَلَّقُ بِالْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ، فَإِنْ كَانَ مُمْكِنًا عِلْمُهُ مُمْكِنًا وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا عِلْمُهُ وَاجِبًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْكُفْرَ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ مُمْكِنُ الْوُجُودِ، فَلَوْ صَارَ وَاجِبَ الْوُجُودِ بِسَبَبِ الْعِلْمِ كَانَ الْعِلْمُ مُؤَثِّرًا فِي الْمَعْلُومِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: لَوْ كَانَ الْخَبَرُ وَالْعِلْمُ مَانِعًا لَمَا كَانَ الْعَبْدُ قَادِرًا عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا، لِأَنَّ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى وُقُوعَهُ كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَالْوَاجِبُ لَا قُدْرَةَ عَلَيْهِ، وَالَّذِي عَلِمَ عَدَمَهُ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَالْمُمْتَنِعُ لَا قُدْرَةَ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْعَبْدُ قَادِرًا عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا، فَكَانَتْ حَرَكَاتُهُ وَسَكَنَاتُهُ جَارِيَةً مَجْرَى حَرَكَاتِ الْجَمَادَاتِ، وَالْحَرَكَاتِ الِاضْطِرَارِيَّةِ لِلْحَيَوَانَاتِ، لَكِنَّا بِالْبَدِيهَةِ نَعْلَمُ فَسَادَ ذَلِكَ، فَإِنْ رَمَى إِنْسَانٌ إِنْسَانًا بِالْآجُرَّةِ حَتَّى شَجَّهُ فَإِنَّا نَذُمُّ الرَّامِيَ وَلَا نَذُمُّ الْآجُرَّةَ، وَنُدْرِكُ بِالْبَدِيهَةِ تَفْرِقَةً بَيْنَ مَا إِذَا سَقَطَتِ الْآجُرَّةُ عَلَيْهِ، وَبَيْنَ مَا إِذَا لَكَمَهُ إِنْسَانٌ بِالِاخْتِيَارِ: وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْعُقَلَاءَ بِبَدَاءَةِ عُقُولِهِمْ يُدْرِكُونَ الْفَرْقَ بَيْنَ مَدْحِ الْمُحْسِنِ وَذَمِّ الْمُسِيءِ، وَيَلْتَمِسُونَ وَيَأْمُرُونَ وَيُعَاتِبُونَ وَيَقُولُونَ لِمَ فَعَلْتَ وَلِمَ تَرَكْتَ؟ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ وَالْخَبَرَ غَيْرُ مَانِعٍ مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ. وَرَابِعُهَا: لَوْ كَانَ الْعِلْمُ بِالْعَدَمِ مَانِعًا لِلْوُجُودِ لَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ تَعَالَى لِلْكَافِرِ بِالْإِيمَانِ أَمْرًا بِإِعْدَامِ عِلْمِهِ، وَكَمَا أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَأْمُرَ عِبَادَهُ بِأَنْ يُعْدِمُوهُ فَكَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَأْمُرَهُمْ، بِأَنْ يُعْدِمُوا عِلْمَهُ، لِأَنَّ إِعْدَامَ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالْأَمْرُ بِهِ سَفَهٌ وَعَبَثٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعَدَمِ لَا يَكُونُ مَانِعًا مِنَ الْوُجُودِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْإِيمَانَ فِي نَفْسِهِ مِنْ قَبِيلِ الْمُمْكِنَاتِ الْجَائِزَاتِ/ نَظَرًا إِلَى ذَاتِهِ وَعَيْنِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْمُمْكِنَاتِ الْجَائِزَاتِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَعْلَمْهُ كَذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ جَهْلًا، وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا عَلِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْمُمْكِنَاتِ الْجَائِزَاتِ الَّتِي لَا يَمْتَنِعُ وُجُودُهَا وَعَدَمُهَا الْبَتَّةَ، فَلَوْ صَارَ بِسَبَبِ الْعِلْمِ وَاجِبًا لَزِمَ أَنْ يَجْتَمِعَ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ كَوْنُهُ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ، وَكَوْنُهُ لَيْسَ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ وَذَلِكَ مُحَالٌ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمُحَالِ سَفَهٌ وَعَبَثٌ، فَلَوْ جَازَ وُرُودُ الشَّرْعِ بِهِ لَجَازَ وُرُودُهُ أَيْضًا بِكُلِّ أَنْوَاعِ السَّفَهِ، فَمَا كَانَ يَمْتَنِعُ وُرُودُهُ بِإِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى يَدِ الْكَاذِبِينَ وَلَا إِنْزَالِ الْأَكَاذِيبِ وَالْأَبَاطِيلِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى وُثُوقٌ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا بِصِحَّةِ الْقُرْآنِ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّهُ كَذِبًا وَسَفَهًا، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ وَالْخَبَرَ عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْإِيمَانِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ لَوْ جَازَ وُرُودُ الْأَمْرِ بِالْمُحَالِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لَجَازَ وُرُودُ أَمْرِ الْأَعْمَى بِنَقْطِ الْمَصَاحِفِ. وَالْمُزْمِنِ بِالطَّيَرَانِ فِي الْهَوَاءِ، وَأَنْ يُقَالَ لِمَنْ قُيِّدَ يَدَاهُ وَرِجْلَاهُ وَأُلْقِيَ مِنْ شَاهِقِ جَبَلٍ:

böyle olsaydı Allah Teâlâ'nın hiçbir şeye kâdir olmaması gerekirdi; çünkü vukuunu bildiği şeyin vukuu vacip olur, vuku bulmayacağını bildiği şeyin vukuu ise mümteni (imkânsız) olur. Vacip olan şey üzerine kudret söz konusu olamaz; zira kudretle olmaksızın vukuu vacip olduğuna göre kudret hâsıl olsa da olmasa da vukuu vaciptir; böyle olan bir şeyde ise kudretin hiçbir tesiri yoktur. Mümteni olana gelince, ona da kudret yetmez. Bu durumda Allah Teâlâ'nın asla hiçbir şeye kâdir olmaması gerekir ki bu icma ile küfürdür. Böylece bir şeyin yokluğuna dair ilmin onun varlığının imkânına engel olmadığı sabit olmuştur. İkincisi: İlim, mâluma olduğu hal üzere taalluk eder; şayet mâlum mümkün ise onu mümkün olarak bilir, şayet vacip ise vacip olarak bilir. Şüphe yoktur ki iman ve küfür zatı itibariyle mümkinü'l-vücûddur (varlığı mümkündür). Şayet ilim sebebiyle vâcibü'l-vücûd olsaydı, ilim mâlumda tesir edici olurdu ki bunun muhal olduğunu açıklamıştık. Üçüncüsü: Şayet haber ve ilim engelleyici olsaydı, kul asla hiçbir şeye kâdir olamazdı; zira Allah Teâlâ'nın vukuunu bildiği şeyin vukuu vacip olurdu ve vacip olan şey üzerine kudret olmazdı; yokluğunu bildiği şey ise mümteniü'l-vuku olurdu ve mümteni üzerine de kudret olmazdı. Bu sebeple kulun hiçbir şeye kâdir olmaması vacip olurdu; dolayısıyla onun hareketleri ve sükûnları cansızların hareketleri ve hayvanların ızdırârî (gayri ihtiyari) hareketleri mesabesinde olurdu. Oysa biz bunun bâtıl olduğunu apaçık bilmekteyiz; zira bir insan başka bir insana tuğla fırlatıp başını yaralasa, biz fırlatanı yereriz tuğlayı yermeyiz; yine tuğlanın kendi kendine üzerine düşmesi hali ile bir insanın ihtiyarî olarak ona yumruk atması hali arasındaki farkı apaçık idrak ederiz. İşte bu yüzden akıl sahipleri saf akıllarıyla iyilik yapanı övmek ile kötülük yapanı yermek arasındaki farkı idrak ederler; talepte bulunurlar, emrederler, azarlarlar ve: 'Niçin yaptın, niçin terk ettin?' derler. Bu da göstermiştir ki ilim ve haber fiile ve terke engel değildir. Dördüncüsü: Şayet yokluğa dair ilim varlığa engel olsaydı, Allah Teâlâ'nın kâfire iman etmesini emretmesi, O'nun ilmini yok etmesini emretmesi olurdu. Nasıl ki kullarına Kendisini yok etmelerini emretmesi O'na yakışmazsa, aynı şekilde O'na ilmini yok etmelerini emretmesi de yakışmaz; çünkü Allah'ın zatını ve sıfatlarını yok etmek aklen tasavvur olunamaz, bunu emretmek ise sefihlik ve abestir. Bu da gösterir ki yokluğa dair ilim varlığa engel olmaz. Beşincisi: İmanın bizzat kendisi zatı ve mahiyeti itibariyle caiz mümkünlerdendir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onu caiz mümkünlerden olarak bilmesi vaciptir. Zira onu böyle bilmeseydi bu ilim cehalet olurdu ki bu muhaldir. Allah Teâlâ onu varlığı ve yokluğu kesinlikle imkânsız olmayan caiz mümkünlerden olarak bildiğine göre; şayet ilim sebebiyle vacip olsaydı, bir tek şeyde hem mümkünlerden olması hem de mümkünlerden olmaması vasfının birleşmesi gerekirdi ki bu muhaldir. Altıncısı: Muhali emretmek sefihlik ve abestir; şayet şeriatın bununla gelmesi caiz olsaydı sefihliğin her türüyle gelmesi de caiz olurdu. Bu durumda mucizenin yalancıların elinde zuhur etmesiyle gelmesi de yalanların ve bâtılların indirilmesiyle gelmesi de imkânsız olmazdı. Bu takdirde ne peygamberlerin nübüvvetinin sıhhatine ne de Kur'an'ın sıhhatine hiçbir güven kalmazdı; bilakis hepsinin yalan ve sefihlik olması caiz olurdu. Bu bâtıl olunca bildik ki imanın yokluğuna dair ilim ve imanın yokluğuna dair haber imana engel teşkil etmez. Yedincisi: Şayet bu surette muhali emretmenin vukuu caiz olsaydı, âmâya mushafları noktalamasının emredilmesi, kötürüme havada uçmasının emredilmesi ve iki eli ve iki ayağı bağlanıp yüksek bir dağdan atılan kimseye:

لِمَ لَا تَطِيرُ إِلَى فَوْقٍ؟ وَلَمَّا لَمْ يَجُزْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فِي الْعُقُولِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْأَمْرُ بِالْمُحَالِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعَدَمِ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْوُجُودِ، وَثَامِنُهَا: لَوْ جَازَ وُرُودُ الْأَمْرِ بِذَلِكَ لَجَازَ بِعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى الْجَمَادَاتِ وَإِنْزَالُ الْكُتُبِ عَلَيْهَا، وَإِنْزَالُ الْمَلَائِكَةِ لِتَبْلِيغِ التَّكَالِيفِ إِلَيْهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ سُخْرِيَةٌ وَتَلَاعُبٌ بِالدِّينِ.

'Niçin yukarıya uçmuyorsun?' denilmesi de caiz olurdu. Bunlardan hiçbirisi akıllarda caiz görülmediğine göre bildik ki muhali emretmek caiz değildir. Böylece yokluğa dair ilmin varlığa engel olmadığı sabit olmuştur. Sekizincisi: Şayet bununla emrin gelmesi caiz olsaydı, peygamberlerin cansız varlıklara gönderilmesi, üzerlerine kitapların indirilmesi ve teklifleri onlara tebliğ etmek üzere meleklerin ardı ardına indirilmesi de caiz olurdu; malumdur ki bu bir maskaralık ve din ile alay etmektir.

وَتَاسِعُهَا: أَنَّ الْعِلْمَ بِوُجُودِ الشَّيْءِ لَوِ اقْتَضَى وُجُوبَهُ لَأَغْنَى الْعِلْمُ عَنِ الْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرًا مُرِيدًا مُخْتَارًا، وَذَلِكَ قَوْلُ الْفَلَاسِفَةِ الْقَائِلِينَ بِالْمُوجِبِ. وَعَاشِرُهَا: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ لَمْ يُوجَدْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقَالَ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَقَالَ: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ

Dokuzuncusu: Bir şeyin varlığına dair ilim şayet onun vücûbunu (zorunluluğunu) iktiza etseydi, ilim kudretten ve iradeden müstağni kılardı; bu durumda Allah Teâlâ'nın kâdir, mürîd ve muhtâr olmaması gerekirdi ki bu, mûcib-i bizzât (zorunlu illet) görüşünü savunan felsefecilerin kavlidir. Onuncusu: Güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin vaki olmadığına delalet eden ayetlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara 286], { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “O, dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [Hac 78] ve { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları kaldırıp atar”

[الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَأَيُّ حَرَجٍ وَمَشَقَّةٍ فَوْقَ التَّكْلِيفِ بِالْمُحَالِ الْمَقَامُ الثَّالِثُ: الْجَوَابُ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، لِلْمُعْتَزِلَةِ فِيهِ طَرِيقَانِ: الْأَوَّلُ: طَرِيقَةُ أَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هَاشِمٍ وَالْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ، فَإِنَّا لَمَّا قُلْنَا: لَوْ وَقَعَ خِلَافُ مَعْلُومِ اللَّهِ تَعَالَى لَانْقَلَبَ عِلْمُهُ جَهْلًا قَالُوا خَطَأٌ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ يَنْقَلِبُ عِلْمُهُ جَهْلًا، وَخَطَأٌ أَيْضًا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَنْقَلِبُ، وَلَكِنْ يَجِبُ الْإِمْسَاكُ عَنِ الْقَوْلَيْنِ: وَالثَّانِي: طَرِيقَةُ الْكَعْبِيِّ وَاخْتِيَارُ أَبِي الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيِّ: أَنَّ الْعِلْمَ تَبَعُ الْمَعْلُومِ، فَإِذَا فَرَضْتَ الْوَاقِعَ مِنَ الْعَبْدِ مِنَ الْإِيمَانِ عَرَفْتَ أَنَّ الْحَاصِلَ فِي الْأَزَلِ لِلَّهِ تَعَالَى هُوَ الْعِلْمُ بِالْإِيمَانِ، وَمَتَى فَرَضْتَ الْوَاقِعَ مِنْهُ هو الكفر بدلًا على الْإِيمَانِ عَرَفْتَ أَنَّ الْحَاصِلَ فِي الْأَزَلِ هُوَ الْعِلْمُ بِالْكُفْرِ بَدَلًا عَنِ الْإِيمَانِ، فَهَذَا فَرْضُ عِلْمٍ بَدَلًا عَنْ عِلْمٍ آخَرَ، لَا أَنَّهُ تَغَيَّرَ الْعِلْمُ. فَهَذَانِ الْجَوَابَانِ هُمَا اللَّذَانِ عَلَيْهِمَا اعْتِمَادُ جُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَبْحَثَ صَارَ مَنْشَأً لِضَلَالَاتٍ عَظِيمَةٍ: فَمِنْهَا أَنَّ مُنْكِرِي التَّكَالِيفِ وَالنُّبُوَّاتِ قَالُوا: قَدْ سَمِعْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْجَبْرِ فَوَجَدْنَاهُ قَوِيًّا قَاطِعًا، وَهَذَانِ الْجَوَابَانِ اللَّذَانِ ذَكَرَهُمَا الْمُعْتَزِلَةُ يَجْرِيَانِ مَجْرَى الْخُرَافَةِ وَلَا يَلْتَفِتُ الْعَاقِلُ إِلَيْهِمَا، وَسَمِعْنَا كَلَامَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي أَنَّ مَعَ الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ لَا يَجُوزُ التَّكْلِيفُ وَيُقَبَّحُ، وَالْجَوَابُ الَّذِي ذَكَرَهُ أَهْلُ الْجَبْرِ ضَعِيفٌ جِدًّا فَصَارَ مَجْمُوعُ الْكَلَامَيْنِ كَلَامًا قَوِيًّا فِي نَفْيِ التَّكَالِيفِ، وَمَتَّى بَطَلَ ذَلِكَ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّاتِ. وَمِنْهَا أَنَّ الطَّاعِنِينَ/ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا: الَّذِي قَالَهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أنه لا مانع مِنَ الْإِيمَانِ وَمِنَ الطَّاعَةِ فَقَدْ صَدَقُوا فِيهِ، وَالَّذِي قَالَهُ الْجَبْرِيَّةُ: مِنْ أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الإيمان مانع منه فَقَدْ صَدَقُوا فِيهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ وَرَدَ عَلَى ضِدِّ الْعَقْلِ وَعَلَى خِلَافِهِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَطَاعِنِ وَأَقْوَى الْقَوَادِحِ فِيهِ، ثُمَّ مَنْ سَلَّمَ مِنْ هَؤُلَاءِ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ الْقُرْآنُ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ تَوَسَّلَ بِهِ إِلَى الطَّعْنِ فِيهِ، وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الرَّافِضَةِ: إِنَّ هَذَا الَّذِي عِنْدَنَا لَيْسَ هُوَ الْقُرْآنَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ بَلْ غُيِّرَ وَبُدِّلَ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ اشْتِمَالُهُ عَلَى هَذِهِ الْمُنَاقَضَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ الدَّائِرَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْجَبْرِ وَأَهْلِ الْقَدَرِ. وَمِنْهَا أَنَّ الْمُقَلِّدَةَ الطَّاعِنِينَ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ وَقَالُوا: لَوْ جَوَّزْنَا التَّمَسُّكَ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ لَزِمَ الْقَدْحُ فِي التَّكْلِيفِ وَالنُّبُوَّةِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ، فَإِنَّ كَلَامَ أَهْلِ الْجَبْرِ فِي نِهَايَةِ الْقُوَّةِ فِي إِثْبَاتِ الْجَبْرِ، وَكَلَامَ أَهْلِ الْقَدَرِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ مَتَى ثَبَتَ الْجَبْرُ بَطَلَ التَّكْلِيفُ بِالْكُلِّيَّةِ فِي نِهَايَةِ الْقُوَّةِ، فَيَتَوَلَّدُ مِنْ مَجْمُوعِ الْكَلَامَيْنِ أَعْظَمُ شُبْهَةٍ فِي الْقَدْحِ وَالتَّكْلِيفِ وَالنُّبُوَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الرُّجُوعَ إِلَى الْعَقْلِيَّاتِ يُورِثُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ، وَعِنْدَ هَذَا قِيلَ مَنْ تَعَمَّقَ فِي الْكَلَامِ تَزَنْدَقَ. وَمِنْهَا أَنَّ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ زَعَمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ وُقُوعِهَا وَجَوَّزَ الْبَدَاءَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِنَّمَا وَقَعَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْأَمَارَةِ، وَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يُظْهِرَ خِلَافَ مَا ذَكَرَهُ، وَإِنَّمَا قَالَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ فِرَارًا مِنْ تِلْكَ الْإِشْكَالَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْلَةَ الْوُجُوهِ الَّتِي رَوَيْنَاهَا عَنِ الْمُعْتَزِلَةِ كَلِمَاتٌ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْكَشْفِ عَنْ وَجْهِ الْجَوَابِ بَلْ هِيَ جَارِيَةٌ مَجْرَى التَّشْنِيعَاتِ. فَأَمَّا الْجَوَابَانِ اللَّذَانِ عَلَيْهِمَا اعْتِمَادُ الْقَوْمِ فَفِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ. أَمَّا قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هِشَامٍ وَالْقَاضِي: خَطَأٌ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ يَدُلُّ، وَخَطَأٌ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَدُلُّ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْحُكْمَ بِفَسَادِ الْقِسْمَيْنِ كَانَ ذَلِكَ حُكْمًا بِفَسَادِ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ وَذَلِكَ لَا يَرْتَضِيهِ الْعَقْلُ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ أَحَدَهُمَا حَقٌّ لَكِنْ لَا أَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ أَنَّهُ يَدُلُّ أَوْ لَا يَدُلُّ كَفَى فِي دَفْعِهِ تَقْرِيرُ وَجْهِ الِاسْتِدْلَالِ، فَإِنَّا لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعَدَمِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْعَدَمِ، فَلَوْ حَصَلَ الْوُجُودُ مَعَهُ لَكَانَ قَدِ اجْتَمَعَ الْعَدَمُ وَالْوُجُودُ مَعًا وَلَا يَتَمَكَّنُ الْعَقْلُ مِنْ تَقْرِيرِ كَلَامٍ أَوْضَحَ مِنْ هَذَا وَأَقَلِّ مُقَدِّمَاتٍ فِيهِ. وَأَمَّا قَوْلُ الْكَعْبِيِّ فَفِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ، لِأَنَّا وَإِنْ كُنَّا لَا نَدْرِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى

[A'râf 157]. Muhali teklif etmekten daha büyük hangi güçlük ve meşakkat olabilir? Üçüncü Makam: Tafsilatlı cevap; Mutezile'nin bu hususta iki yolu vardır: Birincisi: Ebû Ali, Ebû Hâşim ve Kâdî Abdülcebbâr'ın yoludur. Nitekim biz: 'Şayet Allah Teâlâ'nın mâlumunun aksine vaki olsaydı O'nun ilmi cehalete dönüşürdü' dediğimizde onlar şöyle demişlerdir: 'İlmi cehalete dönüşür' diyenin sözü hatalıdır; 'Dönüşmez' diyenin sözü de hatalıdır; bilakis her iki sözden de imsak etmek (çekinmek) vaciptir. İkincisi: el-Ka'bî'nin yolu ve Ebu'l-Hüseyn el-Basrî'nin tercihidir: İlim mâluma tabidir; kuldan sadır olanın iman olduğunu varsaydığında Allah Teâlâ için ezelde hâsıl olanın imana dair ilim olduğunu bilirsin; ondan sadır olanın imanın yerine küfür olduğunu varsaydığında ezelde hâsıl olanın imanın yerine küfre dair ilim olduğunu bilirsin. Bu, başka bir ilmin yerine bir ilmin farz edilmesidir, yoksa ilmin değişmesi demek değildir. İşte Mutezile cumhurunun dayanağı olan iki cevap bunlardır. Bil ki bu mesele büyük sapkınlıkların menşei olmuştur: Bunlardan biri şudur: Teklifleri ve nübüvvetleri inkâr edenler dediler ki: 'Biz Cebriyye ehlinin kelamını dinledik ve onu gayet kuvvetli ve katî bulduk. Mutezile'nin zikrettiği bu iki cevap ise hurafe mesabesindedir ve akıl sahibi bir kimse bunlara iltifat etmez. Yine Mutezile'nin cebir görüşüyle birlikte teklifin caiz olmayacağı ve çirkin düşeceği yönündeki sözlerini de dinledik; Cebriyye ehlinin zikrettiği cevap ise son derece zayıftır. Böylece iki kelamın mecmuu tekliflerin nefyedilmesinde kuvvetli bir kelam haline geldi; bu bâtıl olunca da nübüvvetler hakkındaki söz de bâtıl oldu.' Bir diğeri şudur: Kur'an'a dil uzatanlar şöyle dediler: 'Mutezile'nin imandan ve itaatten hiçbir engelin bulunmadığına delalet eden pek çok ayete dair söyledikleri hususunda onlar doğru söylemişlerdir; Cebriyye'nin imanın yokluğuna dair ilmin ona engel olduğuna dair söyledikleri hususunda da onlar doğru söylemişlerdir. Bu da Kur'an'ın aklın zıddına ve onun hilafına geldiğine delalet eder ki bu Kur'an hakkındaki en büyük taanlardan ve en kuvvetli itirazlardandır.' Sonra bunlardan bu Kur'an'ın Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği Kur'an olduğunu kabul edenler onu Kur'an'a taan etmek için bir vasıta kıldılar; Râfızîlerden bir zümre ise şöyle dedi: 'Bizim elimizdeki bu Kur'an Muhammed'in getirdiği Kur'an değildir, bilakis değiştirilmiş ve tahrif edilmiştir. Bunun delili de Cebir ehli ile Kader ehli arasında dönen bu münazara sebebiyle ortaya çıkan bu çelişkileri içermesidir.' Bir diğeri şudur: Nazarı ve istidlali kötüleyen mukallitler bu münazarayı delil getirip şöyle dediler: 'Şayet aklî delillere tutunmayı caiz görseydik bu münazara sebebiyle teklife ve nübüvvete taan etmek gerekirdi. Zira Cebir ehlinin cebri ispat hususundaki kelamı son derece kuvvetlidir; Kader ehlinin cebir sabit olduğunda teklifin tamamen bâtıl olacağını beyan hususundaki kelamı da son derece kuvvetlidir. Böylece her iki kelamın mecmuundan teklife ve nübüvvete taan hususunda en büyük şüphe doğmaktadır. Sabit olmuştur ki aklî esaslara başvurmak küfür ve dalalet doğurur.' İşte bu noktada: 'Kelamda derinleşen zındıklaşır' denilmiştir. Bir diğeri de şudur: Hişâm b. el-Hakem, Cenâb-ı Hakk'ın eşyayı vukuundan önce bilmediğini iddia etmiş, Allah Teâlâ hakkında bedâ'yı caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğu ancak bir emare ile istidlal yoluyla vaki olmuştur ve O'nun zikrettiğinin hilafını izhar etmesi caizdir.' O bu mezhebi sırf o geçen işkâllerden kaçmak için benimsemiştir. Bil ki Mutezile'den naklettiğimiz vecihlerin tamamı cevabın mahiyetini açığa çıkarmakla ilgisi olmayan, bilakis kınama ve çirkin gösterme mesabesinde cereyan eden sözlerdir. O kavmin dayandığı iki cevaba gelince; bunlar son derece zayıftır. Ebû Ali, Ebû Hâşim ve Kâdî'nin: 'Delalet ettiğini söyleyenin sözü hatalıdır, delalet etmediğini söyleyenin sözü de hatalıdır' sözlerine gelince: Şayet bundan murat iki kısmın da fesadına hükmetmekse bu, nefy ve ispatın [ikisinin birden] fesadına hükmetmek olur ki akıl buna razı olmaz. Şayet manası: 'İkisinden biri haktır fakat ben hakkın delalet ettiği mi yoksa delalet etmediği mi olduğunu bilmiyorum' demek ise, bunu defetmek için istidlal vechini takrir etmek kâfidir. Zira biz yokluğa dair ilmin ancak yokluk ile birlikte hâsıl olacağını beyan etmiştik; şayet varlık onunla birlikte hâsıl olsaydı yokluk ve varlık aynı anda toplanmış olurdu. Akıl ise bundan daha açık ve öncülleri daha az bir kelamı takrir etmeye muktedir olamaz. el-Ka'bî'nin sözüne gelince; bu da son derece zayıftır; çünkü her ne kadar biz Allah Teâlâ'nın

كَانَ فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِوُجُودِ الْإِيمَانِ أَوْ بِعَدَمِهِ لَكُنَّا نَعْلَمُ أَنَّ الْعِلْمَ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ كَانَ حَاصِلًا، وَهُوَ الْآنَ

ezelde imanın varlığını mı yoksa yokluğunu mu bildiğini [bizzat] bilmesek de, bu iki husustan birine dair ilmin hâsıl olduğunu ve onun şu anda da

أَيْضًا حَاضِرٌ، فَلَوْ حَصَلَ مَعَ الْعِلْمِ بِأَحَدِ النَّقِيضَيْنِ ذَلِكَ النَّقِيضُ الْآخَرُ لَزِمَ اجْتِمَاعُ النَّقِيضَيْنِ، وَلَوْ قِيلَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ لَا يَبْقَى كَانَ ذَلِكَ اعْتِرَافًا بِانْقِلَابِ الْعِلْمِ جَهْلًا، وَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَحْثِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ الْمَعْنَوِيَّ هُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ، وَبَقِيَ فِي هَذَا الْبَابِ أُمُورٌ أُخْرَى إِقْنَاعِيَّةٌ وَلَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِهَا وَهِيَ خَمْسَةٌ: أَحَدُهَا: رَوَى الْخَطِيبُ فِي كِتَابِ تَارِيخِ بَغْدَادَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيِّ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ:

hazır olduğunu bilmekteyiz. Şayet iki nakîzden birine dair ilim ile birlikte diğer nakîz hâsıl olsaydı, iki nakîzin birleşmesi gerekirdi. Şayet o ilmin baki kalmayacağı söylenecek olursa bu, ilmin cehalete dönüşmesinin itirafı olurdu. Bu konudaki kelamın sonu budur. Bil ki manevî kelam daha önce geçen kelamdır; bu babda zikredilmesi zorunlu olan iknaî mahiyette başka hususlar da kalmıştır ki bunlar beş tanedir: Birincisi: el-Hatîb, Târîhu Bağdâd adlı kitabında Muâz b. Muâz el-Anberî'den şöyle rivayet etmiştir: Amr b. Ubeyd'in yanında oturuyordum, bir adam gelip şöyle dedi:

يَا أَبَا عُثْمَانَ سَمِعْتُ وَاللَّهِ الْيَوْمَ بِالْكُفْرِ، فَقَالَ: لَا تُعَجِّلُ بِالْكُفْرِ، وَمَا سَمِعْتَ؟ قَالَ: سَمِعْتُ هَاشِمًا الْأَوْقَصَ يَقُولُ: إِنَّ تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [الْمَسَدِ: ١] وَقَوْلَهُ: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [الْمُدَّثِّرِ: ١١] إِلَى قَوْلِهِ:

"Ey Ebû Osmân! Vallahi bugün bir küfür işittim." Amr: "Küfür demekte acele etme, ne işittin?" dedi. Adam şöyle dedi: "Hâşim el-Evkas'ın şöyle dediğini işittim: { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [Mesed 1] ve { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } ayetinden [Müddessir 11]

سَأُصْلِيهِ سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٢٦] إِنَّ هَذَا/ لَيْسَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: حم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ [الزخرف: ١، ٢] إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ [الزُّخْرُفِ: ٤] فَمَا الْكُفْرُ إِلَّا هَذَا يَا أَبَا عُثْمَانَ، فَسَكَتَ عَمْرٌو هُنَيْهَةً ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيَّ فَقَالَ وَاللَّهِ لَوْ كَانَ الْقَوْلُ كَمَا يَقُولُ مَا كَانَ عَلَى أَبِي لَهَبٍ مِنْ لَوْمٍ، وَلَا عَلَى الْوَلِيدِ مِنْ لَوْمٍ، فَلَمَّا سَمِعَ الرَّجُلُ ذَلِكَ قَالَ أَتَقُولُ يَا أَبَا عُثْمَانَ ذَلِكَ، هَذَا وَاللَّهِ الَّذِي قَالَ مُعَاذٌ فَدَخَلَ بِالْإِسْلَامِ وَخَرَجَ بِالْكُفْرِ. وَحُكِيَ أَيْضًا أَنَّهُ دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ وَقَرَأَ عِنْدَهُ: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ [الْبُرُوجِ: ٢٢] فَقَالَ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنْ تَبَّتْ أَكَانَتْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ؟ فَقَالَ عَمْرٌو: لَيْسَ هَكَذَا كَانَتْ، بَلْ كَانَتْ: تَبَّتْ يَدَا مَنْ عَمِلَ بِمِثْلِ مَا عَمِلَ أَبُو لَهَبٍ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ، هَكَذَا يَنْبَغِي أَنْ تُقْرَأَ إِذَا قُمْنَا إِلَى الصَّلَاةِ: فَغَضِبَ عَمْرٌو وَقَالَ: إِنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَيْسَ بِشَيْطَانٍ، إِنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. وَهَذِهِ الْحِكَايَةُ تَدُلُّ عَلَى شَكِّ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ فِي صِحَّةِ الْقُرْآنِ. وَثَانِيهَا: رَوَى الْقَاضِي فِي كِتَابِ طَبَقَاتِ الْمُعْتَزِلَةِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ أَقْوَامًا يَزْنُونَ وَيَسْرِقُونَ وَيَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَيَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَيَقُولُونَ كَانَ ذَلِكَ فِي عِلْمِ اللَّهِ فَلَمْ نَجِدْ مِنْهُ بُدًّا، فَغَضِبَ ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ، قَدْ كَانَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَهَا فلم يحملهم على اللَّهِ عَلَى فِعْلِهَا.

{ سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } [Müddessir 26] ayetine kadar olan buyruklar Ümmü'l-Kitâb'da (Levh-i Mahfuz'da) yoktur; oysa Allah Teâlâ: { حم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ } [Zuhruf 1-2] ayetinden { وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ } “Şüphesiz o, katımızdaki Ümmü'l-Kitâb'da çok yücedir, hikmet doludur” [Zuhruf 4] ayetine kadar buyurmaktadır. Ey Ebû Osmân, küfür bundan başka nedir ki?" Bunun üzerine Amr bir an sustu, sonra bana dönüp: "Vallahi şayet söz onun dediği gibi olsaydı ne Ebû Leheb'e bir kınama olurdu ne de Velîd'e bir kınama olurdu" dedi. Adam bunu işitince: "Ey Ebû Osmân, sen bunu mu söylüyorsun?" dedi. Muâz dedi ki: "Vallahi o adam İslâm ile girmişti, küfür ile çıktı." Şöyle de anlatılmıştır: Bir adam Amr b. Ubeyd'in yanına girdi ve onun yanında: { بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } “Hayır, o Levh-i Mahfuz'da bulunan şerefli bir Kur'an'dır” [Burûc 21-22] ayetlerini okudu. Sonra ona: "Bana 'Tebbet' suresinden haber ver, o Levh-i Mahfuz'da var mıydı?" dedi. Amr: "Böyle değildi, bilakis: 'Ebû Leheb'in yaptığı gibi yapanın iki eli kurusun' şeklindeydi" dedi. Adam ona: "Namaza kalktığımızda böyle mi okumamız gerekir?" dedi. Bunun üzerine Amr öfkelendi ve: "Allah'ın ilmi şeytan değildir; Allah'ın ilmi ne zarar verir ne fayda verir" dedi. Bu kıssa, Amr b. Ubeyd'in Kur'an'ın sıhhatinde şüphe ettiğine delalet etmektedir. İkincisi: Kâdî, Tabakâtü'l-Mutezile adlı kitabında İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki: Bir adam ona gelip: "Ey Ebû Abdirrahmân! Birtakım kimseler zina ediyor, hırsızlık yapıyor, şarap içiyor, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıyıyor ve: 'Bu Allah'ın ilmindeydi, bundan kaçış bulamadık' diyorlar" dedi. İbn Ömer öfkelendi, sonra şöyle dedi: "Sübhânellâhi'l-Azîm! Onların bunları yapacağı O'nun ilminde vardı; fakat Allah onları bunu yapmaya zorlamadı.

حَدَّثَنِي أَبِي عُمَرُ بْنُ الخطاب أنه سمع رسول ﷺ يَقُولُ: مَثَلُ عِلْمِ اللَّهِ فِيكُمْ كَمَثَلِ السَّمَاءِ الَّتِي أَظَلَّتْكُمْ، وَالْأَرْضِ الَّتِي أَقَلَّتْكُمْ، فَكَمَا لَا تَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَكَذَلِكَ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَمَا لَا تَحْمِلُكُمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ عَلَى الذُّنُوبِ فَكَذَلِكَ لَا يَحْمِلُكُمْ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهَا.

Babam Ömer b. el-Hattâb bana Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu işittiğini anlattı: 'Allah'ın sizin hakkınızdaki ilminin misali, sizi gölgeleyen semanın ve sizi taşıyan arzın misali gibidir. Nasıl ki semadan ve arzdan dışarı çıkmaya güç yetiremezseniz, aynı şekilde Allah Teâlâ'nın ilminden dışarı çıkmaya da güç yetiremezsiniz. Sema ve arz sizi günahlara sevk etmediği gibi, Allah Teâlâ'nın ilmi de sizi onlara sevk etmez.'"

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْأَخْبَارِ الَّتِي يَرْوِيهَا الْجَبْرِيَّةُ وَالْقَدَرِيَّةُ كَثْرَةٌ، وَالْغَرَضُ مِنْ رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِالرَّسُولِ أَنْ يَقُولَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مُتَنَاقِضٌ وَفَاسِدٌ، أَمَّا الْمُتَنَاقِضُ فَلِأَنَّ

Bil ki Cebriyye ve Kaderiyye'nin rivayet ettiği haberler pek çoktur; bu hadisin rivayet edilmesindeki gaye, böyle bir şeyi söylemenin Resul'e yakışmayacağını beyan etmektir. Çünkü bu çelişkili ve bâtıldır. Çelişkili olmasına gelince; çünkü

قَوْلَهُ: «وَكَذَلِكَ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ»

onun: 'Aynı şekilde Allah'ın ilminden dışarı çıkmaya güç yetiremezsiniz' sözü

صَرِيحٌ فِي الْجَبْرِ وَمَا قَبْلَهُ صَرِيحٌ فِي الْقَدَرِ فَهُوَ مُتَنَاقِضٌ، وَأَمَّا أَنَّهُ فَاسِدٌ، فَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ وَوُجُودَ الْإِيمَانِ مُتَنَافِيَانِ، فَالتَّكْلِيفُ بِالْإِيمَانِ مَعَ وُجُودِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ تَكْلِيفٌ بِالْجَمْعِ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، أَمَّا السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ فَإِنَّهُمَا لَا يُنَافِيَانِ شَيْئًا مِنَ الْأَعْمَالِ، فَظَهَرَ أَنَّ تَشْبِيهَ إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ بِالْأُخْرَى لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ جَاهِلٍ أَوْ مُتَجَاهِلٍ، وَجُلُّ مَنْصِبِ الرِّسَالَةِ عَنْهُ. وَثَالِثُهَا: الْحَدِيثَانِ الْمَشْهُورَانِ فِي هَذَا الْبَابِ: أَمَّا الْحَدِيثُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ مَا

cebir konusunda sarihtir; ondan önceki kısım ise kader (ihtiyar) hususunda sarihtir, dolayısıyla çelişkilidir. Bâtıl olmasına gelince; çünkü biz imanın yokluğuna dair ilim ile imanın varlığının birbirini nefyettiğini açıkladık. İmanın yokluğuna dair ilmin varlığıyla birlikte iman ile teklif etmek, nefy ile ispatı birleştirmeyi teklif etmektir. Sema ve arza gelince; onlar amellerden hiçbirini nefyetmezler. Anlaşıldı ki iki suretten birini diğerine benzetmek ancak bir cahilden veya cahil gibi davranan birinden sadır olur; risalet makamı ise bundan pek yücedir. Üçüncüsü: Bu babdaki meşhur iki hadistir: Birinci hadise gelince; o,

رُوِيَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وهو الصادق المصدق: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا نُطْفَةً ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكًا فَيَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، فَيَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وشقي أم سعيد، فو الله الَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا، وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا»

Sahîhayn'da el-A'meş'ten, o Zeyd b. Vehb'den, o da kendisi es-Sâdıku'l-Masdûk (doğru söyleyen ve doğruluğu tasdik edilen) olan Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu rivayet eden Abdullah b. Mes'ûd'dan nakledilen hadistir: «Şüphesiz her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün nutfe olarak toplanır; sonra aynı şekilde bir alaka (embriyo) olur; sonra aynı şekilde bir mudga (bir çiğnem et parçası) olur. Sonra Allah ona bir melek gönderir ve ona ruh üfler; meleğe dört kelime emrolunur: Rızkını, ecelini, amelini ve şaki mi yoksa said mi olacağını yazar. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki, şüphesiz sizden biri cennet ehlinin amelini işler de nihayet kendisiyle cennet arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken kader kitabı onun önüne geçer, o da cehennem ehlinin amelini işler ve oraya girer. Ve şüphesiz sizden biri cehennem ehlinin amelini işler de nihayet kendisiyle cehennem arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken kader kitabı onun önüne geçer, o da cennet ehlinin amelini işler ve oraya girer.»

وَحَكَى

Ve nakletti ki

الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِ بَغْدَادَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ/ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ سَمِعْتُ الْأَعْمَشَ يَقُولُ هَذَا لَكَذَّبْتُهُ، وَلَوْ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ يَقُولُ هَذَا مَا أَحْبَبْتُهُ، وَلَوْ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ هَذَا مَا قَبِلْتُهُ، وَلَوْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ هَذَا لَرَدَدْتُهُ، وَلَوْ سَمِعْتُ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ هَذَا لَقُلْتُ لَيْسَ عَلَى هَذَا أَخَذْتَ مِيثَاقَنَا. وَأَمَّا الْحَدِيثُ الثَّانِي:

el-Hatîb, Târîhu Bağdâd'da Amr b. Ubeyd'den nakletti ki o şöyle demiştir: «Eğer el-A'meş'in bunu söylediğini işitseydim onu yalanlardım; Zeyd b. Vehb'in bunu söylediğini işitseydim onu sevmezdim; Abdullah b. Mes'ûd'un bunu söylediğini işitseydim onu kabul etmezdim; Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu söylediğini işitseydim onu reddederdim; Allah Azze ve Celle'nin bunu söylediğini işitseydim, 'Bizden bunun üzerine misak almadın' derdim.» İkinci hadise gelince:

فَهُوَ مُنَاظَرَةُ آدَمَ وَمُوسَى ﵉،

O da Âdem ile Mûsâ'nın [aleyhimesselâm] münazarasıdır.

فَإِنَّ مُوسَى قَالَ لِآدَمَ: أَنْتَ الَّذِي أَشْقَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ؟

Zira Mûsâ Âdem'e: «İnsanları bedbaht eden ve onları cennetten çıkaran sen misin?» dedi.

فَقَالَ آدَمُ: أَنْتَ الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ لِرِسَالَاتِهِ وَلِكَلَامِهِ وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ التَّوْرَاةَ فَهَلْ تَجِدُ اللَّهَ قَدَّرَهُ عَلَيَّ؟ قَالَ نَعَمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى،

Âdem de: «Allah'ın risaletleri ve kelâmı için seçtiği, üzerine Tevrat'ı indirdiği kişi sen misin? Peki Allah'ın bunu benim üzerime takdir etmiş olduğunu [kitapta] buluyor musun?» dedi. O: «Evet» dedi. Bunun üzerine Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Böylece Âdem Mûsâ'yı delille yendi» buyurdu.

وَالْمُعْتَزِلَةُ طَعَنُوا فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مُوسَى قَدْ ذَمَّ آدَمَ عَلَى الصَّغِيرَةِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْجَهْلَ فِي حَقِّ مُوسَى ﵇، وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَلَدَ كَيْفَ يُشَافِهُ وَالِدَهُ بِالْقَوْلِ الْغَلِيظِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ: أَنْتَ الَّذِي أَشْقَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ، وَقَدْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّ شَقَاءَ الْخَلْقِ وَإِخْرَاجَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِهَةِ آدَمَ، بَلِ اللَّهُ أَخْرَجَهُ مِنْهَا، وَرَابِعُهَا: أَنَّ آدَمَ ﵇ احْتَجَّ بِمَا لَيْسَ بِحُجَّةٍ إِذْ لَوْ كَانَ حُجَّةً لَكَانَ لِفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَسَائِرِ الْكُفَّارِ أَنْ يَحْتَجُّوا بِهَا، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ عَلِمْنَا فَسَادَ هَذِهِ الْحُجَّةِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ صَوَّبَ آدَمَ فِي ذَلِكَ مَعَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِصَوَابٍ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ حَمْلُ الْحَدِيثِ عَلَى أَحَدِ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵇ حَكَى ذَلِكَ عَنِ الْيَهُودِ لَا أَنَّهُ حَكَاهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ عَنْ نَفْسِهِ، وَالرَّسُولُ ﵇ كَانَ قَدْ ذَكَرَ هَذِهِ الْحِكَايَةَ إِلَّا أَنَّ الرَّاوِيَ حِينَ دَخَلَ مَا سَمِعَ إِلَّا هَذَا الْكَلَامَ، فَظَنَّ أَنَّهُ ﵇ ذَكَرَهُ عَنْ نَفْسِهِ لَا عَنِ الْيَهُودِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ: فَحَجَّ آدَمَ مَنْصُوبًا أَيْ أَنَّ مُوسَى ﵇ غلبه وجعله محجوباً وَأَنَّ الَّذِي أَتَى بِهِ آدَمُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ وَلَا بِعُذْرٍ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْمُعْتَمَدُ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُنَاظَرَةِ الذَّمَّ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَلَا الِاعْتِذَارَ مِنْهُ بِعِلْمِ اللَّهِ بَلْ مُوسَى ﵇ سَأَلَهُ عَنِ السَّبَبِ الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى تِلْكَ الزَّلَّةِ حَتَّى خَرَجَ بِسَبَبِهَا مِنَ الْجَنَّةِ، فَقَالَ آدَمُ: إِنَّ خُرُوجِي مِنَ الْجَنَّةِ لَمْ يَكُنْ بِسَبَبِ تِلْكَ الزَّلَّةِ، بَلْ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ كَتَبَ عَلَيَّ أَنْ أَخْرُجَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ وَأَكُونَ خَلِيفَةً فِيهَا، وَهَذَا الْمَعْنَى كَانَ مَكْتُوبًا فِي التَّوْرَاةِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ حُجَّةُ آدَمَ قَوِيَّةً وَصَارَ مُوسَى ﵇ فِي ذَلِكَ كَالْمَغْلُوبِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ طَوِيلٌ جِدًّا وَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْهُ وَسَنَسْتَقْصِي الْقَوْلَ فِيهَا فِي هَذَا التَّفْسِيرِ إِنْ قَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ، وفيما ذكرنا هاهنا كفاية.

Mu'tezile bu rivayete birkaç yönden itiraz etmiştir: Birincisi: Bu haber, Mûsâ'nın Âdem'i küçük bir günahtan (zelle) ötürü kınamasını gerektirir; bu da Mûsâ [aleyhisselâm] hakkında cehaleti iktiza eder ki bu caiz değildir. İkincisi: Bir evlat babasına nasıl bu derece kaba bir söz söyleyebilir? Üçüncüsü: O: «İnsanları bedbaht eden ve onları cennetten çıkaran sen misin?» demiştir; halbuki Mûsâ, mahlûkatın bedbahtlığının ve cennetten çıkarılmalarının Âdem tarafından olmadığını, bilakis Allah'ın onları oradan çıkardığını bilmekteydi. Dördüncüsü: Âdem [aleyhisselâm] hüccet olmayan bir şeyle delil getirmiştir; zira bu bir hüccet olsaydı, Firavun'un, Hâmân'ın ve diğer kâfirlerin de onunla delil getirmesi caiz olurdu. Bu bâtıl olunca, bu hüccetin geçersizliğini anlarız. Beşincisi: Resul [aleyhisselâm], bizim doğru olmadığını açıkladığımız hususta Âdem'i haklı çıkarmıştır. Bu durum sabit olunca, hadisi şu üç vecihten birine hamletmek vacip olur: Birincisi: Resul [aleyhisselâm] bunu Allah Teâlâ'dan veya kendisinden nakletmeyip Yahudilerden naklen anlatmıştır; Resul [aleyhisselâm] bu kıssayı anlatırken ravi içeri girdiğinde sadece bu sözü işitmiş, dolayısıyla Resul'ün [aleyhisselâm] bunu Yahudilerden değil de kendisinden söylediğini zannetmiştir. İkincisi: Resulullah'ın: «فَحَجَّ آدَمَ» ifadesini mensub (üstünlü) olarak Âdem şeklinde okumuş olmasıdır; yani Mûsâ [aleyhisselâm] onu delille mağlup etti, susturdu; Âdem'in getirdiği şey ise ne bir hüccet ne de bir mazerettir. Üçüncüsü ve en muteber olanı: Münazaradan muradın masiyetten ötürü kınamak ve Allah'ın ilmini mazeret göstermek olmadığıdır; bilakis Mûsâ [aleyhisselâm] ona cennetten çıkmasına sebep olan o zelleye kendisini sevk eden sebebi sormuştur. Âdem de şöyle demiştir: «Benim cennetten çıkışım o zelle sebebiyle değil, bilakis Allah Teâlâ'nın benim cennetten yeryüzüne inip orada halife olmamı üzerime yazmış (takdir etmiş) olması sebebiyledir.» Bu mana Tevrat'ta da yazılı idi. Dolayısıyla Âdem'in hücceti kuvvetli oldu ve Mûsâ [aleyhisselâm] bu hususta mağlup gibi kaldı. Bil ki bu meseledeki kelâm pek uzundur ve Kur'an bununla doludur; Allah Teâlâ takdir ederse bu tefsirde bu konudaki sözü enine boyuna inceleyeceğiz; burada zikrettiğimiz kadarı ise kâfidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٧]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 7]

خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧)

{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır. Onlar için büyük bir azap vardır.” (7)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالسَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ لَمْ يُؤْمِنُوا، وَهُوَ الْخَتْمُ، وَالْكَلَامُ هاهنا يَقَعُ فِي مَسَائِلَ:

Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayette onların iman etmeyeceklerini beyan edince, bu ayette de iman etmeyişlerinin sebebi olan 'hatm'i (mühürlemeyi) haber vermiştir. Buradaki kelâm birkaç meselede yer almaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخَتْمُ وَالْكَتْمُ أَخَوَانِ، لِأَنَّ فِي الِاسْتِيثَاقِ مِنَ الشَّيْءِ بِضَرْبِ الْخَاتَمِ عَلَيْهِ كَتْمًا لَهُ وَتَغْطِيَةً، لِئَلَّا يُتَوَصَّلُ إِلَيْهِ أَوْ يُطَّلَعُ عَلَيْهِ، وَالْغِشَاوَةُ الْغِطَاءُ فِعَالَةٌ مَنْ غَشَّاهُ إِذَا غَطَّاهُ، وَهَذَا الْبِنَاءُ لِمَا يَشْتَمِلُ عَلَى الشَّيْءِ كَالْعِصَابَةِ وَالْعِمَامَةِ.

Birinci Mesele: Hatm (الْخَتْمُ) ile ketm (الْكَتْمُ) kardeş kelimelerdir. Çünkü bir şeye mühür basılarak emniyete alınmasında, ona ulaşılamasın veya muttali olunamayacak şekilde gizlensin ve örtülsün diye bir ketmetme ve örtme vardır. Gışâve (الْغِشَاوَةُ) ise örtü demektir; bir şeyi örttüğünde kullanılan غَشَّاهُ fiilinden فِعَالَةٌ veznindedir. Bu vezin, ısâbe (sargı/bandaj) ve imâme (sarık) gibi bir şeyi bütünüyle kuşatan şeyler için kullanılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا الْخَتْمِ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَهَذَا الْكَلَامُ عَلَى مَذْهَبِهِمْ ظَاهِرٌ، ثُمَّ لَهُمْ قَوْلَانِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْخَتْمُ هُوَ خَلْقُ الْكُفْرِ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ خَلْقُ الدَّاعِيَةِ الَّتِي إِذَا انْضَمَّتْ إِلَى الْقُدْرَةِ صَارَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَهَا سَبَبًا مُوجِبًا لِوُقُوعِ الْكُفْرِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْقَادِرَ

İkinci Mesele: İnsanlar bu hatm (mühürleme) hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığını söyleyenlere gelince; bu söz onların mezhebine göre gayet açıktır. Sonra onların iki görüşü vardır: Onlardan bir kısmı, «Hatm, kâfirlerin kalplerinde küfrün bizzat yaratılmasıdır» demiştir. Bir kısmı da «O, kudrete eklendiğinde kudretle birlikte küfrün vuku bulmasını zorunlu kılan bir sebep haline gelen saikın (dâiyenin) yaratılmasıdır» demiştir. Bunun açıklaması şudur: Küfre kadir olan kimse,

عَلَى الْكُفْرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى تَرْكِهِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى تَرْكِهِ كَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْكُفْرِ مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ، فَخَلْقُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْكُفْرِ يَقْتَضِي خَلْقَ الْكُفْرِ، وَإِنْ قَدَرَ عَلَى التَّرْكِ كَانَتْ نِسْبَةُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ إِلَى فِعْلِ الْكُفْرِ وَإِلَى تَرْكِهِ عَلَى سَوَاءٍ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ صَيْرُورَتُهَا مَصْدَرًا لِلْفِعْلِ بَدَلًا عَنِ التَّرْكِ يَتَوَقَّفُ عَلَى انْضِمَامٍ مُرَجَّحٍ إِلَيْهَا أَوْ لَا يَتَوَقَّفُ، فَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ فَقَدْ وَقَعَ الْمُمْكِنُ لَا عَنْ مُرَجَّحٍ، وَتَجْوِيزُهُ يَقْتَضِي الْقَدْحَ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْمُمْكِنِ عَلَى الْمُؤَثِّرِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي نَفْيَ الصَّانِعِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا إِنْ تَوَقَّفَ عَلَى الْمُرَجَّحِ فَذَلِكَ الْمُرَجَّحُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ أَوْ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ أَوْ لَا مِنْ فِعْلِ اللَّهِ وَلَا مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ، لَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَلَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ لَا بِفِعْلِ اللَّهِ وَلَا بِفِعْلِ الْعَبْدِ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ حُدُوثُ شَيْءٍ لَا لِمُؤَثِّرٍ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالصَّانِعِ.

küfrü terk etmeye ya kadirdir ya da kadir değildir. Şayet onu terk etmeye kadir değilse, küfre olan kudret küfrü zorunlu kılıcı olur; dolayısıyla küfre olan kudretin yaratılması, küfrün yaratılmasını iktiza eder. Şayet terk etmeye kadir ise, o kudretin küfür fiiline ve onu terke olan nispeti eşittir. O halde onun terkin yerine fiilin kaynağı haline gelmesi, ya kendisine bir müreccihe (tercih ettirici unsura) eklenmesine bağlıdır ya da bağlı değildir. Eğer bağlı değilse, mümkün bir şey bir müreccih olmaksızın vuku bulmuş olur; bunun caiz görülmesi ise mümkün varlıktan Müessir'e (Yaratıcı'ya) istidlal etmeye halel getirir; bu da Sânii (Yaratıcı'yı) nefyetmeyi iktiza eder ki bu imkânsızdır. Eğer bir müreccihe bağlı ise, o müreccih ya Allah'ın fiilindendir ya kulun fiilindendir ya da ne Allah'ın ne de kulun fiilindendir. Kulun fiilinden olması caiz değildir, aksi takdirde teselsül gerekir. Ne Allah'ın ne de kulun fiili olması da caiz değildir, çünkü bu takdirde bir şeyin bir müessir olmadan meydana gelmesi gerekir ki bu da Sâni' görüşünü iptal eder.

فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَ قُدْرَةِ الْعَبْدِ مَصْدَرًا لِلْمَقْدُورِ الْمُعَيَّنِ يَتَوَقَّفُ عَلَى أَنْ يَنْضَمَّ إِلَيْهَا مُرَجَّحٌ هُوَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى.

Böylece sabit oldu ki, kulun kudretinin muayyen bir makdûrun kaynağı olması, ona Allah Teâlâ'nın fiilinden olan bir müreccihin eklenmesine bağlıdır.

فَنَقُولُ: إِذَا انْضَمَّ ذَلِكَ الْمُرَجَّحُ إِلَى تِلْكَ الْقُدْرَةِ فَإِمَّا أَنْ يَصِيرَ تَأْثِيرُ الْقُدْرَةِ فِي ذَلِكَ الْأَثَرِ وَاجِبًا أَوْ جَائِزًا أَوْ مُمْتَنِعًا، وَالثَّانِي وَالثَّالِثُ، بَاطِلٌ فَتَعَيَّنَ الْأَوَّلُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَائِزًا لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ جَائِزًا لَكَانَ يَصِحُّ فِي الْعَقْلِ أَنْ يَحْصُلَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ ذَلِكَ الْمُرَجَّحِ تَارَةً مَعَ ذَلِكَ الْأَثَرِ، وَأُخْرَى مُنْفَكًّا عَنْهُ، فَلْنَفْرِضْ وُقُوعَ ذَلِكَ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ جَائِزًا لَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ وُقُوعِهِ مُحَالٌ، فَذَاكَ الْمَجْمُوعُ تَارَةً يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْأَثَرُ، وَأُخْرَى لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْأَثَرُ، فَاخْتِصَاصُ أَحَدِ الْوَقْتَيْنِ، يَتَرَتَّبُ ذَلِكَ الْأَثَرُ عَلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَتَوَقَّفَ عَلَى انْضِمَامِ قَرِينَةٍ إِلَيْهِ، أَوْ لَا يَتَوَقَّفَ، فَإِنْ تَوَقَّفَ كَانَ الْمُؤَثِّرُ هُوَ ذَلِكَ الْمَجْمُوعُ مَعَ هَذِهِ الْقَرِينَةِ الزَّائِدَةِ، لَا ذَلِكَ الْمَجْمُوعُ، وَكُنَّا قَدْ فَرَضْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْمَجْمُوعَ هُوَ الْمُسْتَقِلُّ خَلْفَ هَذَا، وَأَيْضًا فَيَعُودُ التَّقْسِيمُ فِي هَذَا الْمَجْمُوعِ الثَّانِي، فَإِنْ تَوَقَّفَ عَلَى قَيْدٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ فَحِينَئِذٍ حَصَلَ ذَلِكَ الْمَجْمُوعُ تَارَةً بِحَيْثُ يَكُونُ مَصْدَرًا لِلْأَثَرِ، وَأُخْرَى بِحَيْثُ لَا يَكُونُ مَصْدَرًا لَهُ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَمَيَّزْ أَحَدُ الْوَقْتَيْنِ عَنِ الْآخَرِ بِأَمْرٍ مَا أَلْبَتَّةَ، فَيَكُونُ هَذَا قَوْلًا بِتَرَجُّحِ الْمُمْكِنِ لَا عَنْ مُرَجَّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ. فَثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ الْمُرَجِّحِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ صُدُورُ ذَلِكَ الْأَثَرِ جَائِزًا، وَأَمَّا أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُمْتَنِعًا فَظَاهِرٌ، وَإِلَّا لَكَانَ مُرَجِّحُ الْوُجُودِ مُرَجِّحًا لِلْعَدَمِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا بَطَلَ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ مُرَجِّحِ الْوُجُودِ يَكُونُ الْأَثَرُ وَاجِبَ الْوُجُودِ عَنِ/ الْمَجْمُوعِ الْحَاصِلِ مِنَ الْقُدْرَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ الْمُرَجِّحِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ الْقَوْلُ بِالْجَبْرِ لَازِمًا: لِأَنَّ قَبْلَ حُصُولِ ذَلِكَ الْمُرَجِّحِ كَانَ صُدُورُ الْفِعْلِ مُمْتَنِعًا وَبَعْدَ حُصُولِهِ يَكُونُ وَاجِبًا، وَإِذْ عَرَفْتَ هَذَا كَانَ خَلْقُ الدَّاعِيَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْكُفْرِ فِي الْقَلْبِ خَتْمًا عَلَى الْقَلْبِ وَمَنْعًا لَهُ عَنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى السَّبَبِ الْمُوجِبِ لَهُ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالْعِلَّةِ يُفِيدُ الْعِلْمَ بِالْمَعْلُولِ، وَالْعِلْمُ بِالْمَعْلُولِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا إِذَا اسْتُفِيدَ مِنَ الْعِلْمِ بِالْعِلَّةِ، فَهَذَا قَوْلُ مَنْ أَضَافَ جَمِيعَ الْمُحْدَثَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ قَالُوا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِجْرَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْإِيمَانِ وَاحْتَجُّوا فِيهِ بِالْوُجُوهِ الَّتِي حَكَيْنَاهَا عَنْهُمْ في الآية الأولى وزادوا هاهنا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ كَذَّبَ الْكُفَّارَ الَّذِينَ قالوا إن على قلوبهم كنان وَغِطَاءً يَمْنَعُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ ... بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا [النِّسَاءِ: ١٥٥] وَقَالَ: فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فُصِّلَتْ: ٤، ٥] وَهَذَا كُلُّهُ عَيْبٌ وَذَمٌّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيمَا ادَّعَوْا أَنَّهُمْ مَمْنُوعُونَ عَنِ الْإِيمَانِ ثُمَّ قَالُوا: بَلْ لَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ الْخَتْمِ وَالْغِشَاوَةِ عَلَى أُمُورٍ أُخَرَ ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَعْرَضُوا وَتَرَكُوا الِاهْتِدَاءَ بِدَلَائِلِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى صَارَ ذَلِكَ كَالْإِلْفِ وَالطَّبِيعَةِ لَهُمْ أَشْبَهَ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ مَنَعَ عَنِ الشَّيْءِ وَصَدَّ عَنْهُ وَكَذَلِكَ هَذَا فِي عُيُونِهِمْ حَتَّى كَأَنَّهَا مَسْدُودَةٌ لَا تُبْصِرُ شَيْئًا وَكَأَنَّ بِآذَانِهِمْ وَقْرًا حَتَّى لَا يَخْلُصَ إِلَيْهَا الذِّكْرُ،

Deriz ki: Bu müreccih o kudrete eklendiğinde, kudretin o eserdeki tesiri ya vacip ya caiz ya da mümteni (imkânsız) olur. İkinci ve üçüncü şıklar bâtıldır; geriye zorunlu olarak birincisi kalır. Caiz olmasının caiz olmadığını söyleyişimizin sebebi şudur: Çünkü şayet caiz olsaydı, aklen kudret ile o müreccihin toplamının bazen o eserle birlikte bulunması, bazen de ondan ayrı bulunması sahih olurdu. Bunun vuku bulduğunu farz edelim; zira caiz olan hiçbir şeyin vukuunu farz etmekten imkânsız bir durum doğmaz. O halde o toplamdan bazen eser meydana gelir, bazen de eser meydana gelmez. Bu iki vakitten birinin o eserin meydana gelmesine tahsis edilmesi, ya kendisine fazladan bir karinenin eklenmesine bağlıdır ya da bağlı değildir. Eğer bağlı olursa, müessir olan o toplam değil, bu ilave karineyle birlikteki toplam olur; halbuki biz o toplamın müstakil olduğunu farz etmiştik, bu ise bir çelişkidir. Ayrıca bu ikinci toplamda da aynı taksim geçerli olur; şayet başka bir kayda bağlı olursa teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Şayet bağlı olmazsa, bu durumda o toplam bazen eserin kaynağı olacak şekilde, bazen de kaynağı olmayacak şekilde hasıl olmuş olur; üstelik iki vakitten biri diğerinden kesinlikle hiçbir şeyle ayrılmamışken! Bu ise mümkünün bir müreccih olmaksızın tercih edilmesini kabul etmek olur ki bu imkânsızdır. Böylece sabit oldu ki, o müreccih hasıl olduğunda o eserin sadır olmasının caiz olması imkânsızdır. Mümteni olamayacağı ise açıktır; aksi takdirde varlığın müreccihi yokluğun müreccihi olurdu ki bu imkânsızdır. İki kısım da bâtıl olunca, varlığın müreccihi hasıl olduğunda, kudretten ve o müreccihten meydana gelen mecmu sebebiyle eserin vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olduğu sabit oldu. Bu sabit olunca cebr görüşü lazım geldi: Çünkü o müreccih hasıl olmadan önce fiilin sudûru mümteni idi, hasıl olduktan sonra ise vacip oldu. Bunu bildiğinde [anlarsın ki], kalpte küfrü zorunlu kılan saikın yaratılması, kalbin mühürlenmesi ve onun imanı kabul etmesine engel olunması demektir. Çünkü Allah Teâlâ, onların iman etmeyeceklerine hükmedince, bunun peşinden bunun için gerektirici sebep mesabesinde olan şeyi zikretmiştir; zira illetin bilinmesi malulün bilinmesini sağlar ve malulün bilgisi ancak illetin bilgisinden elde edildiğinde yetkinleşir. Bütün sonradan olanları (hâdisleri) Allah Teâlâ'ya nispet eden kimsenin kavli budur. Mu'tezile'ye gelince; onlar bu ayeti imandan menetmeye hamletmenin caiz olmadığını söylemişler ve ilk ayette kendilerinden naklettiğimiz vecihlerle delil getirmişlerdir. Burada ayrıca şunu ilave etmişlerdir: Allah Teâlâ kalplerinde imana engel olan bir örtü ve perde bulunduğunu söyleyen kâfirleri yalanlamış ve { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ ... بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “«Kalplerimiz örtülüdür» dediler. Hayır, inkârları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler” [Nisâ: 155] buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: { فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Fakat onların çoğu yüz çevirdi, artık işitmezler. Ve 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir' dediler” [Fussilet: 4-5]. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın, imandan menedildiklerini iddia etmelerinden dolayı onları ayıplaması ve yermesi demektir. Sonra dediler ki: Bilakis hatm ve gışâveyi başka hususlara hamletmek zorunludur. Ardından bu hususta birkaç vecih zikrettiler: Birincisi: Bu kavim Allah Teâlâ'nın delilleriyle hidayet bulmaktan yüz çevirip bunu terk edince ve bu durum kendileri için bir alışkanlık ve tabiat haline gelince, onların durumu bir şeyden menedilen ve engellenen kimsenin durumuna benzedi. Aynı şekilde bu onların gözlerinde de böyledir; sanki gözleri kapanmış da hiçbir şey görmüyor ve kulaklarında bir ağırlık (sağırlık) var da kendilerine zikir ulaşmıyor gibidir.

وَإِنَّمَا أُضِيفَ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ فِي تَمَكُّنِهَا وَقُوَّةِ ثَبَاتِهَا كَالشَّيْءِ الْخِلْقِيِّ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ [النِّسَاءِ: ١٥٥] كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٤] فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ. [التَّوْبَةِ: ٧٧] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَكْفِي فِي حُسْنِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، فَالشَّيْطَانُ هُوَ الْخَاتِمُ فِي الْحَقِيقَةِ أَوِ الْكَافِرُ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا كَانَ هُوَ الَّذِي أَقْدَرَهُ أَسْنَدَ إِلَيْهِ الْخَتْمَ كَمَا يُسْنَدُ الْفِعْلُ إِلَى السَّبَبِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا أَعْرَضُوا عَنِ التَّدَبُّرِ وَلَمْ يُصْغُوا إِلَى الذِّكْرِ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ إِيرَادِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمُ الدَّلَائِلَ أُضِيفُ مَا فَعَلُوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ حُدُوثَهُ إِنَّمَا اتَّفَقَ عِنْدَ إِيرَادِهِ تَعَالَى دَلَائِلَهُ عَلَيْهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] أَيِ ازْدَادُوا بِهَا كُفْرًا إِلَى كُفْرِهِمْ.

Bu durumun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin sebebi ise, bu vasfın yerleşikliğinde ve sebatının gücünde yaratılıştan gelen bir şey gibi olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir, artık iman etmezler” [Nisâ: 155]; { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır! Bilakis kazandıkları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” [Mutaffifîn: 14]; { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Kendisiyle karşılaşacakları güne kadar onların kalplerine nifak yerleştirdi” [Tevbe: 77]. İkincisi: Nispetin güzelliği için en küçük bir sebep bile yeterlidir; hakikatte mühür vuran şeytandır veya kâfirin kendisidir; fakat onu buna muktedir kılan Allah Teâlâ olduğu için, fiilin sebebe isnat edildiği gibi hatm fiilini de O'na isnat etmiştir. Üçüncüsü: Onlar tefekkürden yüz çevirip zikre kulak vermedikleri ve bu durum Allah Teâlâ'nın onlara delilleri getirdiği sırada gerçekleştiği için yaptıkları şey Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir; çünkü bunun meydana gelişi ancak O Teâlâ'nın delillerini onlara getirmesi vaktinde cereyan etmiştir; nitekim Tevbe Suresi'ndeki şu buyruk gibidir: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların murdarlığına murdarlık (inkârlarına inkâr) katmıştır” [Tevbe: 125], yani onun sebebiyle küfürlerine küfür katmışlardır.

وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْكُفْرِ إِلَى حَيْثُ لَمْ يَبْقَ طَرِيقٌ إِلَى تَحْصِيلِ الْإِيمَانِ لَهُمْ إِلَّا بِالْقَسْرِ وَالْإِلْجَاءِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَقَرَّهُمْ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَبْطُلَ التَّكْلِيفُ فَعَبَّرَ عَنْ تَرْكِ الْقَسْرِ وَالْإِلْجَاءِ بِالْخَتْمِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُمُ الَّذِينَ انْتَهَوْا فِي الْكُفْرِ إِلَى حَيْثُ لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ إِلَّا بِالْقَسْرِ وَهِيَ الْغَايَةُ الْقُصْوَى فِي وَصْفِ لَجَاجِهِمْ فِي الْغَيِّ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حِكَايَةً لِمَا كَانَ الْكَفَرَةُ يَقُولُونَهُ تَهَكُّمًا بِهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فُصِّلَتْ: ٥] وَنَظِيرُهُ فِي الْحِكَايَةِ وَالتَّهَكُّمِ قَوْلُهُ: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ [الْبَيِّنَةِ: ١] وَسَادِسُهَا: الْخَتْمُ عَلَى قُلُوبِ الْكُفَّارِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الشَّهَادَةُ مِنْهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وعلى قلوبهم بأنهم لَا تَعِي الذِّكْرَ وَلَا تَقْبَلُ الْحَقَّ، وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ بِأَنَّهَا لَا تُصْغِي إِلَى الْحَقِّ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ أُرِيدُ أَنْ تَخْتِمَ عَلَى/ مَا يَقُولُهُ فُلَانٌ، أَيْ تُصَدِّقُهُ وَتَشْهَدُ بِأَنَّهُ حَقٌّ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُ قَدْ شَهِدَ بِذَلِكَ وَحَفِظَهُ عَلَيْهِمْ.

Dördüncüsü: Onlar küfürde öyle bir dereceye vardılar ki, onlar için imanın elde edilmesine zorlama ve icbar etmekten (mecbur bırakmaktan) başka yol kalmadı; fakat Allah Teâlâ mükellefiyet bozulmasın diye onları buna mecbur etmedi. Zorlama ve icbarı terk etmeyi 'hatm' ile ifade etti; bu, onların küfürde ancak zorlama ile vazgeçebilecekleri bir dereceye vardıklarını bildirmek içindir ki bu da onların sapıklıktaki inatlarının vasfedilmesinde varılan en son noktadır. Beşincisi: Bu, kâfirlerin alay yollu olarak söyledikleri şu sözlerinin bir hikâyesi (nakli) olmasıdır: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” [Fussilet: 5]. Hikâye ve alay kabilinden olmasının benzeri şu ayettir: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar [küfürden] ayrılacak değillerdi” [Beyyine: 1]. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın kâfirlerin kalplerini mühürlemesi, onların iman etmeyeceklerine, kalplerinin zikri kavrayıp hakkı kabul etmeyeceğine ve kulaklarının hakka kulak vermeyeceğine dair O'nun aleyhlerindeki şehadetidir. Nitekim bir kimse arkadaşına: «Filanın söylediğini mühürlemeni (tasdik etmeni) istiyorum» der; yani onu tasdik etmeni ve onun hak olduğuna şahitlik etmeni [ister]. Böylece Allah Teâlâ ilk ayette onların iman etmeyeceklerini haber vermiş, bu ayette de buna şahitlik ettiğini ve bunu onların aleyhine kaydettiğini haber vermiştir.

وَسَابِعُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا جَاءَتْ فِي قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ مِنَ الْكُفَّارِ فَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمْ هَذَا الْخَتْمَ وَالطَّبْعَ فِي الدُّنْيَا عِقَابًا لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ، كَمَا عَجَّلَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْكُفَّارِ عُقُوبَاتٍ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٥] وَقَالَ: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٦] وَنَحْوُ هَذَا مِنَ الْعُقُوبَاتِ الْمُعَجَّلَةِ لِمَا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا مِنَ الْعِبْرَةِ لِعِبَادِهِ وَالصَّلَاحِ لَهُمْ، فَيَكُونُ هَذَا مِثْلَ مَا فُعِلَ بِهَؤُلَاءِ مِنَ الْخَتْمِ وَالطَّبْعِ، إِلَّا أَنَّهُمْ إِذَا صَارُوا بِذَلِكَ إِلَى أَنْ لَا يَفْهَمُوا سَقَطَ عَنْهُمُ التَّكْلِيفُ كَسُقُوطِهِ عَمَّنْ مُسِخَ، وَقَدْ أَسْقَطَ اللَّهُ التَّكْلِيفَ عَمَّنْ يَعْقِلُ بَعْضَ الْعَقْلِ كَمَنْ قَارَبَ الْبُلُوغَ، وَلَسْنَا نُنْكِرُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ فِي قُلُوبِ الْكَافِرِينَ مَانِعًا يَمْنَعُهُمْ عَنِ الْفَهْمِ وَالِاعْتِبَارِ إِذَا عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ أَصْلَحُ لَهُمْ كَمَا قَدْ يَذْهَبُ بِعُقُولِهِمْ وَيُعْمِي أَبْصَارَهُمْ وَلَكِنْ لَا يَكُونُونَ فِي هَذَا الْحَالِ مُكَلَّفِينَ. وَثَامِنُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمُ الْخَتْمَ وَعَلَى أَبْصَارِهِمُ الْغِشَاوَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حَائِلًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ بَلْ يَكُونُ ذَلِكَ كَالْبَلَادَةِ الَّتِي يَجِدُهَا الْإِنْسَانُ فِي قَلْبِهِ وَالْقَذَى فِي عَيْنَيْهِ وَالطَّنِينِ فِي أُذُنِهِ، فَيَفْعَلُ اللَّهُ كُلَّ ذَلِكَ بِهِمْ لِيُضَيِّقَ صُدُورَهُمْ وَيُورِثَهُمُ الْكَرْبَ وَالْغَمَّ فَيَكُونُ ذَلِكَ عُقُوبَةً مَانِعَةً مِنَ الْإِيمَانِ كَمَا قَدْ فَعَلَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَتَاهُوا ثُمَّ يَكُونُ هَذَا الْفِعْلُ فِي بَعْضِ الْكُفَّارِ وَيَكُونُ ذَلِكَ آيَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ وَدَلَالَةً لَهُ كَالرِّجْزِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ حَتَّى اسْتَغَاثُوا مِنْهُ، وَهَذَا كُلُّهُ مُقَيَّدٌ بِمَا يَعْلَمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ أَصْلَحُ لِلْعِبَادِ. وَتَاسِعُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَفْعَلَ هَذَا الْخَتْمَ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا قَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ يُعْمِيهِمْ قَالَ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الْإِسْرَاءِ: ٩٧] وَقَالَ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً [طه: ١٠٢] وَقَالَ: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ [يس: ٦٥] وَقَالَ: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ

Yedincisi: Onlardan bazıları şöyle dedi: Bu ayet kâfirlerden hususi bir topluluk hakkında inmiştir; Allah Teâlâ, kâfirlerin çoğuna dünyada azapları peşinen verdiği gibi, onlara da dünyada peşin bir ceza olarak bu mühürleme ve damgalamayı yapmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “İçinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz; biz de onlara 'Aşağılık maymunlar olun' dedik” [Bakara: 65]; ve şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Orası onlara kırk yıl haram kılındı; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık fasıklar topluluğu için üzülme” [Mâide: 26]. Allah Teâlâ'nın kulları için ibret ve maslahat olduğunu bildiği buna benzer peşin cezalar gibi, bu da onlara yapılan mühürleme ve damgalama gibidir; şu kadar var ki, onlar bununla anlamaz hale gelince, tıpkı sureti değiştirilenlerden (mesh edilenlerden) düştüğü gibi mükellefiyet onlardan düşmüştür. Nitekim Allah Teâlâ, bülûğa yaklaşan kimse gibi aklın bir kısmına sahip olandan da mükellefiyeti düşürmüştür. Biz, kulları için daha maslahat olduğunu bildiğinde, Allah'ın kâfirlerin akıllarını gidermesi ve gözlerini kör etmesi gibi, kalplerinde anlamayı ve ibret almayı engelleyen bir engel yaratmasını inkâr etmeyiz; ancak bu durumda onlar mükellef olmazlar. Sekizincisi: Allah'ın, onların kalplerine mühür ve gözlerine perde koyması, bunun iman ile aralarında bir engel olmaksızın gerçekleşmesi caizdir; bilakis bu, insanın kalbinde hissettiği aptallık, gözlerindeki çapak ve kulağındaki çınlama gibi olur; Allah Teâlâ onların göğüslerini daraltmak, onlara tasa ve keder vermek için bütün bunları onlara yapar, böylece İsrailoğullarına yaptığı ve onların çölde şaşkın dolaştığı gibi, bu da imana engel bir ceza olur; sonra bu fiil kâfirlerin bazısında gerçekleşir ve tıpkı Firavun kavmine inen ve ondan feryat ettikleri azap gibi peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir mucize ve delil olur; bütün bunlar Allah Teâlâ'nın kullar için en maslahat olduğunu bildiği şeyle kayıtlıdır. Dokuzuncusu: Bu mühürlemeyi onlara ahirette yapması caizdir; nitekim onları kör edeceğini haber verip şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet günü onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz” [İsrâ: 97]; ve şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } “O gün mücrimleri gözleri göğermiş olarak toplarız” [Tâhâ: 102]; ve şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” [Yâsîn: 65]; ve şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ }

[الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٠] . وَعَاشِرُهَا: مَا حَكَوْهُ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ- وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَالْقَاضِي- أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ عَلَامَةٌ وَسِمَةٌ يَجْعَلُهَا فِي قَلْبِ الْكُفَّارِ وَسَمْعِهِمْ فَتَسْتَدِلُّ الْمَلَائِكَةُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كُفَّارٌ، وَعَلَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَبَدًا فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَامَةٌ تَعْرِفُ الْمَلَائِكَةُ بِهَا كَوْنَهُمْ مُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ كَمَا قَالَ: أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَحِينَئِذٍ الْمَلَائِكَةُ يُحِبُّونَهُ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ، وَيَكُونُ لِقُلُوبِ الْكُفَّارِ عَلَامَةٌ تَعْرِفُ الْمَلَائِكَةُ بِهَا كَوْنَهُمْ مَلْعُونِينَ عِنْدَ اللَّهِ فَيُبْغِضُونَهُ وَيَلْعَنُونَهُ، وَالْفَائِدَةُ فِي تِلْكَ الْعَلَامَةِ إِمَّا مَصْلَحَةٌ عَائِدَةٌ إِلَى الْمَلَائِكَةِ، لأنهم متى علموا بتلك العلامة كونه كفاراً مَلْعُونًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى صَارَ ذَلِكَ مُنَفِّرًا لَهُمْ عَنِ الْكُفْرِ أَوْ إِلَى الْمُكَلَّفِ، فَإِنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ مَتَى آمَنَ فَقَدْ أَحَبَّهُ أهل السموات صَارَ ذَلِكَ مُرَغِّبًا لَهُ فِي الْإِيمَانِ وَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ مَتَى أَقْدَمَ عَلَى الْكُفْرِ عَرَفَ الْمَلَائِكَةُ مِنْهُ ذَلِكَ فَيُبْغِضُونَهُ وَيَلْعَنُونَهُ صَارَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُ عَنِ الْكُفْرِ. قَالُوا: وَالْخَتْمُ بِهَذَا الْمَعْنَى لَا يُمْنَعُ، لِأَنَّا نَتَمَكَّنُ بَعْدَ خَتْمِ الْكِتَابِ أَنْ نَفُكَّهُ وَنَقْرَأَهُ، وَلِأَنَّ الْخَتْمَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ/ أَنْ يُكْتَبَ عَلَى جَبِينِ الْكَافِرِ أَنَّهُ كَافِرٌ، فَإِذَا لَمْ يَمْنَعُ ذَلِكَ مِنَ الْإِيمَانِ فَكَذَا هَذَا الْكَافِرُ يُمْكِنُهُ أَنْ يُزِيلَ تِلْكَ السِّمَةَ عَنْ قَلْبِهِ بِأَنْ يَأْتِيَ بِالْإِيمَانِ وَيَتْرُكَ الْكُفْرَ. قَالُوا: وَإِنَّمَا خَصَّ الْقَلْبَ وَالسَّمْعَ بِذَلِكَ، لِأَنَّ الْأَدِلَّةَ السَّمْعِيَّةَ لَا تُسْتَفَادُ إِلَّا مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ، وَالْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ لَا تُسْتَفَادُ إِلَّا مِنْ جَانِبِ الْقَلْبِ، وَلِهَذَا خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ. فَإِنْ قِيلَ: فَيَتَحَمَّلُونَ الْغِشَاوَةَ فِي الْبَصَرِ أَيْضًا عَلَى مَعْنَى الْعَلَامَةِ؟ قُلْنَا لَا، لِأَنَّا إِنَّمَا حَمَلْنَا مَا تَقَدَّمَ عَلَى السِّمَةِ وَالْعَلَامَةِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ اللُّغَةِ تَقْتَضِي ذَلِكَ، وَلَا مَانِعَ مِنْهُ فَوَجَبَ إِثْبَاتُهُ. أَمَّا الْغِشَاوَةُ فَحَقِيقَتُهَا الْغِطَاءُ الْمَانِعُ مِنَ الإبصار ومعلوم من حال الكفار خلف ذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَجَازِ، وَهُوَ تَشْبِيهُ حَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ لَا يَنْتَفِعُ بِبَصَرِهِ فِي بَابِ الْهِدَايَةِ. فَهَذَا مَجْمُوعُ أَقْوَالِ النَّاسِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

“Onlar için orada inilti vardır ve onlar orada işitmezler” [Enbiyâ: 100]. Onuncusu: Hasan-ı Basrî'den naklettikleri -ki Ebû Ali el-Cübbâî ve Kâdî'nin de tercihi budur- görüştür: Bundan murat, kâfirlerin kalplerine ve kulaklarına koyduğu bir alamet ve işarettir; melekler bununla onların kâfir olduklarına ve asla iman etmeyeceklerine istidlal ederler. Müminlerin kalplerinde de Allah katında mümin olduklarını meleklerin bileceği bir alametin bulunması uzak değildir; nitekim şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onlar, kalplerine imanı yazdığı kimselerdir” [Mücâdele: 22]. Bu durumda melekler onu sever ve onun için istiğfarda bulunurlar. Kâfirlerin kalplerinde de Allah katında melun olduklarını meleklerin bileceği bir alamet olur; böylece ona buğzeder ve lanet ederler. Bu alametteki fayda ya meleklere dönük bir maslahattır; çünkü onlar bu alametle onun Allah Teâlâ katında lanetlenmiş kâfirler olduğunu bildiklerinde bu durum onları küfürden nefret ettirici olur; ya da mükellefe dönük bir maslahattır; zira o, iman ettiğinde sema ehlinin kendisini seveceğini bilirse bu onu imana teşvik eder; küfre yöneldiğinde ise meleklerin bunu kendisinden bilip kendisine buğzedip lanet edeceklerini bilirse bu onu küfürden caydırıcı olur. Dediler ki: Bu manadaki mühürleme [imana] engel değildir; çünkü biz mektubu mühürledikten sonra da mührü açıp okuyabiliriz; ayrıca mühür, kâfirin alnına kâfir yazılması gibidir; mademki bu imana engel değildir, aynı şekilde bu kâfir de iman edip küfrü terk etmek suretiyle o alameti kalbinden silebilir. Dediler ki: Kalbi ve kulağı buna tahsis etmesinin sebebi şudur: Sem'î (naklî) deliller ancak kulak cihetinden, aklî deliller ise ancak kalp tarafından elde edilir; bu sebeple ikisini zikretmiştir. Şayet: «Görme duyusundaki perdeyi de alamet manasına hamlederler mi?» denilirse, deriz ki: Hayır; çünkü biz öncekileri alamet ve işaret manasına hamlettik, zira dilin hakikati bunu iktiza etmektedir ve buna bir engel de yoktur, dolayısıyla bunu ispat etmek vacip olmuştur. Gışâveye (perdeye) gelince; onun hakikati görmeyi engelleyen örtüdür; kâfirlerin durumunun ise bunun aksine olduğu bilinmektedir; o halde bunu mecaza hamletmek zorunludur; o da onların durumunu hidayet hususunda gözünden faydalanamayan kimsenin durumuna benzetmektir. İşte bu konuda insanların görüşlerinin toplamı bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَلْفَاظُ الْوَارِدَةُ فِي الْقُرْآنِ الْقَرِيبَةُ مِنْ مَعْنَى الْخَتْمِ هِيَ: الطَّبْعُ، وَالْكِنَانُ، وَالرَّيْنُ عَلَى الْقَلْبِ، وَالْوَقْرُ فِي الْآذَانِ، وَالْغِشَاوَةُ فِي الْبَصَرِ ثُمَّ الْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي ذَلِكَ مُخْتَلِفَةٌ فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَرَدَتْ دَلَالَةٌ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ قَالَ: كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٤] وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً [الْأَنْعَامِ: ٢٥] وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ [التَّوْبَةِ: ٨٧] بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ [النِّسَاءِ:

Üçüncü Mesele: Kur'an'da geçen ve hatm manasına yakın olan lafızlar şunlardır: Tab' (طَبْع), kinân (كِنَان), kalbin pas tutması (رَيْن), kulaklardaki ağırlık/sağırlık (وَقْر) ve gözdeki perdedir (غِشَاوَة). Sonra bu konuda gelen ayetler muhteliftir: Birinci kısım: Bu şeylerin meydana geldiğine dair deliller varit olmuştur; Allah şöyle buyurmuştur: { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Hayır! Bilakis kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” [Mutaffifîn: 14]; { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” [En'âm: 25]; { وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalpleri mühürlendi” [Tevbe: 87]; { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [Nisâ:

١٥٥] فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ [فُصِّلَتْ: ٤] لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا [يس: ٧٠] إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ [النمل: ٨٠] أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ [النَّحْلِ: ٢١] فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَةِ: ١٠] وَالْقِسْمُ الثَّانِي: وَرَدَتْ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا مَانِعَ الْبَتَّةَ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧١] وَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، وَصَارَ كُلُّ قِسْمٍ مِنْهُمَا مُتَمَسَّكًا لِطَائِفَةٍ، فَصَارَتِ الدَّلَائِلُ السَّمْعِيَّةُ لِكَوْنِهَا مِنَ الطَّرَفَيْنِ وَاقِعَةً فِي حَيِّزِ التَّعَارُضِ. أَمَّا الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ فَهِيَ الَّتِي سَبَقَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَائِلِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَأَكْثَرِهَا شَعَبًا وَأَشَدِّهَا شَغَبًا، وَيُحْكَى أَنَّ الْإِمَامَ أَبَا الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيَّ سُئِلَ عَنْ تَكْفِيرِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ لَا، لِأَنَّهُمْ نَزَّهُوهُ، فَسُئِلَ عَنْ أَهْلِ السُّنَّةِ فَقَالَ لَا، لِأَنَّهُمْ عَظَّمُوهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَا طَلَبَ إِلَّا إِثْبَاتَ جَلَالِ اللَّهِ وَعُلُوِّ كِبْرِيَائِهِ، إِلَّا أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ وَقَعَ نَظَرُهُمْ عَلَى الْعَظَمَةِ فَقَالُوا: يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُوجِدَ وَلَا مُوجِدَ سِوَاهُ، وَالْمُعْتَزِلَةُ وَقَعَ نَظَرُهُمْ عَلَى الْحِكْمَةِ فَقَالُوا لَا يَلِيقُ

155]; { فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “Fakat onların çoğu yüz çevirdi, artık işitmezler” [Fussilet: 4]; { لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا } “Diri olan kimseyi uyarsın diye” [Yâsîn: 70]; { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin, sağırlara da çağrıyı duyuramazsın” [Neml: 80]; { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } “Onlar ölülerdir, diri değillerdir” [Nahl: 21]; { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” [Bakara: 10]. İkinci kısım: Kesinlikle hiçbir engelin bulunmadığına dair delil varit olmuştur: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanların iman etmesine hiçbir engel yoktu” [İsrâ: 94]; { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” [Kehf: 29]; { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez” [Bakara: 286]; { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Din hususunda üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [Hac: 78]; { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara: 28]; { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Niçin hakkı bâtıla karıştırıyorsunuz?” [Âl-i İmrân: 71]. Kur'an bu iki kısımla doludur ve her iki kısım da bir fırkanın tutanağı haline gelmiştir; böylece naklî deliller iki taraftan da var olduğu için teâruz (çelişki) sahasına düşmüştür. Aklî delillere gelince; onlar daha önce işaret edilenlerdir. Hülasa, bu mesele İslâmî meselelerin en büyüklerinden, kolları en çok ve münakaşası en şiddetli olanlarındandır. Rivayet edilir ki İmam Ebu'l-Kâsım el-Ensârî'ye bu meselede Mu'tezile'nin tekfiri soruldu; o: «Hayır, çünkü onlar O'nu tenzih ettiler» dedi. Ehl-i Sünnet sorulduğunda ise: «Hayır, çünkü onlar O'nu tazim ettiler» dedi. Mana şudur ki: Her iki fırka da Allah'ın celâlini ve kibriyasının yüceliğini ispat etmekten başka bir şey talep etmemiştir; ancak Ehl-i Sünnet'in nazarı azamete yönelmiş ve: «Yaratan O olmalıdır ve O'ndan başka yaratıcı yoktur» demişlerdir. Mu'tezile'nin nazarı ise hikmete yönelmiş ve: «O'nun celâl

بجلال حضرته هذه القبائح، وأقول: هاهنا سِرٌّ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ إِثْبَاتَ الْإِلَهِ يُلْجِئُ إِلَى الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ، لِأَنَّ الْفَاعِلِيَّةَ لَوْ لَمْ تَتَوَقَّفْ عَلَى الدَّاعِيَةِ لَزِمَ وُقُوعُ الْمُمْكِنِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ، وَهُوَ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَلَوْ تَوَقَّفَتْ لَزِمَ الْجَبْرُ. وَإِثْبَاتُ الرَّسُولِ يُلْجِئُ إِلَى الْقَوْلِ بالقدرة. بل هاهنا سِرٌّ آخَرُ هُوَ فَوْقَ الْكُلِّ، وَهُوَ أَنَّا لَمَّا رَجَعْنَا إِلَى الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ وَالْعَقْلِ الْأَوَّلِ وَجَدْنَا أَنَّ مَا اسْتَوَى الْوُجُودُ وَالْعَدَمُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ لَا يَتَرَجَّحُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَهَذَا يَقْتَضِي الْجَبْرَ، وَنَجِدُ أَيْضًا تَفْرِقَةً بَدِيهِيَّةً بَيْنَ الْحَرَكَاتِ الِاخْتِيَارِيَّةِ وَالْحَرَكَاتِ الِاضْطِرَارِيَّةِ وَجَزْمًا بَدِيهِيًّا بِحُسْنِ الْمَدْحِ وَقُبْحِ الذَّمِّ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي مَذْهَبَ الْمُعْتَزِلَةِ، فَكَأَنَّ/ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ وَقَعَتْ فِي حَيِّزِ التَّعَارُضِ بِحَسَبِ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ، وَبِحَسَبِ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ، وَبِحَسَبِ تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى نَظَرًا إِلَى قُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَبِحَسَبِ التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ وَبِحَسَبِ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ، فَلِهَذِهِ الْمَآخِذِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا وَالْأَسْرَارِ الَّتِي كَشَفْنَا عَنْ حَقَائِقِهَا صَعُبَتِ الْمَسْأَلَةُ وَغَمُضَتْ وَعَظُمَتْ، فَنَسْأَلُ اللَّهَ الْعَظِيمَ أَنْ يُوَفِّقَنَا لِلْحَقِّ وَأَنْ يَخْتِمَ عَاقِبَتَنَا بِالْخَيْرِ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ.

makamına bu çirkinlikler yakışmaz» demişlerdir. Ben derim ki: Burada başka bir sır daha vardır: O da şudur ki, İlah'ı ispat etmek cebr görüşüne mecbur bırakır; çünkü faillik dâiyeye (saike) bağlı olmasaydı mümkünün bir müreccih olmaksızın vuku bulması gerekirdi ki bu da Sâniin nefyidir; eğer bağlı olursa cebr gerekir. Resul'ü ispat etmek ise kudret [ve ihtiyar] görüşüne mecbur bırakır. Hatta burada hepsinin üstünde başka bir sır daha vardır: Biz selim fıtrata ve ilk akla başvurduğumuzda, varlığı ile yokluğu eşit olan şeyin bir müreccih olmaksızın diğerine tercih edilemeyeceğini görürüz; bu ise cebri gerektirir. Yine ihtiyarî hareketler ile ıztırârî hareketler arasında apaçık bedihî bir fark ve övgünün güzelliği, yerginin çirkinliği, emir ve nehiy hususunda bedihî bir kesinlik buluruz; bu da Mu'tezile'nin mezhebini iktiza eder. Sanki bu mesele, zarûrî ilimler bakımından da nazarî ilimler bakımından da Allah Teâlâ'nın kudretine ve hikmetine nazar ederek tazimi bakımından da tevhid ve tenzih bakımından da sem'î (naklî) deliller bakımından da bir teâruz (çelişki) sahasında vuku bulmuştur. İşte açıkladığımız bu dayanaklar ve hakikatlerini keşfettiğimiz bu sırlar sebebiyledir ki bu mesele zorlaşmış, kapalı kalmış ve büyümüştür. Yüce Allah'tan bizi hakka muvaffak kılmasını ve akıbetimizi hayırla mühürlemesini dileriz. Âmin, ey Âlemlerin Rabbi!

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: اللَّفْظُ يحتمل أن تكون الأسماء دَاخِلَةً فِي حُكْمِ الْخَتْمِ، وَفِي حُكْمِ التَّغْشِيَةِ، إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى دُخُولُهَا فِي حُكْمِ الْخَتْمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] وَلِوَقْفِهِمْ عَلَى سَمْعِهِمْ دُونَ قُلُوبِهِمْ.

Dördüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi dedi ki: Lafız, kulakların (es-Sem') hatm hükmüne girmesine de tegşiye (örtme) hükmüne girmesine de ihtimallidir; ancak hatm hükmüne dahil olması daha evladır; zira Allah Teâlâ: { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } “Kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözünün üzerine de bir perde çekmiştir” [Câsiye: 23] buyurmuştur ve kıraat imamlarının kalplerinde değil kulaklarında vakf yapmaları (durmaları) sebebiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْفَائِدَةُ فِي تَكْرِيرِ الْجَارِّ فِي قَوْلِهِ: وَعَلى سَمْعِهِمْ أَنَّهَا لَمَّا أُعِيدَتْ لِلْأَسْمَاعِ كَانَ أَدَلَّ عَلَى شِدَّةِ الْخَتْمِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ.

Beşinci Mesele: { وَعَلى سَمْعِهِمْ } kavlindeki cer edatının (عَلَى) tekrar edilmesindeki fayda şudur: Kulaklar için tekrar edildiğinde, iki mahalde de mühürlemenin şiddetine daha çok delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنَّمَا جَمَعَ الْقُلُوبَ وَالْأَبْصَارَ وَوَحَّدَ السَّمْعَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ وَحَّدَ السَّمْعَ، لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ سَمْعًا وَاحِدًا، كَمَا يُقَالُ: أَتَانِي بِرَأْسِ الْكَبْشَيْنِ، يَعْنِي رَأْسَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، كَمَا وَحَّدَ الْبَطْنَ فِي قَوْلِهِ: «كُلُوا فِي بَعْضِ بَطْنِكُمُو تَعِيشُوا» يَفْعَلُونَ ذَلِكَ إِذَا أَمِنُوا اللَّبْسَ، فَإِذَا لَمْ يُؤْمَنْ كقولك. فرشهم وَثَوْبُهُمْ وَأَنْتَ تُرِيدُ الْجَمْعَ رَفَضُوهُ. الثَّانِي: أَنَّ السَّمْعَ مَصْدَرٌ فِي أَصْلِهِ، وَالْمَصَادِرُ لَا تُجْمَعُ يُقَالُ: رَجُلَانِ صَوْمٌ، وَرِجَالُ صَوْمٌ، فَرُوعِيَ الْأَصْلُ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ جَمْعُ الْأُذُنِ فِي قَوْلِهِ: وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فُصِّلَتْ: ٥] الثَّالِثُ: أَنْ نُقَدِّرَ مُضَافًا مَحْذُوفًا أَيْ وَعَلَى حَوَاسِّ سَمْعِهِمْ. الرَّابِعُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُ وَحَّدَ لَفْظَ السَّمْعِ إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْجَمْعُ أَيْضًا، قَالَ تَعَالَى: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [البقرة: ٢٥٧] عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ [الْمَعَارِجِ: ٣٧] قَالَ الرَّاعِي:

Altıncı Mesele: Kalpleri ve gözleri çoğul yapıp kulağı tekil getirmesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Kulağı tekil getirdi, çünkü onlardan her birinin bir tek işitmesi (kulağı) vardır; nitekim «Bana iki koçun başını getirdi» denilir, yani her birinin başını kasteder. Tıpkı şu sözde karnı tekil getirdiği gibi: «Yaşayasınız diye karnınızın bir kısmıyla yiyiniz.» Karışıklıktan emin olduklarında bunu yaparlar; fakat karışıklıktan emin olunmadığında, çoğul kastettiğin halde «Onların yatağı ve onların elbisesi» demen gibi, [tekil getirmeyi] terk ederler. İkincisi: es-Sem' kelimesi aslında bir mastardır ve mastarlar çoğul yapılmaz; «İki adam oruçtur (savm)», «Adamlar oruçtur (savm)» denilir; böylece asıl gözetilmiştir. { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } “Ve kulaklarımızda bir ağırlık vardır” [Fussilet: 5] ayetinde kulağın çoğul (âzân) getirilmesi buna delalet eder. Üçüncüsü: Hazfedilmiş bir muzaf takdir ederiz; yani «onların işitme duyuları üzerine» [demektir]. Dördüncüsü: Sîbeveyhi dedi ki: O, sem' lafzını tekil kıldı; ancak ondan öncekini ve sonrakini çoğul lafızla zikretti; bu da ondan muradın da çoğul olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan nura çıkarır” [Bakara: 257]; { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ } “Sağdan ve soldan” [Meâric: 37] buyurmuştur. er-Râî şöyle demiştir:

بها جيف الحيدى فَأَمَّا عِظَامُهَا ... فَبِيضٌ وَأَمَّا جِلْدُهَا فَصَلِيبُ

«Orada deve leşleri vardır; kemiklerine gelince / Bembeyazdır, derisi ise serttir.»

وَإِنَّمَا أَرَادَ جُلُودَهَا، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ (وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ) .

Halbuki o onların derilerini (çoğul) kastetmiştir. İbn Ebî Able ise (وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ) şeklinde [çoğul] okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: السَّمْعُ أَفْضَلُ مِنَ الْبَصَرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَيْثُ ذَكَرَهُمَا قَدَّمَ السَّمْعَ عَلَى الْبَصَرِ، وَالتَّقْدِيمُ دَلِيلٌ عَلَى التَّفْضِيلِ، وَلِأَنَّ السَّمْعَ شَرْطُ النُّبُوَّةِ بخلاف البصر، ولذلك ما بعث الله رَسُولًا أَصَمَّ، وَقَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ كَانَ مُبْتَلًى بِالْعَمَى، وَلِأَنَّ بِالسَّمْعِ تَصِلُ نَتَائِجُ عُقُولِ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ، فَالسَّمْعُ كَأَنَّهُ سَبَبٌ لِاسْتِكْمَالِ الْعَقْلِ بِالْمَعَارِفِ، وَالْبَصَرُ لَا يُوقِفُكَ إِلَّا عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ، وَلِأَنَّ السَّمْعَ مُتَصَرِّفٌ فِي الْجِهَاتِ السِّتِّ بِخِلَافِ الْبَصَرِ، وَلِأَنَّ السَّمْعَ مَتَّى بَطَلَ بَطَلَ النُّطْقُ، وَالْبَصَرُ إِذَا بَطَلَ لَمْ يَبْطُلِ

Yedinci Mesele: İnsanlardan bazıları: «İşitme, görmeden daha üstündür; çünkü Allah Teâlâ ikisini zikrettiği her yerde işitmeyi görmeden önce zikretmiştir; öne alma ise üstünlüğe delildir. Ayrıca işitme peygamberliğin şartıdır, görme ise böyle değildir; bu sebeple Allah hiçbir sağır resul göndermemiştir, halbuki aralarında görme engeline müptela olanlar bulunmuştur. Yine işitme vasıtasıyla bazılarının akıllarının neticeleri diğerlerine ulaşır; dolayısıyla işitme, sanki aklın marifetlerle kemale ermesinin sebebidir; görme ise seni sadece hissedilen şeylere muttali kılar. Ayrıca işitme, görmenin aksine altı yönde tasarruf eder. Yine işitme iptal olduğunda konuşma da iptal olur; görme iptal olduğunda ise

النُّطْقُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَدَّمَ الْبَصَرَ، لِأَنَّ آلَةَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ أَشْرَفُ، وَلِأَنَّ مُتَعَلِّقَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ هُوَ النُّورُ، وَمُتَعَلِّقَ الْقُوَّةِ السَّامِعَةِ الرِّيحُ.

konuşma iptal olmaz» demiştir. Onlardan bazıları da görmeyi öne geçirmiştir; zira görme kuvvetinin aleti daha şereflidir; ayrıca görme kuvvetinin taalluk ettiği şey nurdur, işitme kuvvetinin taalluk ettiği şey ise havadır (rüzgârdır).

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الْعِلْمِ هُوَ الْقَلْبُ. وَاسْتَقْصَيْنَا بَيَانَهُ فِي قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣] فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ.

Sekizinci Mesele: Allah'ın { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” buyruğu, ilmin mahallinin kalp olduğuna delalet eder. Bunun beyanını Şuarâ Suresi'ndeki { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ: 193] ayetinde etraflıca açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الْبَصَرُ نُورُ الْعَيْنِ وَهُوَ مَا يُبْصِرُ بِهِ الرَّائِي وَيُدْرِكُ الْمَرْئِيَّاتِ، كَمَا أَنَّ الْبَصِيرَةَ نُورُ الْقَلْبِ، وَهُوَ مَا يستبصر به ويتأمل، فكأنما جَوْهَرَانِ لَطِيفَانِ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمَا آلَتَيْنِ لِلْأَبْصَارِ وَالِاسْتِبْصَارِ، أَقُولُ: إِنَّ أَصْحَابَهُ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا يَرْضَوْنَ مِنْهُ بِهَذَا الْكَلَامِ: وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي الْإِبْصَارِ يَسْتَدْعِي أَبْحَاثًا غَامِضَةً لَا تَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ.

Dokuzuncu Mesele: el-Keşşâf sahibi dedi ki: Basar (göz/görme) gözün nurudur; o, görenin onunla gördüğü ve görülen şeyleri idrak ettiği şeydir; nitekim basîret de kalbin nurudur ve insanın onunla gerçeği gördüğü ve tefekkür ettiği şeydir. Sanki bunlar iki latif cevherdir ki, Allah Teâlâ ikisinde görmek ve basîretle idrak etmek için iki alet yaratmıştır. Ben derim ki: Mu'tezile'den olan arkadaşları onun bu sözünden razı olmazlar; görme hakkındaki tahkiki söz, bu makama uygun olmayan kapalı araştırmaları gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قُرِئَ غِشاوَةٌ بِالْكَسْرِ وَالنَّصْبِ، وَغُشَاوَةٌ بِالضَّمِّ وَالرَّفْعِ، وَغَشَاوَةً بِالْفَتْحِ وَالنَّصْبِ، وَغِشْوَةٌ بِالْكَسْرِ وَالرَّفْعِ، وَغَشْوَةٌ بِالْفَتْحِ وَالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ، وغشاوة بالعين غير المعجمة والرفع من الغشا، وَالْغِشَاوَةُ هِيَ الْغِطَاءُ، وَمِنْهُ الْغَاشِيَةُ، وَمِنْهُ غُشِيَ عَلَيْهِ إِذَا زَالَ عَقْلُهُ وَالْغَشَيَانُ كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ.

Onuncu Mesele: Bu kelime; kesre ve nasb ile (غِشَاوَةً), damme ve ref ile (غُشَاوَةٌ), fetha ve nasb ile (غَشَاوَةً), kesre ve ref ile (غِشْوَةٌ), fetha, ref ve nasb ile (غَشْوَةٌ / غَشْوَةً) ve noktasız ayın ve ref ile el-Gaşâ'dan (عِشَاوَةٌ) okunmuştur. el-Gışâve örtü demektir; el-Gâşiye de bundandır. Aklı gittiğinde «غُشِيَ عَلَيْهِ» (bayıldı) denilmesi de bundandır ve el-Gaşeyân cima için bir kinayedir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: الْعَذَابُ مِثْلُ النَّكَالِ بِنَاءً وَمَعْنًى، لِأَنَّكَ تَقُولُ أَعْذَبَ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا أَمْسَكَ عَنْهُ، كَمَا تَقُولُ نَكَلَ عَنْهُ، ومنه العذاب، لِأَنَّهُ يَقْمَعُ الْعَطَشَ وَيَرْدَعُهُ بِخِلَافِ الْمِلْحُ فَإِنَّهُ يَزِيدُهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ تَسْمِيَتُهُمْ إِيَّاهُ نُقَاخًا، لِأَنَّهُ يَنْقَخُ الْعَطَشَ أَيْ يَكْسِرُهُ، وَفُرَاتًا لِأَنَّهُ يَرْفُتُهُ عَنِ الْقَلْبِ، ثُمَّ اتُّسِعَ فِيهِ فَسُمِّيَ كُلُّ أَلَمٍ فَادِحٍ عَذَابًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَكَالًا أَيْ عِقَابًا يَرْتَدِعُ بِهِ الْجَانِي عَنِ الْمُعَاوَدَةِ، والفرق بين العظيم والكبير: أَنَّ الْعَظِيمَ نَقِيضُ الْحَقِيرِ، وَالْكَبِيرَ نَقِيضُ الصَّغِيرِ، فَكَأَنَّ الْعَظِيمَ فَوْقَ الْكَبِيرِ، كَمَا أَنَّ الْحَقِيرَ دُونَ الصَّغِيرِ، وَيُسْتَعْمَلَانِ فِي الْجُثَثِ وَالْأَحْدَاثِ جَمِيعًا، تَقُولُ: رَجُلٌ عَظِيمٌ وَكَبِيرٌ تُرِيدُ جُثَّتَهُ أَوْ خَطَرَهُ، وَمَعْنَى التَّنْكِيرِ أَنَّ عَلَى أَبْصَارِهِمْ نَوْعًا مِنَ الْأَغْطِيَةِ غَيْرَ مَا يَتَعَارَفُهُ النَّاسُ، وَهُوَ غِطَاءُ التَّعَامِي عَنْ آيَاتِ اللَّهِ، وَلَهُمْ مِنْ بَيْنِ الْآلَامِ الْعِظَامِ نَوْعٌ عَظِيمٌ لَا يَعْلَمُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.

On Birinci Mesele: Azap (el-Azâb), kalıp ve mana bakımından nekâl (ibretlik ceza) gibidir; çünkü bir şeyden vazgeçtiğinde «أَعْذَبَ عَنِ الشَّيْءِ» dersin, tıpkı «نَكَلَ عَنْهُ» dediğin gibi. [Tatlı suya] el-Azb denilmesi de bundandır; zira o susuzluğu kırar ve defeder; tuzlu su ise bunun aksine susuzluğu artırır. Arapların tatlı suya, susuzluğu yarıp kırdığı için 'nukâh', kalpten susuzluğu söküp attığı için de 'furât' adını vermeleri buna delalet eder. Sonra lafız genişletilerek, tekrar işlemekten suçluyu caydıran bir nekâl (ceza) olmasa bile her ağır eleme azap denilmiştir. Azîm ile kebîr arasındaki fark şudur: Azîm hakîrin (küçüğün/değersizin) zıddıdır; kebîr ise sagîrin (küçüğün) zıddıdır; dolayısıyla sanki azîm kebîrin üstündedir, nitekim hakîr de sagîrin altındadır. İkisi hem cisimlerde hem de olaylarda birlikte kullanılır; cüssesini veya kadrini kastettiğinde «adam azîmdir ve kebîrdir» dersin. Nekre kılınmasının manası ise şudur: Onların gözleri üzerinde insanların bildiği örtülerden başka bir tür örtü vardır ki o da Allah'ın ayetlerine karşı körleşme örtüsüdür; onlar için büyük elemler arasından mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği pek büyük bir tür elem vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَعْذِيبُ الْكُفَّارِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا يَحْسُنُ وفسروا قوله: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ بِأَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ ذَلِكَ لَكِنَّ كَرَمَهُ يُوجِبُ عَلَيْهِ العفو، ولنذكر هاهنا دَلَائِلَ الْفَرِيقَيْنِ، أَمَّا الَّذِينَ لَا يُجَوِّزُونَ التَّعْذِيبَ فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِأُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ التَّعْذِيبَ ضَرَرٌ خَالٍ عَنْ جِهَاتِ الْمَنْفَعَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَبِيحًا، أَمَّا أَنَّهُ ضَرَرٌ فَلَا شَكَّ، وَأَمَّا أَنَّهُ خَالٍ عَنْ جِهَاتِ الْمَنْفَعَةِ، فَلِأَنَّ تِلْكَ الْمَنْفَعَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ عَائِدَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَعَالٍ عَنِ النَّفْعِ وَالضَّرَرِ بِخِلَافِ الْوَاحِدِ مِنَّا فِي الشَّاهِدِ، فَإِنَّ عَبْدَهُ إِذَا أَسَاءَ إِلَيْهِ أَدَّبَهُ، لِأَنَّهُ يَسْتَلِذُّ بِذَلِكَ التَّأْدِيبِ لِمَا كَانَ فِي قَلْبِهِ مِنْ حُبِّ الِانْتِقَامِ وَلِأَنَّهُ إِذَا أَدَّبَهُ فَإِنَّهُ يَنْزَجِرُ بَعْدَ ذَلِكَ عَمَّا يَضُرُّهُ. وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ تِلْكَ الْمَنْفَعَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ عَائِدَةً إِلَى الْمُعَذَّبِ أَوْ إِلَى غَيْرِهِ أَمَّا إِلَى الْمُعَذَّبِ فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْإِضْرَارَ لَا يَكُونُ عَيْنَ الِانْتِفَاعِ وَأَمَّا إِلَى غَيْرِهِ فَمُحَالٌ، لِأَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ مِنْ إِيصَالِ النَّفْعِ، فَإِيصَالُ الضَّرَرِ إِلَى شَخْصٍ لِغَرَضِ إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَى شَخْصٍ آخَرَ تَرْجِيحٌ لِلْمَرْجُوحِ عَلَى الرَّاجِحِ، وَهُوَ بَاطِلٌ وَأَيْضًا فَلَا مَنْفَعَةَ يُرِيدُ اللَّهُ تَعَالَى إِيصَالَهَا إِلَى أَحَدٍ إِلَّا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ الِاتِّصَالِ مِنْ غَيْرِ تَوْسِيطِ الْإِضْرَارِ بِالْغَيْرِ، / فَيَكُونُ تَوْسِيطُ ذَلِكَ الْإِضْرَارِ عَدِيمَ الْفَائِدَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ التَّعْذِيبَ ضَرَرٌ خالٍ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ الْمَنْفَعَةِ وَأَنَّهُ مَعْلُومُ الْقُبْحِ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، بَلْ قُبْحُهُ أَجْلَى فِي الْعُقُولِ مِنْ قُبْحِ الْكَذِبِ الَّذِي

On İkinci Mesele: Müslümanlar, kâfirlere azap etmenin Allah Teâlâ'dan güzel/caiz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bazıları ise bunun güzel olmadığını söylemiş ve: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlar için büyük bir azap vardır” kavlini, «Bunu hak ederler, fakat O'nun keremi affetmesini vacip kılar» şeklinde tefsir etmişlerdir. Burada iki tarafın delillerini zikredelim: Azabı caiz görmeyenler birkaç hususa tutunmuşlardır: Birincisi: Bu azaplandırma fayda yönlerinden yoksun bir zarardır; dolayısıyla çirkin olması vaciptir. Zarar olduğunda şüphe yoktur. Fayda yönlerinden yoksun olmasına gelince; çünkü o fayda ya Allah Teâlâ'ya dönecektir ya da başkasına. Birincisi bâtıldır; çünkü O Sübhânehu, şahit aleminde (dünyada) bizden olan bir kimsenin aksine faydadan ve zarardan münezzehtir; zira efendi, kölesi kendisine kötülük yaptığında onu cezalandırır, çünkü kalbindeki intikam sevgisi sebebiyle o cezalandırmadan lezzet alır ve onu cezalandırdığında bundan sonra kendisine zarar verecek şeylerden vazgeçeceği için bunu yapar. İkincisi de bâtıldır; zira o fayda ya azap edilene dönecektir ya da başkasına. Azap edilene dönmesi imkânsızdır, çünkü zarar vermek faydalanmanın bizzat kendisi olamaz. Başkasına dönmesi de imkânsızdır; zira zararı defetmek faydayı ulaştırmaktan gözetime daha layıktır; dolayısıyla başka bir şahsa fayda ulaştırmak maksadıyla bir şahsa zarar ulaştırmak, mercuhu racihe tercih etmektir ki bu bâtıldır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın bir kimseye ulaştırmayı dilediği hiçbir fayda yoktur ki, O Teâlâ başkasına zarar vermeyi aracı kılmaksızın bu ulaştırmaya kadir olmasın; o halde bu zararı aracı kılmak faydasız olur. Böylece sabit oldu ki azap etmek bütün menfaat cihetlerinden yoksun bir zarardır ve onun çirkinliği aklın bedahetiyle bilinmektedir; hatta onun çirkinliği akıllarda, zararsız olan yalanın ve

لَا يَكُونُ ضَارًّا، وَالْجَهْلُ الَّذِي لَا يَكُونُ ضَارًّا، بَلْ مِنْ قُبْحِ الْكَذِبِ الضَّارِّ وَالْجَهْلِ الضَّارِّ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْكَذِبَ الضَّارَّ وَسِيلَةٌ إِلَى الضَّرَرِ وَقُبْحُ مَا يَكُونُ وَسِيلَةً إِلَى الضَّرَرِ، دون قبح نَفْسِ الضَّرَرِ، وَإِذَا ثَبَتَ قُبْحُهُ امْتَنَعَ صُدُورُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ حَكِيمٌ وَالْحَكِيمُ لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يُؤْمَنُ عَلَى مَا قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٦] إِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى كُلِّفَ الْكَافِرُ لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ إِلَّا الْعِصْيَانُ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْعِصْيَانُ سَبَبًا لِلْعِقَابِ لَكَانَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ مُسْتَعْقِبًا لِاسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ، إِمَّا لِأَنَّهُ تَمَامُ الْعِلَّةِ، أَوْ لِأَنَّهُ شَطْرُ الْعِلَّةِ، وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَذَلِكَ التَّكْلِيفُ أَمْرٌ مَتَى حَصَلَ حَصَلَ عَقِيبَهُ لَا مَحَالَةَ الْعِقَابُ، وَمَا كَانَ مُسْتَعْقِبًا لِلضَّرَرِ الْخَالِي عَنِ النَّفْعِ كَانَ قَبِيحًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ قَبِيحًا، وَالْقَبِيحُ لَا يَفْعَلُهُ الحكيم، فلم يبق هاهنا إِلَّا أَحَدُ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يُقَالَ لَمْ يُوجَدْ هَذَا التَّكْلِيفُ أَوْ إِنْ وُجِدَ لَكِنَّهُ لَا يَسْتَعْقِبُ الْعِقَابَ، وَكَيْفَ كَانَ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يُقَالَ خَلَقَ الْخَلْقَ لِلْإِنْفَاعِ، أَوْ لِلْإِضْرَارِ، أَوْ لَا لِلْإِنْفَاعِ وَلَا لِلْإِضْرَارِ، فَإِنْ خَلَقَهُمْ لِلْإِنْفَاعِ وَجَبَ أَنْ لَا يُكَلِّفَهُمْ مَا يُؤَدِّي بِهِ إِلَى ضِدِّ مَقْصُودِهِ مَعَ عِلْمِهِ بِكَوْنِهِ كَذَلِكَ، وَلَمَّا عَلِمَ إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْعِصْيَانِ لَوْ كَلَّفَهُمْ كَانَ التَّكْلِيفُ فِعْلًا يُؤَدِّي بِهِمْ إِلَى الْعِقَابِ، فَإِذَا كَانَ قَاصِدًا لِإِنْفَاعِهِمْ وَجَبَ أَنْ لَا يُكَلِّفَهُمْ، وَحَيْثُ كَلَّفَهُمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِصْيَانَ لَا يَكُونُ سَبَبًا لِاسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ، وَلَا جَائِزَ أَنْ يُقَالَ. خَلَقَهُمْ لَا لِلْإِنْفَاعِ وَلَا لِلْإِضْرَارِ، لِأَنَّ التَّرْكَ عَلَى الْعَدَمِ يَكْفِي فِي ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ عَبَثًا، وَلَا جَائِزَ أَنْ يُقَالَ: خَلَقَهُمْ لِلْإِضْرَارِ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يَكُونُ رَحِيمًا كَرِيمًا، وَقَدْ تَطَابَقَتِ الْعُقُولُ وَالشَّرَائِعُ عَلَى كَوْنِهِ رَحِيمًا كَرِيمًا، وَعَلَى أَنَّهُ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْعِقَابِ.

zararsız olan cehaletin çirkinliğinden, hatta zararlı olan yalanın ve zararlı olan cehaletin çirkinliğinden bile daha açıktır; çünkü o zararlı yalan zarara bir vesiledir; zarara vesile olanın çirkinliği ise zararın bizzat kendisinin çirkinliğinden aşağıdadır. Çirkinliği sabit olunca, Allah Teâlâ'dan sadır olması imkânsız olur; çünkü O Hakîm'dir, Hakîm ise çirkin fiil işlemez. İkincisi: O Teâlâ, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, iman etmezler” [Bakara: 6] buyurduğu üzere kâfirin iman etmeyeceğini bilmekteydi. Bu sabit olunca, kâfir mükellef tutulduğunda ondan isyandan başka bir şeyin zuhur etmeyeceği de sabit olur. Şayet bu isyan cezalandırmanın sebebi olsaydı, o teklif ya illetin tamamı olduğu için ya da illetin yarısı olduğu için azap hak etmeyi netice verirdi. Hülasa, o teklif öyle bir iştir ki gerçekleştiğinde peşinden muhakkak azap meydana gelir; faydadan yoksun zararı netice veren her şey ise çirkindir; dolayısıyla o teklifin çirkin olması vacip olur. Çirkini ise Hakîm işlemez; o halde burada iki husustan biri kalır: Ya bu teklif mevcut olmamıştır denilecek ya da mevcut olduysa bile azap netice vermez denilecektir. Nasıl olursa olsun maksat hasıl olmaktadır. Üçüncüsü: O Teâlâ'nın mahlûkatı ya faydalandırmak için ya zarar vermek için ya da ne faydalandırmak ne de zarar vermek için yarattığı söylenecektir. Şayet onları faydalandırmak için yarattıysa, durumun böyle olduğunu bildiği halde onları maksadının zıddına sevk edecek şeyle mükellef kılmaması vacip olurdu; onları mükellef tuttuğu takdirde isyana girişeceklerini bildiğinde, teklif onları azaba sevk eden bir fiil olurdu. O halde onların faydasını kastetmiş ise onları mükellef kılmaması vacip olurdu; mükellef kıldığına göre bu durum, isyanın azabı hak etmeye sebep olmadığını gösterir. Onları ne faydalandırmak ne de zarar vermek için yarattığı da söylenemez; çünkü yokluk üzere bırakmak buna yeterlidir ve bu takdirde yaratma abes olur. Onları zarar vermek için yarattığı da söylenemez; çünkü böylesi bir varlık Rahîm ve Kerîm olamaz; halbuki akıllar ve şeriatler O'nun Rahîm ve Kerîm olduğu, ne güzel Mevlâ ve ne güzel Yardımcı olduğu hususunda ittifak etmiştir; bütün bunlar ise cezalandırmanın yokluğuna delalet eder.

وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْخَالِقُ لِلدَّوَاعِي الَّتِي تُوجِبُ الْمَعَاصِيَ، فَيَكُونُ هُوَ الْمُلْجِئَ إليها فيقبح منه أن يعاقب عليها، إنما قلنا إنه هو الْخَالِقُ لِتِلْكَ الدَّوَاعِي، لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ عَنْ مَقْدِرَةٍ يَتَوَقَّفُ عَلَى انْضِمَامِ الدَّاعِيَةِ الَّتِي يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهَا، وَبَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ الْجَبْرَ، وَتَعْذِيبُ الْمَجْبُورِ قَبِيحٌ فِي الْعُقُولِ، وَرُبَّمَا قَرَّرُوا هَذَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَقَالُوا: إِذَا كَانَتِ الْأَوَامِرُ وَالنَّوَاهِي الشَّرْعِيَّةُ قَدْ جَاءَتْ إِلَى شَخْصَيْنِ مِنَ النَّاسِ فَقَبِلَهَا أَحَدُهُمَا وَخَالَفَهَا الْآخَرُ فَأُثِيبَ أَحَدُهُمَا وَعُوقِبَ الْآخَرُ، فَإِذَا قيل لم قيل هَذَا وَخَالَفَ الْآخَرُ؟ فَيُقَالُ لِأَنَّ الْقَابِلَ أَحَبَّ الثَّوَابَ وَحَذِرَ الْعِقَابَ فَأَطَاعَ، وَالْآخَرُ لَمْ يُحِبَّ وَلَمْ يَحْذَرْ فَعَصَى، أَوْ أَنَّ هَذَا أَصْغَى إِلَى مَنْ وَعَظَهُ وَفَهِمَ عَنْهُ مَقَالَتَهُ فَأَطَاعَ، وَهَذَا لَمْ يُصْغِ وَلَمْ يَفْهَمْ فَعَصَى، فَيُقَالُ: وَلِمَ أَصْغَى هَذَا وَفَهِمَ وَلَمْ يُصْغِ ذَلِكَ وَلَمْ يَفْهَمْ؟ فَنَقُولُ:

Dördüncüsü: Sübhânehu ve Teâlâ, günahları zorunlu kılan saikleri (dâiyeleri) bizzat yaratandır; dolayısıyla onları günaha mecbur kılan O olur, bu durumda günah sebebiyle cezalandırması çirkin olur. Biz ancak O'nun bu dâiyelerin yaratıcısı olduğunu söyledik; zira bir fiilin kudretten sadır olmasının, Allah Teâlâ'nın o kudrete eklediği saikin bulunmasına bağlı olduğunu açıkladık ve bunun cebri gerektirdiğini beyan ettik; mecbur olanın cezalandırılması ise akıllarda çirkindir. Çoğu kez bunu başka bir yönden takrir ederek şöyle dediler: Şer'î emir ve nehiyler insanlardan iki şahsa geldiğinde, biri bunları kabul edip diğeri muhalefet ettiğinde, biri mükâfatlandırılıp diğeri cezalandırıldığında; şayet: «Neden bu kabul etti de diğeri muhalefet etti?» denilirse, «Çünkü kabul eden sevabı sevdi ve cezadan sakındı, böylece itaat etti; diğeri ise sevmedi ve sakınmadı, böylece isyan etti; yahut bu kimse kendisine vaaz edene kulak verdi ve sözünü anladı, böylece itaat etti; öbürü ise kulak vermedi ve anlamadı, böylece isyan etti» denilir. Bu defa: «Niçin bu kulak verip anladı da öbürü kulak vermedi ve anlamadı?» denilir. Biz de deriz ki:

لِأَنَّ هَذَا لَبِيبٌ حَازِمٌ فَطِنٌ، وَذَلِكَ أَخْرَقُ جَاهِلٌ غَبِيٌّ فَيُقَالُ وَلِمَ اخْتُصَّ هَذَا بِالْحَزْمِ وَالْفِطْنَةِ دُونَ ذَاكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْفِطْنَةَ وَالْبَلَادَةَ مِنَ الْأَحْوَالِ الْغَرِيزِيَّةِ. فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَخْتَارُ الْغَبَاوَةَ وَالْخَرَقَ وَلَا يفعلهما في نفسه بنفسه؟ فَإِذَا تَنَاهَتِ/ التَّعْلِيلَاتُ إِلَى أُمُورٍ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى اضْطِرَارًا عَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأُمُورِ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَيْسَ يُمْكِنُكَ أَنْ تُسَوِّيَ بَيْنَ الشَّخْصَيْنِ اللَّذَيْنِ أَطَاعَ أَحَدُهُمَا وَعَصَى الْآخَرُ فِي كُلِّ حَالٍ أَعْنِي فِي الْعَقْلِ وَالْجَهْلِ، وَالْفَطَانَةِ وَالْغَبَاوَةِ، وَالْحَزْمِ وَالْخَرَقِ، وَالْمُعَلِّمِينَ وَالْبَاعِثِينَ وَالزَّاجِرِينَ، وَلَا يُمْكِنُكَ أَنْ تَقُولَ إِنَّهُمَا لَوِ اسْتَوَيَا فِي ذَلِكَ كُلِّهِ لَمَا اسْتَوَيَا فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَإِذَنْ سَبَبُ الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ مِنَ الْأَشْخَاصِ أُمُورٌ وَقَعَتْ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَائِهِ، وَعِنْدَ هَذَا يُقَالُ: أَيْنَ مِنَ الْعَدْلِ وَالرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ أَنْ يُخْلَقَ الْعَاصِي عَلَى مَا خَلَقَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْفَظَاظَةِ وَالْجَسَارَةِ، وَالْغَبَاوَةِ وَالْقَسَاوَةِ، وَالطَّيْشِ وَالْخَرَقِ، ثُمَّ يُعَاقِبُهُ عَلَيْهِ، وَهَلَّا خَلَقَهُ مِثْلَ مَا خَلَقَ الطَّائِعَ لَبِيبًا حَازِمًا عَارِفًا عَالِمًا، وَأَيْنَ مِنَ الْعَدْلِ أَنْ يُسَخِّنَ قَلْبَهُ وَيُقَوِّيَ غَضَبَهُ وَيُلْهِبَ دِمَاغَهُ وَيُكْثِرَ طَيْشَهُ وَلَا يَرْزُقَهُ مَا رَزَقَ غَيْرَهُ مِنْ مُؤَدِّبٍ أَدِيبٍ وَمُعَلِّمٍ عَالِمٍ وَوَاعِظٍ مُبَلِّغٍ، بَلْ يُقَيِّضُ لَهُ أَضْدَادَ هَؤُلَاءِ فِي أَفْعَالِهِمْ وَأَخْلَاقِهِمْ فَيَتَعَلَّمُ مِنْهُمْ ثُمَّ يؤاخذه

Çünkü bu akıllı, ihtiyatlı ve anlayışlıdır; öbürü ise beceriksiz, cahil ve aptaldır. Bu defa: «Niçin bu kimse ihtiyat ve anlayışa nail kılındı da öbürü kılınmadı?» denilir. Şüphe yok ki anlayış ve ahmaklık yaratılıştan gelen (fıtrî) hallerdendir. Zira insan aptallığı ve beceriksizliği kendisi seçmez ve bunları kendi nefsinde bizzat kendisi yapmaz. İlletler Allah Teâlâ'nın ıztırârî olarak yarattığı hususlara varıp dayandığında, bütün bu işlerin Allah Teâlâ'nın kazasıyla olduğunu anlarız. Biri itaat edip diğeri isyan eden iki şahsı her halükârda, yani akıl ve cehalette, anlayış ve ahmaklıkta, ihtiyat ve beceriksizlikte, muallimlerde, sevk edicilerde ve caydırıcılarda eşit tutamazsın. Bunların hepsinde eşit olsalardı itaat ve isyanda eşit olmazlardı diyemezsin. O halde şahıslardan sadır olan itaat ve isyanın sebebi, Allah Teâlâ'nın yaratması ve kazasıyla vuku bulan hususlardır. Bu noktada şöyle denilir: Âsinin, Allah'ın kendisini yarattığı kabalık, cüretkarlık, aptallık, katılık, hafiflik ve beceriksizlik üzere yaratılması, sonra da bundan dolayı cezalandırılması adaletin, rahmetin ve keremin neresindedir? Onu da itaatkâr kulu yarattığı gibi akıllı, ihtiyatlı, arif ve âlim olarak yaratsaydı ya! Kalbini hararetlendirip öfkesini kuvvetlendirmesi, beynini alevlendirip hafifliğini artırması; başkasına rızık olarak verdiği edepli müeddibi, âlim muallimi ve tebliğ edici vaizi ona rızık olarak vermeyip, bilakis ona fiillerinde ve ahlaklarında bunların zıtlarını musallat etmesi, onun da onlardan öğrenmesi, sonra da onu

بِمَا يُؤَاخِذُ بِهِ اللَّبِيبَ الْحَازِمَ، وَالْعَاقِلَ الْعَالِمَ، الْبَارِدَ الرَّأْسِ، الْمُعْتَدِلَ مِزَاجِ الْقَلْبِ، اللَّطِيفَ الرُّوحِ الَّذِي رَزَقَهُ مُرَبِّيًا شَفِيقًا، وَمُعَلِّمًا كَامِلًا؟ مَا هَذَا مِنَ الْعَدْلِ وَالرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ وَالرَّأْفَةِ فِي شَيْءٍ! فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْعِقَابِ عَلَى خِلَافِ قَضَايَا الْعُقُولِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا كَلَّفَنَا النَّفْعَ لِعَوْدِهِ إِلَيْنَا، لِأَنَّهُ قَالَ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَإِذَا عَصَيْنَا فَقَدْ فَوَّتْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا تِلْكَ الْمَنَافِعَ، فَهَلْ يَحْسُنُ فِي الْعُقُولِ أَنْ يَأْخُذَ الْحَكِيمُ إِنْسَانًا وَيَقُولَ لَهُ إِنِّي أُعَذِّبُكَ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ، لِأَنَّكَ فَوَّتَّ عَلَى نَفْسِكَ بَعْضَ الْمَنَافِعِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ إِنْ تَحْصِيلَ النَّفْعِ مَرْجُوحٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى دَفْعِ الضَّرَرِ فَهَبْ أَنِّي فَوَّتُّ عَلَى نَفْسِي أَدْوَنَ الْمَطْلُوبَيْنِ أَفَتَفُوتُ عَلَيَّ لِأَجْلِ ذَلِكَ أَعْظَمُهَا وَهَلْ يَحْسُنُ مِنَ السَّيِّدِ أَنْ يَأْخُذَ عَبْدَهُ وَيَقُولَ إِنَّكَ قَدَرْتَ عَلَى أَنْ تَكْتَسِبَ دِينَارًا لِنَفْسِكَ وَلِتَنْتَفِعَ بِهِ خَاصَّةً مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِي فِيهِ غَرَضٌ الْبَتَّةَ، فَلَمَّا لَمْ تَكْتَسِبْ ذَلِكَ الدِّينَارَ وَلَمْ تَنْتَفِعْ بِهِ آخُذُكَ وَأَقْطَعُ أَعْضَاءَكَ إِرْبًا إِرْبًا، لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا نِهَايَةُ السَّفَاهَةِ، فَكَيْفَ يليق بأحكم الحاكمين! ثم قالوا هب أن سَلَّمْنَا هَذَا الْعِقَابَ فَمِنْ أَيْنَ الْقَوْلُ بِالدَّوَامِ؟ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَقْسَى النَّاسِ قَلْبًا وَأَشَدَّهُمْ غِلْظَةً وَفَظَاظَةً وَبُعْدًا عَنِ الْخَيْرِ إِذَا أَخَذَ مَنْ بَالَغَ فِي الْإِسَاءَةِ إِلَيْهِ وَعَذَّبَهُ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا أَوْ سَنَةً فَإِنَّهُ يَشْبَعُ مِنْهُ وَيَمَلُّ، فَلَوْ بَقِيَ مُوَاظِبًا عَلَيْهِ لَامَهُ كُلُّ أَحَدٍ، وَيُقَالُ هَبْ أَنَّهُ بَالَغَ هَذَا فِي إِضْرَارِكَ، وَلَكِنْ إِلَى مَتَى هَذَا التَّعْذِيبُ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتُلَهُ وَتُرِيحَهُ، وَإِمَّا أَنْ تُخَلِّصَهُ، فَإِذَا قَبُحَ هَذَا مِنَ الْإِنْسَانِ الَّذِي يَلْتَذُّ بِالِانْتِقَامِ فَالْغَنِيُّ عَنِ الْكُلِّ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الدَّوَامُ الَّذِي يُقَالُ! وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ نَهَى عِبَادَهُ عَنِ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ، فَقَالَ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٣٣] وَقَالَ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ هَبْ أَنَّهُ عَصَى اللَّهَ تَعَالَى طُولَ عُمْرِهِ فَأَيْنَ عُمْرُهُ مِنَ الْأَبَدِ؟ فَيَكُونُ الْعِقَابُ الْمُؤَبَّدُ ظُلْمًا. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ وَاظَبَ عَلَى الْكُفْرِ طُولَ عُمْرِهِ، فَإِذَا تَابَ ثُمَّ مَاتَ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَأَجَابَ دُعَاءَهُ وَقَبِلَ تَوْبَتَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ هَذَا الْكَرِيمَ الْعَظِيمَ مَا بَقِيَ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ عُقُولُ أُولَئِكَ الْمُعَذَّبِينَ مَا بَقِيَتْ فَلِمَ لَا يَتُوبُونَ عَنْ مَعَاصِيهِمْ؟ وَإِذَا تَابُوا فَلِمَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمْ تَوْبَتَهُمْ، وَلِمَ لَا يَسْمَعُ نِدَاءَهُمْ، / وَلِمَ يُخَيِّبُ رَجَاءَهُمْ؟ وَلِمَ كَانَ فِي الدُّنْيَا فِي الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ إِلَى حَيْثُ قَالَ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النَّمْلِ: ٦٢] وَفِي الْآخِرَةِ صَارَ بِحَيْثُ كُلَّمَا كَانَ تَضَرُّعُهُمْ إِلَيْهِ أَشَدَّ فَإِنَّهُ لَا يُخَاطِبُهُمْ إِلَّا بقوله: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] قَالُوا: فَهَذِهِ الْوُجُوهُ مِمَّا تُوجِبُ الْقَطْعَ بِعَدَمِ الْعِقَابِ. ثُمَّ قَالَ مَنْ آمَنَ مِنْ هَؤُلَاءِ بِالْقُرْآنِ:

akıllı, ihtiyatlı, âlim, serinkanlı, kalbinin mizacı mutedil, latif ruhlu ve kendisine şefkatli bir mürebbi ile kâmil bir muallim rızık olarak verilmiş kimseyi muaheze ettiği gibi hesaba çekmesi adaletin neresindedir? Bu, adaletten, rahmetten, keremden ve şefkatten kesinlikle hiçbir şey taşımaz! Bu vecihlerle sabit oldu ki, cezalandırma görüşü akılların hükümlerine aykırıdır. Beşincisi: O Teâlâ bize mükellefiyeti, faydası bize dönsün diye yüklemiştir; nitekim: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir” [İsrâ: 7] buyurmuştur. İsyan ettiğimizde bu menfaatleri kendimiz kaçırmış oluruz. Akıllarda, bir hakîmin bir insanı yakalayıp ona: «Kendi nefsine ait bazı menfaatleri kaçırdığın için seni şiddetli bir azapla azaplandıracağım» demesi güzel görülür mü? Zira ona şöyle denilir: «Faydayı elde etmek, zararı defetmeye nispetle mercuhtur; tut ki ben kendi nefsime ait iki مطلوبtan (istenen şeyden) daha aşağı olanını kaçırdım, bundan ötürü onların en büyüğünü de kaçırır mıyım?» Bir efendinin kölesini yakalayıp: «Sen, benim hiçbir gayem olmaksızın sırf kendin için bir dinar kazanmaya ve özellikle ondan faydalanmaya kadirdin; o dinarı kazanmayıp ondan faydalanmadığın için seni yakalayıp uzuvlarını parça parça keseceğim» demesi güzel olur mu? Şüphe yok ki bu sefahatin son noktasıdır; öyleyse hüküm verenlerin en hâkimi olan zata bu nasıl layık olabilir! Sonra dediler ki: Bu azabı kabul ettiğimizi farz edelim; peki onun ebedîliği nereden çıkıyor? Çünkü kalbi en katı, en kaba, en haşin ve hayırdan en uzak insan bile, kendisine kötülükte aşırıya giden birini yakalayıp onu bir gün veya bir ay yahut bir yıl azaplandırdığında bundan doyar ve bıkar; şayet buna devam etseydi herkes onu kınardı ve: «Farz edelim ki bu sana zarar vermede aşırı gitti, fakat bu azap nereye kadar? Ya onu öldür de rahatlasın ya da onu kurtar» denilirdi. İntikamdan lezzet alan bir insandan bile bu çirkin görülürse, her şeyden müstağni olan Zât'a söylenegelen bu ebedîlik nasıl layık olabilir! Altıncısı: O Sübhânehu kullarına fazlasını almayı yasaklamış ve: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Öldürmede aşırı gitmesin; çünkü ona yardım edilmiştir” [İsrâ: 33]; ve: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ: 40] buyurmuştur. Sonra kul ömrü boyunca Allah Teâlâ'ya isyan etmiş olsa bile, onun ömrü sonsuzluğun yanında nedir ki? Dolayısıyla ebedî azap zulüm olur. Yedincisi: Kul ömrü boyunca küfür üzere devam etse, tevbe edip sonra ölse Allah onu affeder, duasına icabet eder ve tevbesini kabul eder; görmez misin ki bu Kerîm ve Azîm Zât ahirette de baki kalmıştır; yahut o azap edilenlerin akılları baki kalmıştır; öyleyse niçin günahlarından tevbe etmesinler? Tevbe ettiklerinde Allah Teâlâ onların tevbesini niçin kabul etmesin, nidalarını niçin işitmesin ve umutlarını niçin boşa çıkarsın? Neden dünyada: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gâfir: 60]; { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Dua ettiği zaman darda kalana kim icabet eder?” [Neml: 62] buyuracak derecede rahmet ve kerem sahibiyken, ahirette onların O'na yalvarışları ne kadar şiddetli olursa olsun onlara ancak: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılın orada, benimle konuşmayın!” [Mü'minûn: 108] diye hitap edecek bir hale gelmiştir? Dediler ki: İşte bu vecihler, cezalandırmanın yokluğuna kesin hükmetmeyi gerektiren şeylerdendir. Sonra bunlardan Kur'an'a iman edenler şöyle dediler:

الْعُذْرُ عَمَّا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّمَسُّكَ بِالدَّلَائِلِ اللَّفْظِيَّةِ لَا يُفِيدُ الْيَقِينَ، وَالدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ تُفِيدُ الْيَقِينَ، وَالْمَظْنُونُ لَا يُعَارِضُ الْمَقْطُوعَ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الدَّلَائِلَ اللَّفْظِيَّةَ لَا تُفِيدُ الْيَقِينَ، لِأَنَّ الدَّلَائِلَ اللَّفْظِيَّةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أُصُولٍ كُلُّهَا ظَنِّيَّةٌ وَالْمَبْنِيُّ عَلَى الظَّنِّيِّ ظَنِّيٌّ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى أُصُولٍ ظَنِّيَّةٍ، لِأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى نَقْلِ اللُّغَاتِ وَنَقْلِ النَّحْوِ وَالتَّصْرِيفِ، وَرُوَاةُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يُعْلَمُ بُلُوغُهُمْ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، فَكَانَتْ رِوَايَتُهُمْ مَظْنُونَةً، وَأَيْضًا فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى عَدَمِ الِاشْتِرَاكِ وَعَدَمِ الْمَجَازِ وَعَدَمِ التَّخْصِيصِ وَعَدَمِ الْإِضْمَارِ بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَعَدَمِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَكُلُّ ذَلِكَ أُمُورٌ ظَنِّيَّةٌ، وَأَيْضًا فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى عَدَمِ الْمُعَارِضِ الْعَقْلِيِّ، فَإِنَّهُ بِتَقْدِيرِ وُجُودِهِ لَا يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِصِدْقِهِمَا وَلَا بِكَذِبِهِمَا مَعًا، وَلَا يُمْكِنُ تَرْجِيحُ النَّقْلِ عَلَى الْعَقْلِ لِأَنَّ الْعَقْلَ أَصْلُ النَّقْلِ، وَالطَّعْنُ فِي الْعَقْلِ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ مَعًا، لَكِنَّ عَدَمَ الْمُعَارِضِ الْعَقْلِيِّ مَظْنُونٌ، هَذَا إِذَا لَمْ يُوجَدْ فَكَيْفَ وَقَدْ وَجَدْنَا هاهنا دَلَائِلَ عَقْلِيَّةً عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الظَّوَاهِرِ، فَثَبَتَ أَنَّ دَلَالَةَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ ظَنِّيَّةٌ، وَأَمَّا أَنَّ الظَّنِّيَّ لَا يُعَارِضُ الْيَقِينِيَّ فَلَا شَكَّ فِيهِ. وَثَانِيهَا: وَهُوَ أَنَّ

Kur'an'da varit olan azap türleri hakkındaki mazeret birkaç yöndendir: Birincisi: Lafzî delillere tutunmak yakin ifade etmez; aklî deliller ise yakin ifade eder ve zannî olan şey kat'î olana karşı koyamaz. Lafzî delillerin yakin ifade etmediğini söyleyişimizin sebebi şudur: Çünkü lafzî deliller tamamı zannî olan esaslar üzerine kuruludur ve zannî olana dayanan şey de zannîdir. Bunların zannî esaslara dayandığını söyleyişimizin sebebi ise, lügatlerin nakline, nahiv ve sarfın nakline dayalı olmalarıdır; bu şeylerin ravilerinin tevatür derecesine ulaştıkları ise bilinmemektedir; dolayısıyla onların rivayeti zannîdir. Ayrıca bu deliller müşterekliğin yokluğuna, mecazın yokluğuna, tahsisin yokluğuna, fazlalık ve eksiklikle takdirin yokluğuna, takdim ve tehîrin (öne alma ve geriye bırakmanın) yokluğuna dayanır; bütün bunlar ise zannî hususlardır. Yine bunlar aklî bir muârızın (karşıt delilin) yokluğuna dayanır; zira aklî bir muârızın varlığı takdirinde ikisinin birden doğru olduğunu veya ikisinin birden yalan olduğunu söylemek mümkün değildir; nakli akla tercih etmek de mümkün değildir, çünkü akıl naklin aslıdır; akla ta'netmek hem aklı hem de nakli birlikte ta'netmeyi gerektirir. Fakat aklî bir muârızın yokluğu zannîdir; bu durum karşıt delil bulunmadığı zamandır, peki ya burada bu zahirlerin hilafına aklî deliller bulmuşken nasıl olur? Böylece bu naklî delillerin delaletinin zannî olduğu sabit oldu; zannî olanın yakînî olana karşı koyamayacağı hususunda ise şüphe yoktur. İkincisi: O da şudur ki,

التَّجَاوُزَ عَنِ الْوَعِيدِ مُسْتَحْسَنٌ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

tehditten vazgeçmek insanlar arasında güzel karşılanan bir durumdur; nitekim şair şöyle demiştir:

وَإِنِّي إِذَا أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفُ إِيعَادِي وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي

«Ben, onu tehdit ettiğimde veya ona vaatte bulunduğumda / Tehdidimden cayar, vaadimi ise muhakkak yerine getiririm.»

بَلِ الْإِصْرَارُ عَلَى تَحْقِيقِ الْوَعِيدِ كَأَنَّهُ يُعَدُّ لُؤْمًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَصْلُحَ مِنَ اللَّهِ تعالى، وهذا بناءً على حرف وهو أَهْلَ السُّنَّةِ جَوَّزُوا نَسْخَ الْفِعْلِ قَبْلَ مُدَّةِ الِامْتِثَالِ وَحَاصِلُ حُرُوفِهِمْ فِيهِ أَنَّ الْأَمْرَ يُسَنُّ تَارَةً لِحِكْمَةٍ تَنْشَأُ مِنْ نَفْسِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَتَارَةً لِحِكْمَةٍ تَنْشَأُ مِنْ نَفْسِ الْأَمْرِ، فَإِنَّ السَّيِّدَ قَدْ يَقُولُ لِعَبْدِهِ افْعَلِ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ غَدًا وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ فِي الْحَالِ أَنَّهُ سَيَنْهَاهُ عَنْهُ غَدًا، وَيَكُونُ مَقْصُودُهُ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ أَنْ يُظْهِرَ الْعَبْدُ الِانْقِيَادَ لِسَيِّدِهِ فِي ذَلِكَ وَيُوَطِّنَ نَفْسَهُ عَلَى طَاعَتِهِ، فَكَذَلِكَ إِذَا عَلِمَ اللَّهُ مِنَ الْعَبْدِ أَنَّهُ سَيَمُوتُ غَدًا فَإِنَّهُ يَحْسُنُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنْ يَقُولَ: صَلِّ غَدًا إِنْ عِشْتَ، وَلَا يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ تَحْصِيلَ الْمَأْمُورِ بِهِ، لِأَنَّهُ هاهنا مُحَالٌ بَلِ الْمَقْصُودُ حِكْمَةٌ تَنْشَأُ مِنْ نَفْسِ الْأَمْرِ فَقَطْ، وَهُوَ حُصُولُ الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ وَتَرْكُ التَّمَرُّدِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْخَبَرُ أَيْضًا كَذَلِكَ؟ فَتَارَةً يَكُونُ مَنْشَأُ الْحِكْمَةِ مِنَ الْأَخْبَارِ هُوَ الشَّيْءَ الْمُخْبَرَ عَنْهُ وَذَلِكَ فِي الْوَعْدِ، وَتَارَةً يَكُونُ مَنْشَأُ الْحِكْمَةِ هُوَ نَفْسَ الْخَبَرِ لَا الْمُخْبَرَ عَنْهُ كَمَا فِي الْوَعِيدِ، فَإِنَّ الْأَخْبَارَ عَلَى سَبِيلِ الْوَعِيدِ مِمَّا يُفِيدُ الزَّجْرَ عَنِ الْمَعَاصِي وَالْإِقْدَامَ عَلَى الطَّاعَاتِ، فَإِذَا حَصَلَ هَذَا الْمَقْصُودُ جَازَ أَنْ لَا يُوجَدَ الْمُخْبَرُ عَنْهُ كَمَا فِي الْوَعِيدِ، وَعِنْدَ هَذَا قَالُوا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بِالثَّوَابِ حَقٌّ لَازِمٌ، وَأَمَّا تَوَعُّدُهُ بِالْعِقَابِ فَغَيْرُ لَازِمٍ، وَإِنَّمَا قُصِدَ بِهِ صَلَاحُ الْمُكَلَّفِينَ مَعَ رَحْمَتِهِ الشَّامِلَةِ لَهُمْ، كَالْوَالِدِ يُهَدِّدُ وَلَدَهُ/ بِالْقَتْلِ وَالسَّمْلِ وَالْقَطْعِ وَالضَّرْبِ، فَإِنْ قَبِلَ الْوَلَدُ أَمْرَهُ فَقَدِ انْتَفَعَ وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَمَا فِي قَلْبِ الْوَالِدِ مِنَ الشَّفَقَةِ يَرُدُّهُ عَنْ قَتْلِهِ وَعُقُوبَتِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ كَذِبًا وَالْكَذِبُ قَبِيحٌ قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كُلَّ كَذِبٍ قَبِيحٌ بَلِ الْقَبِيحُ هُوَ الْكَذِبُ الضَّارُّ، فَأَمَّا الْكَذِبُ النَّافِعُ فَلَا، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ، لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ كَذِبٌ، أَلَيْسَ أَنَّ جَمِيعَ عُمُومَاتِ الْقُرْآنِ مَخْصُوصَةٌ وَلَا يُسَمَّى ذَلِكَ كَذِبًا، أَلَيْسَ أَنَّ كُلَّ الْمُتَشَابِهَاتِ مَصْرُوفَةٌ عَنْ ظَوَاهِرِهَا، وَلَا يُسَمَّى ذلك كذباً فكذا هاهنا. وَثَالِثُهَا: أَلَيْسَ أَنَّ آيَاتِ الْوَعِيدِ فِي حَقِّ الْعُصَاةِ مَشْرُوطَةٌ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا الشَّرْطُ مَذْكُورًا فِي صَرِيحِ النَّصِّ، فَهِيَ أَيْضًا عِنْدَنَا مَشْرُوطَةٌ بِعَدَمِ الْعَفْوِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا الشَّرْطُ مَذْكُورًا بِصَرِيحِ النَّصِّ صَرِيحًا، أَوْ نَقُولُ: مَعْنَاهُ أَنَّ الْعَاصِيَ يَسْتَحِقُّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ مِنَ الْعِقَابِ فَيُحْمَلُ الْإِخْبَارُ عَنِ الْوُقُوعِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ اسْتِحْقَاقِ الْوُقُوعِ فَهَذَا جُمْلَةُ مَا يُقَالُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَذْهَبِ. وَأَمَّا الَّذِينَ أَثْبَتُوا وُقُوعَ الْعَذَابِ، فَقَالُوا إِنَّهُ نُقِلَ إِلَيْنَا عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وُقُوعُ الْعَذَابِ فَإِنْكَارُهُ يَكُونُ تَكْذِيبًا لِلرَّسُولِ وَأَمَّا الشُّبَهُ الَّتِي تَمَسَّكْتُمْ بِهَا فِي نَفْيِ الْعِقَابِ فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْحُسْنِ وَالْقُبْحِ وَذَلِكَ مِمَّا لَا نَقُولُ بِهِ والله أعلم.

Bilakis tehdidi gerçekleştirmede ısrar etmek adeta bir alçaklık sayılır; böyle olunca Allah Teâlâ'ya layık olmaması vacip olur. Bu durum şu esasa dayanmaktadır: Ehl-i Sünnet imtisal (yerine getirme) müddetinden önce fiilin neshini caiz görmüştür; bu husustaki sözlerinin özü şudur: Emir bazen bizzat emredilen şeyden kaynaklanan bir hikmet sebebiyle meşru kılınır, bazen de bizzat emrin kendisinden kaynaklanan bir hikmet sebebiyle meşru kılınır. Zira efendi kölesine, yarın onu bundan nehyedeceğini o anda bilse bile: «Yarın şu fiili yap» diyebilir ve bu emirden maksadı, kölenin bu hususta efendisine itaatini izhar etmesi ve nefsini onun itaatine hazırlaması olur. Aynı şekilde Allah kulun yarın öleceğini bildiğinde, Ehl-i Sünnet nezdinde: «Yaşarsan yarın namaz kıl» demesi güzel olur; bu emirden maksat emredilen şeyin elde edilmesi değildir, çünkü burada bu imkânsızdır; bilakis maksat sadece bizzat emirden doğan bir hikmettir ki o da boyun eğmenin, itaatin hasıl olması ve serkeşliğin terk edilmesidir. Bu sabit olunca deriz ki: Haberin de böyle olduğu neden caiz olmasın? Bazen haberlerdeki hikmetin kaynağı bizzat hakkında haber verilen şeydir ki bu vaad hususundadır; bazen de hikmetin kaynağı hakkında haber verilen şey değil bizzat haberin kendisidir ki bu da vaîd (tehdit) hususundadır. Zira tehdit yoluyla verilen haberler günahlardan sakındırmayı ve itaatlere yönelmeyi sağlayan şeylerdendir; bu maksat hasıl olduğunda tehditte olduğu gibi hakkında haber verilen şeyin meydana gelmemesi caiz olur. Bu noktada dediler ki: Allah'ın sevap vaadi hak ve lazımdır; cezalandırma tehdidi ise lazım değildir, O'nun kulları kuşatan rahmetiyle birlikte bununla ancak mükelleflerin salahı kastolunmuştur; nitekim çocuğunu ölümle, gözünü oymakla, kesmekle ve dövmekle tehdit eden bir baba gibidir; çocuk onun emrini kabul ederse menfaat bulur, yapmazsa babanın kalbindeki şefkat onu öldürmekten ve cezalandırmaktan alıkoyar. Şayet: «Her takdirde bu bir yalan olur, yalan ise çirkindir» denilirse; deriz ki: Biz her yalanın çirkin olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis çirkin olan zararlı yalandır; faydalı olan yalan ise öyle değildir. Sonra bunu kabul etsek bile, onun yalan olduğunu kabul etmiyoruz; Kur'an'ın bütün umumi lafızları tahsis edilmiş değil midir ve bu yalan olarak isimlendirilmez; bütün müteşabih lafızlar zahirlerinden çevrilmiş değil midir ve bu yalan olarak adlandırılmaz; burada da durum böyledir. Üçüncüsü: Âsiler hakkındaki vaîd (tehdit) ayetleri, nassın sarihinde bu şart zikredilmemiş olsa bile tevbenin bulunmaması şartına bağlı değil midir? O halde bu ayetler bizim nezdimizde de açık nass ile sarih olarak zikredilmemiş olsa bile affın bulunmaması şartına bağlıdır. Yahut deriz ki: Bunun manası, âsinin bu azap türlerini hak ettiğidir; böylece vuku bulacağı hakkındaki haber, vukuu hak etme hakkındaki habere hamledilir. İşte bu mezhebin takririnde söylenecek sözlerin hülasası budur. Azabın vuku bulacağını ispat edenlere gelince; onlar dediler ki: Resulullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] bize azabın vuku bulacağı tevatür yoluyla nakledilmiştir; dolayısıyla onu inkâr etmek Resul'ü yalanlamak olur. Cezayı nefyetmek için tutunduğunuz şüphelere gelince; onlar hüsün ve kubuh (iyilik ve kötülüğün akılla bilinmesi) esasına dayalıdır ki bu bizim kabul etmediğimiz bir şeydir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 8]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki, 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar mümin değillerdir.” (8)

اعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ فِي وَصْفِ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا: وَصَفَ اللَّهُ الْأَصْنَافَ الثَّلَاثَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ فَبَدَأَ بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلِصِينَ الَّذِينَ صَحَّتْ سَرَائِرُهُمْ وَسَلِمَتْ ضَمَائِرُهُمْ، ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ بِالْكَافِرِينَ الَّذِينَ مِنْ صِفَتِهِمُ الْإِقَامَةُ عَلَى الْجُحُودِ وَالْعِنَادِ، ثُمَّ وَصَفَ حَالَ مَنْ يَقُولُ بِلِسَانِهِ إِنَّهُ مُؤْمِنٌ وَضَمِيرُهُ يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki müfessirler bunun münafıkların vasfı hakkında olduğu hususunda icma etmişlerdir. Dediler ki: Allah müminler, kâfirler ve münafıklar olmak üzere üç sınıfı vasfetmiştir; önce gizli halleri dosdoğru ve iç dünyaları selamet üzere olan ihlaslı müminlerle başlamış, sonra inkâr ve inat üzere sebat etmek vasıfları olan kâfirleri onların peşine eklemiş, ardından da diliyle mümin olduğunu söyleyip kalbi buna muhalif olan kimsenin halini vasfetmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي حَقِيقَةِ النِّفَاقِ لَا يَتَخَلَّصُ إِلَّا بِتَقْسِيمٍ نَذْكُرُهُ فَنَقُولُ: أَحْوَالُ الْقَلْبِ أَرْبَعَةٌ، وَهِيَ الِاعْتِقَادُ الْمُطَابِقُ الْمُسْتَفَادُ عَنِ الدَّلِيلِ وَهُوَ الْعِلْمُ، وَالِاعْتِقَادُ الْمُطَابِقُ الْمُسْتَفَادُ لَا عَنِ الدَّلِيلِ وَهُوَ اعْتِقَادُ الْمُقَلِّدِ، وَالِاعْتِقَادُ الغير الْمُطَابِقِ وَهُوَ الْجَهْلُ، وَخُلُوُّ الْقَلْبِ عَنْ كُلِّ ذَلِكَ. فَهَذِهِ أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ، وَأَمَّا أَحْوَالُ اللِّسَانِ فَثَلَاثَةٌ: الْإِقْرَارُ، وَالْإِنْكَارُ، وَالسُّكُوتُ. فَيَحْصُلُ مِنْ تَرْكِيبَاتِهَا اثْنَا عَشَرَ قِسْمًا. النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مَا إِذَا حَصَلَ الْعِرْفَانُ الْقَلْبِيُّ فَهَهُنَا إِمَّا أَنْ يَنْضَمَّ إِلَيْهِ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ أَوِ الْإِنْكَارُ بِاللِّسَانِ أَوِ السُّكُوتُ. الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: مَا إِذَا حَصَلَ الْعِرْفَانُ بِالْقَلْبِ وَالْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ فَهَذَا الْإِقْرَارُ إِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا فَصَاحِبُهُ مُؤْمِنٌ حَقًّا بِالِاتِّفَاقِ، وَإِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا وَهُوَ مَا إِذَا عَرَفَ بِقَلْبِهِ وَلَكِنَّهُ يَجِدُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ لَوْلَا الْخَوْفُ لَمَا أَقَرَّ، بَلْ أَنْكَرَ، فَهَذَا يَجِبُ أَنْ يُعَدَّ مُنَافِقًا، لِأَنَّهُ بِقَلْبِهِ مُنْكِرٌ مُكَذِّبٌ، فَإِذَا كَانَ بِاللِّسَانِ مُقِرًّا مُصَدِّقًا وَجَبَ أَنْ يُعَدَّ مُنَافِقًا لِأَنَّهُ بِقَلْبِهِ مُنْكِرٌ مُكَذِّبٌ بِوُجُوبِ الْإِقْرَارِ.

Birinci Mesele: Bil ki nifakın hakikati hakkındaki söz, ancak zikredeceğimiz bir taksimle açıklığa kavuşur; deriz ki: Kalbin halleri dörttür: Delilden elde edilen ve gerçeğe uygun olan inanç ki bu ilimdir; delilden elde edilmeyen fakat gerçeğe uygun olan inanç ki bu mukallidin inancıdır; gerçeğe uygun olmayan inanç ki bu cehalettir; ve kalbin bütün bunlardan hâli (boş) olmasıdır. İşte bunlar dört kısımdır. Dilin halleri ise üçtür: İkrar, inkâr ve sükût (susmak). Bunların birleşiminden on iki kısım meydana gelir: Birinci Tür: Kalbî marifetin hasıl olduğu durumdur; burada ona ya dille ikrar ya dille inkâr ya da sükût eklenir. Birinci Kısım: Kalple marifet ve dille ikrar hasıl olduğunda; bu ikrar şayet ihtiyarî ise sahibi ittifakla hakiki mümindir; şayet ıztırârî ise -ki bu, kalbiyle bilip de nefsinde korku olmasaydı ikrar etmeyip bilakis inkâr edeceğini hissettiği durumdur- bu kimsenin münafık sayılması gerekir; çünkü kalbiyle inkâr eden ve yalanlayandır; diliyle ikrar edip tasdik ettiğinde münafık sayılması vacip olur, zira kalbiyle ikrarın vücubunu inkâr eden ve yalanlayandır.

الْقِسْمُ الثَّانِي: أَنْ يَحْصُلَ الْعِرْفَانُ الْقَلْبِيُّ وَالْإِنْكَارُ اللِّسَانِيُّ/ فَهَذَا الْإِنْكَارُ إِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا كَانَ صَاحِبُهُ مُسْلِمًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النَّحْلِ: ١٠٦] وَإِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا كَانَ كَافِرًا مُعَانِدًا. الْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ يَحْصُلَ الْعِرْفَانُ الْقَلْبِيُّ وَيَكُونُ اللِّسَانُ خَالِيًا عَنِ الْإِقْرَارِ وَالْإِنْكَارِ، فَهَذَا السُّكُوتُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اضْطِرَارِيًّا أَوِ اخْتِيَارِيًّا، فَإِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا فَذَلِكَ إِذَا خَافَ ذَكَرَهُ بِاللِّسَانِ فَهَذَا مُسْلِمٌ حَقًّا أَوْ كَمَا إِذَا عَرَفَ اللَّهَ بِدَلِيلِهِ ثُمَّ لَمَّا تَمَّمَ النَّظَرَ مَاتَ فَجْأَةً، فَهَذَا مُؤْمِنٌ قَطْعًا، لِأَنَّهُ أَتَى بِكُلِّ مَا كُلِّفَ بِهِ وَلَمْ يَجِدْ زَمَانَ الْإِقْرَارِ وَالْإِنْكَارِ فَكَانَ مَعْذُورًا فِيهِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا فَهُوَ كَمَنْ عَرَفَ اللَّهَ بِدَلِيلِهِ ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِالْإِقْرَارِ، فَهَذَا مَحَلُّ الْبَحْثِ، وَمَيْلُ الْغَزَالِيِّ ﵀ إِلَى أَنَّهُ يَكُونُ مُؤْمِنًا

İkinci Kısım: Kalbî marifet ile dil ile inkârın bulunmasıdır; bu inkâr şayet ıztırârî ise sahibi Müslümandır; zira Allah Teâlâ: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan müstesna” [Nahl: 106] buyurmuştur. Şayet ihtiyarî ise o inatçı bir kâfirdir. Üçüncü Kısım: Kalbî marifetin bulunup dilin ikrar ve inkârdan hâli olmasıdır; bu susma ya ıztırârî ya da ihtiyarî olur. Eğer ıztırârî ise bu, diliyle zikretmekten korktuğu zamandır ki bu kimse hakiki Müslümandır; yahut Allah'ı deliliyle bilip sonra nazarını (incelemesini) tamamladığında aniden öldüğü durum gibidir ki bu kimse kesinlikle mümindir; çünkü mükellef tutulduğu her şeyi yerine getirmiş, ikrar ve inkâr zamanı bulamamıştır, dolayısıyla bunda mazeretlidir. İhtiyarî olmasına gelince; o, Allah'ı deliliyle bilip sonra ikrarda bulunmayan kimse gibidir; bu, بحث (tartışma) mahallidir ve Gazâlî'nin [rahimehullâh] meyli onun mümin olacağı yönündedir;

لِقَوْلِهِ ﵇: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنَ الْإِيمَانِ»

Zira Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimse ateşten çıkar.»

وَهَذَا الرَّجُلُ قَلْبُهُ مَمْلُوءٌ مِنْ نُورِ الْإِيمَانِ فَكَيْفَ لَا يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ. النَّوْعُ الثَّانِي: أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقَلْبِ الِاعْتِقَادُ التَّقْلِيدِيُّ، فَإِمَّا أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ الْإِقْرَارُ، أَوِ الْإِنْكَارُ أَوِ السُّكُوتُ. الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ الْإِقْرَارُ، ثُمَّ ذَلِكَ الْإِقْرَارُ إِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا فَهَذَا هُوَ الْمَسْأَلَةُ الْمَشْهُورَةُ مِنْ أَنَّ الْمُقَلِّدَ هَلْ هُوَ مُؤْمِنٌ أَمْ لَا؟ وَإِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا فَهَذَا يُفَرَّعُ عَلَى الصُّورَةِ الْأُولَى، فَإِنْ حَكَمْنَا فِي الصُّورَةِ الْأُولَى بِالْكُفْرِ، فهاهنا لَا كَلَامَ، وَإِنْ حَكَمْنَا هُنَاكَ بِالْإِيمَانِ وَجَبَ أن يحكم هاهنا بِالنِّفَاقِ، لِأَنَّ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لَوْ كَانَ القلب عرفاً لَكَانَ هَذَا الشَّخْصُ مُنَافِقًا، فَبِأَنْ يَكُونَ مُنَافِقًا عِنْدَ التَّقْلِيدِ كَانَ أَوْلَى. الْقِسْمُ الثَّانِي: الِاعْتِقَادُ التَّقْلِيدِيُّ مَعَ الْإِنْكَارِ اللِّسَانِيِّ، ثُمَّ هَذَا الْإِنْكَارُ إِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا فَلَا شَكَّ فِي الْكُفْرِ، وَإِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا وَحَكَمْنَا بِإِيمَانِ الْمُقَلِّدِ وَجَبَ أَنْ نَحْكُمَ بِالْإِيمَانِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ. الْقِسْمُ الثَّالِثُ: الِاعْتِقَادُ التَّقْلِيدِيُّ مَعَ السُّكُوتِ اضْطِرَارِيًّا كَانَ أَوِ اخْتِيَارِيًّا، وَحُكْمُهُ حُكْمُ الْقِسْمِ الثَّالِثِ مِنَ النَّوْعِ الْأَوَّلِ إِذَا حَكَمْنَا بِإِيمَانِ الْمُقَلِّدِ. النَّوْعُ الثَّالِثُ: الْإِنْكَارُ الْقَلْبِيُّ فَإِمَّا أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ الْإِقْرَارُ اللِّسَانِيُّ، أَوِ الْإِنْكَارُ اللِّسَانِيُّ، أَوِ السُّكُوتُ. الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ الْإِقْرَارُ اللِّسَانِيُّ، فَذَلِكَ الْإِقْرَارُ إِنْ كَانَ اضْطِرَارِيًّا فَهُوَ الْمُنَافِقُ وَإِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا فَهُوَ مِثْلُ أَنْ يَعْتَقِدَ بِنَاءً عَلَى شُبْهَةٍ أَنَّ الْعَالَمَ قَدِيمٌ ثُمَّ بِالِاخْتِيَارِ أَقَرَّ بِاللِّسَانِ أَنَّ الْعَالَمَ مُحْدَثٌ، وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، لِأَنَّهُ إِذَا جَازَ أَنْ يَعْرِفَ بِالْقَلْبِ ثُمَّ يُنْكِرَ بِاللِّسَانِ وَهُوَ كُفْرُ الْجُحُودِ وَالْعِنَادِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَجْهَلَ بِالْقَلْبِ ثُمَّ يُقِرَّ بِاللِّسَانِ؟ فَهَذَا الْقِسْمُ أَيْضًا مِنَ النِّفَاقِ. الْقِسْمُ الثَّانِي: أَنْ يُوجَدَ الْإِنْكَارُ الْقَلْبِيُّ وَيُوجَدَ الْإِنْكَارُ اللِّسَانِيُّ فَهَذَا كَافِرٌ وَلَيْسَ بِمُنَافِقٍ، لِأَنَّهُ مَا أَظْهَرَ شَيْئًا بِخِلَافِ بَاطِنِهِ. الْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ يُوجَدَ الْإِنْكَارُ الْقَلْبِيُّ مَعَ السُّكُوتِ اللساني فهذا كافر وليس بمنافق لأنه ما أَظْهَرَ شَيْئًا. النَّوْعُ الرَّابِعُ: الْقَلْبُ الْخَالِي عَنْ جَمِيعِ الِاعْتِقَادَاتِ فَهَذَا إِمَّا أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ الْإِقْرَارُ أَوِ الْإِنْكَارُ أَوِ السُّكُوتُ. الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: إِذَا وُجِدَ الْإِقْرَارُ فَهَذَا

Halbuki bu adamın kalbi iman nuruyla doludur, o halde ateşten nasıl çıkmasın! İkinci Tür: Kalpte taklidî inancın hasıl olmasıdır; onunla birlikte ya ikrar ya inkâr ya da sükût bulunur. Birinci Kısım: Onunla birlikte ikrarın bulunmasıdır; sonra o ikrar şayet ihtiyarî ise bu, «Mukallit mümin midir, değil midir?» şeklindeki meşhur meseledir. Şayet ıztırârî ise bu birinci surete dayandırılır; şayet birinci surette küfre hükmettiysek burada söz konusu bile değildir; şayet orada imana hükmettiysek burada nifaka hükmetmek vacip olur; çünkü bu surette kalp marifet sahibi olsaydı bu şahıs münafık olurdu; taklit durumunda münafık olması ise daha evladır. İkinci Kısım: Dille inkâr ile birlikte taklidî inançtır; sonra bu inkâr şayet ihtiyarî ise küfür olduğunda şüphe yoktur; şayet ıztırârî ise ve mukallidin imanına hükmettiysek bu surette de imana hükmetmemiz vacip olur. Üçüncü Kısım: İster ıztırârî ister ihtiyarî olsun sükût ile birlikte taklidî inançtır; mukallidin imanına hükmettiğimiz takdirde bunun hükmü birinci türün üçüncü kısmının hükmü gibidir. Üçüncü Tür: Kalbî inkârdır; onunla birlikte ya dil ile ikrar ya dil ile inkâr ya da sükût bulunur. Birinci Kısım: Onunla birlikte dille ikrarın bulunmasıdır; o ikrar şayet ıztırârî ise o kimsedir münafık olan. Şayet ihtiyarî ise bu, bir şüpheye dayanarak alemin kadim olduğuna inanıp sonra kendi ihtiyarıyla diliyle alemin sonradan yaratılmış (hâdis) olduğunu ikrar eden kimse gibidir; bu da uzak bir ihtimal değildir; zira kalbiyle bilip sonra diliyle inkâr etmesi caiz oluyorsa -ki bu inkâr ve inat küfrüdür-, kalbiyle bilmeyip (cahil kalıp) sonra diliyle ikrar etmesi niçin caiz olmasın? İşte bu kısım da nifaktandır. İkinci Kısım: Kalbî inkâr ile birlikte dil ile inkârın bulunmasıdır; bu kimse kâfirdir, münafık değildir; çünkü bâtınına aykırı bir şey izhar etmemiştir. Üçüncü Kısım: Dilin susması ile birlikte kalbî inkârın bulunmasıdır; bu da kâfirdir, münafık değildir; çünkü hiçbir şey izhar etmemiştir. Dördüncü Tür: Bütün inançlardan hâli olan kalptir; bununla birlikte ya ikrar ya inkâr ya da sükût bulunur. Birinci Kısım: İkrar bulunduğunda;

الْإِقْرَارُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اخْتِيَارِيًّا أَوِ اضْطِرَارِيًّا، فَإِنْ كَانَ اخْتِيَارِيًّا، فَإِنْ كَانَ صَاحِبُهُ فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ لَمْ يَلْزَمْهُ الْكُفْرُ، لَكِنَّهُ فَعَلَ مَا لَا يَجُوزُ حَيْثُ أَخْبَرَ عَمَّا لَا يَدْرِي أَنَّهُ هَلْ هُوَ صَادِقٌ فِيهِ أَمْ لَا؟ وَإِنْ كَانَ لَا فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ فَفِيهِ نَظَرٌ، أَمَّا إِذَا كَانَ اضْطِرَارِيًّا لَمْ يَكْفُرْ صَاحِبُهُ، لِأَنَّ تَوَقُّفَهُ إِذَا كَانَ فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ وَكَانَ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ تَرْكِ الْإِقْرَارِ لَمْ يَكُنْ/ عَمَلُهُ قَبِيحًا. الْقِسْمُ الثَّانِي: الْقَلْبُ الْخَالِي مَعَ الْإِنْكَارِ بِاللِّسَانِ وَحُكْمُهُ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ حُكْمِ الْقِسْمِ الْعَاشِرِ الْقِسْمُ الثالث: القلب الخالي مع اللساني الْخَالِي، فَهَذَا إِنْ كَانَ فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ فَذَاكَ هُوَ الْوَاجِبُ، وَإِنْ كَانَ خَارِجًا عَنْ مُهْلَةِ النَّظَرِ وَجَبَ تَكْفِيرُهُ وَلَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِالنِّفَاقِ أَلْبَتَّةَ، فَهَذِهِ هِيَ الْأَقْسَامُ الْمُمْكِنَةُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَقَدْ ظَهَرَ مِنْهُ أَنَّ النِّفَاقَ مَا هُوَ، وَأَنَّهُ الَّذِي لَا يُطَابِقُ ظَاهِرُهُ بَاطِنَهُ سَوَاءٌ كَانَ فِي بَاطِنِهِ مَا يُضَادُّ مَا فِي ظَاهِرِهِ أَوْ كَانَ بَاطِنُهُ خَالِيًا عما يشعر به ظاهره، وإذا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُنَافِقُونَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

bu ikrar ya ihtiyarî ya da ıztırârî olur. Şayet ihtiyarî ise, sahibi delil getirme ve düşünme (nazar) mühleti içindeyse küfür gerekmez; fakat onda doğru mu yoksa yalancı mı olduğunu bilmediği bir şeyi haber verdiği için caiz olmayan bir iş yapmıştır. Eğer nazar mühleti içinde değilse bu tartışmalıdır. Iztırârî olduğunda ise sahibi kâfir olmaz; çünkü duraklaması nazar mühleti içindeyse ve ikrarı terk etmekten canı üzerine korkuyorsa ameli çirkin olmamıştır. İkinci Kısım: Dille inkâr ile birlikte boş kalptir; bunun hükmü onuncu kısmın hükmünün aksinedir. Üçüncü Kısım: Dilin susması ile birlikte boş kalptir; şayet nazar mühleti içindeyse vacip olan budur; şayet nazar mühletinin dışındaysa onu tekfir etmek vacip olur ve kesinlikle nifakla hükmolunmaz. İşte bu babda mümkün olan kısımlar bunlardır; bundan nifakın ne olduğu, ister bâtınında zahirindekine zıt bir şey bulunsun ister bâtını zahirinin hissettirdiği şeyden hâli olsun zahiri bâtınına uymayan kimse olduğu ortaya çıkmıştır. Bunu bildiğinde, { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } kavlinden muradın münafıklar olduğu anlaşılır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ كُفْرَ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ أَقْبَحُ أَمْ كُفْرَ الْمُنَافِقِ؟ قَالَ قَوْمٌ كُفْرُ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ أَقْبَحُ، لِأَنَّهُ جَاهِلٌ بِالْقَلْبِ كَاذِبٌ بِاللِّسَانِ، وَالْمُنَافِقُ جَاهِلٌ بِالْقَلْبِ صَادِقٌ بِاللِّسَانِ. وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْمُنَافِقُ أَيْضًا كَاذِبٌ بِاللِّسَانِ، فَإِنَّهُ يُخْبِرُ عَنْ كَوْنِهِ عَلَى ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٤] وَقَالَ: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [الْمُنَافِقُونَ: ١] ثُمَّ إِنَّ الْمُنَافِقَ اخْتُصَّ بِمَزِيدِ أُمُورٍ مُنْكَرَةٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ قَصَدَ التَّلْبِيسَ وَالْكَافِرُ الْأَصْلِيُّ مَا قَصَدَ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكَافِرَ عَلَى طَبْعِ الرِّجَالِ، وَالْمُنَافِقَ عَلَى طَبْعِ الْخُنُوثَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكَافِرَ مَا رَضِيَ لِنَفْسِهِ بِالْكَذِبِ بَلِ اسْتَنْكَفَ مِنْهُ وَلَمْ يَرْضَ إِلَّا بِالصِّدْقِ، وَالْمُنَافِقُ رَضِيَ بِذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُنَافِقَ ضَمَّ إِلَى كُفْرِهِ الِاسْتِهْزَاءَ بِخِلَافِ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ، وَلِأَجْلِ غِلَظِ كُفْرِهِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النِّسَاءِ: ١٤٥] . وَخَامِسُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُ تَعَالَى ابْتَدَأَ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَرْبَعِ آيَاتٍ، ثُمَّ ثَنَّى بِذِكْرِ الْكُفَّارِ فِي آيَتَيْنِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ فِي ثَلَاثَ عَشْرَةَ آيَةً، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُنَافِقَ أَعْظَمُ جُرْمًا. وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ كَثْرَةَ الِاقْتِصَاصِ بِخَبَرِهِمْ لَا تُوجِبُ كَوْنَ جُرْمِهِمْ أَعْظَمَ، فَإِنْ عُظِّمَ فَلِغَيْرِ ذَلِكَ، وَهُوَ ضَمُّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وُجُوهًا مِنَ الْمَعَاصِي كَالْمُخَادَعَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، وَطَلَبِ الْغَوَائِلِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ كَثْرَةَ الِاقْتِصَاصِ بِخَبَرِهِمْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِدَفْعِ شَرِّهِمْ أَشَدُّ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِدَفْعِ شَرِّ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَعْظَمُ جُرْمًا مِنَ الْكُفَّارِ.

İkinci Mesele: Aslî kâfirin küfrünün mü yoksa münafığın küfrünün mü daha çirkin olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk: «Aslî kâfirin küfrü daha çirkindir; çünkü o kalbiyle cahil, diliyle yalancıdır; münafık ise kalbiyle cahil, diliyle doğrudur» dedi. Diğerleri ise: «Bilakis münafık da diliyle yalancıdır; çünkü o, üzerinde olmadığı halde o inanç üzere olduğunu haber vermektedir» dediler. Bu sebeple Allah Teâlâ: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Bedeviler 'İman ettik' dediler. De ki: İman etmediniz; fakat 'Teslim olduk' deyin; henüz iman kalplerinize girmemiştir” [Hucurât: 14]; ve: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki münafıklar muhakkak yalancıdırlar” [Münâfikûn: 1] buyurmuştur. Ayrıca münafık ilave çirkin hususlarla temayüz etmiştir: Birincisi: O aldatmayı kastetmiştir, aslî kâfir ise bunu kastetmemiştir. İkincisi: Kâfir erkek tabiatı üzeredir, münafık ise hünsalık (kararsızlık/kaypaklık) tabiatı üzeredir. Üçüncüsü: Kâfir kendisi için yalana razı olmamış, bilakis ondan çekinmiş ve ancak doğrudan razı olmuştur; münafık ise buna razı olmuştur. Dördüncüsü: Münafık, aslî kâfirin aksine küfrüne bir de alayı eklemiştir; küfrünün koyuluğundan ötürü Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” [Nisâ: 145] buyurmuştur. Beşincisi: Mücâhid dedi ki: Allah Teâlâ dört ayette müminleri zikretmekle başladı, sonra iki ayette kâfirleri zikrederek tekrarladı, sonra da on üç ayette münafıkları zikrederek üçledi; bu da münafığın cürmünün daha büyük olduğuna delalet eder. Bu görüş uzaktır; zira onların haberinin çokça anlatılması cürümlerinin daha büyük olmasını gerektirmez; şayet büyükse bu başka bir sebeptendir; o da küfürlerine aldatma, alay etme ve hile peşinde koşma gibi günah çeşitlerini eklemiş olmalarıdır. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Onların haberinin çokça anlatılması, onların şerrini defetmeye verilen ehemmiyetin kâfirlerin şerrini defetmeye verilen ehemmiyetten daha şiddetli olduğuna delalet eder; bu da onların cürüm bakımından kâfirlerden daha büyük olduğunu gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ اللَّهَ تَعَالَى وَأَقَرَّ بِهِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا، لِقَوْلِهِ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ وَقَالَتِ الْكَرَّامِيَّةُ: إِنَّهُ يَكُونُ مُؤْمِنًا الثَّانِي: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ كُلَّ الْمُكَلَّفِينَ عَارِفُونَ بِاللَّهِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ عَارِفًا لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ لَوْ كَانُوا عَارِفِينَ بِاللَّهِ وَقَدْ أَقَرُّوا بِهِ لَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ إِقْرَارُهُمْ بِذَلِكَ إِيمَانًا، لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ تَعَالَى وَأَقَرَّ بِهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّ غَيْرَ الْعَارِفِ لَوْ كَانَ مَعْذُورًا لَمَا ذَمَّ اللَّهُ هَؤُلَاءِ عَلَى عَدَمِ الْعِرْفَانِ، فَبَطَلَ قَوْلُ مَنْ قَالَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ يَكُونُ مَعْذُورًا.

Üçüncü Mesele: Bu ayet iki hususa delalet eder: Birincisi: Ayet, Allah Teâlâ'yı tanımayan (marifeti olmayan) ve O'nu ikrar eden kimsenin { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Oysa onlar mümin değillerdir” kavlinden ötürü mümin olmayacağına delalet eder; Kerrâmiyye ise onun mümin olacağını söylemiştir. İkincisi: Bütün mükelleflerin Allah'ı bildiğini, O'nu bilmeyenin ise mükellef olmayacağını iddia eden kimsenin sözünün bâtıl olduğuna delalet eder. Birincisi şundandır: Çünkü bu münafıklar şayet Allah'ı bilmiş olsalardı ve O'nu ikrar etmiş bulunsalardı, bunu ikrar etmelerinin iman olması gerekirdi; zira Allah Teâlâ'yı bilen ve O'nu ikrar eden kimse muhakkak mümin olur. İkincisi ise şundandır: Çünkü marifet sahibi olmayan kimse şayet mazeretli olsaydı, Allah bunları marifetin yokluğundan ötürü yermezdi; böylece kelamcılardan «Bu şeyleri bilmeyen kimse mazeretlidir» diyenin sözü bâtıl olmuştur.