Binûn

Bakara Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرُوا فِي اشْتِقَاقِ لَفْظِ الْإِنْسَانِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ/ أَنَّهُ قَالَ: سُمِّيَ إِنْسَانًا لِأَنَّهُ عُهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ، وَقَالَ الشَّاعِرُ. سُمِّيتَ إِنْسَانًا لِأَنَّكَ نَاسِي.

Dördüncü Mesele: İnsan lafzının iştikakında (türeyişinde) birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Kendisine ahit verilip de unuttuğu için insan diye isimlendirilmiştir.» Şair de şöyle demiştir: Unutan olduğun için insan diye isimlendirildin.

وقال أبو الفتح البستي:

Ebu'l-Feth el-Büstî de şöyle demiştir:

يا أَكْثَرَ النَّاسِ إِحْسَانًا إِلَى النَّاسِ ... وَأَكْثَرَ النَّاسِ إِفْضَالًا عَلَى النَّاسِ

Ey insanlara en çok ihsanda bulunan insan ... Ve insanlara en çok lütufta bulunan insan!

نَسِيتُ عَهْدَكَ وَالنِّسْيَانُ مُغْتَفَرٌ ... فَاغْفِرْ فَأَوَّلُ نَاسٍ أَوَّلُ النَّاسِ

Ahdini unuttum, oysa unutmak bağışlanır ... Bağışla, zira ilk unutan ilk insandı.

وَثَانِيهَا: سُمِّيَ إِنْسَانًا لِاسْتِئْنَاسِهِ بِمِثْلِهِ. وَثَالِثُهَا: قَالُوا: الْإِنْسَانُ إِنَّمَا سُمِّيَ إِنْسَانًا لِظُهُورِهِمْ وَأَنَّهُمْ يُؤْنِسُونَ أَيْ يُبْصِرُونَ مِنْ قَوْلِهِ: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا [الْقَصَصِ: ٢٩] كَمَّا سُمِّيَ الْجِنُّ لِاجْتِنَانِهِمْ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجِبُ فِي كُلِّ لَفْظٍ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَعَلَى هَذَا لَا حَاجَةَ إِلَى جَعْلِ لَفْظِ الْإِنْسَانِ مُشْتَقًّا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ.

İkincisi: Kendi cinsiyle ünsiyet kurduğu (isti'nâs ettiği) için insan diye isimlendirilmiştir. Üçüncüsü: Dediler ki: İnsan ancak görünür olmalarından ve görülmelerinden, yani [gözle] idrak edilmelerinden dolayı insan diye isimlendirilmiştir; nitekim { آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا } “Tûr tarafında bir ateş gördü” [Kasas: 29] buyrulmuştur; tıpkı cinlerin gizli olmalarından (ictinânlarından) ötürü böyle isimlendirildiği gibi. Bil ki, her lafzın başka bir şeyden türemiş olması zorunlu değildir, aksi takdirde teselsül gerekir; buna göre insan lafzını başka bir şeyden türemiş kılmaya ihtiyaç yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي مُنَافِقِي أَهْلِ الْكِتَابِ، مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَمُعَتِّبُ بْنُ قُشَيْرٍ، وجد ابن قَيْسٍ، كَانُوا إِذَا لَقُوا الْمُؤْمِنِينَ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَالتَّصْدِيقَ وَيَقُولُونَ إِنَّا لَنَجِدُ فِي كِتَابِنَا نَعْتَهُ وَصِفَتَهُ وَلَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ إِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ.

Beşinci Mesele: İbn Abbâs dedi ki: Bu ayet Ehl-i Kitab'ın münafıkları hakkında indi; onlardan Abdullah b. Übey, Muattib b. Kuşeyr ve Cedd b. Kays, müminlerle karşılaştıklarında imanı ve tasdiki açığa vururlar ve: «Biz kendi kitabımızda onun vasfını ve sıfatını bulmaktayız» derlerdi; baş başa kaldıklarında ise böyle değillerdi.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لَفْظَةُ «مَنْ» لَفْظَةٌ صَالِحَةٌ لِلتَّثْنِيَةِ، وَالْجَمْعِ، وَالْوَاحِدِ. أَمَّا فِي الْوَاحِدِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Altıncı Mesele: «Men (مَنْ)» lafzı tesniye (ikil), cemi (çoğul) ve müfred (tekil) için elverişli bir lafızdır. Tekil için kullanımı Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [الْأَنْعَامِ: ٢٥] وَفِي الْجَمْعِ كَقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ [يُونُسَ: ٤٢] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ مُوَحَّدُ اللَّفْظِ مَجْمُوعُ الْمَعْنَى، فَعِنْدَ التَّوْحِيدِ يُرْجَعُ إِلَى اللَّفْظِ. وَعِنْدَ الْجَمْعِ يُرْجَعُ إِلَى الْمَعْنَى، وَحَصَلَ الْأَمْرَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَقُولُ لَفْظُ الواحد وآمَنَّا لَفْظُ الْجَمْعِ وَبَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ الْآيَةِ أَسْئِلَةٌ. السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمُنَافِقُونَ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِنُبُوَّتِهِ ﵇ فَلِمَ كَذَّبَهُمْ فِي ادِّعَائِهِمُ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ؟ وَالْجَوَابُ: إِنْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مُنَافِقِي الْمُشْرِكِينَ فَلَا إِشْكَالَ، لِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ كَانُوا جَاهِلِينَ بِاللَّهِ وَمُنْكِرِينَ الْبَعْثَ وَالنُّشُورَ وَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى مُنَافِقِي أَهْلِ الْكِتَابِ- وَهُمُ الْيَهُودُ- فَإِنَّمَا كَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّ إِيمَانَ الْيَهُودِ بِاللَّهِ لَيْسَ بِإِيمَانٍ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَهُ جِسْمًا، وَقَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ إِيمَانُهُمْ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ لَيْسَ بِإِيمَانٍ، فَلَمَّا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ كَانَ خُبْثُهُمْ فِيهِ مُضَاعَفًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا بِقُلُوبِهِمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ الْبَاطِلِ، وَبِاللِّسَانِ يُوهِمُونَ الْمُسْلِمِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ إِنَّا آمَنَّا لِلَّهِ مِثْلَ إِيمَانِكُمْ، فَلِهَذَا كَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ طَابَقَ قَوْلُهُ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ قَوْلَهُمْ: آمَنَّا بِاللَّهِ وَالْأَوَّلُ فِي ذِكْرِ شَأْنِ الْفِعْلِ لَا الْفَاعِلِ، وَالثَّانِي فِي ذِكْرِ شَأْنِ الْفَاعِلِ لَا الْفِعْلِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَنْ قَالَ فُلَانٌ نَاظَرَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْفُلَانِيَّةِ، فَلَوْ قُلْتَ إِنَّهُ لَمْ يُنَاظِرْ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ كُنْتَ قَدْ كَذَّبْتَهُ، أَمَّا لَوْ قُلْتَ إِنَّهُ لَيْسَ مِنَ النَّاظِرِينَ كُنْتَ قَدْ بَالَغْتَ فِي تَكْذِيبِهِ، يَعْنِي أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، فَكَيْفَ يُظَنُّ به ذلك؟ فكذا هاهنا لما قالوا آنا بِاللَّهِ فَلَوْ قَالَ اللَّهُ مَا آمَنُوا كَانَ ذَلِكَ تَكْذِيبًا لَهُمْ أَمَّا لَمَّا قَالَ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ كَانَ ذَلِكَ مُبَالَغَةً فِي تَكْذِيبِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها هُوَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِمْ: وَمَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ؟ الْجَوَابُ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ/ الْوَقْتُ الَّذِي لَا حَدَّ لَهُ وَهُوَ الْأَبَدُ الدَّائِمُ، الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ لَهُ أَمَدٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الوقت المحدود من النشور إلى أن يدخل أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، لِأَنَّهُ آخِرُ الْأَوْقَاتِ الْمَحْدُودَةِ، وَمَا بَعْدَهُ فَلَا حَدَّ له.

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır” [En'âm: 25]. Çoğul için kullanımı ise: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır” [Yûnus: 42] kavli gibidir. Bunun sebebi şudur: Onun lafzı tekil, manası çoğuldur; bu sebeple tekil kılındığında lafza dönülür, çoğul kılındığında ise manaya dönülür. Bu iki durum da bu ayette gerçekleşmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُ } kavli tekil lafzıdır, { وآمَنَّا } ise çoğul lafzıdır. Ayetin incelemelerinden geriye birtakım sorular kalmıştır. Birinci Soru: Münafıklar Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlardı, fakat onun (aleyhisselâm) peygamberliğini inkâr ediyorlardı; öyleyse Allah'a ve ahiret gününe iman ettikleri iddiasında onları niçin yalanladı? Cevap: Şayet biz bu ayeti müşriklerin münafıklarına hamledersek hiçbir müşkil kalmaz; çünkü onların çoğu Allah'ı bilmeyen ve yeniden diriliş ile haşrı inkâr eden kimselerdi. Şayet onu Ehl-i Kitab'ın münafıklarına -ki onlar Yahudilerdir- hamledersek, Allah Teâlâ onları ancak şu sebepten yalanlamıştır: Çünkü Yahudilerin Allah'a imanı iman değildir; zira onlar O'nun cisim olduğuna inanmakta ve «Üzeyir Allah'ın oğludur» demekteydiler; aynı şekilde onların ahiret gününe imanı da iman değildir. Onlar { آمَنَّا بِاللَّهِ } dediklerinde bundaki habislikleri katlanmıştı; zira kalpleriyle O'na bu bâtıl vecih üzere inanıyorlar, dilleriyle de bu sözle Müslümanlara «Biz de sizin imanınız gibi Allah'a iman ettik» vehmini veriyorlardı; işte bu yüzden Allah Teâlâ bunda onları yalanlamıştır. İkinci Soru: O'nun { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavli onların { آمَنَّا بِاللَّهِ } kavline nasıl uygun düşmüştür; oysa birincisi failin değil fiilin durumunu zikretmektedir, ikincisi ise fiilin değil failin durumunu zikretmektedir? Cevap: Bir kimse «Falan kişi falan meseleyi tartıştı/münazara etti» dese; şayet sen «O bu meseleyi tartışmadı» desen onu yalanlamış olursun; fakat «O münazara edenlerden değildir» desen onu yalanlamada mübalağa etmiş olursun; yani «O bu cinsten değildir, hakkında bu nasıl zannedilir?» [demiş olursun]. İşte burada da böyledir: Onlar { آمَنَّا بِاللَّهِ } dediklerinde, şayet Allah «İman etmediler» deseydi bu onları bir yalanlama olurdu; fakat { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } buyurunca bu onları yalanlamada bir mübalağa oldu. Bunun bir benzeri de: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } kavlidir ki bu, onların: «Ve oradan çıkmazlar» demelerinden daha beliğdir. Üçüncü Soru: Ahiret gününden murat nedir? Cevap: Ondan hiçbir sınırı olmayan vakit, yani sonu kesilmeyen ebedi devamlılık kastedilmiş olabilir; yeniden dirilişten cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin cehenneme girmesine kadar olan sınırlı vaktin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü bu, sınırlı vakitlerin sonuncusudur, ondan sonrasının ise sınırı yoktur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩ الى ١٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 9-10]

يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)

{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki onlar ancak kendilerini aldatırlar da farkına varmazlar. (9) Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için elem verici bir azap vardır. (10)”

اعلم أن الله تعالى مِنْ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَيَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ أَوَّلًا: مَا الْمُخَادَعَةُ، ثُمَّ ثَانِيًا: مَا الْمُرَادُ، بِمُخَادَعَةِ اللَّهِ؟ وَثَالِثًا: أَنَّهُمْ لِمَاذَا كَانُوا يُخَادِعُونَ اللَّهَ؟ وَرَابِعًا: أَنَّهُ مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَمَا يَخْدَعُونَ إلا أنفسهم؟.

Bil ki Allah Teâlâ münafıkların çirkinliklerinden dört şeyi zikretmiştir: Birincisi: Bu ayette zikrettiğidir ki o da onların { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } oluşudur. O halde öncelikle aldatmanın ne olduğunun, ikinci olarak Allah'ı aldatmaktan muradın ne olduğunun, üçüncü olarak Allah'ı niçin aldatmaya çalıştıklarının ve dördüncü olarak { وَمَا يَخْدَعُونَ إلا أنفسهم } kavlinden muradın ne olduğunun bilinmesi gerekir.

[في بيان قوله تعالى يخادعون الله والذين آمنوا] [فيه مسائل] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْخَدِيعَةَ مَذْمُومَةٌ، وَالْمَذْمُومُ يَجِبُ أَنْ يُمَيَّزَ مِنْ غَيْرِهِ لِكَيْ لَا يُفْعَلَ، وَأَصْلُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الْإِخْفَاءُ، وَسُمِّيَتِ الْخِزَانَةُ الْمِخْدَعَ، وَالْأَخْدَعَانِ عِرْقَانِ فِي الْعُنُقِ لِأَنَّهُمَا خَفِيَّانِ.

[Allah Teâlâ'nın: «Allah'ı ve İman Edenleri Aldatmaya Çalışırlar» Kavlinin Beyanı Hakkında] [Bunda Meseleler Vardır] Birinci Mesele: Bil ki hilenin/aldatmanın yerilmiş olduğunda hiçbir şüphe yoktur; yerilmiş olanın ise yapılmaması için başkasından ayırt edilmesi gerekir. Bu lafzın aslı gizlemektir; saklama yerine mahzen/mihda' denmiş, boyundaki iki damara da gizli oldukları için ahda'ân adı verilmiştir.

وَقَالُوا: خَدَعَ الضَّبُّ خَدْعًا إِذَا تَوَارَى فِي جُحْرِهِ فَلَمْ يَظْهَرْ إِلَّا قَلِيلًا، وَطَرِيقٌ خَيْدَعٌ وَخَدَّاعٌ، إِذَا كَانَ مُخَالِفًا لِلْمَقْصِدِ بِحَيْثُ لَا يُفْطَنُ لَهُ، وَمِنْهُ الْمَخْدَعُ. وَأَمَّا حَدُّهَا فَهُوَ إِظْهَارُ مَا يُوهِمُ السَّلَامَةَ وَالسَّدَادَ، وَإِبْطَانُ مَا يَقْتَضِي الْإِضْرَارَ بِالْغَيْرِ وَالتَّخَلُّصَ مِنْهُ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ النِّفَاقِ فِي الْكُفْرِ وَالرِّيَاءِ فِي الْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ بِخِلَافِ مَا يَقْتَضِيهِ الدِّينُ، لِأَنَّ الدِّينَ يُوجِبُ الِاسْتِقَامَةَ وَالْعُدُولَ عَنِ الْغُرُورِ وَالْإِسَاءَةِ، كَمَا يُوجِبُ الْمُخَالَصَةَ لِلَّهِ تَعَالَى فِي الْعِبَادَةِ، وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ وَصْفُهُمُ الْمُرَائِيَ بِأَنَّهُ مُدَلِّسٌ إِذَا أَظْهَرَ خِلَافَ مُرَادِهِ، وَمِنْهُ أُخِذَ التَّدْلِيسُ فِي الْحَدِيثِ، لِأَنَّ الرَّاوِيَ يُوهِمُ السَّمَاعَ مِمَّنْ لَمْ يَسْمَعْ، وَإِذَا أَعْلَنَ ذَلِكَ لَا يُقَالُ إِنَّهُ مُدَلِّسٌ.

Nitekim «Keler deliğinde gizlenip pek az göründüğünde keler hile yaptı/gizlendi» derler. Kendisine dikkat edilmeyecek şekilde hedefe muhalif olduğunda «sapıtan, aldatıcı yol» denir; gizli oda (mahda') da bundandır. Tanımına gelince; o, sağlam ve dosdoğru olma vehmini vereni açığa vurup, başkasına zarar vermeyi ve ondan kurtulmayı gerektiren şeyi gizlemektir. Dolayısıyla o, küfürdeki nifak ve güzel amellerdeki riya mesabesindedir. Bütün bunlar ise dinin gerektirdiğinin aksinedir; zira din, ibadette Allah Teâlâ'ya ihlaslı olmayı gerektirdiği gibi dosdoğru olmayı, aldatma ve kötülükten yüz çevirmeyi gerektirir. Bu kabilden olmak üzere onların riyakârı, maksadının aksini açığa vurduğunda «müdellis» olarak nitelemesi de vardır; hadisteki tedlis de buradan alınmıştır, çünkü ravi işitmediği kimseden işitmiş vehmini verir; şayet bunu ilan ederse ona müdellis denmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنَّهُمْ كَيْفَ خَادَعُوا اللَّهَ تَعَالَى؟ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ مُخَادَعَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُمْتَنِعَةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الضَّمَائِرَ وَالسَّرَائِرَ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُخَادَعَ، لِأَنَّ الَّذِي فَعَلُوهُ لَوْ أَظْهَرُوا أَنَّ الْبَاطِنَ بِخِلَافِ الظَّاهِرِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ خِدَاعًا، فَإِذَا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ الْبَوَاطِنُ لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُخَادَعَ. الثَّانِي:

İkinci Mesele: Bu da onların Allah Teâlâ'yı nasıl aldattıkları hususudur. Bir kimse şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'yı aldatmak iki yönden imkânsızdır: Birincisi: O Teâlâ kalplerde gizlenenleri ve sırları bilir, dolayısıyla O'nun aldatılması caiz olmaz; çünkü onların yaptıkları şeyde şayet içlerinin dışlarına aykırı olduğunu açığa vursalardı bu bir aldatma olmazdı. Allah Teâlâ'ya içte olanlar gizli kalmadığına göre O'nun aldatılması sahih olmaz. İkincisi:

أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ الرَّسُولَ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَكُنْ قَصْدُهُمْ فِي نِفَاقِهِمْ مُخَادَعَةَ اللَّهِ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ نَفْسَهُ وَأَرَادَ بِهِ رَسُولَهُ عَلَى عَادَتِهِ فِي تَفْخِيمِ وَتَعْظِيمِ شَأْنِهِ. قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَقَالَ فِي عَكْسِهِ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ [الْأَنْفَالِ: ٤١] أَضَافَ السَّهْمَ الَّذِي يَأْخُذُهُ الرَّسُولُ إِلَى نَفْسِهِ فَالْمُنَافِقُونَ لَمَّا خَادَعُوا/ الرَّسُولَ قِيلَ إِنَّهُمْ خَادَعُوا اللَّهَ تَعَالَى. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ صُورَةُ حَالِهِمْ مَعَ اللَّهِ حَيْثُ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَهُمْ كَافِرُونَ صُورَةُ مَنْ يُخَادِعُ، وَصُورَةُ صَنِيعِ اللَّهِ مَعَهُمْ حَيْثُ أَمَرَ بِإِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ عِنْدَهُ فِي عِدَادِ الْكَفَرَةِ صُورَةُ صَنِيعِ اللَّهِ مَعَهُمْ حَيْثُ امْتَثَلُوا أَمْرَ اللَّهِ فِيهِمْ فَأَجْرَوْا أَحْكَامَهُ عَلَيْهِمْ.

Münafıklar Allah'ın Resûl'ü kendilerine gönderdiğine inanmıyorlardı; dolayısıyla nifaklarında maksatları Allah Teâlâ'yı aldatmak değildi. Böylece bu lafzın zahirine hamledilmesinin mümkün olmadığı, aksine tevilin zorunlu olduğu sabit oldu; bu da iki vecihledir: Birincisi: O Teâlâ, şanını yüceltme ve tazim etme konusundaki âdeti üzere Zatını zikretmiş ve bununla Resûlü'nü kastetmiştir. Nitekim: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [Fetih: 10] buyurmuş, bunun aksinde ise: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'ındır” [Enfâl: 41] buyurarak Resûl'ün aldığı payı Zâtına izafe etmiştir; dolayısıyla münafıklar Resûl'ü aldattıklarında Allah Teâlâ'yı aldattıkları söylenmiştir. İkincisi: Kâfir oldukları halde imanı açığa vurduklarında onların Allah ile olan durumlarının suretinin aldatan kimsenin sureti olduğu; O'nun katında kâfirler zümresinden oldukları halde üzerlerinde Müslümanların hükümlerinin uygulanmasını emrettiğinde ise Allah'ın onlara yaptığı muamelenin suretinin -ki [müminler] onlar hakkında Allah'ın emrine uyup üzerlerinde O'nun hükümlerini uygulamışlardır- [onları aldatan kimsenin sureti olduğu] söylenmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَهِيَ فِي بَيَانِ الْغَرَضِ مِنْ ذَلِكَ الْخِدَاعِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ يُجْرُونَهُمْ فِي التَّعْظِيمِ وَالْإِكْرَامِ مَجْرَى سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا أَظْهَرُوا لَهُمُ الْإِيمَانَ وَإِنْ أَسَرُّوا خِلَافَهُ فَمَقْصُودُهُمْ مِنَ الْخِدَاعِ هَذَا. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ إِفْشَاءَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَيْهِمْ أَسْرَارَهُ، وَإِفْشَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أَسْرَارَهُمْ فَيَنْقُلُونَهَا إِلَى أَعْدَائِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ دَفَعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَحْكَامَ الْكُفَّارِ مِثْلَ الْقَتْلِ،

Üçüncü Mesele: Bu, söz konusu aldatmadan güdülen gayenin beyanı hakkındadır ve bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Onlar, Peygamber'e ﷺ ve müminlere imanı açığa vurduklarında -içlerinde aksini gizleseler bile- Peygamber'in ﷺ ve müminlerin kendilerine tazim ve ikramda diğer müminler gibi muamele edeceklerini zannettiler; dolayısıyla aldatmadan maksatları buydu. İkincisi: Maksatlarının Peygamber'in ﷺ kendilerine sırlarını açması ve müminlerin de sırlarını açması, kendilerinin de bunları kâfirlerden olan düşmanlarına aktarmaları olması caizdir. Üçüncüsü: Onlar kendilerinden öldürülmek gibi kâfirlerin hükümlerini savuşturmuşlardır;

لِقَوْلِهِ ﵊: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» .

nitekim o (aleyhisselâm): «İnsanlarla Lâ ilâhe illallâh deyinceye kadar savaşmakla emrolundum» buyurmuştur.

الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَطْمَعُونَ فِي أَمْوَالِ الْغَنَائِمِ، فَإِنْ قِيلَ: فَاللَّهُ تَعَالَى كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُوحِيَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ كَيْفِيَّةَ مَكْرِهِمْ وَخِدَاعِهِمْ، فَلِمَ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ هَتْكًا لِسِتْرِهِمْ؟ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى اسْتِئْصَالِ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ وَلَكِنَّهُ تَعَالَى أَبْقَاهُمْ وَقَوَّاهُمْ، إِمَّا لِأَنَّهُ يَفْعَلُ

Dördüncüsü: Onlar ganimet mallarına tamah ediyorlardı. Şayet: «Allah Teâlâ onların tuzak ve aldatmalarının mahiyetini Muhammed'e ﷺ vahyetmeye kadirdi, öyleyse örtülerini yırtmak için bunu niçin yapmadı?» denilirse; deriz ki: O Teâlâ İblis'i ve zürriyetini kökten yok etmeye kadirdir, fakat O Teâlâ ya dilediğini yaptığı ve murat ettiğine hükmettiği için ya da

ما يشاء ويحكم ما يريد أو الحكمة لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا إِلَّا هُوَ. فَإِنْ قِيلَ هَلْ لِلِاقْتِصَارِ بِخَادَعْتُ عَلَى وَاحِدٍ وَجْهٌ صَحِيحٌ؟ قُلْنَا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَجْهُهُ أَنْ يُقَالَ: عَنَى بِهِ فَعَلْتُ إِلَّا أَنَّهُ أُخْرِجَ فِي زِنَةِ فَاعَلْتُ، لِأَنَّ الزِّنَةَ فِي أَصْلِهَا لِلْمُبَالَغَةِ وَالْفِعْلُ مَتَى غُولِبَ فِيهِ فَاعِلُهُ جَاءَ أَبْلَغَ وَأَحْكَمَ مِنْهُ إِذَا زَاوَلَهُ وَحْدَهُ مِنْ غَيْرِ مُغَالِبٍ، لِزِيَادَةِ قُوَّةِ الدَّاعِي إِلَيْهِ، وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ أَبِي حَيْوَةَ «يَخْدَعُونَ اللَّهَ» ثُمَّ قَالَ: يُخادِعُونَ بَيَانًا لِيَقُولُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا كَأَنَّهُ قِيلَ وَلِمَ يَدَّعُونَ الْإِيمَانَ كَاذِبِينَ. وَمَا نَفْعُهُمْ فِيهِ؟ فَقِيلَ يُخادِعُونَ.

Kendisinden başkasının muttali olamayacağı bir hikmetten ötürü onları baki kılmış ve güçlendirmiştir. Şayet «Hâda'tü (خادعت) [müşareket bildiren] kalıbının tek bir kişiyle sınırlandırılmasının sahih bir vechi var mıdır?» denilirse; deriz ki el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bunun vechi «fealtü (فعلت)» manasını kastettiğini, ancak bunun «fâaltü (فاعلت)» vezninde getirildiğini söylemektir; çünkü bu vezin aslında mübalağa içindir ve bir fiilde failine galebe çalındığında, ona sevk eden sebebin gücünün fazlalığından ötürü, o fiili bir hasım olmaksızın tek başına yaptığından daha beliğ ve daha sağlam meydana gelir. Bunu Ebû Hayve'nin «yehdeûnellâh (يَخْدَعُونَ اللَّهَ)» kıraati de desteklemektedir. Sonra dedi ki: { يُخادِعُونَ } lafzı { يَقُولُ } kavlinin beyanıdır; «Onlar niçin yalan söyleyerek imanı iddia ediyorlar ve bunda onların menfaati nedir?» denilmiş de «Aldatıyorlar» denilmiş gibi müste'nef (yeni bir cümle) olması da caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عمر «وَمَا يُخَادِعُونَ» وَالْبَاقُونَ «يَخْدَعُونَ» وَحُجَّةُ الْأَوَّلِينَ:

Dördüncü Mesele: Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr «ve mâ yuhâdiûn (وَمَا يُخَادِعُونَ)» şeklinde; diğerleri ise «yehdeûn (يَخْدَعُونَ)» şeklinde okumuştur. Birincilerin delili:

مُطَابَقَةُ اللَّفْظِ حَتَّى يَكُونَ مُطَابِقًا لِلَّفْظِ الْأَوَّلِ، وَحُجَّةُ الْبَاقِينَ أَنَّ الْمُخَادَعَةَ إِنَّمَا تَكُونُ بَيْنَ اثْنَيْنِ، فَلَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ الْوَاحِدُ مُخَادِعًا لِنَفْسِهِ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يُجَازِيهِمْ عَلَى ذَلِكَ وَيُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهِ فَلَا يَكُونُونَ فِي الْحَقِيقَةِ خَادِعِينَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ عَنِ الْحَسَنِ. وَالثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ أَنَّ وَبَالَ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ يَدْفَعُ ضَرَرَ خِدَاعِهِمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَيَصْرِفُهُ إِلَيْهِمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

İlk lafza mutabık olsun diye lafzın mutabakatıdır; diğerlerinin delili ise muhadaanın (karşılıklı aldatmanın) ancak iki kişi arasında olacağı, tek bir insanın ise kendi nefsini aldatan olamayacağıdır. Sonra O'nun: { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } kavlinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O Teâlâ onları bundan ötürü cezalandırır ve onları bununla muazzep kılar; dolayısıyla onlar hakikatte ancak kendilerini aldatmış olurlar (el-Hasan'dan nakledilmiştir). İkincisi: Müfessirlerin çoğunun zikrettiğidir ki o da şudur: Bunun vebali dünyada kendilerine dönücüdür; çünkü Allah Teâlâ onların aldatmasının zararını müminlerden savuşturuyor ve onu kendilerine çeviriyordu; bu da O'nun şu kavli gibidir: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ }

[النساء: ١٤٢] وقوله: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤، ١٥] أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَةِ: ١٣] وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً [النمل: ٥٠] إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً [الطَّارِقِ: ١٥، ١٦] إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ بَعْدَ ذَلِكَ أَبْحَاثٌ. أَحَدُهَا: قُرِئَ «وَمَا يخادعون» مِنْ أَخْدَعَ وَ «يَخَدِّعُونَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ بِمَعْنَى يَخْتَدِعُونَ «وَيُخْدَعُونَ» وَ «يُخَادَعُونَ» عَلَى لَفْظِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَثَانِيهَا: النَّفْسُ ذَاتُ الشَّيْءِ وَحَقِيقَتُهُ، وَلَا تَخْتَصُّ بِالْأَجْسَامِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَالْمُرَادُ بِمُخَادَعَتِهِمْ ذَوَاتِهِمْ أَنَّ الْخِدَاعَ/ لَا يَعْدُوهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشُّعُورَ عِلْمُ الشَّيْءِ إِذَا حَصَلَ بِالْحِسِّ، وَمَشَاعِرُ الْإِنْسَانِ حَوَاسُّهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ لُحُوقَ ضَرَرِ ذَلِكَ بِهِمْ كَالْمَحْسُوسِ، لَكِنَّهُمْ لِتَمَادِيهِمْ فِي الْغَفْلَةِ كَالَّذِي لَا يَحُسُّ.

“Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; O ise onların aldatmasını başlarına geçirendir” [Nisâ: 142]; yine O'nun: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “«Biz ancak alay edicileriz.» Allah da onlarla alay eder” [Bakara: 14, 15]; { أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ } “«Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?» İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir” [Bakara: 13]; { وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً } “Onlar bir tuzak kurdular, biz de bir tuzak kurduk” [Neml: 50]; { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً } “Şüphesiz onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım” [Târık: 15, 16]; { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” [Mâide: 33]; { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenler...” [Ahzâb: 57] kavilleri gibidir. Bundan sonra ayette birtakım araştırmalar kalmıştır: Birincisi: Ahdea'dan (أَخْدَعَ) türetilerek «ve mâ yuhâdiûn (وَمَا يُخَادِعُونَ)», ya harfinin fethasıyla yahtediûn manasında «yeheddeûn (يَخَدِّعُونَ)» ve meçhul kipi üzere «yuhdaûn (وَيُخْدَعُونَ)» ile «yuhâdaûn (وَيُخَادَعُونَ)» şeklinde okunmuştur. İkincisi: Nefis, bir şeyin zatı ve hakikatidir; { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” [Mâide: 116] kavlinden ötürü cisimlere has değildir; onların nefislerini aldatmasından murat ise aldatmanın kendilerini aşıp başkasına geçmemesidir. Üçüncüsü: Şuur, duyu ile hâsıl olduğunda bir şeyin bilinmesidir; insanın meşâiri ise onun duyularıdır. Mana şudur: Bunun zararının onlara ulaşması hissedilen bir şey gibidir; fakat onlar gaflette aşırıya gitmelerinden ötürü hissetmeyen kimse gibidirler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَرَضَ صِفَةٌ تُوجِبُ وُقُوعَ الضَّرَرِ فِي الْأَفْعَالِ الصَّادِرَةِ عَنْ مَوْضِعِ تِلْكَ الصِّفَةِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَثَرُ الْخَاصُّ بِالْقَلْبِ إِنَّمَا هُوَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَطَاعَتَهُ وَعُبُودِيَّتَهُ، فَإِذَا وَقَعَ فِي الْقَلْبِ مِنَ الصِّفَاتِ مَا صَارَ مَانِعًا مِنْ هَذِهِ الْآثَارِ كَانَتْ تِلْكَ الصِّفَاتُ أَمْرَاضًا لِلْقَلْبِ. فَإِنْ قِيلَ: الزِّيَادَةُ مِنْ جِنْسِ الْمَزِيدِ عليه، فلو كان المراد من المرض هاهنا الْكُفْرَ وَالْجَهْلَ لَكَانَ قَوْلُهُ: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً مَحْمُولًا عَلَى الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى فَاعِلًا لِلْكُفْرِ وَالْجَهْلِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهُ فِعْلَ الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا فِي غَايَةِ الْحِرْصِ عَلَى الطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ، فَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى ذَلِكَ لَقَالُوا لِمُحَمَّدٍ ﷺ: إِذَا فَعَلَ اللَّهُ الْكُفْرَ فِينَا، فَكَيْفَ تَأْمُرُنَا بِالْإِيمَانِ؟ وَثَانِيهَا:

Allah Teâlâ'nın: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } kavline gelince; bil ki hastalık, o sıfatın mahallinden sâdır olan fiillerde zararın meydana gelmesini gerektiren bir sıfattır. Kalbe mahsus eser de ancak Allah Teâlâ'yı tanımak, O'na itaat etmek ve kullukta bulunmaktır; kalpte bu eserlere mani olacak nitelikte sıfatlar meydana geldiğinde, o sıfatlar kalbin hastalıkları olur. Şayet «Artış, üzerine artırılan şeyin cinsindendir; dolayısıyla şayet buradaki hastalıktan murat küfür ve cehalet olsaydı, O'nun: { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } kavlinin küfür ve cehalete hamledilmesi gerekirdi; bu takdirde de Allah Teâlâ'nın küfür ve cehaletin faili olması lazım gelirdi» denilirse; Mutezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın bundan muradının küfür ve cehaleti var etmek olması şu vecihlerden ötürü caiz değildir: Birincisi: Kâfirler Kur'an'a ta'n etme konusunda son derece hırslıydılar; şayet mana bu olsaydı Muhammed'e ﷺ: «Allah içimizde küfrü yarattığına göre bize nasıl imanı emrediyorsun?» derlerdi. İkincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ فَاعِلًا لِلْكُفْرِ لَجَازَ مِنْهُ إِظْهَارُ الْمُعْجِزَةِ عَلَى يَدِ الْكَذَّابِ، فَكَانَ لَا يَبْقَى كَوْنُ الْقُرْآنِ حُجَّةً فَكَيْفَ نَتَشَاغَلُ بِمَعَانِيهِ وَتَفْسِيرِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ فَكَيْفَ يَذُمُّهُمْ عَلَى شَيْءٍ خَلَقَهُ فِيهِمْ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ ذَلِكَ فِيهِمْ كَمَا خَلَقَ لَوْنَهُمْ وَطُولَهُمْ، فَأَيُّ ذَنْبٍ لَهُمْ حَتَّى يُعَذِّبَهُمْ؟ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَهُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: بِما كانُوا

Şayet O Teâlâ küfrün faili olsaydı, O'ndan yalancının elinde mucize izhar etmesi caiz olurdu; bu durumda Kur'an'ın hüccet oluşu ortada kalmazdı, o halde onun manaları ve tefsiriyle nasıl meşgul olabiliriz? Üçüncüsü: O Teâlâ bu ayetleri küfürlerinden ötürü onları yerme makamında zikretmiştir; öyleyse içlerinde yarattığı bir şeyden ötürü onları nasıl yerer? Dördüncüsü: O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } kavlidir; şayet Allah Teâlâ onların renklerini ve boylarını yarattığı gibi bunu da içlerinde yaratmış olsaydı, onlara azap etmesini gerektirecek ne günahları olurdu? Beşincisi: O Teâlâ bunu şu kavliyle onlara izafe etmiştir: { بِما كانُوا

يَكْذِبُونَ

يَكْذِبُونَ } “Yalan söylemekte olduklarından dolayı”.

وَعَلَى هَذَا وَصَفَهُمْ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، وَأَنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ، وَأَنَّهُمْ إِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: يُحْمَلُ الْمَرَضُ عَلَى الْغَمِّ، لِأَنَّهُ يُقَالُ مَرِضَ قَلْبِي مِنْ أَمْرِ كَذَا، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ مَرِضَتْ قُلُوبُهُمْ لَمَّا رأوا ثبت أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَاسْتِعْلَاءَ شَأْنِهِ يَوْمًا فَيَوْمًا. وَذَلِكَ كَانَ يُؤَثِّرُ فِي زوال رئاستهم، كَمَا

Buna binaen O Teâlâ onları yeryüzünde bozguncular olmakla, asıl beyinsizlerin kendileri olmakla ve şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında «Biz sizinle beraberiz» demekle nitelemiştir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Tevil zorunludur ve o birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Hastalık gama/kedere hamledilir; zira «Falan işten ötürü kalbim hastalandı» denir. Mana şudur: Münafıklar, Peygamber'in ﷺ işinin günbegün sağlamlaştığını ve şanının yüceldiğini gördüklerinde kalpleri hastalandı. Bu durum onların riyasetlerinin yok olmasında tesir ediyordu; nitekim

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ مَرَّ بِعَبْدِ الله بن أبي بن سَلُولَ عَلَى حِمَارٍ، فَقَالَ لَهُ نَحِّ حِمَارَكَ يَا مُحَمَّدُ فَقَدْ آذَتْنِي رِيحُهُ، فَقَالَ لَهُ بَعْضُ الْأَنْصَارِ اعْذِرْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَدْ كُنَّا عَزَمْنَا عَلَى أَنْ نُتَوِّجَهُ الرِّيَاسَةَ قَبْلَ أَنْ تَقْدَمَ عَلَيْنَا:

Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) bir merkep üzerinde Abdullah b. Übey b. Selûl'ün yanından geçti; o da kendisine: «Ey Muhammed, merkebini uzaklaştır, zira kokusu beni rahatsız etti» dedi. Bunun üzerine Ensâr'dan biri ona şöyle dedi: «Onu mazur gör ey Allah'ın Resûlü; çünkü sen bize gelmeden önce biz ona riyaset tacı giydirmeye azmetmiştik.»

فَهَؤُلَاءِ لَمَّا اشْتَدَّ عَلَيْهِمُ الْغَمُّ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ فَقَالَ: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً أَيْ زَادَهُمُ اللَّهُ غَمًّا عَلَى غَمِّهِمْ بِمَا يَزِيدُ فِي إِعْلَاءِ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَتَعْظِيمِ شَأْنِهِ.

İşte gamları şiddetlendiğinde Allah Teâlâ bu durumu vasfederek: { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } buyurdu; yani Peygamber'in ﷺ davasının yücelmesini ve şanının büyümesini artıran şeylerle Allah onların gamı üzerine gam artırdı.

الثَّانِي: أَنَّ مَرَضَهُمْ وَكُفْرَهُمْ كَانَ يَزْدَادُ بِسَبَبِ ازْدِيَادِ التَّكَالِيفِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] وَالسُّورَةُ لَمْ تَفْعَلْ ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا ازْدَادُوا رِجْسًا عِنْدَ نُزُولِهَا لَمَّا كَفَرُوا بِهَا قِيلَ ذَلِكَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ نُوحٍ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٥، ٦] وَالدُّعَاءُ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ هَذَا، وَلَكِنَّهُمُ ازْدَادُوا فِرَارًا عِنْدَهُ، وَقَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي [التَّوْبَةِ: ٤٩] وَالنَّبِيُّ ﵇ إِنْ لَمْ يَأْذَنْ لَهُ لَمْ يَفْتِنْهُ، وَلَكِنَّهُ كَانَ يَفْتَتِنُ عِنْدَ خُرُوجِهِ فَنُسِبَتِ الْفِتْنَةُ إِلَيْهِ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً [الْمَائِدَةِ: ٦٤] وَقَالَ: فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً [فَاطِرٍ: ٤٢] وَقَوْلُكَ لِمَنْ وَعَظْتَهُ فَلَمْ يَتَّعِظْ وَتَمَادَى فِي فَسَادِهِ: مَا زَادَتْكَ مَوْعِظَتِي إِلَّا/ شَرًّا، وَمَا زَادَتْكَ إِلَّا فَسَادًا فَكَذَا هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ لَمَّا كَانُوا كَافِرِينَ ثُمَّ دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَى شَرَائِعِ دِينِهِ فَكَفَرُوا بِتِلْكَ الشَّرَائِعِ وَازْدَادُوا بِسَبَبِ ذَلِكَ كُفْرًا لَا جَرَمَ أُضِيفَتْ زِيَادَةُ كُفْرِهِمْ إِلَى اللَّهِ. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

İkincisi: Onların hastalığı ve küfrü mükellefiyetlerin artması sebebiyle artıyordu; bu durum Allah Teâlâ'nın Tevbe Suresi'ndeki: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliklerine pislik katıp artırmıştır” [Tevbe: 125] kavli gibidir; sure bunu bizzat yapmamıştır, ancak sure indiğinde onlar onu inkâr edip murdarlıkları arttığı için böyle söylenmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın Nûh'tan naklen: { إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } “Doğrusu ben kavmimi gece gündüz çağırdım; fakat benim çağırmam onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [Nûh: 5, 6] buyurması gibidir; dua bundan hiçbir şeyi bizzat yapmamıştır, lâkin onun yanında onların kaçışı artmıştır. Yine buyurmuştur ki: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي } “Onlardan: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» diyen de vardır” [Tevbe: 49]; oysa Peygamber (aleyhisselâm) ona izin vermeseydi onu fitneye düşürmüş olmazdı, ancak sefere çıktığında fitneye düşecekti de fitne ona nispet edildi. Yine: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, muhakkak onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır” [Mâide: 64] ve { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Onlara bir uyarıcı geldiğinde bu onların ancak nefretini artırdı” [Fâtır: 42] buyrulmuştur. Nasihat ettiğin halde nasihat almayıp fesadında ısrar eden kimseye: «Öğüdüm sana şerden başka bir şey artırmadı, sana fesattan başka bir şey katmadı» demen de böyledir. İşte bu münafıklar da kâfir iken, sonra Allah onları dininin şeriatlarına davet edip de bu şeriatları inkâr ettiklerinde ve bu sebeple küfürleri arttığında, küfürlerinin artışı şüphesiz Allah'a izafe edilmiştir. Üçüncüsü: O'nun kavlinden murat:

فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً الْمَنْعُ مِنْ زِيَادَةِ الْأَلْطَافِ، فَيَكُونُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمَنْعِ خَاذِلًا لَهُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ [الْمُنَافِقُونَ: ٤] الرَّابِعُ: أَنَّ الْعَرَبَ تَصِفُ فُتُورَ الطَّرْفِ بِالْمَرَضِ، فَيَقُولُونَ: جَارِيَةٌ مريضة الطرف. قال جرير:

{ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } lütufların artırılmasının menedilmesidir; dolayısıyla bu menetme sebebiyle onları yardımsız bırakmış (hızlana uğratmış) olur; bu da O'nun: { قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar?” [Münâfikûn: 4] kavli gibidir. Dördüncüsü: Araplar bakışın süzgünlüğünü/gevşekliğini hastalıkla vasfederler ve: «Bakışı süzgün/hasta cariye» derler. Cerîr şöyle demiştir:

إن الْعُيُونَ الَّتِي فِي طَرْفِهَا مَرَضٌ ... قَتَلْنَنَا ثُمَّ لم يحيين قتلانا

Gözlerinde süzgünlük/hastalık olan o gözler ... Bizi öldürdüler, sonra da ölülerimizi diriltmediler.

فكذا المرض هاهنا إِنَّمَا هُوَ الْفُتُورُ فِي النِّيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانَتْ قُلُوبُهُمْ قَوِيَّةً عَلَى الْمُحَارَبَةِ وَالْمُنَازَعَةِ وَإِظْهَارِ الْخُصُومَةِ، ثُمَّ انْكَسَرَتْ شَوْكَتُهُمْ فَأَخَذُوا فِي النِّفَاقِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْخَوْفِ وَالِانْكِسَارِ، فَقَالَ تَعَالَى: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً أَيْ زَادَهُمْ ذَلِكَ الِانْكِسَارَ وَالْجُبْنَ وَالضَّعْفَ، وَلَقَدْ حَقَّقَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:

Buradaki hastalık da niyetin gevşemesidir; çünkü işin başında onların kalpleri savaşmaya, çekişmeye ve düşmanlığı açığa vurmaya karşı güçlüydü; sonra güçleri kırıldı da bu korku ve kırılma sebebiyle nifaka yöneldiler. Allah Teâlâ: { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } buyurdu; yani bu kırılmayı, korkaklığı ve zaafı onlarda artırdı. Muhakkak ki Allah Teâlâ bunu şu kavliyle tekit etmiştir:

وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ [الْحَشْرِ: ٢] الْخَامِسُ: أَنْ يُحْمَلَ الْمَرَضُ عَلَى أَلَمِ الْقَلْبِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا صَارَ مُبْتَلًى بِالْحَسَدِ وَالنِّفَاقِ وَمُشَاهَدَةِ الْمَكْرُوهِ، فَإِذَا دَامَ بِهِ ذَلِكَ فَرُبَّمَا صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِغَيْرِ مِزَاجِ الْقَلْبِ وَتَأَلُّمِهِ، وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ حَمْلٌ لَهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَكَانَ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَلِمَ فَهُوَ أَلِيمٌ، كَوَجِعَ فَهُوَ وَجِيعٌ، وَوُصِفَ الْعَذَابُ بِهِ فَهُوَ نَحْوُ قَوْلِهِ: تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعٌ. وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِمْ: جَدَّ جِدُّهُ، وَالْأَلَمُ فِي الْحَقِيقَةِ لِلْمُؤْلِمِ كَمَا أَنَّ الْجِدَّ لِلْجَادِّ، أَمَّا قَوْلُهُ: بِما كانُوا يَكْذِبُونَ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْكَذِبَ هُوَ الْخَبَرُ عَنْ شَيْءٍ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ بِهِ وَالْجَاحِظُ لَا يُسَمِّيهِ كَذِبًا إِلَّا إِذَا عَلِمَ الْمُخْبِرُ كَوْنَ الْمُخْبِرِ عَنْهُ مُخَالِفًا لِلْخَبَرِ، وهذا الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ صَرِيحٌ

{ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ } “Kalplerine korku saldı; evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı” [Haşr: 2]. Beşincisi: Hastalığın kalp acısına/ızdırabına hamledilmesidir; zira insan hasede, nifaka ve hoşlanmadığı şeyleri müşahede etmeye müptela olduğunda, bu durum kendisinde devam ederse bazen kalbin mizacının değişmesine ve acı çekmesine sebep olur; lafzın bu veçhe hamledilmesi onu hakikatine hamletmektir, dolayısıyla diğer vecihlerden daha evladır. O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } kavline gelince; el-Keşşâf sahibi dedi ki: «Elem duydu (elime), o elem vericidir (elîm)»; tıpkı «acıdı (vecia), o acı vericidir (vecî')» denmesi gibidir. Azap bununla vasfedilmiştir ki bu, onların «Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur» sözü gibidir. Bu da onların «Gayreti gayretlendi» sözü tarzındadır; elem hakikatte elem veren içindir, tıpkı gayretin gayret eden için olması gibi. O'nun: { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } kavline gelince; bunda birtakım araştırmalar vardır: Birincisi: Yalan, bir şey hakkında onun bulunduğu durumun aksini haber vermektir. Câhız ise haber verenin, haber verilen şeyin habere aykırı olduğunu bilmesi şartıyla ancak buna yalan der; oysa bu ayet onun aleyhine bir hüccettir. İkincisi: O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } kavli açık bir nassdır;

فِي أَنَّ كَذِبَهُمْ عِلَّةٌ لِلْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ كَذِبٍ حَرَامًا فَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَذَبَ ثَلَاثَ كِذْبَاتٍ، فَالْمُرَادُ التَّعْرِيضُ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ صُورَتُهُ صُورَةَ الْكَذِبِ سُمِّيَ بِهِ. وَثَالِثُهَا:

yalanlarının elem verici azabın illeti olduğu hususunda [açıktır]; bu da her yalanın haram olmasını gerektirir. İbrahim'in (aleyhisselâm) üç yalan söylediğine dair rivayete gelince; murat tarizdir (kinayedir), lâkin sureti yalan sureti olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Üçüncüsü:

فِي هَذِهِ الْآيَةِ قِرَاءَتَانِ. إِحْدَاهُمَا: يَكْذِبُونَ وَالْمُرَادُ بِكَذِبِهِمْ قوله: آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ. وَالثَّانِيَةُ:

Bu ayette iki kıraat vardır: Biri «yekzibûn (يَكْذِبُونَ)» olup onların yalanından murat: { آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } sözleridir. İkincisi:

«يُكَذِّبُونَ» مِنْ كَذَّبَهُ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ صَدَّقَهُ، وَمِنْ كَذَّبَ الَّذِي هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي كَذَبَ، كَمَا بُولِغَ فِي صَدَقَ فَقِيلَ صَدَّقَ.

«yukezzibûn (يُكَذِّبُونَ)» olup «doğruladı (saddeka)»nın zıddı olan «yalanladı (kezzebe)»den gelir; yahut «sadaka»da mübalağa edilip «saddeka» dendiği gibi «kezebe»de mübalağa olan «kezzebe»den gelir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١ الى ١٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 11-12]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ (١٢)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ (١٢) } “Onlara: «Yeryüzünde fesat çıkarmayın» denildiği zaman: «Biz ancak ıslah edicileriz» derler. (11) İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında değillerdir. (12)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَالْكَلَامُ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ: مَنِ الْقَائِلُ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ؟ وَثَانِيهَا: مَا الْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ؟ وَثَالِثُهَا: مَنِ الْقَائِلُ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ؟

Bil ki bu, münafıkların çirkin fiillerinin ikinci nevidir ve bu konudaki söz birtakım vecihlerdendir: Birincisi: «Yeryüzünde fesat çıkarmayın diyen kimdir?» denilmesidir. İkincisi: Yeryüzündeki fesat nedir? Üçüncüsü: { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } diyen kimdir?

وَرَابِعُهَا: مَا الصَّلَاحُ؟.

Dördüncüsü: Islah (salâh) nedir?

أَمَّا المسألة الأولى: [أي من القائل لا تفسدوا في الأرض] فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: ذَلِكَ الْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ الرَّسُولُ ﵇، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ بِذَلِكَ مَنْ لَا يَخْتَصُّ بِالدِّينِ وَالنَّصِيحَةِ، وَإِنْ كَانَ الْأَقْرَبُ هُوَ أَنَّ الْقَائِلَ لَهُمْ ذَلِكَ مَنْ شَافَهَهُمْ بِذَلِكَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ ﵇ بَلَغَهُ عَنْهُمُ النِّفَاقُ وَلَمْ يَقْطَعْ بِذَلِكَ فَنَصَحَهُمْ فَأَجَابُوا بِمَا يُحَقِّقُ إِيمَانَهُمْ وَأَنَّهُمْ فِي الصَّلَاحِ بِمَنْزِلَةِ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ مَنْ كَانُوا يُلْقُونَ إِلَيْهِ الْفَسَادَ كَانَ لَا يَقْبَلُهُ مِنْهُمْ وَكَانَ يَنْقَلِبُ وَاعِظًا لَهُمْ قَائِلًا لَهُمْ:

Birinci Meseleye gelince: [Yani yeryüzünde fesat çıkarmayın diyen kimdir?] Onlardan kimi «Bunu söyleyen Allah Teâlâ'dır», kimi «Resûl'dür (aleyhisselâm)», kimi de «Müminlerden bir kısmıdır» demiştir; bunların hepsi muhtemeldir. Bunu söyleyenin din ve nasihat ehlinden olmayan biri olması ise caiz değildir; gerçi en yakın olanı, bunu onlara söyleyenin kendileriyle yüz yüze konuşan kimse olmasıdır. Ya Resûl'e (aleyhisselâm) onların nifakı ulaşmış olup bununla kesin hüküm vermeyerek onlara nasihat etmiş, onlar da imanlarını pekiştiren ve salâh konusunda diğer müminler mesabesinde olduklarını belirten bir cevap vermişlerdir; ya da onların fesat telkin ettiği kimselerden bazısının bunu onlardan kabul etmeyip kendilerine nasihatçiye dönüşerek onlara şöyle dediği söylenir:

لَا تُفْسِدُوا فَإِنْ قِيلَ: أَفَمَا كَانُوا يُخْبِرُونَ الرَّسُولَ ﵇ بِذَلِكَ؟ قُلْنَا: نَعَمْ، إِلَّا أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا إِذَا عُوتِبُوا عَادُوا إِلَى إِظْهَارِ الْإِسْلَامِ وَالنَّدَمِ وَكَذَّبُوا النَّاقِلِينَ عَنْهُمْ وَحَلَفُوا بِاللَّهِ عَلَيْهِ كَمَا أَخْبَرَ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ:

«Fesat çıkarmayın.» Şayet «Onlar bunu Resûl'e (aleyhisselâm) haber vermiyorlar mıydı?» denilirse; deriz ki: Evet, fakat münafıklar kendileri azarlandığında yeniden İslam'ı ve nedameti açığa vururlar, kendilerinden laf taşıyanları yalanlarlar ve Allah adına yemin ederlerdi; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle haber vermiştir:

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ [التَّوْبَةِ: ٧٤] وَقَالَ: يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ [التَّوْبَةِ: ٩٦] .

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler; andolsun ki onlar o küfür kelimesini söylediler” [Tevbe: 74]; yine buyurmuştur ki: { يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler” [Tevbe: 96].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَسَادُ خُرُوجُ الشَّيْءِ عَنْ كَوْنِهِ مُنْتَفَعًا بِهِ، وَنَقِيضُهُ الصَّلَاحُ فَأَمَّا كَوْنُهُ فَسَادًا فِي الْأَرْضِ فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَمْرًا زَائِدًا، وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِظْهَارُ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ ﵀ وَهُوَ أَنَّ إِظْهَارَ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا كَانَ إِفْسَادًا فِي الْأَرْضِ، لِأَنَّ الشَّرَائِعَ سُنَنٌ مَوْضُوعَةٌ بَيْنَ الْعِبَادِ، فَإِذَا تَمَسَّكَ الْخَلْقُ بِهَا زَالَ الْعُدْوَانُ وَلَزِمَ كُلُّ أَحَدٍ شَأْنَهُ، فَحُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَسَكَنَتِ الْفِتَنُ، وَكَانَ فِيهِ صَلَاحُ الْأَرْضِ وَصَلَاحُ أَهْلِهَا، أَمَّا إِذَا تَرَكُوا التَّمَسُّكَ بِالشَّرَائِعِ وَأَقْدَمَ كُلُّ أَحَدٍ عَلَى مَا يَهْوَاهُ لَزِمَ الْهَرَجُ وَالْمَرَجُ وَالِاضْطِرَابُ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [مُحَمَّدٍ: ٢٢] نَبَّهَهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا أَعْرَضُوا عَنِ الطَّاعَةِ لَمْ يَحْصُلُوا إِلَّا عَلَى الْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ بِهِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ الْفَسَادُ هُوَ مُدَارَاةُ الْمُنَافِقِينَ لِلْكَافِرِينَ وَمُخَالَطَتُهُمْ مَعَهُمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا مَالُوا إِلَى الْكُفْرِ مَعَ أَنَّهُمْ فِي الظَّاهِرِ مُؤْمِنُونَ أَوْهَمَ ذَلِكَ ضَعْفَ الرَّسُولِ ﷺ وَضَعْفَ أَنْصَارِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ يُجَرِّئُ الْكَفَرَةَ عَلَى إِظْهَارِ عَدَاوَةِ الرَّسُولِ وَنَصْبِ الْحَرْبِ لَهُ وَطَمَعِهِمْ فِي الْغَلَبَةِ، وَفِيهِ فَسَادٌ عَظِيمٌ فِي الْأَرْضِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الأصم:

İkinci Mesele: Fesat, bir şeyin kendisinden yararlanılır olmaktan çıkmasıdır; zıddı ise salâhtır. Yeryüzünde fesat olmasına gelince, bu ilave bir anlam ifade eder ve bunda üç görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde ve es-Süddî'nin görüşü olup yeryüzündeki fesattan muradın Allah Teâlâ'ya isyanı açığa vurmak olduğudur. Bunun açıklaması el-Kaffâl'in (rahimehullâh) zikrettiği şu husustur: Allah Teâlâ'ya isyanı açığa vurmak ancak şundan dolayı yeryüzünde bir fesat çıkarmadır: Çünkü şeriatlar kullar arasına konulmuş kanunlardır; mahlûkat bunlara sarıldığında düşmanlık zail olur, herkes kendi işine bakar, böylece kanlar dökülmekten korunur, fitneler diner ve bunda yeryüzünün ve ehlinin salâhı olur. Şeriatlara sarılmayı terk edip herkes hevasına uyduğunda ise herc-ü merc ve kargaşa kaçınılmaz olur; bu sebeple Allah Teâlâ: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Demek siz idareyi ele alırsanız yeryüzünde fesat çıkaracaksınız, öyle mi?” [Muhammed: 22] buyurarak itaatten yüz çevirdiklerinde bununla yeryüzünde fesat çıkarmaktan başka bir şey elde edemeyeceklerine dikkat çekmiştir. İkincisi: Bu fesadın, münafıkların kâfirlere müdârâ etmesi (idare-i maslahat yapması) ve onlarla kaynaşması olduğu söylenmesidir; çünkü onlar zahirde mümin oldukları halde küfre meylettiklerinde bu durum Resûl'ün ﷺ ve yardımcılarının zayıf olduğu vehmini veriyordu; bu da kâfirleri Resûl'e düşmanlıklarını açığa vurmaya, ona karşı savaş açmaya ve galip gelme tamahına cüretlendiriyordu ki bunda yeryüzünde büyük bir fesat vardır. Üçüncüsü: el-Esamm dedi ki:

كَانُوا يَدْعُونَ فِي السِّرِّ إِلَى تَكْذِيبِهِ، وَجَحْدِ الْإِسْلَامِ، وَإِلْقَاءِ الشُّبَهِ.

Onlar gizlice onu yalanlamaya, İslam'ı inkâr etmeye ve şüpheler fırlatmaya çağırıyorlardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَالْأَقْرَبُ فِي مُرَادِهِمْ أَنْ يَكُونَ نَقِيضًا لِمَا نُهُوا عَنْهُ، فَلَمَّا كَانَ الَّذِي نُهُوا عَنْهُ هُوَ الْإِفْسَادَ فِي الْأَرْضِ كَانَ قَوْلُهُمْ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ كَالْمُقَابِلِ لَهُ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا فِي دِينِهِمْ أَنَّهُ هُوَ الصَّوَابُ، وَكَانَ سَعْيُهُمْ لِأَجْلِ تَقْوِيَةِ ذَلِكَ الدِّينِ، لَا جَرَمَ قَالُوا: إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ، لِأَنَّهُمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ مَا سَعَوْا إِلَّا لِتَطْهِيرِ وَجْهِ الْأَرْضِ عَنِ الْفَسَادِ.

Üçüncü Mesele: { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } diyenler münafıklardır. Onların maksadına en yakın olanı, kendilerine nehyedilen şeyin zıddı olmasıdır; nehyedildikleri şey yeryüzünde fesat çıkarmak olunca, onların { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } sözleri onun mukabili gibi oldu. Bu durumda iki ihtimal ortaya çıkar: Birincisi: Kendi dinlerinin doğru olduğuna inanmışlardı ve gayretleri o dini güçlendirmek içindi; bu sebeple «Biz ancak ıslah edicileriz» dediler, çünkü onların inancına göre çabaları ancak yeryüzünü fesattan temizlemek içindi.

وَثَانِيهِمَا: أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا لَا تُفْسِدُوا بِمُدَارَاةِ الْمُنَافِقِينَ لِلْكُفَّارِ/ فَقَوْلُهُمْ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ يَعْنِي بِهِ أَنَّ هَذِهِ الْمُدَارَاةَ سَعْيٌ فِي الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكُفَّارِ، وَلِذَلِكَ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٢] فَقَوْلُهُمْ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ أَيْ نَحْنُ نُصْلِحُ أُمُورَ أَنْفُسِنَا.

İkincisi: Biz «Fesat çıkarmayın» sözünü münafıkların kâfirlere müdârâ etmesiyle tefsir ettiğimizde; onların { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } sözü, bu müdârânın Müslümanlarla kâfirler arasını ıslah etme yolunda bir çaba olduğu anlamına gelir; bu sebeple Allah Teâlâ onlardan naklen: { إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً } “Biz iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik” [Nisâ: 62] dediklerini hikâye etmiştir. Dolayısıyla onların { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } sözü «Biz kendi işlerimizi ıslah ediyoruz» demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ مَنْ أَظْهَرَ الْإِيمَانَ وَجَبَ إِجْرَاءُ حُكْمِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ، وَتَجْوِيزُ خِلَافِهِ لَا يَطْعَنُ فِيهِ، وَتَوْبَةُ الزِّنْدِيقِ مَقْبُولَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ فَخَارِجٌ عَلَى وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ مُفْسِدُونَ لِأَنَّ الْكُفْرَ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، إِذْ فِيهِ كُفْرَانُ نِعْمَةِ اللَّهِ، وَإِقْدَامُ كُلِّ أَحَدٍ عَلَى مَا يَهْوَاهُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَعْتَقِدُ وُجُودَ الْإِلَهِ وَلَا يَرْجُو ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا تَهَارَجَ النَّاسُ، وَمِنْ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ النِّفَاقَ فَسَادٌ، وَلِهَذَا قَالَ: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ على ما تقدم تقريره.

Bil ki âlimler bu ayeti, imanı açığa vuran kimseye müminlerin hükmünün uygulanmasının vacip olduğuna, aksinin caiz görülmesinin buna halel getirmeyeceğine ve zındığın tövbesinin makbul olduğuna delil getirmişlerdir. Allah en iyisini bilir. O'nun: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } kavline gelince; bu üç vecih üzere ortaya çıkar: Birincisi: Onlar bozguncudurlar, çünkü küfür yeryüzünde bir fesattır; zira onda Allah'ın nimetine nankörlük ve herkesin hevasına göre davranması vardır; çünkü insan bir İlah'ın varlığına inanmadığında, sevap ve ceza ummadığında insanlar birbirini kırıp geçirir. Buradan hareketle nifakın fesat olduğu sabit olmuştur; işte bu sebeple daha önce açıklandığı üzere: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Demek siz idareyi ele alırsanız yeryüzünde fesat çıkaracaksınız, öyle mi?” buyurmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 13]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣) } “Onlara: «İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin» denildiği vakit: «Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?» derler. İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler. (13)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا نَهَاهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ أَمَرَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِيمَانِ، لِأَنَّ كَمَالَ حَالِ الْإِنْسَانِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ:

Bil ki bu, münafıkların çirkin fiillerinin üçüncü türüdür. Zira [Allah] Teâlâ önceki ayette onları yeryüzünde fesat çıkarmaktan nehyedince, bu ayette onlara imanı emretti; çünkü insanın durumunun yetkinliği ancak şu iki şeyin birleşmesiyle gerçekleşir:

أَوَّلُهُمَا: تَرْكُ مَا لَا يَنْبَغِي وَهُوَ قَوْلُهُ: آمِنُوا وهاهنا مسائل:

İlki: Uygunsuz olanı terk etmektir ki bu [da sonraki] { آمِنُوا } “iman edin” buyruğudur. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: قوله: آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ أَيْ إِيمَانًا مَقْرُونًا بِالْإِخْلَاصِ بَعِيدًا عَنِ النِّفَاقِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْإِقْرَارِ إِيمَانٌ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ إِيمَانًا لَمَا تَحَقَّقَ مُسَمَّى الْإِيمَانِ إِلَّا إِذَا حَصَلَ فِيهِ الْإِخْلَاصُ، فَكَانَ قَوْلُهُ: آمِنُوا كَافِيًا فِي تَحْصِيلِ الْمَطْلُوبِ، وَكَانَ ذِكْرُ قَوْلِهِ: كَما آمَنَ النَّاسُ لَغْوًا، وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِيمَانَ الْحَقِيقِيَّ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَقْتَرِنُ بِهِ الْإِخْلَاصُ، أَمَّا فِي الظَّاهِرِ فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِإِقْرَارِ الظَّاهِرِ فَلَا جَرَمَ افْتَقَرَ فِيهِ إِلَى تَأْكِيدِهِ بِقَوْلِهِ: كَما آمَنَ النَّاسُ.

Birinci Mesele: O'nun: { آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } “İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin” buyruğu; yani nifaktan uzak, ihlasla birleşen bir imanla [iman edin demektir]. Birisi bu ayeti, sırf ikrarın iman olduğuna delil getirebilir; zira eğer öyle olmasaydı, içinde ihlas bulunmadıkça iman ismi gerçekleşmezdi ve böylece { آمِنُوا } “İman edin” buyruğu maksadı hasıl etmeye yeterdi de { كَما آمَنَ النَّاسُ } “İnsanların iman ettiği gibi” ifadesinin zikredilmesi gereksiz olurdu. Buna cevap şudur: Allah katında gerçek iman, ihlasla birlikte olandır. Zahirde ise zahiri ikrardan başka bir yol yoktur; dolayısıyla bu hususta { كَما آمَنَ النَّاسُ } “İnsanların iman ettiği gibi” buyruğuyla pekiştirilmeye ihtiyaç duyulmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اللَّامُ فِي النَّاسُ فِيهَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا لِلْعَهْدِ أَيْ كَمَا آمَنَ رَسُولُ اللَّهِ وَمَنْ مَعَهُ، وَهُمْ نَاسٌ مَعْهُودُونَ، أَوْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَشْيَاعُهُ. لِأَنَّهُمْ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِمْ والثاني: أنها للجنس ثم ها هنا أَيْضًا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأَوْسَ وَالْخَزْرَجَ أَكْثَرُهُمْ كَانُوا مُسْلِمِينَ، وَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ كَانُوا، مِنْهُمْ وَكَانُوا قَلِيلِينَ، وَلَفْظُ الْعُمُومِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْأَكْثَرِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ/ النَّاسُ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ أَعْطَوُا الْإِنْسَانِيَّةَ حَقَّهَا لِأَنَّ فَضِيلَةَ الْإِنْسَانِ عَلَى سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ بِالْعَقْلِ الْمُرْشِدِ والفكر الهادي.

İkinci Mesele: { النَّاسُ } kelimesindeki harf-i tarifte iki vecih vardır: Birincisi: Ahd içindir; yani «Resûlullah ve onunla birlikte olanların iman ettiği gibi» [demektir] ki onlar bilinen insanlardır ya da Abdullah b. Selâm ve taraftarlarıdır; çünkü onlar kendi cinslerindendir. İkincisi: Cins içindir. Sonra burada da iki vecih vardır: Birincisi: Evs ve Hazrec'in çoğu Müslümandı, bu münafıklar ise onlardandı ve azınlıktaydılar; genel lafız bazen çoğunluk için kullanılır. İkincisi: Müminler hakikatte/ [gerçek] insanlardır; çünkü onlar insanlığın hakkını veren kimselerdir, zira insanın diğer canlılara olan üstünlüğü doğruya ulaştıran akıl ve hidayete erdiren düşünce iledir.

المسألة الثالثة: القائل: آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ إِمَّا الرَّسُولُ، أَوِ الْمُؤْمِنُونَ، ثُمَّ كَانَ بَعْضُهُمْ يقول لبعض:

Üçüncü Mesele: { آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } “İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin” diyen ya Resûl ya da müminlerdir. Sonra onlardan bazıları diğerlerine:

أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ سَفِيهُ بَنِي فُلَانٍ وَسَفِيهُ بَنِي فُلَانٍ، وَالرَّسُولُ لَا يَعْرِفُ ذَلِكَ فَقَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ.

«Filanoğullarının beyinsizinin ve filanoğullarının beyinsizinin iman ettiği gibi mi iman edelim?» derlerdi; Resûl ise bunu bilmezdi. Bunun üzerine [Allah] Teâlâ: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ } “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir” buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: السَّفَهُ الْخِفَّةُ يُقَالُ: سَفَّهَتِ الرِّيحُ الشَّيْءَ إِذَا حركته، قال ذو الرمة:

Dördüncü Mesele: Sefeh (السَّفَهُ), hafifliktir. Rüzgâr bir şeyi hareket ettirdiğinde سَفَّهَتِ الرِّيحُ الشَّيْءَ denir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

جرين كَمَا اهْتَزَّتْ رِيَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرِّيَاحِ الرواسم

“Koştular, tıpkı rüzgârların sarsıldığı gibi, üst kısımlarını / Ezip geçen rüzgârların esişi hafifçe savurdu.”

وقال أبو تمام الطائي:

Ebû Temmâm et-Tâî de şöyle demiştir:

سفيه الرُّمْحِ جَاهِلُهُ إِذَا مَا ... بَدَا فَضْلُ السَّفِيهِ عَلَى الْحَلِيمِ

“Mızrağın sefihi (hızlı saplananı) onun cahilidir / Sefihin halime üstünlüğü ortaya çıktığı zaman.”

أَرَادَ بِهِ سَرِيعَ الطَّعْنِ بِالرُّمْحِ خَفِيفَهُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لِبَذِيءِ اللِّسَانِ سَفِيهٌ، لِأَنَّهُ خَفِيفٌ لَا رَزَانَةَ لَهُ وَقَالَ تَعَالَى:

Bununla mızrağı hızlı ve seri saplayan kimseyi kastetmiştir. Kötü sözlü kimseye de hafifmeşrep ve vakarsız olduğu için sefih denmiştir. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً [النِّسَاءِ: ٥] وَقَالَ ﵇: «شَارِبُ الْخَمْرِ سَفِيهٌ» لِقِلَّةِ عَقْلِهِ وَإِنَّمَا سَمَّى الْمُنَافِقُونَ الْمُسْلِمِينَ بِالسُّفَهَاءِ، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْخَطَرِ وَالرِّيَاسَةِ، وَأَكْثَرُ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا فَقُرَاءَ، وَكَانَ عِنْدَ الْمُنَافِقِينَ أَنَّ دِينَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَاطِلٌ، وَالْبَاطِلُ لَا يَقْبَلُهُ إِلَّا السَّفِيهُ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ نَسَبُوهُمْ إِلَى السَّفَاهَةِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَلَبَ عَلَيْهِمْ هَذَا اللَّقَبَ- وَقَوْلُهُ الْحَقُّ- لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الدَّلِيلِ ثُمَّ نَسَبَ الْمُتَمَسِّكَ بِهِ إِلَى السَّفَاهَةِ فَهُوَ السَّفِيهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ فَهُوَ السَّفِيهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ عَادَى مُحَمَّدًا ﵊ فَقَدْ عَادَى اللَّهَ، وَذَلِكَ هُوَ السَّفِيهُ.

{ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için bir geçim vasıtası kıldığı mallarınızı beyinsizlere vermeyin” [Nisâ: 5]. [Peygamber] aleyhisselâm da: «İçki içen sefihtir» buyurmuştur, aklının azlığından ötürü. Münafıkların Müslümanları sefihler diye isimlendirmesi ise şundandır: Münafıklar mevki ve reislik sahibi kimselerdi, müminlerin çoğu ise fakirdi; münafıklara göre Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dini batıldı ve batılı da ancak sefih olan kabul ederdi. İşte bu sebeplerden ötürü onları sefihliğe nispet ettiler. Sonra Allah Teâlâ -O'nun sözü haktır- şu vecihlerden dolayı bu lakabı onların aleyhine çevirdi: Birincisi: Delilden yüz çevirip sonra delile sarılanı sefihlikle niteleyen kimse, asıl sefihin ta kendisidir. İkincisi: Ahiretini dünyasına satan kimse sefihtir. Üçüncüsü: Muhammed'e aleyhisselâm düşmanlık eden kimse Allah'a düşmanlık etmiştir ve işte sefih odur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ: لَا يَعْلَمُونَ وَفِيمَا قَبْلَهَا: لَا يَشْعُرُونَ لِوَجْهَيْنِ:

Beşinci Mesele: Bu ayetin sonunda { لَا يَعْلَمُونَ } “bilmezler”, bir öncekinde ise { لَا يَشْعُرُونَ } “farkında değillerdir” buyurması iki sebeptendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوُقُوفَ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ أَمْرٌ عَقْلِيٌّ نَظَرِيٌّ، وَأَمَّا أَنَّ النِّفَاقَ وَمَا فِيهِ مِنَ الْبَغْيِ يُفْضِي إِلَى الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ فَضَرُورِيٌّ جَارٍ مَجْرَى الْمَحْسُوسِ. الثَّانِي: أَنَّهُ ذَكَرَ السَّفَهَ وَهُوَ جَهْلٌ، فَكَانَ ذِكْرُ العلم أحسن طباقاً له والله أعلم.

Birincisi: Müminlerin hak, kendilerinin batıl üzere olduğunu kavramak akli ve nazari bir durumdur. Nifakın ve onda bulunan azgınlığın yeryüzünde fesada yol açacağı ise apaçık ve duyularla algılanır mesabededir. İkincisi: Burada cehalet demek olan sefehi zikretti; dolayısıyla ilmin zikredilmesi onunla daha güzel bir uyum (tıbâk) oluşturmuştur. Allah en iyisini bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤ الى ١٥]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 14-15]

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)

{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: «Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay edicileriz» derler. (14) Allah da onlarla alay eder ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken [mühlet verip] bırakır. (15)”

هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنْ أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ، يُقَالُ: لَقِيتُهُ وَلَاقَيْتُهُ إِذَا اسْتَقْبَلْتَهُ قَرِيبًا مِنْهُ، وَقَرَأَ أَبُو حَنِيفَةَ: «وَإِذَا لَاقَوْا» أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا آمَنَّا فَالْمُرَادُ أَخْلَصْنَا بِالْقَلْبِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِقْرَارَ بِاللِّسَانِ كَانَ مَعْلُومًا مِنْهُمْ فَمَا كَانُوا يَحْتَاجُونَ إِلَى بَيَانِهِ، إِنَّمَا الْمَشْكُوكُ فِيهِ هُوَ الْإِخْلَاصُ بِالْقَلْبِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ ذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ «آمَنَّا» يَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى نَقِيضِ مَا كَانُوا يُظْهِرُونَهُ لِشَيَاطِينِهِمْ، وَإِذَا كَانُوا يُظْهِرُونَ لَهُمُ التَّكْذِيبَ بِالْقَلْبِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ فِيمَا ذَكَرُوهُ لِلْمُؤْمِنِينَ التَّصْدِيقَ بِالْقَلْبِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ فَقَالَ صاحب «الكشاف» : يقال خلوت بفلان وإليه، وإذا انْفَرَدْتَ مَعَهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ «خَلَا» بِمَعْنَى مَضَى، وَمِنْهُ الْقُرُونُ الْخَالِيَةُ، وَمِنْ «خَلَوْتُ بِهِ» إِذَا سَخِرْتَ مِنْهُ، مِنْ قَوْلِكَ: «خَلَا فُلَانٌ بِعِرْضِ فُلَانٍ» أَيْ: يَعْبَثُ بِهِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ أَنْهَوُا السُّخْرِيَةَ بِالْمُؤْمِنِينَ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ وَحَدَّثُوهُمْ بِهَا كَمَا تَقُولُ:

Bu, onların çirkin fiillerinin dördüncü türüdür. Bir kimseyle yakınına gelip yüz yüze geldiğinde لَقِيتُهُ ve لَاقَيْتُهُ denir. Ebû Hanîfe { وَإِذَا لَاقَوْا } şeklinde okumuştur. O'nun: { قالُوا آمَنَّا } kavline gelince, murat «kalple ihlas gösterdik» demektir. Buna iki vecih delildir: Birincisi: Dille ikrar onlardan bilinen bir şeydi, dolayısıyla bunu açıklamaya ihtiyaçları yoktu; şüphe edilen husus ancak kalpteki ihlastı, bu sebeple sözlerinden maksatlarının bu olması gerekir. İkincisi: Müminlere «İman ettik» demeleri, şeytanlarına izhar ettikleri şeyin zıddına hamledilmelidir; mademki onlara kalple yalanlamayı izhar ediyorlardı, o halde müminlere belirttikleri şeyden muratlarının kalple tasdik olması gerekir. O'nun: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } kavline gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bir kimseyle baş başa kaldığında خلوت بفلان وإليه denir. Geçip gitmek manasındaki خَلَا fiilinden olması da caizdir ki geçmiş asırlar manasındaki الْقُرُونُ الْخَالِيَةُ ifadesi de bundandır; birisiyle alay ettiğinde söylenen خَلَوْتُ بِهِ ifadesinden de olabilir ki «Filan kimse falanın ırzıyla baş başa kaldı» yani onunla eğlendi sözün bu kabildendir. Bunun anlamı, onların müminlerle alay etmeyi şeytanlarına ulaştırıp bunu onlara anlatmış olmalarıdır; nitekim şöyle dersin:

أَحْمَدُ إِلَيْكَ فُلَانًا وَأَذُمُّهُ إِلَيْكَ. وَأَمَّا شَيَاطِينُهُمْ فَهُمُ الَّذِينَ مَاثَلُوا الشَّيَاطِينَ فِي تَمَرُّدِهِمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّا مَعَكُمْ

«Filan kimseyi sana övüyor ve onu sana kötülüyorum.» Onların şeytanları ise haddi aşmada şeytanlara benzeyen kimselerdir. O'nun: { إِنَّا مَعَكُمْ } buyruğuna gelince,

فَفِيهِ سُؤَالَانِ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَذَا الْقَائِلُ أَهَمَّ كُلَّ الْمُنَافِقِينَ أَوْ بَعْضَهُمْ. الْجَوَابُ: فِي هَذَا خِلَافٌ، لِأَنَّ مَنْ يَحْمِلُ الشَّيَاطِينَ عَلَى كِبَارِ الْمُنَافِقِينَ يَحْمِلُ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى أَنَّهُ مِنْ صِغَارِهِمْ وَكَانُوا يَقُولُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ آمَنَّا وَإِذَا عَادُوا إِلَى أَكَابِرِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ، لِئَلَّا يَتَوَهَّمُوا فِيهِمُ الْمُبَايَنَةَ، وَمَنْ يَقُولُ فِي الشَّيَاطِينِ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْكُفَّارُ لَمْ يَمْنَعْ إِضَافَةَ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى كُلِّ الْمُنَافِقِينَ، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِشَيَاطِينِهِمْ أَكَابِرُهُمْ، وَهُمْ إِمَّا الْكُفَّارُ وَإِمَّا أَكَابِرُ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَقْدِرُونَ عَلَى الْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَأَمَّا أَصَاغِرُهُمْ فَلَا. السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ كَانَتْ مُخَاطَبَتُهُمُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ، وشياطينهم بالجملة الاسمية محققة «بأن» الْجَوَابُ: لَيْسَ مَا خَاطَبُوا بِهِ الْمُؤْمِنِينَ جَدِيرًا بِأَقْوَى الْكَلَامَيْنِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي ادِّعَاءِ حُدُوثِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ لَا فِي ادِّعَاءِ أَنَّهُمْ فِي الدَّرَجَةِ الْكَامِلَةِ مِنْهُ، إِمَّا لِأَنَّ أَنْفُسَهُمْ لَا تُسَاعِدُهُمْ عَلَى الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ الْقَوْلَ الصَّادِرَ عَنِ النِّفَاقِ وَالْكَرَاهَةِ قَلَّمَا يَحْصُلُ مَعَهُ الْمُبَالَغَةُ، وَإِمَّا لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ ادِّعَاءَ الْكَمَالِ فِي الْإِيمَانِ لَا يَرُوجُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَأَمَّا كَلَامُهُمْ مَعَ إِخْوَانِهِمْ فَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَهُ عَنِ الِاعْتِقَادِ وَعَلِمُوا أَنَّ الْمُسْتَمِعِينَ يَقْبَلُونَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، فَلَا جَرَمَ كَانَ التَّأْكِيدُ لَائِقًا بِهِ. أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ فَفِيهِ سُؤَالَانِ. السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الِاسْتِهْزَاءُ؟ الْجَوَابُ: أَصْلُ الْبَابِ الْخِفَّةُ مِنَ الْهَزْءِ وَهُوَ الْعَدْوُ السَّرِيعِ، وَهَزَأَ يَهْزَأُ مَاتَ عَلَى مَكَانِهِ، وَنَاقَتُهُ تَهْزَأُ بِهِ أَيْ تُسْرِعُ، وَحَدُّهُ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ إِظْهَارِ مُوَافَقَةٍ مَعَ إِبْطَانِ مَا يَجْرِي مَجْرَى السُّوءِ عَلَى طَرِيقِ السُّخْرِيَةِ، فَعَلَى هَذَا قولهم: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ يَعْنِي نُظْهِرُ لَهُمُ الْمُوَافَقَةَ عَلَى دِينِهِمْ لِنَأْمَنَ شَرَّهُمْ وَنَقِفَ عَلَى أَسْرَارِهِمْ، وَنَأْخُذَ مِنْ صَدَقَاتِهِمْ وَغَنَائِمِهِمْ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ:

burada iki soru vardır: Birinci Soru: Bu sözü söyleyen münafıkların tümü müdür yoksa bir kısmı mıdır? Cevap: Bu hususta ihtilaf vardır; zira şeytanları münafıkların ileri gelenlerine hamleden kimse, bu sözü onların ayak takımından olanlara hamleder; onlar müminlere «İman ettik» der, elebaşlarına döndüklerinde ise kendilerinden ayrıldıklarını zannetmesinler diye «Biz sizinleyiz» derlerdi. Şeytanlar ile kâfirlerin kastedildiğini söyleyen kimse ise bu sözün bütün münafıklara isnat edilmesine engel görmez. Şeytanlarından muradın onların ileri gelenleri olduğunda şüphe yoktur; bunlar da ya kâfirlerdir ya da münafıkların elebaşlarıdır; çünkü yeryüzünde fesat çıkarmaya güç yetirenler onlardır, ayak takımları ise değil. İkinci Soru: Müminlere fiil cümlesiyle, şeytanlarına ise «inne» ile pekiştirilmiş isim cümlesiyle hitap etmeleri nedendir? Cevap: Müminlere hitap ettikleri söz iki kelamın daha güçlüsüne layık değildi; zira onlar imanın en yetkin derecesinde olduklarını değil, kendilerinde imanın yeni hasıl olduğunu iddia ediyorlardı; ya iç dünyaları mübalağa yapmalarına elvermiyordu -çünkü nifak ve hoşnutsuzluktan kaynaklanan sözde pek mübalağa bulunmaz- ya da imanda yetkinlik iddiasının Müslümanlara yutturulamayacağını biliyorlardı. Kardeşleriyle olan konuşmalarına gelince, onlar bunu inançlarından ötürü söylüyorlardı ve dinleyenlerin bunu kendilerinden kabul edeceğini biliyorlardı; bu sebeple pekiştirme [onlara hitapta] uygun düşmüştür. O'nun: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } buyruğuna gelince, burada iki soru vardır. Birinci Soru: İstehzâ nedir? Cevap: Bu kökün aslı hafifliktir; hez’ (الْهَزْءُ) hızlı koşmaktır. Haze'e yehze'u (هَزَأَ يَهْزَأُ) olduğu yerde öldü, devesi onunla hızlandı manasında نَاقَتُهُ تَهْزَأُ بِهِ denir. Tanımı ise: Alay yollu olarak kötülük mesabesinde olan bir şeyi gizleyip zahirde uygunluk göstermekten ibarettir. Buna göre onların { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz ancak alay edicileriz” sözü; yani şerlerinden emin olmak, sırlarına vakıf olmak, sadakalarından ve ganimetlerinden pay almak için dinlerinde onlara muvafakat gösteriyoruz [demektir]. İkinci Soru: Onların şu sözü nasıl bağlanmıştır:

إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا مَعَكُمْ الْجَوَابُ: هُوَ تَوْكِيدٌ لَهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا مَعَكُمْ مَعْنَاهُ الثَّبَاتُ عَلَى الكفر وقوله: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ رَدٌّ لِلْإِسْلَامِ، وَرَدُّ نَقِيضِ الشَّيْءِ تَأْكِيدٌ لِثَبَاتِهِ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، لِأَنَّ مَنْ حَقَّرَ الْإِسْلَامَ فَقَدْ عَظَّمَ الْكُفْرَ، أَوِ اسْتِئْنَافٌ، كَأَنَّهُمُ اعْتَرَضُوا عَلَيْهِ حِينَ قَالُوا: إِنَّا مَعَكُمْ، فَقَالُوا إِنْ صَحَّ ذَلِكَ فَكَيْفَ تُوَافِقُونَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ؟ فَقَالُوا: إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ.

{ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözü { إِنَّا مَعَكُمْ } sözüne [nasıl bağlanmıştır]? Cevap: Bu onun için bir tekittir; zira { إِنَّا مَعَكُمْ } sözünün manası küfürde sebattır, { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözü ise İslam'ı reddetmektir; bir şeyin zıddını reddetmek ise onun sübutunu tekit etmektir; yahut ondan bedeldir, çünkü İslam'ı hakir gören kimse küfrü yüceltmiştir; yahut istinaftır, sanki onlar { إِنَّا مَعَكُمْ } dediklerinde onlara itiraz edilmiş ve «Eğer bu doğruysa nasıl İslam ehline muvafakat ediyorsunuz?» denilmiş, onlar da «Biz ancak alay edicileriz» demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ ذَلِكَ أَجَابَهُمْ بِأَشْيَاءَ. أَحَدُهَا: قوله: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وفيه أسئلة. الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَجُوزُ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَسْتَهْزِئُ وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ لَا يَنْفَكُّ عَنِ التَّلْبِيسِ، وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَلِأَنَّهُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْجَهْلِ، لِقَوْلِهِ: قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٧] وَالْجَهْلُ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَالْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِي التَّأْوِيلِ خَمْسَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ بِهِمْ جَزَاءٌ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ سَمَّاهُ بِالِاسْتِهْزَاءِ، لِأَنَّ جُزْءَ الشَّيْءِ يُسَمَّى بِاسْمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ قَالَ تَعَالَى:

Bil ki [Allah] celle celâluhu onlardan bunu nakledince, kendilerine birkaç şeyle cevap verdi. Birincisi: O'nun: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” kavlidir. Bunda sorular vardır: Birincisi: İstihzanın aldatma ve yanıltmadan ayrı kalamayacağı ve bunun da Allah hakkında muhal olduğu, ayrıca: { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “«Bizimle alay mı ediyorsun?» dediler. O da: «Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım» dedi” [Bakara: 67] buyruğu gereğince cehaletten ayrı kalamayacağı ve cehaletin de Allah hakkında muhal olduğu sabit iken, Allah Teâlâ'nın istihza ettiği şeklinde vasıflanması nasıl caiz olur? Cevap: Tevilde beş vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah'ın onlara yaptığı şey, istihzalarına bir cezadır; bunu istihza olarak isimlendirmiştir, çünkü bir şeyin karşılığı o şeyin ismiyle isimlendirilir. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ: 40], { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa siz de ona, size saldırdığı kadar saldırın” [Bakara: 194], { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır”

[النِّسَاءِ: ١٤٢] وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤]

[Nisâ: 142], { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân: 54].

وَقَالَ ﵇: «اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا هَجَانِي وَهُوَ يَعْلَمُ أَنِّي لَسْتُ بِشَاعِرٍ فَاهْجُهُ، اللَّهُمَّ وَالْعَنْهُ عَدَدَ مَا هَجَانِي»

[Peygamber] aleyhisselâm da: «Allahım, filan kimse benim şair olmadığımı bildiği halde beni hicvetti; Sen de onu hicvet. Allahım, beni hicvettiği sayısınca ona lanet et» buyurmuştur;

أَيِ اجْزِهِ جَزَاءَ هِجَائِهِ،

yani «Onu hicvinin cezasıyla cezalandır» [demektir].

وَقَالَ ﵇: «تَكَلَّفُوا مِنَ الْأَعْمَالِ مَا تُطِيقُونَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا»

[Peygamber] aleyhisselâm yine: «Güç yetirebileceğiniz amelleri yüklenin; zira siz bıkmadıkça Allah bıkmaz» buyurmuştur.

وَثَانِيهَا: أَنَّ ضَرَرَ اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَاجِعٌ عَلَيْهِمْ وَغَيْرُ ضَارٍّ بِالْمُؤْمِنِينَ، فَيَصِيرُ كَأَنَّ اللَّهَ اسْتَهْزَأَ بِهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مِنْ آثَارِ الِاسْتِهْزَاءِ حُصُولُ الْهَوَانِ وَالْحَقَارَةِ فَذَكَرَ الِاسْتِهْزَاءَ، وَالْمُرَادُ حُصُولُ الْهَوَانِ لَهُمْ تَعْبِيرًا بِالسَّبَبِ عَنِ الْمُسَبَّبِ.

İkincisi: Onların müminlerle alay etmelerinin zararı kendilerine dönmekte ve müminlere zarar vermemektedir; böylece sanki Allah onlarla alay etmiş gibi olmaktadır. Üçüncüsü: İstihzanın eserlerinden biri de alçalma ve horluğun hasıl olmasıdır; dolayısıyla sebep zikredilip müsebbeb kastedilerek, onlara alçalmanın hasıl olması muradıyla istihza zikredilmiştir.

وَرَابِعُهَا: أَنَّ اسْتِهْزَاءَ اللَّهِ بِهِمْ أَنْ يُظْهِرَ لَهُمْ مِنْ أَحْكَامِهِ فِي الدُّنْيَا مَا لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ خِلَافُهَا فِي الْآخِرَةِ، كَمَا أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا لِلنَّبِيِّ وَالْمُؤْمِنِينَ أَمْرًا مَعَ أَنَّ الْحَاصِلَ مِنْهُمْ فِي السِّرِّ خِلَافُهُ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَظْهَرَ

Dördüncüsü: Allah'ın onlarla alay etmesi; onların Peygamber'e ve müminlere, içlerinde gizlediklerinin aksine bir durum göstermiş oldukları gibi, Allah'ın da dünyada onlara ahirette Allah katında sahip olacaklarının aksine hükümleri göstermesidir. Bu tevil zayıftır; çünkü [Allah] Teâlâ

لَهُمْ أَحْكَامَ الدُّنْيَا فَقَدْ أَظْهَرَ الْأَدِلَّةَ الْوَاضِحَةَ بِمَا يُعَامَلُونَ بِهِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ مِنْ سُوءِ الْمُنْقَلَبِ وَالْعِقَابِ الْعَظِيمِ، فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مُخَالَفَةٌ لِمَا أَظْهَرُهُ فِي الدُّنْيَا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَامِلُهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُسْتَهْزِئِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَعَ الرَّسُولَ عَلَى أَسْرَارِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي إِخْفَائِهَا عَنْهُ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ، وَالْكَافِرُونَ النَّارَ فَتَحَ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ بَابًا عَلَى الْجَحِيمِ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي هُوَ مَسْكَنُ الْمُنَافِقِينَ، فَإِذَا رَأَى الْمُنَافِقُونَ الْبَابَ مَفْتُوحًا أَخَذُوا يَخْرُجُونَ مِنَ الْجَحِيمِ وَيَتَوَجَّهُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ الْجَنَّةِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا وَصَلُوا إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَهُنَاكَ يُغْلَقُ دُونَهُمُ الْبَابُ، فَذَاكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

onlara dünya hükümlerini gösterdiğinde, ahiret yurdunda kötü akıbet ve büyük azap kabilinden ne ile muamele göreceklerine dair apaçık delilleri de göstermiştir; dolayısıyla bunda onların dünyada gösterdikleri şeye bir aykırılık yoktur. Beşincisi: Allah Teâlâ dünyada ve ahirette onlara alay eden kimsenin muamelesiyle muamele eder. Dünyada böyledir, çünkü onlar sırlarını Resûl'den gizlemede ne kadar aşırı gitseler de Allah Teâlâ onun sırlarına Resûl'ü muttali kılmıştır. Ahirette ise İbn Abbas şöyle demiştir: Müminler cennete, kâfirler cehenneme girdiğinde Allah Teâlâ cennetten cehenneme, münafıkların kaldığı yere doğru bir kapı açar; münafıklar kapıyı açık görünce cehennemden çıkmaya ve cennete yönelmeye başlarlar, cennet ehli de onlara bakar; cennet kapısına ulaştıklarında kapı onların yüzüne kapanır. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır:

إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ إِلَى قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٩- ٣٤] فَهَذَا هُوَ الِاسْتِهْزَاءُ بِهِمْ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ ابْتَدَأَ قَوْلَهُ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَلَمْ يَعْطِفْ عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ؟ الْجَوَابُ: هُوَ اسْتِئْنَافٌ فِي غَايَةِ الْجَزَالَةِ والخفامة. وَفِيهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَسْتَهْزِئُ بهم استهزاء العظيم الذي يصير استهزائهم فِي مُقَابَلَتِهِ كَالْعَدَمِ، وَفِيهِ أَيْضًا أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى الِاسْتِهْزَاءَ بِهِمُ انْتِقَامًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يُحْوِجُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَنْ يُعَارِضُوهُمْ بِاسْتِهْزَاءٍ مِثْلِهِ.

{ إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } “Günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” ayetinden { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de müminler kâfirlere gülerler” [Mutaffifîn: 29-34] ayetine kadar olan kısımdır. İşte onlarla istihza budur. İkinci Soru: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” sözüne kendisinden önceki kelama atfedilmeksizin nasıl başlanmıştır? Cevap: Bu, son derece fasih ve haşmetli bir istinaftır. Bunda, onlarla asıl büyük istihzayı edenin Allah Teâlâ olduğu -ki O'nun istihzası karşısında onlarınki yok hükmündedir- ve müminlerin intikamını almak üzere onlarla bizzat Allah'ın alay edip, müminleri benzer bir istihza ile karşılık vermeye muhtaç bırakmadığı anlamı vardır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ مستهزىء بهم ليكون مطابقاً لقوله: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ الْجَوَابُ.

Üçüncü Soru: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } kavline mutabık olsun diye «İnna'llâhe müstehziun bihim» denilmiş midir? Cevap:

لِأَنَّ «يَسْتَهْزِئُ» يُفِيدُ حُدُوثَ الِاسْتِهْزَاءِ وَتَجَدُّدَهُ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ، وَهَذَا كَانَتْ نِكَايَاتُ اللَّهِ فِيهِمْ: أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ [التَّوْبَةِ: ١٢٦] وَأَيْضًا فَمَا كَانُوا يَخْلُونَ فِي أَكْثَرِ أَوْقَاتِهِمْ مِنْ تَهَتُّكِ أَسْتَارٍ وَتَكَشُّفِ أَسْرَارٍ وَاسْتِشْعَارِ حَذَرٍ مِنْ أَنْ تَنْزِلَ عَلَيْهِمْ آيَةٌ يَحْذَرُ/ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ [التوبة: ٦٤] الْجَوَابُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٥] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنَّهُ مِنْ مَدَّ الْجَيْشَ وَأَمَدَّهُ إِذَا زَادَهُ وَأَلْحَقَ بِهِ مَا يُقَوِّيهِ وَيُكَثِّرُهُ، وَكَذَلِكَ مَدَّ الدَّوَاةَ وَأَمَدَّهَا زَادَهَا مَا يُصْلِحُهَا، وَمَدَدْتُ السِّرَاجَ وَالْأَرْضَ إِذَا أَصْلَحْتَهُمَا بِالزَّيْتِ وَالسَّمَادِ، وَمَدَّهُ الشَّيْطَانُ فِي الْغَيِّ، وَأَمَدَّهُ إِذَا وَاصَلَهُ بِالْوَسْوَاسِ، وَمَدَّ وَأَمَدَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَدَّ يُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرِّ، وَأَمَدَّ فِي الْخَيْرِ قَالَ تَعَالَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ [المؤمنين: ٥٥] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مِنَ الْمَدِّ فِي الْعُمْرِ وَالْإِمْلَاءِ وَالْإِمْهَالِ وَهَذَا خَطَأٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قِرَاءَةَ ابْنِ كَثِيرٍ، وَابْنِ مُحَيْصِنٍ (وَنَمُدُّهُمْ) وَقِرَاءَةُ نَافِعٍ (وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْمَدَدِ دُونَ الْمَدِّ. الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي بِمَعْنَى أَمْهَلَهُ إِنَّمَا هُوَ مَدَّ لَهُ، كَأَمْلَى لَهُ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Çünkü { يَسْتَهْزِئُ } fiili istihzanın meydana gelmesini ve vakit vakit yenilenmesini ifade eder; Allah'ın onlara vurduğu darbeler de böyle olmuştur: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki her yıl bir veya iki kez imtihan ediliyorlar” [Tevbe: 126]. Ayrıca onlar çoğu vakitlerinde perdelerin yırtılmasından, sırların açığa çıkmasından ve aleyhlerine bir ayet inmesinden endişe duymaktan geri kalmıyorlardı: { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine indirilmesinden çekinirler. De ki: «Siz alay edin bakalım! Allah çekindiğiniz şeyi kesinlikle ortaya çıkaracaktır»” [Tevbe: 64]. İkinci Cevap: Allah Teâlâ'nın: { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken [mühlet verip] bırakır” [Bakara: 15] buyruğudur. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Bu, orduya takviye yapıp onu güçlendiren ve çoğaltan şeyleri ona kattığında söylenen مَدَّ الْجَيْشَ وَأَمَدَّهُ ifadesindendir; aynı şekilde mürekkep hokkasına onu ıslah edecek şey kattığında مَدَّ الدَّوَاةَ وَأَمَدَّهَا, kandili ve toprağı yağ ve gübre ile ıslah ettiğinde مَدَدْتُ السِّرَاجَ وَالْأَرْضَ denir. Şeytan onu vesveseyle takviye ettiğinde مَدَّهُ الشَّيْطَانُ فِي الْغَيِّ وَأَمَدَّهُ denir. مَدَّ ve أَمَدَّ aynı manadadır. Bazıları ise مَدَّ şerde, أَمَدَّ ise hayırda kullanılır demiştir; [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “Sanıyorlar mı ki kendilerine mal ve oğullarla verdiğimiz destek...” [Mü'minûn: 55]. İnsanlardan bazıları bunun ömürde uzatma, mühlet verme ve erteleme manasındaki «medd»den olduğunu ileri sürmüştür; bu iki vecihten dolayı hatalıdır: Birincisi: İbn Kesîr ve İbn Muhaysın'ın (وَنَمُدُّهُمْ) kıraati ile Nâfi'in (وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ) kıraati, bunun «el-medd»den değil «el-meded»den (destek ve artırmaktan) olduğuna delalet eder. İkincisi: Mühlet verdi manasında olan ancak أَمْلَى لَهُ gibi مَدَّ لَهُ şeklinde olandır. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayeti şu vecihlerden ötürü zahirine hamletmek mümkün değildir: Birincisi: [Allah] Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ أَضَافَ ذَلِكَ الْغَيَّ إِلَى إِخْوَانِهِمْ، فَكَيْفَ يَكُونُ مُضَافًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

{ وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler”; bu sapıklığı kardeşlerine nispet etmiştir, öyleyse nasıl Allah Teâlâ'ya nispet edilebilir?

وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَمَّهُمْ عَلَى هَذَا الطُّغْيَانِ فَلَوْ كَانَ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ يَذُمُّهُمْ عَلَيْهِ.

İkincisi: Allah Teâlâ onları bu azgınlıktan ötürü yermiştir; şayet bu Allah Teâlâ'nın bir fiili olsaydı, bundan dolayı onları nasıl yererdi?

وَثَالِثُهَا: لَوْ كَانَ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى لَبَطَلَتِ النُّبُوَّةُ وَبَطَلَ الْقُرْآنُ فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِتَفْسِيرِهِ عَبَثًا.

Üçüncüsü: Şayet Allah Teâlâ'nın bir fiili olsaydı peygamberlik batıl olur, Kur'an batıl olur ve onun tefsiriyle meşgul olmak abes olurdu.

وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الطُّغْيَانَ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: «فِي طُغْيَانِهِمْ» وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ لَمَا أَضَافَهُ إِلَيْهِمْ، فَظَهَرَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَضَافَهُ إِلَيْهِمْ لِيُعْرَفَ أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ خَالِقٍ لِذَلِكَ، وَمِصْدَاقُهُ أَنَّهُ حِينَ أَسْنَدَ الْمَدَّ إِلَى الشَّيَاطِينِ أَطْلَقَ الْغَيَّ وَلَمْ يُقَيِّدْهُ بِالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٢] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ:

Dördüncüsü: [Allah] Teâlâ «kendi azgınlıklarında» buyurarak azgınlığı onlara nispet etmiştir; şayet bu Allah'tan olsaydı onu onlara nispet etmezdi; böylece O'nun, bunu yaratanın Kendisi olmadığını bildirmek için onlara nispet ettiği anlaşılmıştır; bunun doğruluğunun delili, uzatmayı şeytanlara isnat ettiği vakit { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } [A'râf: 202] kavlinde azgınlığı mutlak bırakıp izafetle sınırlandırmamış olmasıdır. Bu sabit olunca şöyle deriz:

التَّأْوِيلُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: وَهُوَ تَأْوِيلُ الْكَعْبِيِّ وَأَبِي مُسْلِمِ بْنِ يَحْيَى الْأَصْفَهَانِيِّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا مَنَحَهُمْ أَلْطَافَهُ الَّتِي يَمْنَحُهَا الْمُؤْمِنِينَ وَخَذَلَهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَيْهِ بَقِيَتْ قُلُوبُهُمْ مُظْلِمَةً بِتَزَايُدِ الظُّلْمَةِ فِيهَا وَتَزَايُدِ النور

Tevil birkaç vecih üzeredir: Birincisi -ki Kâ‘bî ile Ebû Müslim b. Yahyâ el-İsfahânî'nin tevilidir-: Allah Teâlâ müminlere ihsan ettiği lütuflarını onlardan esirgeyip küfürleri ve onda ısrarları sebebiyle onları yardımsız bıraktığında, kalpleri içlerindeki karanlığın artmasıyla ve Müslümanların kalplerindeki nurun

فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ فَسَمَّى ذَلِكَ التَّزَايُدَ مَدَدًا وَأَسْنَدَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ مُسَبَّبٌ عَنْ فِعْلِهِ بِهِمْ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَنْعِ الْقَسْرِ وَالْإِلْجَاءِ كَمَا قِيلَ: إِنَّ السَّفِيهَ إِذَا لَمْ يُنْهَ فَهُوَ مَأْمُورٌ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُسْنَدَ فِعْلُ الشَّيْطَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ بِتَمْكِينِهِ وَإِقْدَارِهِ وَالتَّخْلِيَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ إِغْوَاءِ عِبَادِهِ. وَرَابِعًا: مَا قَالَهُ الْجُبَّائِيُّ فَإِنَّهُ قَالَ وَيَمُدُّهُمْ أَيْ يَمُدُّ عُمْرَهُمْ ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لِمَا تَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي اللُّغَةِ تَفْسِيرُ وَيَمُدُّهُمْ بِالْمَدِّ فِي الْعُمْرِ: الثَّانِي: هَبْ أَنَّهُ يَصِحُّ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى يَمُدُّ عُمْرَهُمْ لِغَرَضِ أَنْ يَكُونُوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْإِشْكَالَ أَجَابَ الْقَاضِي عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يَمُدُّ عُمْرَهُمْ لِغَرَضِ أَنْ يَكُونُوا فِي الطُّغْيَانِ، بَلِ الْمُرَادُ، أَنَّهُ تَعَالَى يُبْقِيهِمْ وَيَلْطُفُ بِهِمْ فِي الطَّاعَةِ فَيَأْبَوْنَ إِلَّا أَنْ يَعْمَهُوا. وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الطُّغْيَانَ هُوَ الْغُلُوُّ فِي الْكُفْرِ وَمُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي الْعُتُوِّ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ [الْحَاقَّةِ: ١١] أَيْ جَاوَزَ قَدْرَهُ، وَقَالَ: اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه: ٢٤] أَيْ أَسْرَفَ وَتَجَاوَزَ الْحَدَّ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ فِي طِغْيَانِهِمْ بِالْكَسْرِ وَهُمَا لُغَتَانِ كَلُقْيَانٍ وَلِقْيَانٍ، وَالْعَمَهُ مِثْلُ الْعَمَى إِلَّا أَنَّ الْعَمَى عَامٌّ فِي الْبَصَرِ وَالرَّأْيِ وَالْعَمَهَ فِي الرَّأْيِ خَاصَّةً، وَهُوَ التَّرَدُّدُ وَالتَّحَيُّرُ لَا يَدْرِي أين يتوجه.

artmasıyla karanlık kaldı; işte bu artışı «meded» olarak isimlendirdi ve onlara yaptığı fiilden kaynaklandığı için bunu Allah Teâlâ'ya isnat etti. İkincisi: «Sefih nehyedilmediğinde emredilmiş sayılır» denildiği gibi, zorlama ve mecbur bırakmanın engellenmesine hamledilmesidir. Üçüncüsü: Şeytanın fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesidir; zira bu, O'nun imkân vermesi, güç yetirmesi ve onu kullarını saptırmasıyla baş başa bırakması sayesindedir. Dördüncüsü: Cübbâî'nin söylediğidir; zira o «{ وَيَمُدُّهُمْ } yani ömürlerini uzatır, sonra onlar buna rağmen azgınlıkları içinde bocalar dururlar» demiştir. Bu iki yönden zayıftır: Birincisi: Açıkladığımız üzere dilde { وَيَمُدُّهُمْ } ifadesinin ömrün uzatılmasıyla tefsir edilmesi caiz değildir. İkincisi: Farz edelim ki bu sahih olsun, fakat bu, [Allah] Teâlâ'nın onların ömrünü sırf azgınlıkları içinde bocalayıp dursunlar diye uzattığı anlamını verir ki bu da müşkilata yol açar. Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: Murad Allah Teâlâ'nın onların ömrünü azgınlık içinde bulunsunlar diye uzatması değildir; bilakis murad, Allah Teâlâ'nın onları yaşatması ve itaate dair onlara lütufta bulunması, onların ise bocalamaktan başka bir şeye yanaşmamalarıdır. Bil ki bu konudaki söz daha önce { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavlinde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin faydası yoktur. Bil ki tuğyan (الطُّغْيَانُ), küfürde haddi aşmak ve taşkınlıkta sınırı geçmektir. [Allah] Teâlâ: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } “Şüphesiz su taştığı vakit...” [Hâkka: 11] yani haddini aştığında buyurmuş; { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a git, çünkü o azdı” [Tâhâ: 24] yani haddi aşıp aşırı gitti buyurmuştur. Zeyd b. Ali { فِي طِغْيَانِهِمْ } şeklinde kesre ile okumuştur; bunlar lukyân (لُقْيَان) ve likyân (لِقْيَان) gibi iki lehçedir. Amehe (الْعَمَهُ) ise körlük (الْعَمَى) gibidir; ancak amâ hem gözde hem görüşte geneldir, amehe ise sadece görüşte olup ne tarafa yöneleceğini bilemeyerek tereddüt etmek ve şaşkınlık içinde kalmaktır.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 16]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦) } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır. Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamış ve doğru yolu da bulamamışlardır. (16)”

وَاعْلَمْ أَنَّ اشْتِرَاءَ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى اخْتِيَارُهَا عَلَيْهِ وَاسْتِبْدَالُهَا بِهِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَمَا كَانُوا عَلَى هُدًى قُلْنَا جُعِلُوا لِتَمَكُّنِهِمْ مِنْهُ كَأَنَّهُ فِي أَيْدِيهِمْ فَإِذَا تَرَكُوهُ وَمَالُوا إِلَى الضَّلَالَةِ فَقَدِ اسْتَبْدَلُوهَا بِهِ، وَالضَّلَالَةُ الْجَوْرُ وَالْخُرُوجُ عَنِ الْقَصْدِ وَفَقْدُ الِاهْتِدَاءِ، فَاسْتُعِيرَ لِلذَّهَابِ عَنِ الصَّوَابِ فِي الدِّينِ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ مَا رَبِحُوا فِي تِجَارَتِهِمْ، وَفِيهِ سُؤَالَانِ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ أُسْنِدَ الْخُسْرَانُ إِلَى التِّجَارَةِ وَهُوَ لِأَصْحَابِهَا؟ الْجَوَابُ: هُوَ مِنَ الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ أَنْ يُسْنَدَ الْفِعْلُ إِلَى شَيْءٍ يَتَلَبَّسُ بِالَّذِي هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ لَهُ كَمَا تَلَبَّسَتِ التِّجَارَةُ بِالْمُشْتَرِي. السُّؤَالُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ شِرَاءَ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى وَقَعَ مَجَازًا فِي مَعْنَى الِاسْتِبْدَالِ فَمَا مَعْنَى ذِكْرِ الرِّبْحِ وَالتِّجَارَةِ وَمَا كَانَ ثَمَّ مُبَايَعَةٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَالْجَوَابُ: هَذَا مِمَّا يُقَوِّي أَمْرَ الْمَجَازِ وَيُحَسِّنُهُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bil ki dalaletin hidayet karşılığında satın alınması, onun hidayete tercih edilmesi ve onunla değiştirilmesidir. Şayet «Onlar hidayet üzere değillerken dalaleti hidayet karşılığında nasıl satın aldılar?» denilirse; deriz ki: Hidayete güç yetirebilmeleri sebebiyle hidayet sanki ellerindeymiş gibi kılındı; onlar onu terk edip dalalete meylettiklerinde onu onunla değiştirmiş oldular. Dalalet (الضَّلَالَةُ); haksızlık etmek, doğru yoldan çıkmak ve hidayeti kaybetmektir; böylece dinde doğru yoldan sapmak için istiare yoluyla kullanılmıştır. O'nun: { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } kavline gelince; manası, onlar ticaretlerinde kâr etmediler demektir. Bunda iki soru vardır: Birinci Soru: Hüsran ticaretin sahiplerine ait olduğu halde nasıl ticarete isnat edilmiştir? Cevap: Bu mecâz-ı aklîdendir; o da fiilin, hakikatte ait olduğu şeyle irtibatlı bir şeye isnat edilmesidir; nitekim ticaret de müşteriyle irtibatlıdır. İkinci Soru: Dalaleti hidayetle satın almanın 'değişme' manasında mecaz olarak vuku bulduğunu kabul edelim; peki hakiki bir alışveriş olmadığı halde kâr ve ticaretin zikredilmesinin anlamı nedir? Cevap: Bu, şairin şu sözünde olduğu gibi mecazı güçlendiren ve güzelleştiren şeylerdendir:

وَلَمَّا رَأَيْتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ ... وَعَشَّشَ فِي وَكْرَيْهِ جَاشَ لَهُ صَدْرِي

“Akbabayı kargaya galip gelmiş / Ve onun yuvalarında yuva yapmış gördüğümde göğsüm daraldı.”

لَمَّا شَبَّهَ الشَّيْبَ بِالنَّسْرِ، وَالشَّعْرَ الْفَاحِمَ بِالْغُرَابِ أَتْبَعَهُ بذكر التعشيش والوكر فكذا هاهنا لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الشِّرَاءَ أَتْبَعَهُ مَا يُشَاكِلُهُ وَيُوَاخِيهِ، تَمْثِيلًا لِخَسَارَتِهِمْ وَتَصْوِيرًا لِحَقِيقَتِهِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي تَطْلُبُهُ التُّجَّارُ فِي مُتَصَرَّفَاتِهِمْ أَمْرَانِ: سَلَامَةُ رَأْسِ الْمَالِ وَالرِّبْحِ، وَهَؤُلَاءِ قَدْ أَضَاعُوا الْأَمْرَيْنِ لِأَنَّ رَأْسَ مَالِهِمْ هُوَ الْعَقْلُ الْخَالِي عَنِ الْمَانِعِ، فَلَمَّا اعْتَقَدُوا هَذِهِ الضَّلَالَاتِ صَارَتْ تِلْكَ الْعَقَائِدُ الْفَاسِدَةُ الْكَسْبِيَّةُ مَانِعَةً مِنَ الِاشْتِغَالِ بِطَلَبِ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: انْتَقَلُوا مِنَ الْهُدَى إِلَى الضَّلَالَةِ، وَمِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ، وَمِنَ الْجَمَاعَةِ إِلَى التَّفْرِقَةِ وَمِنَ الْأَمْنِ إِلَى الْخَوْفِ، وَمِنَ السُّنَّةِ إلى البدعة، والله أعلم.

Şair ak saçları akbabaya, simsiyah saçı da kargaya benzetince ardından yuva yapma ve yuvayı zikretmeyi getirmiştir; işte burada da Allah Teâlâ satın almayı zikredince, onların hüsranını somutlaştırmak ve hakikatini tasvir etmek için ona benzeyen ve onunla uyumlu olan şeyleri peşinden getirmiştir. O'nun: { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } kavline gelince; manası, tüccarların tasarruflarında aradıkları şeyin iki husus olmasıdır: Sermayenin korunması ve kâr elde etmek. Bunlar ise her iki şeyi de zayi etmişlerdir; çünkü onların sermayesi engellerden arınmış akıldır; bu sapkınlıklara inandıklarında, sonradan kazanılan o bozuk inançlar hak inançları aramakla meşgul olmaya engel teşkil etmiştir. Katâde şöyle demiştir: «Hidayetten dalalete, itaatten masiyete, birlikten ayrılığa, güvenden korkuya ve sünnetten bidate geçtiler.» Allah en iyisini bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 17]

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ (١٧)

{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ (١٧) } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin haline benzer. Ateş onun çevresini aydınlattığı zaman Allah onların nurlarını giderdi ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı. (17)”

اعْلَمْ أَنَّا قَبْلَ الْخَوْضِ فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ هَذِهِ الْآيَةِ نَتَكَلَّمُ فِي شَيْئَيْنِ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ أَنَّهَا تُؤَثِّرُ فِي الْقُلُوبِ مَا لَا يُؤَثِّرُهُ وَصْفُ الشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الْمَثَلِ تَشْبِيهُ الْخَفِيِّ بِالْجَلِيِّ، وَالْغَائِبِ بِالشَّاهِدِ، فَيَتَأَكَّدُ الْوُقُوفُ عَلَى مَاهِيَّتِهِ، وَيَصِيرُ الْحِسُّ مُطَابِقًا لِلْعَقْلِ وَذَلِكَ فِي نِهَايَةِ الْإِيضَاحِ، أَلَا تَرَى أَنَّ التَّرْغِيبَ إِذَا وَقَعَ فِي الْإِيمَانِ مُجَرَّدًا عَنْ ضَرْبِ مَثَلٍ لَهُ/ لَمْ يَتَأَكَّدْ وُقُوعُهُ فِي الْقَلْبِ كَمَا يَتَأَكَّدُ وُقُوعُهُ إِذَا مُثِّلَ بِالنُّورِ، وَإِذَا زَهِدَ فِي الْكُفْرِ بِمُجَرَّدِ الذِّكْرِ لَمْ يَتَأَكَّدْ قُبْحُهُ فِي الْعُقُولِ كَمَا يَتَأَكَّدُ إِذَا مُثِّلَ بِالظُّلْمَةِ، وَإِذَا أَخْبَرَ بِضَعْفِ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَضَرَبَ مَثَلَهُ بِنَسْجِ الْعَنْكَبُوتِ كَانَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي تَقْرِيرِ صُورَتِهِ مِنَ الْإِخْبَارِ بِضَعْفِهِ مُجَرَّدًا، وَلِهَذَا أَكْثَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ الْمُبِينِ وَفِي سَائِرِ كُتُبِهِ أَمْثَالَهُ، قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ [العنكبوت: ٤٣، الحشر: ٢١] وَمِنْ سُوَرِ الْإِنْجِيلِ سُورَةُ الْأَمْثَالِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ: - الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَثَلُ فِي أَصْلِ كَلَامِهِمْ بِمَعْنَى الْمِثْلِ وَهُوَ النَّظِيرُ، وَيُقَالُ مَثَلٌ وَمِثْلٌ وَمَثِيلٌ كَشَبَهٍ وَشِبْهٍ وَشَبِيهٍ، ثُمَّ قِيلَ لِلْقَوْلِ الثائر الممثل مضر به بِمَوْرِدِهِ: مَثَلٌ، وَشَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا فِيهِ غَرَابَةٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ.

Bil ki biz bu ayetin lafızlarının tefsirine girmeden önce iki husustan bahsedeceğiz: Birincisi: Meseller vermekten maksat, mesellerin kalplerde bir şeyin bizzat kendisinin vasfedilmesinin yapamadığı etkiyi yapmasıdır; zira meselin gayesi gizli olanı aşikâr olana, gaip olanı şahit olana benzetmektir; böylece o şeyin mahiyetini kavramak pekişir ve duyu akılla mutabık hale gelir ki bu da son derece açıklayıcıdır. Görmez misin ki bir mesel verilmeksizin/ sırf zikirle imana teşvik yapıldığında, onun kalpte yer etmesi nur ile örneklendirildiğindeki gibi pekişmez; sırf zikirle küfürden sakındırıldığında, onun akıllardaki çirkinliği karanlıkla örneklendirildiğindeki gibi pekişmez; işlerden bir işin zayıflığı haber verilip meseli örümcek ağıyla verildiğinde, bu durum onun suretini zihne yerleştirmede sırf zayıflığını haber vermekten çok daha beliğ olur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ apaçık Kitabında ve diğer kitaplarında mesellerini çoğaltmıştır; [Allah] Teâlâ: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } “İşte biz bu temsilleri insanlar için getiriyoruz” [Ankebût: 43, Haşr: 21] buyurmuştur ve İncil surelerinden biri de Meseller Suresi'dir. Ayette birtakım meseleler vardır: - Birinci Mesele: Mesel (الْمَثَلُ) Arapların asıl kelamında benzer ve denk manasındaki misl (الْمِثْلُ) demektir; şebeh (شَبَهٌ), şibh (شِبْهٌ) ve şebîh (شَبِيهٌ) gibi mesel (مَثَلٌ), misl (مِثْلٌ) ve mesîl (مَثِيلٌ) denir. Sonra varid olduğu yer ile örneklendirilen meşhur söze «mesel» denmiştir; bunun şartı da bir yönüyle gariplik içeren bir söz olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَقِيقَةَ صِفَاتِ الْمُنَافِقِينَ عَقَّبَهَا بِضَرْبِ مَثَلَيْنِ زِيَادَةً فِي الْكَشْفِ وَالْبَيَانِ.

İkinci Mesele: [Allah] Teâlâ münafıkların sıfatlarının hakikatini beyan edince, açıklama ve beyanı artırmak için peşinden iki mesel getirdi.

أَحَدُهُمَا: هَذَا الْمَثَلُ وَفِيهِ إِشْكَالَاتٌ. أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ التَّمْثِيلِ بِمَنْ أُعْطِيَ نُورًا ثُمَّ سُلِبَ ذَلِكَ النُّورُ مِنْهُ مَعَ أَنَّ الْمُنَافِقَ لَيْسَ لَهُ نُورٌ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَنِ اسْتَوْقَدَ نَارًا فَأَضَاءَتْ قَلِيلًا فَقَدِ انْتَفَعَ بِهَا وَبِنُورِهَا ثُمَّ حُرِمَ، فَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَلَا انْتِفَاعَ لَهُمْ أَلْبَتَّةَ بِالْإِيمَانِ فَمَا وَجْهُ التَّمْثِيلِ؟ وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُسْتَوْقِدَ النَّارِ قَدِ اكْتَسَبَ لِنَفْسِهِ النُّورَ، وَاللَّهُ تَعَالَى ذَهَبَ بِنُورِهِ وَتَرَكَهُ فِي الظُّلُمَاتِ، وَالْمُنَافِقُ لَمْ يَكْتَسِبْ خَيْرًا وَمَا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْخَيْبَةِ وَالْحَيْرَةِ فَقَدْ أَتَى فِيهِ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، فَمَا وَجْهُ التَّشْبِيهِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا فِي كَيْفِيَّةِ التَّشْبِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ نَاسًا دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ عِنْدَ وُصُولِهِ ﵇ إِلَى الْمَدِينَةِ ثم إنهم نافقوا، والتشبيه هاهنا فِي نِهَايَةِ الصِّحَّةِ لِأَنَّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ أَوَّلًا اكْتَسَبُوا نُورًا ثُمَّ بِنِفَاقِهِمْ ثَانِيًا أَبْطَلُوا ذَلِكَ النُّورَ وَوَقَعُوا فِي حَيْرَةٍ عَظِيمَةٍ فَإِنَّهُ لَا حَيْرَةَ أَعْظَمُ مِنْ حَيْرَةِ الدِّينِ لِأَنَّ الْمُتَحَيِّرَ فِي طَرِيقِهِ لِأَجْلِ الظُّلْمَةِ لَا يَخْسَرُ إِلَّا الْقَلِيلَ مِنَ الدُّنْيَا، وَأَمَّا الْمُتَحَيِّرُ فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ يَخْسَرُ نَفْسَهُ فِي الْآخِرَةِ أَبَدَ الْآبِدِينَ. وَثَانِيهَا: إِنْ لَمْ يَصِحَّ مَا قَالَهُ السُّدِّيُّ بَلْ كَانُوا مُنَافِقِينَ أَبَدًا مِنْ أَوَّلِ أَمْرِهِمْ فَهَهُنَا تَأْوِيلٌ آخَرُ ذَكَرَهُ الْحَسَنُ ﵀، وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ فَقَدْ ظَفِرُوا بِحَقْنِ دِمَائِهِمْ وَسَلَامَةِ أَمْوَالِهِمْ عَنِ الْغَنِيمَةِ وَأَوْلَادِهِمْ عَنِ السَّبْيِ وَظَفِرُوا بِغَنَائِمِ الْجِهَادِ وَسَائِرِ أَحْكَامِ الْمُسْلِمِينَ، وَعُدَّ ذَلِكَ نُورًا مِنْ أَنْوَارِ الْإِيمَانِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ قَلِيلًا قدرت شبههم بمستوقد النار الذي انتقع بِضَوْئِهَا قَلِيلًا ثُمَّ سُلِبَ ذَلِكَ فَدَامَتْ حَيْرَتُهُ وَحَسْرَتُهُ لِلظُّلْمَةِ الَّتِي جَاءَتْهُ فِي أَعْقَابِ النُّورِ، فَكَانَ يَسِيرُ انْتِفَاعُهُمْ فِي الدُّنْيَا يُشْبِهُ النُّورَ وَعَظِيمُ ضَرَرِهِمْ فِي الْآخِرَةِ يُشْبِهُ الظُّلْمَةَ. وَثَالِثُهَا: أَنْ نَقُولَ لَيْسَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّ لِلْمُنَافِقِ نُورًا، بَلْ وَجْهُ التَّشْبِيهِ بِهَذَا الْمُسْتَوْقِدِ أَنَّهُ لَمَّا زَالَ النُّورُ عَنْهُ تَحَيَّرَ، وَالتَّحَيُّرُ فِيمَنْ كَانَ فِي نُورٍ ثُمَّ زَالَ عَنْهُ أَشَدُّ مِنْ تَحَيُّرِ سَالِكِ الطَّرِيقِ فِي ظُلْمَةٍ مُسْتَمِرَّةٍ، لَكِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ النُّورَ فِي مُسْتَوْقِدِ النَّارِ لِكَيْ يَصِحَّ أَنْ يُوصَفَ بِهَذِهِ الظُّلْمَةِ الشَّدِيدَةِ، لَا أَنَّ وَجْهَ التَّشْبِيهِ مَجْمَعُ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الَّذِي أَظْهَرُوهُ يُوهِمُ أَنَّهُ مِنْ بَابِ النُّورِ الَّذِي يُنْتَفَعُ بِهِ، وَذَهَابُ النُّورِ هُوَ مَا يُظْهِرُهُ لِأَصْحَابِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا قَالَ إِنَّ الْمَثَلَ إِنَّمَا عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ فَالنَّارُ مَثَلٌ لِقَوْلِهِمْ: «آمَنَّا» وَذَهَابُهُ مَثَلٌ لِقَوْلِهِمْ لِلْكُفَّارِ: «إِنَّا مَعَكُمْ» فَإِنْ قِيلَ وَكَيْفَ صَارَ مَا يُظْهِرُهُ الْمُنَافِقُ مِنْ كَلِمَةِ الْإِيمَانِ مَثَلًا بِالنُّورِ وَهُوَ حِينَ تَكَلَّمَ

Bunlardan biri: Bu meseldir ve bunda birtakım müşkiller vardır: Birincisi: «Münafığın nuru olmadığı halde kendisine bir nur verilip sonra o nuru elinden alınan kimseyle örneklendirilmesinin vechi nedir?» denilmesidir. İkincisi: «Bir ateş yakıp da ateş azıcık aydınlattığında ondan ve nurundan faydalanan, sonra da mahrum kalan kimse gibi; münafıklara gelince onların imandan hiçbir faydaları yoktur, öyleyse bu örneklendirmenin vechi nedir?» denilmesidir. Üçüncüsü: «Ateş yakan kimse kendisi için nuru kazanmıştır; Allah Teâlâ ise onun nurunu gidermiş ve onu karanlıklarda bırakmıştır; münafık ise hiçbir hayır kazanmamıştır, başına gelen hüsran ve şaşkınlık da bizzat kendisinden kaynaklanmıştır; o halde benzetmenin vechi nedir?» denilmesidir. Cevap: Âlimler benzetmenin keyfiyeti hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: es-Süddî şöyle demiştir: [Peygamber] aleyhisselâm Medine'ye vardığında birtakım insanlar İslam'a girdiler, sonra nifaka saptılar; buradaki benzetme son derece uygundur, çünkü onlar önce imanlarıyla bir nur kazandılar, sonra ikinci olarak nifaklarıyla o nuru batıl kıldılar ve büyük bir şaşkınlığa düştüler; zira din şaşkınlığından daha büyük bir şaşkınlık yoktur; çünkü karanlık yüzünden yolunda şaşıran kimse ancak dünyadan az bir şey kaybeder, dinde şaşkınlığa düşen kimse ise ahirette ebediyen kendini kaybeder. İkincisi: Şayet es-Süddî'nin söylediği sahih değilse, bilakis işlerinin başından beri hep münafık idilerse; burada el-Hasan'ın rahimehullâh zikrettiği başka bir tevil vardır ki o da şudur: Onlar İslam'ı izhar ettiklerinde kanlarını korumuş, mallarının ganimet olmasından ve çocuklarının esir edilmesinden kurtulmuş, cihat ganimetlerine ve Müslümanların diğer tüm hükümlerine nail olmuşlardır; bu da iman nurlarından bir nur sayılmıştır. Bu [fayda], ebedi azaba nispetle pek az olduğundan, onların durumunu ateşi yakan, onun ışığından azıcık faydalanıp sonra o nur elinden alınan, böylece nurun ardından gelen karanlıktan ötürü şaşkınlığı ve hasreti devam eden kimseye benzetti; dolayısıyla dünyadaki azıcık menfaatleri nura, ahiretteki büyük zararları ise karanlığa benzedi. Üçüncüsü: Benzetmenin vechi münafığın nurunun bulunması değildir; bilakis bu ateş yakan kimseye benzetmenin vechi nur kendisinden zail olduğunda şaşkınlığa düşmesidir; nitekim bir nur içinde olup da sonra nur kendisinden zail olan kimsenin şaşkınlığı, sürekli karanlıkta yol alan kimsenin şaşkınlığından daha şiddetlidir; ancak [Allah] Teâlâ ateş yakan kimsede nuru, bu şiddetli karanlıkla vasfedilmesi sahih olsun diye zikretmiştir, yoksa benzetmenin vechi nur ile karanlığın birleşmesi değildir, deriz. Dördüncüsü: Onların izhar ettikleri şey, kendisinden faydalanılan nur kabilinden olduğu vehmini vermektedir; nurun gitmesi ise arkadaşlarının yanında açığa vurdukları küfür ve nifaktır. Bunu söyleyen kimse şöyle der: Bu mesel ancak O'nun: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: «Biz şüphesiz sizinleyiz» derler” kavline atfedilmiştir; ateş onların «İman ettik» sözünün meselidir, ateşin sönüp gitmesi ise kâfirlere «Biz sizinleyiz» sözlerinin meselidir. Şayet «Münafığın açığa vurduğu iman kelimesi, onu söylediği anda

بِهَا أَضْمَرَ خِلَافَهَا؟ قُلْنَا إِنَّهُ لَوْ ضَمَّ إِلَى الْقَوْلِ اعْتِقَادًا لَهُ وَعَمَلًا بِهِ لَأَتَمَّ النُّورَ لِنَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَفْعَلْ لَمْ يَتِمَّ نُورُهُ، وَإِنَّمَا سَمَّى مُجَرَّدَ ذَلِكَ الْقَوْلِ نُورًا لِأَنَّهُ قَوْلٌ حَقٌّ فِي نَفْسِهِ. وَخَامِسُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِيقَادُ النَّارِ عِبَارَةً عَنْ إِظْهَارِ الْمُنَافِقِ كَلِمَةَ الْإِيمَانِ وَإِنَّمَا سَمَّاهُ نُورًا لِأَنَّهُ يَتَزَيَّنُ بِهِ ظَاهِرُهُ فِيهِمْ وَيَصِيرُ مَمْدُوحًا بِسَبَبِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُذْهِبُ ذَلِكَ النُّورَ بِهَتْكِ سِتْرِ الْمُنَافِقِ بِتَعْرِيفِ نَبِيِّهِ وَالْمُؤْمِنِينَ حَقِيقَةَ أَمْرِهِ فَيَظْهَرُ لَهُ اسْمُ النافق بَدَلَ مَا يَظْهَرُ مِنْهُ مِنَ اسْمِ الْإِيمَانِ فَبَقِيَ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُ، إِذِ النُّورُ الَّذِي كَانَ لَهُ قَبْلُ قَدْ كَشَفَ اللَّهُ أَمْرَهُ فَزَالَ.

içinde aksini gizlediği halde nasıl nura mesel kılınmıştır?» denilirse; deriz ki: Şayet o söze bir inanç ve onunla amel ekleseydi nuru kendisi için tamamlamış olurdu; fakat bunu yapmadığı için nuru tamamlanmadı. Sırf o sözü nur diye isimlendirmesi ise onun kendi nefsinde hak bir söz olmasındandır. Beşincisi: Ateş yakmanın, münafığın iman kelimesini açığa vurmasından ibaret olması caizdir; bunu nur diye isimlendirmiştir çünkü zahiri onlar arasında bununla süslenir ve bu sebeple aralarında övülür hale gelir; sonra Allah Teâlâ, Peygamberi'ne ve müminlere onun durumunun hakikatini bildirerek münafığın örtüsünü yırtmak suretiyle o nuru giderir; böylece kendisinde zahir olan iman ismi yerine münafık ismi ortaya çıkar da göremez bir halde karanlıklar içinde kalır; zira daha önce sahip olduğu nurun hakikatini Allah açığa çıkarmış ve o da zail olmuştur.

وَسَادِسُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا وُصِفُوا بِأَنَّهُمُ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى عَقَّبَ ذَلِكَ بِهَذَا التَّمْثِيلِ لِيُمَثِّلَ هُدَاهُمُ الَّذِي بَاعُوهُ بِالنَّارِ الْمُضِيئَةِ مَا حَوْلَ الْمُسْتَوْقِدِ، وَالضَّلَالَةَ الَّتِي اشْتَرَوْهَا وَطُبِعَ بِهَا عَلَى قُلُوبِهِمْ بِذَهَابِ اللَّهِ بِنُورِهِمْ وَتَرْكِهِ إِيَّاهُمْ فِي الظُّلُمَاتِ. وَسَابِعُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَوْقِدُ هاهنا مُسْتَوْقِدَ نَارٍ لَا يَرْضَاهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَالْغَرَضُ تَشْبِيهُ الْفِتْنَةِ الَّتِي حَاوَلَ الْمُنَافِقُونَ إِثَارَتَهَا بِهَذِهِ النَّارِ، فَإِنَّ الْفِتْنَةَ الَّتِي كَانُوا يُثِيرُونَهَا كَانَتْ قَلِيلَةَ الْبَقَاءِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:

Altıncısı: Onlar hidayet karşılığında dalaleti satın almakla vasfedildiklerinde, sattıkları hidayetlerini ateş yakanın çevresini aydınlatan ateşe, satın aldıkları ve kalplerine mühür vurulmasına sebep olan dalaleti ise Allah'ın onların nurunu gidermesine ve onları karanlıklarda bırakmasına benzetmek üzere peşinden bu meseli getirdi. Yedincisi: Buradaki ateş yakan kimsenin, Allah Teâlâ'nın razı olmadığı bir ateşi yakan kimse olması caizdir; maksat münafıkların alevlendirmeye çalıştığı fitneyi bu ateşe benzetmektir; zira onların çıkardıkları fitnenin kalıcılığı pek azdı; görmez misin Allah Teâlâ'nın şu kavline: