Binûn

Bakara Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ [الْمَائِدَةِ: ٦٤] وَثَامِنُهَا: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَانْتِظَارِهِمْ لِخُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاسْتِفْتَاحِهِمْ بِهِ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، فَلَمَّا خَرَجَ كَفَرُوا بِهِ فَكَانَ انْتِظَارُهُمْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ كَإِيقَادِ النَّارِ، وَكُفْرُهُمْ بِهِ بَعْدَ ظُهُورِهِ كَزَوَالِ ذَلِكَ النُّورِ.

“Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür” [Mâide 64]. Sekizincisi: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: [Bu ayet] Yahudiler, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişini beklemeleri ve onun sayesinde Arap müşriklerine karşı zafer ummaları hakkında inmiştir. [Resûlullah] ortaya çıkınca onu inkâr ettiler. Böylece onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i beklemeleri ateş yakmak gibi, onun zuhurundan sonra onu inkâr etmeleri ise o nurun yok olup gitmesi gibi oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَأَمَّا تَشْبِيهُ الْإِيمَانِ بِالنُّورِ وَالْكُفْرِ بِالظُّلْمَةِ فَهُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرٌ، وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنَّ النُّورَ قَدْ بَلَغَ النِّهَايَةَ فِي كَوْنِهِ هَادِيًا إِلَى الْمَحَجَّةِ وَإِلَى طَرِيقِ الْمَنْفَعَةِ وَإِزَالَةِ الْحَيْرَةِ وَهَذَا حَالُ الْإِيمَانِ فِي بَابِ الدِّينِ، فَشَبَّهَ مَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي إِزَالَةِ الْحَيْرَةِ وَوِجْدَانِ الْمَنْفَعَةِ فِي بَابِ الدِّينِ بِمَا هُوَ الْغَايَةُ فِي بَابِ الدُّنْيَا، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي تَشْبِيهِ الْكُفْرِ بِالظُّلْمَةِ، لِأَنَّ الضَّالَّ عَنِ الطَّرِيقِ الْمُحْتَاجِ إِلَى سُلُوكِهِ لَا يَرِدُ عَلَيْهِ مِنْ أَسْبَابِ الْحِرْمَانِ وَالتَّحَيُّرِ أَعْظَمُ مِنَ الظُّلْمَةِ، وَلَا شَيْءَ كَذَلِكَ فِي بَابِ الدِّينِ أَعْظَمُ مِنَ الْكُفْرِ، فَشَبَّهَ تَعَالَى أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِيمَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْكُلِّيُّ مِنْ هذه الآية، بقيت هاهنا أَسْئِلَةٌ وَأَجْوِبَةٌ تَتَعَلَّقُ بِالتَّعَلُّقِ بِالتَّفَاصِيلِ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا يَقْتَضِي تَشْبِيهَ مَثَلِهِمْ بِمَثَلِ الْمُسْتَوْقِدِ، فَمَا مَثَلُ الْمُنَافِقِينَ وَمَثَلُ الْمُسْتَوْقِدِ حَتَّى شَبَّهَ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ؟ وَالْجَوَابُ: اسْتُعِيرَ الْمَثَلُ لِلْقِصَّةِ أَوْ لِلصِّفَةِ إِذَا كَانَ لَهَا شَأْنٌ وَفِيهَا غَرَابَةٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ قِصَّتُهُمُ الْعَجِيبَةُ كَقِصَّةِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا، وَكَذَا قَوْلُهُ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الرَّعْدِ: ٣٥] أَيْ فِيمَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنَ الْعَجَائِبِ قِصَّةُ الْجَنَّةِ الْعَجِيبَةِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى [النَّحْلِ: ٦٠] أَيِ الْوَصْفُ الَّذِي لَهُ شَأْنٌ مِنَ الْعَظَمَةِ وَالْجَلَالَةِ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ [الْفَتْحِ: ٢٩] أَيْ وَصْفُهُمْ وَشَأْنُهُمُ الْمُتَعَجَّبُ مِنْهُ وَلِمَا فِي الْمَثَلِ مِنْ مَعْنَى الْغَرَابَةِ قَالُوا: فُلَانٌ مَثَلُهُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَاشْتَقُّوا/ مِنْهُ صِفَةً لِلْعَجِيبِ الشَّأْنِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ مُثِّلَتِ الْجَمَاعَةُ بِالْوَاحِدِ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ فِي اللُّغَةِ وَضْعُ «الَّذِي» مَوْضِعَ «الَّذِينَ» كَقَوْلِهِ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التَّوْبَةِ: ٦٩] وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِأَنَّ «الَّذِي» لِكَوْنِهِ وَصْلَةً إِلَى وَصْفِ كُلِّ مَعْرِفَةٍ مُجْمَلَةٍ وَكَثْرَةِ وُقُوعِهِ فِي كَلَامِهِمْ، وَلِكَوْنِهِ مُسْتَطَالًا بِصِلَتِهِ فَهُوَ حَقِيقٌ بِالتَّخْفِيفِ، وَلِذَلِكَ أَعَلُّوهُ بِالْحَذْفِ فَحَذَفُوا يَاءَهُ ثُمَّ كَسَرْتَهُ ثُمَّ اقْتَصَرُوا فِيهِ عَلَى اللَّامِ وَحْدَهَا فِي أَسْمَاءِ الْفَاعِلِينَ وَالْمَفْعُولِينَ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ جِنْسَ الْمُسْتَوْقِدِينَ أَوْ أُرِيدَ الْجَمْعُ أَوِ الْفَوْجُ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ وَذَوَاتِهِمْ لَمْ يُشَبَّهُوا بِذَاتِ الْمُسْتَوْقِدِ حَتَّى يَلْزَمَ مِنْهُ تَشْبِيهُ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ وَإِنَّمَا شُبِّهَتْ قِصَّتُهُمْ بِقِصَّةِ الْمُسْتَوْقِدِ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: İmanın nura, küfrün ise karanlığa benzetilmesine gelince; bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda pek çoktur. Bunun gerekçesi şudur: Nur; ana yola ve menfaat yoluna iletmede, şaşkınlığı gidermede son noktaya ulaşmıştır. Din konusunda imanın durumu da böyledir. Böylece din konusunda şaşkınlığı gidermede ve menfaate ulaşmada son nokta olan şey, dünya konusunda son nokta olan şeye benzetilmiştir. Küfrün karanlığa benzetilmesinde de durum böyledir; zira gitmesi gereken yoldan sapan kimseye mahrumiyet ve şaşkınlık sebepleri bakımından karanlıktan daha büyüğü gelmez. Din konusunda da küfürden daha büyük hiçbir şey yoktur. Bu sebeple Allah Teâlâ birini diğerine benzetmiştir. İşte bu ayetten kastedilen küllî/genel mana hakkındaki söz budur. Burada detaylara dair bazı soru ve cevaplar kalmıştır: Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın “Onların meseli, bir ateş yakan kimsenin meseli gibidir” kavli, onların meselinin ateş yakanın meseline benzetilmesini gerektirir. Öyleyse münafıkların meseli ile ateş yakanın meseli nedir ki biri diğerine benzetilmiştir? Cevap: Mesel kelimesi, önemli bir konumu ve garipliği/olağanüstülüğü olan kıssa veya sıfat için istiare yoluyla kullanılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: Onların hayret verici kıssası, ateş yakan kimsenin kıssası gibidir. Nitekim “Müttakilere vadedilen cennetin meseli” [Ra'd 35] kavli de böyledir; yani «Sana anlattığımız hayret verici şeyler arasında cennetin hayret verici kıssası da vardır» demektir. “En yüce mesel Allah'ındır” [Nahl 60] kavli de böyledir; yani «Büyüklük ve celalden payı olan vasıf O'nundur» demektir. “Onların Tevrat'taki meselleri” [Fetih 29] kavli de; yani «Kendisine hayret edilen vasıfları ve durumlarıdır» demektir. Mesel kelimesinde gariplik/olağanüstülük anlamı bulunduğu için: «Falan kimse hayırda ve şerde bir meseldir» demişler ve bundan durumu şaşırtıcı olan için bir sıfat türetmişlerdir. İkinci Soru: Çoğul bir topluluk nasıl tekile benzetilmiştir? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Arap dilinde “Siz de onların daldığı gibi daldınız” [Tevbe 69] kavlinde olduğu gibi “ellezî” (الَّذِي) kelimesinin “ellezîne” (الَّذِينَ) yerine konulması caizdir. Bunun caiz oluş sebebi şudur: «Ellezî» kelimesi, her mücmel ma'rifenin (belirli kelimenin) vasfına bir vasıta olması, kelamlarında çokça yer alması ve sıla cümlesiyle uzamış bulunması sebebiyle hafifletilmeye layıktır. Bu yüzden onda hazif illetine gitmişler, yâ'sını hazfetmişler, sonra kesresini hazfetmişler, sonra da ism-i fail ve ism-i mefullerde onda sadece lâm harfiyle yetinmişlerdir. İkincisi: Maksadın ateş yakanların cinsi olması veya ateş yakan topluluk veya cemaatin kastedilmiş olmasıdır. Üçüncüsü -ki en kuvvetlisi budur-: Münafıklar ve şahısları, ateş yakan kimsenin şahsına benzetilmemiştir ki bundan topluluğun tekile benzetilmesi gereksin; bilakis onların kıssası ateş yakanın kıssasına benzetilmiştir.

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ [الْجُمُعَةِ: ٥] وَقَوْلُهُ: يَنْظُرُونَ

Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: “Kendilerine Tevrat yükletilip de sonra onu taşımayanların meseli, eşeğin meseli gibidir” [Cuma 5] ve şu kavli de:

إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ

“Sana ölüm baygınlığı geçiren kimsenin bakışı gibi bakarlar”

[مُحَمَّدٍ: ٢٠] وَرَابِعُهَا: الْمَعْنَى وَمَثَلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَقَوْلِهِ: يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غَافِرٍ: ٦٧] أَيْ يُخْرِجُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْوُقُودُ؟ وَمَا النَّارُ؟ وَمَا الْإِضَاءَةُ؟ وَمَا النُّورُ؟

[Muhammed 20]. Dördüncüsü: Mana, “Sizi bir bebek olarak çıkarır” [Mü'min 67] yani «Her birinizi çıkarır» kavlinde olduğu gibi «Onların her birinin meseli» demektir. Üçüncü Soru: Vukûd (yakmak) nedir? Nâr (ateş) nedir? İdâe (aydınlatmak) nedir? Nûr (ışık) nedir?

مَا الظُّلْمَةُ؟ الْجَوَابُ: أَمَّا وُقُودُ النَّارِ فَهُوَ سُطُوعُهَا وَارْتِفَاعُ لَهَبِهَا، وَأَمَّا النَّارُ فَهُوَ جَوْهَرٌ لَطِيفٌ مُضِيءٌ، حَارٌّ مُحْرِقٌ، وَاشْتِقَاقُهَا مِنْ نَارَ يَنُورُ إِذَا نَفَرَ، لِأَنَّ فِيهَا حَرَكَةً وَاضْطِرَابًا، وَالنُّورُ مُشْتَقٌّ مِنْهَا وَهُوَ ضَوْؤُهَا، وَالْمَنَارُ الْعَلَامَةُ، وَالْمَنَارَةُ هِيَ الشَّيْءُ الَّذِي يُؤَذَّنُ عَلَيْهِ. وَيُقَالُ أَيْضًا لِلشَّيْءِ الَّذِي يُوضَعُ السِّرَاجُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ النُّورَةُ لِأَنَّهَا تُطَهِّرُ الْبَدَنَ وَالْإِضَاءَةُ فَرْطُ الْإِنَارَةِ، وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً [يُونُسَ: ٥] وَ «أَضَاءَ» يَرِدُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا. تَقُولُ: أَضَاءَ الْقَمَرُ الظُّلْمَةَ، وَأَضَاءَ الْقَمَرُ بِمَعْنَى اسْتَضَاءَ قَالَ الشَّاعِرُ: -

Zulmet (karanlık) nedir? Cevap: Ateşin vukûdu (وُقُود), parlaması ve alevinin yükselmesidir. Nâr (نَار) ise latif, aydınlatıcı, sıcak ve yakıcı bir cevherdir. Türeyişi, ürküp kaçtığı zaman kullanılan nâra-yenûru (نَارَ يَنُورُ) kökündendir; zira onda bir hareket ve dalgalanma vardır. Nûr (نُور) da ondan türemiştir ve onun ışığıdır. Menâr (مَنَار) alamet demektir. Menâre (مَنَارَة) ise üzerinde ezan okunan şeydir (minaredir). Kandilin üzerine konulduğu şeye de böyle denir. Bedenı temizlediği için kirece de nûre (نُورَة) denilmiştir. İdâe (إِضَاءَة) ise aydınlatmanın fazlalığıdır; bunun doğrulaması Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: “Güneşi bir ziya, ayı bir nur kılan O'dur” [Yûnus 5]. Edâe (أَضَاءَ) fiili hem lazım (geçişsiz) hem de müteaddi (geçişli) olarak gelir. «Edâe'l-kameru'z-zulmete» (أَضَاءَ الْقَمَرُ الظُّلْمَةَ / Ay karanlığı aydınlattı) dersin. «Edâe'l-kameru» ise ışık saçtı anlamında [lazım olarak] kullanılır. Şair şöyle demiştir:

أَضَاءَتْ لَهُمْ أَحْسَابُهُمْ وَوُجُوهُهُمْ ... دُجَى اللَّيْلِ حَتَّى نَظَمَ الْجِزْعَ ثَاقِبُهُ

«Asaletleri ve yüzleri onlara gecenin karanlığını öyle aydınlattı ki, delen kimse boncuğu dizebildi.»

وَأَمَّا مَا حَوْلَ الشَّيْءِ فَهُوَ الَّذِي يَتَّصِلُ بِهِ، تَقُولُ دَارَ حَوْلَهُ وَحَوَالَيْهِ، وَالْحَوْلُ السَّنَةُ لِأَنَّهَا تَحُولُ، وَحَالَ عَنِ الْعَهْدِ أَيْ تَغَيَّرَ، وَحَالَ لَوْنُهُ أَيْ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ، وَالْحَوَالَةُ انْقِلَابُ الْحَقِّ مِنْ شَخْصٍ إِلَى شَخْصٍ، وَالْمُحَاوَلَةُ طَلَبُ الْفِعْلِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ طَالِبًا لَهُ، وَالْحَوَلُ انْقِلَابُ الْعَيْنِ، وَالْحِوَلُ الِانْقِلَابُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا [الْكَهْفِ: ١٠٨] وَالظُّلْمَةُ عَدَمُ النُّورِ عَمَّا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَسْتَنِيرَ، وَالظُّلْمَةُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ النُّقْصَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْفِ: ٣٣] أَيْ لَمْ تَنْقُصْ وَفِي الْمَثَلِ: مَنْ أَشْبَهَ أَبَاهُ فَمَا ظَلَمَ، أَيْ فَمَا نَقَصَ حَقَّ الشَّبَهِ، وَالظُّلْمُ الثَّلْجُ لِأَنَّهُ يَنْتَقِصُ سَرِيعًا وَالظُّلْمُ مَاءُ السِّنِّ وَطَرَاوَتُهُ وَبَيَاضُهُ تَشْبِيهًا لَهُ بِالثَّلْجِ. السُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَضَاءَتْ مُتَعَدِّيَةٌ أَمْ لَا؟ الْجَوَابُ: كِلَاهُمَا جَائِزٌ، يُقَالُ: أَضَاءَتِ النَّارُ بِنَفْسِهَا وَأَضَاءَتْ غَيْرَهَا وَكَذَلِكَ أَظْلَمَ الشَّيْءُ بِنَفْسِهِ وأظلم غيره أي صيره مظلماً، وهاهنا الْأَقْرَبُ أَنَّهَا مُتَعَدِّيَةٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ غَيْرَ مُتَعَدِّيَةٍ مُسْتَنِدَةً إِلَى مَا حَوْلَهُ وَالتَّأْنِيثُ لِلْحَمْلِ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ مَا حَوْلَ الْمُسْتَوْقِدِ أَمَاكِنُ وَأَشْيَاءُ، وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي عَبْلَةَ «ضَاءَ» السُّؤَالُ الْخَامِسُ: هَلَّا قِيلَ ذَهَبَ اللَّهُ بِضَوْئِهِمْ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا أَضاءَتْ؟ الْجَوَابُ: ذِكْرُ النُّورِ أَبْلَغُ لِأَنَّ الضَّوْءَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الزِّيَادَةِ، فَلَوْ قِيلَ ذَهَبَ اللَّهُ بِضَوْئِهِمْ لَأَوْهَمَ/ ذَهَابَ الْكَمَالِ وَبَقَاءَ مَا يُسَمَّى نُورًا وَالْغَرَضُ إِزَالَةُ النُّورِ عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ. أَلَا تَرَى كَيْفَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ وَالظُّلْمَةُ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ النُّورِ، وَكَيْفَ جَمَعَهَا، وَكَيْفَ نَكَّرَهَا وَكَيْفَ أَتْبَعَهَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا ظُلْمَةٌ خَالِصَةٌ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Bir şeyin «havl»ine (حَوْلَ / çevresine) gelince; o, o şeye bitişik olandır. «Dâre havlehû ve havâleyh» (çevresinde ve etrafında döndü) dersin. Havl (حَوْل) yıldır; çünkü dönüp değişir. «Hâle ani'l-ahd» sözünden döndü, değişti; «hâle levnuhû» rengi değişti demektir. Havâle (حَوَالَة), hakkın bir şahıstan diğer şahsa intikal etmesidir. Muhâvele (مُحَاوَلَة), talep etmezken bir fiili talep etmektir. Havel (حَوَل), gözün kaymasıdır. Hıvel (حِوَل) ise dönüşüm ve intikaldir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Oradan başka bir yere ayrılmak/geçmek istemezler” [Kehf 108]. Zulmet (ظُلْمَة / karanlık), aydınlanma özelliği taşıyan bir şeyde nurun bulunmamasıdır. Dilin aslında zulmet, noksanlık manasındadır. Allah Teâlâ: “Yemişlerini verdi ve ondan hiçbir şeyi eksiltmedi (lem tazlim)” [Kehf 33] yani noksanlaştırmadı buyurmuştur. Meselde şöyle denir: «Men eşbehe ebâhu femâ zalem» (Babasını andıran kimse haksızlık/noksanlık etmemiştir), yani benzeme hakkını eksiltmemiştir. Zulm (ظُلْم) çabuk eriyip eksildiği için kardır; zulm aynı zamanda kara benzetilerek dişin suyu, tazeliği ve beyazlığıdır. Dördüncü Soru: Eḍâet (أَضَاءَتْ) fiili geçişli midir değil midir? Cevap: Her ikisi de caizdir; «Edâeti'n-nâru» (ateş kendi kendine ışıdı) denildiği gibi «Edâet gayrahâ» (başkasına ışık verdi) de denir. Nitekim bir şeyin kendi kendine karanlık olması da başkasını karanlık kılması da «ezleme» (أَظْلَمَ) diye ifade edilir. Burada en yakın olanı, geçişli olmasıdır. Geçişsiz olup “mâ havlehû” ifadesine isnad edilmiş olması da muhtemeldir; müennes kılınması manaya hamledilmesindendir, zira ateş yakanın çevresi mekânlar ve nesnelerdir. İbn Ebî Able'nin “dâe” (ضَاءَ) kıraati de bunu destekler. Beşinci Soru: “Aydınlatınca” buyurulduğu halde neden «Allah onların ziyasını giderdi» denilmedi? Cevap: Nurun zikredilmesi daha beliğdir; çünkü «ziya»da fazlalık anlamı vardır. Şayet «Allah onların ziyasını giderdi» denilseydi, kemalin gittiğini fakat nur diye adlandırılan şeyin kaldığını vehmettirebilirdi; oysa maksat, nurun onlardan tamamen giderilmesidir. Görmez misin peşinden nasıl “Onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı” buyurmuştur. Karanlık ise nurun bulunmayışından ibarettir. Onu nasıl çoğul getirdiğini, nasıl nekra (belirsiz) kıldığını ve peşine onun koyu bir karanlık olduğuna delalet eden şu kavlini nasıl eklediğini [görmez misin]:

لَا يُبْصِرُونَ السُّؤَالُ السَّادِسُ: لِمَ قَالَ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَلَمْ يَقُلْ أَذْهَبَ اللَّهُ نُورَهُمْ وَالْجَوَابُ: الْفَرْقُ بَيْنَ أَذْهَبَ وَذَهَبَ بِهِ أَنَّ مَعْنَى أَذْهَبَهُ أَزَالَهُ وَجَعَلَهُ ذَاهِبًا، وَيُقَالُ ذَهَبَ بِهِ إِذَا اسْتَصْحَبَهُ، وَمَعْنَى بِهِ مَعَهُ، وَذَهَبَ السُّلْطَانُ بِمَالِهِ أَخَذَهُ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ [يُوسُفَ: ١٥] إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] وَالْمَعْنَى أَخَذَ اللَّهُ نُورَهُمْ وَأَمْسَكَهُ وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ [فَاطِرٍ: ٢] فَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْإِذْهَابِ وَقَرَأَ الْيَمَانِيُّ «أَذْهَبَ اللَّهُ نُورَهُمْ» . السُّؤَالُ السَّابِعُ: مَا مَعْنَى (وَتَرَكَهُمْ) ؟ وَالْجَوَابُ: تَرَكَ إِذَا عُلِّقَ بِوَاحِدٍ فَهُوَ بِمَعْنَى طَرَحَ وَإِذَا عُلِّقَ بِشَيْئَيْنِ كَانَ بِمَعْنَى صَيَّرَ، فَيَجْرِي مَجْرَى أَفْعَالِ الْقُلُوبِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ أَصْلُهُ هُمْ فِي ظلمات ثم دخل ترك فنصبت الجزئين. السُّؤَالُ الثَّامِنُ: لِمَ حُذِفَ أَحَدُ الْمَفْعُولَيْنِ مِنْ لَا يُبْصِرُونَ؟

“Görmezler”. Altıncı Soru: Neden “Allah onların nurunu giderdi (zeheballâhu bi-nûrihim)” dedi de «Ezheballâhu nûrahum» demedi? Cevap: «Ezhebehû» ile «zehebe bihî» arasındaki fark şudur: «Ezhebehû»nun manası, onu yok etti ve giderdi demektir. «Zehebe bihî» ise onu beraberinde alıp götürdüğünde söylenir; «bihî»nin anlamı «onunla birlikte»dir. «Zehebe's-sultânu bi-mâlihî» denildiğinde, onu aldı götürdü demektir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onu alıp götürdüklerinde” [Yûsuf 15], “O takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” [Mü'minûn 91]. Mana: Allah onların nurunu alıp tuttu demektir. “O'nun tuttuğunu ise O'ndan sonra salıverecek yoktur” [Fâtır 2]. Dolayısıyla bu, sadece gidermekten (izhâb) daha beliğdir. Yemânî ise «Ezheballâhu nûrahum» şeklinde okumuştur. Yedinci Soru: “Onları bıraktı (ve terakehum)” kavlinin manası nedir? Cevap: «Terake» fiili tek bir mefule bağlandığında «fırlatıp attı/terk etti» manasındadır; iki mefule bağlandığında ise «kıldı/dönüştürdü» manasında olup kalb fiilleri gibi amel eder. “Onları karanlıklar içinde bıraktı” kavli de böyledir; aslı «hum fî zulumâtin» (onlar karanlıklar içindedir) idi, sonra «terake» dahil oldu ve her iki cüzü nasbetti. Sekizinci Soru: “Görmezler” fiilinden iki mefulden biri niçin hazfedilmiştir?

الْجَوَابُ: أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْمَتْرُوكِ الَّذِي لَا يُلْتَفَتُ إِلَى إِخْطَارِهِ بِالْبَالِ، لَا مِنْ قَبِيلِ الْمُقَدَّرِ الْمَنْوِيِّ، كَأَنَّ الْفِعْلَ غَيْرُ متعد أصلًا.

Cevap: Bu, hatıra getirilmesine hiç iltifat edilmeyen terk edilmiş türdendir; niyet edilen ve takdir edilen türden değildir; sanki fiil aslen geçişsiz (lazım) gibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 18]

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (١٨)

“Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık onlar dönmezler.” (18)

اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَعْلُومُ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْمَعُونَ وَيَنْطِقُونَ وَيُبْصِرُونَ امْتَنَعَ حَمْلُ ذَلِكَ عَلَى الْحَقِيقَةِ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا تَشْبِيهُ حَالِهِمْ لِشِدَّةِ تَمَسُّكِهِمْ بِالْعِنَادِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَمَّا يَطْرُقُ سَمْعَهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَا يُظْهِرُهُ الرَّسُولُ مِنَ الْأَدِلَّةِ وَالْآيَاتِ بِمَنْ هُوَ أَصَمُّ فِي الْحَقِيقَةِ فَلَا يَسْمَعُ، وَإِذَا لَمْ يَسْمَعْ لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنَ الْجَوَابِ، فَلِذَلِكَ جَعَلَهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَبْكَمِ، وَإِذَا لَمْ يَنْتَفِعْ بِالْأَدِلَّةِ وَلَمْ يُبْصِرْ طَرِيقَ الرُّشْدِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْأَعْمَى، أَمَّا قَوْلُهُ: فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِالنِّفَاقِ الَّذِي لأجل تمسكهم به وصفهم الله تعالى بهذا الصِّفَاتِ فَصَارَ ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُمْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى نِفَاقِهِمْ أَبَدًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ لَا يَعُودُونَ إِلَى الْهُدَى بَعْدَ أَنْ بَاعُوهُ، وَعَنِ الضَّلَالَةِ بَعْدَ أَنِ اشْتَرَوْهَا. وَثَالِثُهَا: أَرَادَ أَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُتَحَيِّرِينَ الَّذِينَ بَقُوا خَامِدِينَ فِي مَكَانِهِمْ لَا يَبْرَحُونَ، وَلَا يَدْرُونَ أَيَتَقَدَّمُونَ أَمْ يَتَأَخَّرُونَ وَكَيْفَ يرجعون إلى حيث ابتدءوا منه.

Bil ki onların durumundan bilinen şey; işittikleri, konuştukları ve gördükleri olduğu için, bunu hakiki manasına hamletmek imkânsızdır. Dolayısıyla inattaki aşırı tutumları, Kur'an'dan kulaklarına çarpan şeylerden ve Resûl'ün ortaya koyduğu deliller ve mucizelerden yüz çevirmeleri sebebiyle durumlarının, hakikatte sağır olup işitmeyen kimseye benzetilmesinden başka bir şey kalmamıştır. İşitmeyince cevap vermeye de güç yetiremez; bu yüzden onu dilsiz konumunda kılmıştır. Delillerden yararlanmayıp doğru yolu görmeyince de o, kör mesabesindedir. “Artık onlar dönmezler” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlar daha önce zikredilen şeyden, yani sımsıkı sarılmaları sebebiyle Allah Teâlâ'nın kendilerini bu sıfatlarla nitelediği münafıklıktan dönmezler; bu da onların nifakları üzere ebediyen devam edeceklerine bir delil olmuştur. İkincisi: Onlar sattıktan sonra hidayete, satın aldıktan sonra da dalaletten [hidayete] geri dönmezler. Üçüncüsü: Onların, bulundukları yerde donup kalan, kımıldayamayan, ileri mi gideceklerini yoksa geri mi kalacaklarını ve başladıkları yere nasıl döneceklerini bilemeyen şaşkınlar mesabesinde olduklarını kastetmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 19-20]

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)

“Yahut gökten boşalan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura tutulmuş gibidirler. Ölüm korkusuyla yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah, kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (19) Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onlara her aydınlık verdiğinde onda yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar. Eğer Allah dileseydi, işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (20)”

/ اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْمَثَلُ الثَّانِي لِلْمُنَافِقِينَ وَكَيْفِيَّةُ الْمُشَابَهَةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ السَّحَابُ الَّذِي فِيهِ الظُّلُمَاتُ وَالرَّعْدُ وَالْبَرْقُ وَاجْتَمَعَ مَعَ ظُلْمَةِ السَّحَابِ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَظُلْمَةُ الْمَطَرِ عِنْدَ وُرُودِ الصَّوَاعِقِ عَلَيْهِمْ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَأَنَّ الْبَرْقَ يَكَادُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ، فَإِذَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ، وَإِذَا ذَهَبَ بَقُوا فِي ظُلْمَةٍ عَظِيمَةٍ فَوَقَفُوا مُتَحَيِّرِينَ لِأَنَّ مَنْ أصحابه الْبَرْقُ فِي هَذِهِ الظُّلُمَاتِ الثَّلَاثِ ثُمَّ ذَهَبَ عَنْهُ تَشْتَدُّ حَيْرَتُهُ. وَتَعْظُمُ الظُّلْمَةُ فِي عَيْنِهِ، وَتَكُونُ لَهُ مَزِيَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَزَلْ فِي الظُّلْمَةِ، فَشَبَّهَ الْمُنَافِقِينَ فِي حَيْرَتِهِمْ وَجَهْلِهِمْ بِالدِّينِ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَصَفَهُمْ، إِذْ كَانُوا لَا يَرَوْنَ طَرِيقًا وَلَا يَهْتَدُونَ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَطَرَ وَإِنْ كَانَ نَافِعًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا وُجِدَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ مَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الضَّارَّةِ صَارَ النَّفْعُ بِهِ زَائِلًا، فَكَذَا إِظْهَارُ الْإِيمَانِ نَافِعٌ لِلْمُنَافِقِ لَوْ وَافَقَهُ الْبَاطِنُ: فَإِذَا فُقِدَ مِنْهُ الْإِخْلَاصُ وَحَصَلَ مَعَهُ النِّفَاقُ صَارَ ضَرَرًا فِي الدِّينِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ نَزَلَ بِهِ هَذِهِ الْأُمُورُ مَعَ الصَّوَاعِقِ ظَنَّ الْمَخْلَصَ مِنْهَا أَنْ يَجْعَلَ أَصَابِعَهُ فِي أُذُنَيْهِ وَذَلِكَ لَا يُنَجِّيهِ مِمَّا يُرِيدُهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ هَلَاكٍ وَمَوْتٍ، فَلَمَّا تَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي الْعَادَاتِ شَبَّهَ تَعَالَى حَالَ الْمُنَافِقِينَ فِي ظَنِّهِمْ أَنَّ إِظْهَارَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ مَا أَظْهَرُوهُ يَنْفَعُهُمْ، مَعَ أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ بِمَا ذُكِرَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ عَادَةَ الْمُنَافِقِينَ كَانَتْ هِيَ التَّأَخُّرَ عَنِ الْجِهَادِ فِرَارًا مِنَ الْمَوْتِ وَالْقَتْلِ، فَشَبَّهَ اللَّهُ حَالَهُمْ فِي ذَلِكَ بِحَالِ مَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ بِهِ وَأَرَادَ دَفْعَهَا يَجْعَلُ إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَإِنْ تَخَلَّصُوا عَنِ الْمَوْتِ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ فَإِنَّ الْمَوْتَ وَالْهَلَاكَ مِنْ وَرَائِهِمْ لَا مُخَلِّصَ لَهُمْ مِنْهُ فَكَذَلِكَ حَالُ الْمُنَافِقِينَ فِي أَنَّ الَّذِي يَخُوضُونَ فِيهِ لَا يُخَلِّصُهُمْ مِنْ عَذَابِ النَّارِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ مَنْ هَذَا حَالُهُ فَقَدْ بَلَغَ النِّهَايَةَ فِي الْحَيْرَةِ لِاجْتِمَاعِ أَنْوَاعِ الظُّلُمَاتِ وَحُصُولِ أَنْوَاعِ الْمَخَافَةِ، وَحَصَلَ فِي الْمُنَافِقِينَ نِهَايَةُ الْحَيْرَةِ فِي بَابِ الدِّينِ وَنِهَايَةُ الْخَوْفِ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ الْمُنَافِقَ يَتَصَوَّرُ فِي كُلِّ وَقْتٍ أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْوُقُوفُ عَلَى بَاطِنِهِ لَقُتِلَ، فَلَا يَكَادُ الْوَجَلُ وَالْخَوْفُ يَزُولُ عَنْ قَلْبِهِ مَعَ النِّفَاقِ. وَسَابِعُهَا:

Bil ki bu, münafıklar için verilen ikinci meseldir. Benzetmenin keyfiyeti birkaç yöndendir: Birincisi: İçinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bulut ortaya çıkıp bulutun karanlığı ile gecenin karanlığı ve yağmurun karanlığı bir araya geldiğinde, üzerlerine yıldırımlar düştüğü esnada ölüm korkusuyla parmaklarını yıldırımlardan dolayı kulaklarına tıkarlar. Şimşek ise neredeyse onların gözlerini alıverecektir; onlara aydınlık verince onda yürürler, şimşek gidince büyük bir karanlık içinde kalıp şaşkınca duraklarlar. Çünkü bu üç karanlık içinde şimşeğe maruz kalıp sonra o şimşeği kaybeden kimsenin şaşkınlığı daha da şiddetlenir, gözündeki karanlık büyür ve sürekli karanlıkta olan kimseye göre [farklı] bir durumu olur. İşte münafıkları dindeki şaşkınlıkları ve cehaletleri bakımından, hiçbir yol görmeyen ve hidayet bulamayan bu vasfedilen kimselere benzetmiştir. İkincisi: Yağmur faydalı olsa da bu zararlı durumlarla birlikte bu surette bulunduğunda ondaki fayda yok olur gider. Münafığın imanı açığa vurması da batını buna muvafık olsaydı faydalı olurdu; fakat onda ihlas bulunmayıp beraberinde nifak ortaya çıkınca dinde bir zarar haline gelmiştir. Üçüncüsü: Yıldırımlarla birlikte bu durumlar başına gelen kimse, bundan kurtuluşun parmaklarını kulaklarına tıkamak olduğunu zanneder; oysa bu, Allah Teâlâ'nın onun hakkında dilediği helak ve ölümden onu kurtarmaz. Bu durum örfte yerleşince Allah Teâlâ, münafıkların müminlere açığa vurdukları şeyin kendilerine fayda vereceğini zannetmelerini -oysa hakikatte iş böyle değildir- zikredilen bu duruma benzetmiştir. Dördüncüsü: Münafıkların âdeti, ölüm ve öldürülmekten kaçarak cihattan geri kalmaktı. Allah onların bu durumunu, başına bu musibetler gelip de bunları savuşturmak için parmaklarını kulaklarına tıkayan kimsenin durumuna benzetmiştir. Beşincisi: Parmaklarını kulaklarına tıkayan bu kimseler, o anda ölümden kurtulsalar bile ölüm ve helak arkalarındadır, ondan kurtuluşları yoktur. Münafıkların durumu da daldıkları şeyin kendilerini cehennem azabından kurtaramayacağı hususunda böyledir. Altıncısı: Durumu bu olan kimse, karanlık türlerinin toplanması ve korku çeşitlerinin husule gelmesi sebebiyle şaşkınlıkta son noktaya ulaşmıştır. Münafıklarda da din konusunda şaşkınlığın son noktası, dünyada ise korkunun son noktası meydana gelmiştir; zira münafık her an, batını bilinecek olursa öldürüleceğini düşünür, bu yüzden nifakla birlikte kalbinden ürperti ve korku neredeyse hiç zail olmaz. Yedincisi:

الْمُرَادُ مِنَ الصَّيِّبِ هُوَ الْإِيمَانُ وَالْقُرْآنُ، وَالظُّلُمَاتُ وَالرَّعْدُ وَالْبَرْقُ هُوَ الْأَشْيَاءُ الشَّاقَّةُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَهِيَ التَّكَالِيفُ الشَّاقَّةُ مِنَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَتَرْكِ الرِّيَاسَاتِ/ وَالْجِهَادِ مَعَ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ، وَتَرْكِ الْأَدْيَانِ الْقَدِيمَةِ،

«Sayyib»den (sağanak yağmurdan) maksat iman ve Kur'an'dır; karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek ise münafıklara ağır gelen şeylerdir ki bunlar namaz, oruç, riyasetleri terk etme, anne-babalarla cihad etme ve eski dinleri bırakma gibi ağır yükümlülüklerdir;

وَالِانْقِيَادِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ شِدَّةِ اسْتِنْكَافِهِمْ عَنِ الِانْقِيَادِ لَهُ فَكَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يُبَالِغُ فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَطَرِ الصَّيِّبِ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ الْأَشْيَاءِ نَفْعًا بِسَبَبِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْمُقَارِنَةِ، فَكَذَا الْمُنَافِقُونَ يَحْتَرِزُونَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْقُرْآنِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْمُقَارِنَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَهِيَ عِصْمَةُ أَمْوَالِهِمْ وَدِمَائِهِمْ وَحُصُولُ الْغَنَائِمِ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَرْغَبُونَ فِي الدِّينِ: وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا أَيْ مَتَى لَمْ يَجِدُوا شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْمَنَافِعِ فَحِينَئِذٍ يَكْرَهُونَ الْإِيمَانَ وَلَا يَرْغَبُونَ فِيهِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ ظَاهِرَةٌ فِي التَّشْبِيهِ. وَبَقِيَ عَلَى الْآيَةِ أَسْئِلَةٌ وَأَجْوِبَةٌ. السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَيُّ التَّمْثِيلَيْنِ أَبْلَغُ؟ وَالْجَوَابُ: التَّمْثِيلُ الثَّانِي، لِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى فَرْطِ الْحَيْرَةِ وَشِدَّةِ الْأَغَالِيظِ، وَلِذَلِكَ تَرَاهُمْ يَتَدَرَّجُونَ فِي نَحْوِ هَذَا مِنَ الْأَهْوَنِ إِلَى الْأَغْلَظِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ عُطِفَ أَحَدُ التَّمْثِيلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ بِحَرْفِ الشَّكِّ؟ الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لِأَنَّ «أَوْ» فِي أَصْلِهَا تُسَاوِي شَيْئَيْنِ فَصَاعِدًا فِي الشَّكِّ، ثُمَّ اتُّسِعَ فِيهَا فَاسْتُعِيرَتْ لِلتَّسَاوِي فِي غَيْرِ الشَّكِّ. كَقَوْلِكَ: جَالِسِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ تُرِيدُ أَنَّهُمَا سِيَّانِ فِي اسْتِصْوَابِ أَنْ تُجَالِسَ أَيَّهُمَا شِئْتَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢٤] أَيْ أَنَّ الْآثِمَ وَالْكَفُورَ مُتَسَاوِيَانِ فِي وُجُوبِ عِصْيَانِهِمَا، فَكَذَا قَوْلُهُ: أَوْ كَصَيِّبٍ مَعْنَاهُ أَنَّ كَيْفِيَّةَ الْمُنَافِقِينَ شَبِيهَةٌ بِكَيْفِيَّتَيْ هَاتَيْنِ الْقِصَّتَيْنِ، فَبِأَيَّتِهِمَا مَثَّلْتَهَا فَأَنْتَ مُصِيبٌ، وَإِنْ مَثَّلْتَهَا بِهِمَا جَمِيعًا فَكَذَلِكَ. وَثَانِيهَا: إِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ قِسْمَانِ بَعْضُهُمْ يُشْبِهُونَ أَصْحَابَ النَّارِ، وَبَعْضُهُمْ يُشْبِهُونَ أَصْحَابَ الْمَطَرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَةِ: ١٣٥] وَقَوْلُهُ: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ [الْأَعْرَافِ: ٤] وَثَالِثُهَا: أَوْ بِمَعْنَى بَلْ قَالَ تَعَالَى: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٧] وَرَابِعُهَا: أَوْ بِمَعْنَى الْوَاوِ كَأَنَّهُ قَالَ وَكَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ [النُّورِ: ٦١] وَقَالَ الشَّاعِرُ:

ve ona boyun eğmekten son derece çekinmelerine rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmektir. Nitekim insan, bu bitişik durumlar sebebiyle en faydalı şey olan sağanak yağmurdan alabildiğine sakındığı gibi; münafıklar da bu bitişik durumlar sebebiyle imandan ve Kur'an'dan sakınırlar. “Onlara her aydınlık verdiğinde onda yürürler” kavlinden maksat; mallarının ve canlarının korunması ve ganimetlerin elde edilmesi gibi menfaatlerden bir şey elde ettiklerinde dine rağbet gösterirler; “Üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar” yani bu menfaatlerden hiçbir şey bulamadıkları zaman imandan hoşlanmazlar ve ona rağbet etmezler. Teşbihteki bu yönler gayet açıktır. Ayet hakkında bazı soru ve cevaplar kalmıştır. Birinci Soru: İki temsilden hangisi daha beliğdir? Cevap: İkinci temsil; çünkü aşırı şaşkınlığa ve zorlukların şiddetine daha çok delalet eder. Bu sebeple onların bu tür anlatımlarda daha hafif olandan daha şiddetli olana doğru derece derece ilerlediklerini görürsün. İkinci Soru: İki temsilden biri diğerine niçin şüphe edatıyla atfedilmiştir? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Çünkü «ev» (أَوْ / veya) edatı aslen şüphe durumunda iki veya daha fazla şeyi eşitler; sonra kapsamı genişletilerek şüphe dışındaki eşitlikler için istiare edilmiştir. Nitekim «Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur» dediğinde, hangisiyle dilersen oturmanın uygunluğu hususunda ikisinin de eşit olduğunu kastetmiş olursun. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” [İnsân 24]; yani günahkâr ile nankör, her ikisine de isyan edilmesinin gerekliliği konusunda eşittir. Nitekim “Yahut sağanak bir yağmura tutulmuş gibi” kavlinin manası da şudur: Münafıkların keyfiyeti, bu iki kıssanın keyfiyetine benzemektedir; hangisiyle temsil edersen et isabet etmiş olursun, ikisiyle birden temsil etsen de yine öyledir. İkincisi: Allah Teâlâ bunu şundan dolayı zikretmiştir: Münafıklar iki kısımdır; bir kısmı ateş ashabına, bir kısmı ise yağmur ashabına benzer. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: “«Yahudi yahut Hristiyan olun» dediler” [Bakara 135] ve şu kavli: “Nice memleketleri helak ettik de azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusunda iken geldi” [A'râf 4]. Üçüncüsü: «Ev» (أَوْ), «bel» (بَلْ / bilakis) anlamındadır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Biz onu yüz bine, bilakis daha fazlasına peygamber gönderdik” [Sâffât 147]. Dördüncüsü: «Ev», «vâv» (وَ / ve) anlamındadır; sanki «Ve gökten boşanan sağanak yağmur gibidir» demiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: “Kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yemenizde...” [Nûr 61]. Şair de şöyle demiştir:

وَقَدْ زَعَمَتْ لَيْلَى بِأَنِّي فَاجِرٌ ... لِنَفْسِي تُقَاهَا أَوْ عَلَيْهَا فُجُورُهَا

«Leyla benim günahkâr olduğumu iddia etti; takvası kişinin kendi nefsine, günahı da yine onun aleyhinedir.»

وَهَذِهِ الْوُجُوهُ مُطَّرِدَةٌ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [الْبَقَرَةِ: ٧٤] السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الْمُشَبَّهُ بِالصَّيِّبِ وَالظُّلُمَاتِ وَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالصَّوَاعِقِ مَا هو؟ الجواب: لعلماء البيان هاهنا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا تَشْبِيهٌ مُفَرَّقٌ وَمَعْنَاهُ أَنْ يَكُونَ الْمَثَلُ مُرَكَّبًا مِنْ أُمُورٍ وَالْمُمَثَّلُ يَكُونُ أَيْضًا مُرَكَّبًا مِنْ أُمُورٍ وَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَثَلِ شَبِيهًا بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُمَثَّلِ، فَهَهُنَا شَبَّهَ دِينَ الْإِسْلَامِ بِالصَّيِّبِ، لِأَنَّ الْقُلُوبَ تَحْيَا بِهِ حَيَاةَ الْأَرْضِ بِالْمَطَرِ، وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنْ شُبُهَاتِ الْكُفَّارِ بِالظُّلُمَاتِ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ بِالْبَرْقِ وَالرَّعْدِ، وَمَا يُصِيبُ الْكَفَرَةَ مِنَ الْفِتَنِ مِنْ جِهَةِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ بِالصَّوَاعِقِ، وَالْمَعْنَى أَوْ كَمَثَلِ ذَوِي صَيِّبٍ، وَالْمُرَادُ كَمَثَلِ قَوْمٍ أَخَذَتْهُمُ السَّمَاءُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ: وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَشْبِيهٌ مُرَكَّبٌ، وَهُوَ الَّذِي يُشَبَّهُ فِيهِ إِحْدَى الْجُمْلَتَيْنِ بِالْأُخْرَى فِي أَمْرٍ/ مِنَ الْأُمُورِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ آحَادُ إحدى الجملتين شبيهة بآحاد الجملة الأخرى وهاهنا الْمَقْصُودُ تَشْبِيهُ حَيْرَةِ الْمُنَافِقِينَ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ بِحَيْرَةِ مَنِ انْطَفَتْ نَارُهُ بَعْدَ إِيقَادِهَا، وَبِحَيْرَةِ مَنْ أَخَذَتْهُ السَّمَاءُ فِي اللَّيْلَةِ الْمُظْلِمَةِ مَعَ رَعْدٍ وَبَرْقٍ، فَإِنْ قِيلَ الَّذِي كُنْتَ تُقَدِّرُهُ فِي التَّشْبِيهِ الْمُفَرَّقِ مِنْ حَذْفِ الْمُضَافِ وَهُوَ قَوْلُكَ: أَوْ كَمَثَلِ ذَوِي صَيِّبٍ هَلْ يُقَدَّرُ مِثْلُهُ فِي الْمُرَكَّبِ، قُلْنَا لَوْلَا طَلَبُ الرَّاجِعِ فِي قَوْلِهِ: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ لَمَا كَانَ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى تَقْدِيرِهِ: السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الصَّيِّبُ؟ الْجَوَابُ: أَنَّهُ الْمَطَرُ الَّذِي يُصَوَّبُ، أَيْ يَنْزِلُ مِنْ صَابَ يَصُوبُ إِذَا نَزَلَ وَمِنْهُ صَوَّبَ رَأْسَهُ إِذَا خَفَضَهُ وَقِيلَ إِنَّهُ مِنْ صَابَ يَصُوبُ إِذَا قَصَدَ، وَلَا يُقَالُ صَيِّبٌ

Bu vecihler O'nun: “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı; artık onlar taş gibi yahut daha da katıdır” [Bakara 74] kavlinde de geçerlidir. Üçüncü Soru: «Sayyib», karanlıklar, gök gürültüsü, şimşek ve yıldırımlarla benzetilen şey nedir? Cevap: Beyan âlimlerinin burada iki görüşü vardır: Birincisi: Bu, teşbîh-i müferraktır (ayrıntılı benzetmedir). Bunun manası, meselin birtakım unsurlardan mürekkep olması, temsil edilenin de birtakım unsurlardan mürekkep olması ve meseldeki her bir unsurun temsil edilendeki her bir unsura benzemesidir. Burada İslam dinini sağanak yağmura (sayyib) benzetmiştir; zira yeryüzünün yağmurla hayat bulması gibi kalpler de onunla hayat bulur; dine taalluk eden kâfirlerin şüphelerini karanlıklara; dindeki vaad ve vaîdi şimşek ve gök gürültüsüne; kâfirlere İslam ehli tarafından isabet eden fitne ve sıkıntıları ise yıldırımlara benzetmiştir. Mana: «Yahut sağanak yağmur sahiplerinin meseli gibidir» demektir; kastedilen ise kendilerini bu sıfatta bir yağmurun yakaladığı bir topluluğun meseli gibidir. İkinci Görüş: Bu, teşbîh-i mürekkeptir. Bu, iki cümleden birinin diğerine bir hususta benzetildiği, cümlelerden birinin tek tek fertlerinin diğer cümlenin tek tek fertlerine benzemesinin gerekmediği teşbihtir. Burada maksat; münafıkların dünyadaki ve dindeki şaşkınlıklarını, ateşi yaktıktan sonra sönen kimsenin şaşkınlığına ve gök gürültüsü ve şimşekle birlikte karanlık bir gecede göğün yağmuruna tutulan kimsenin şaşkınlığına benzetmektir. Şayet «Teşbîh-i müferrakta takdir ettiğin muzafın hazfi -ki bu senin: 'Yahut sağanak yağmur sahiplerinin meseli gibidir' sözündür- mürekkebe de takdir edilir mi?» denilirse; deriz ki: “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavlindeki zamirin döneceği bir merci arayışı olmasaydı, onu takdir etmemize hiç gerek kalmazdı. Dördüncü Soru: «Sayyib» nedir? Cevap: O, «savb» eden yani inen yağmurdur; indiği zaman kullanılan «sâbe-yesûbu» (صَابَ يَصُوبُ) kökündendir. Başını aşağı eğdiğinde «savvebe ra'sehû» denilmesi de bundandır. Yöneldiği zaman kullanılan «sâbe-yesûbu» kökünden olduğu da söylenmiştir. «Sayyib» kelimesi

إِلَّا لِلْمَطَرِ الْجُودِ.

ancak bol ve sağanak yağmur için kullanılır.

كَانَ ﵊ يَقُولُ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ صَيِّبًا هَنِيئًا»

O aleyhisselâm şöyle derdi: «Allahım, onu bol ve faydalı bir yağmur kıl!»

أَيْ مَطَرًا جُودًا وَأَيْضًا يُقَالُ لِلسَّحَابِ صَيِّبٌ قَالَ الشَّمَّاخُ:

Yani bol bir yağmur kıl. Ayrıca buluta da «sayyib» denir; Şemmâh şöyle demiştir:

وَأَسْحَمَ دَانٍ صَادِقِ الْوَعْدِ صَيِّبِ

«Ve kara, yakın, vaadi doğru, bol yağmurlu bir bulut...»

وَتَنْكِيرُ صَيِّبٍ لِأَنَّهُ أُرِيدَ نَوْعٌ مِنَ الْمَطَرِ شَدِيدٌ هَائِلٌ، كَمَا تَنَكَّرَتِ النَّارُ فِي التَّمْثِيلِ الْأَوَّلِ، وَقُرِئَ «أَوْ كَصَائِبٍ» وَصَيِّبٌ أَبْلَغُ: وَالسَّمَاءُ هَذِهِ الْمِظَلَّةُ. السُّؤَالُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ مِنَ السَّمَاءِ. مَا الْفَائِدَةُ فِيهِ وَالصَّيِّبُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ السَّمَاءِ؟ الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَوْ قَالَ. أَوْ كَصَيِّبٍ فِيهِ ظُلُمَاتٌ. احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الصَّيِّبُ نَازِلًا مِنْ بَعْضِ جَوَانِبِ السَّمَاءِ دُونَ بَعْضٍ، أَمَّا لَمَّا قَالَ مِنَ السَّمَاءِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ عَامٌّ مُطْبِقٌ آخِذٌ بِآفَاقِ السَّمَاءِ فَكَمَا حَصَلَ فِي لَفْظِ الصَّيِّبِ مُبَالَغَاتٌ مِنْ جِهَةِ التَّرْكِيبِ وَالتَّنْكِيرِ أَيَّدَ ذَلِكَ بِأَنَّ جَعَلَهُ مُطْبِقًا، الثَّانِي: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمَطَرُ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنَ ارْتِفَاعِ أَبْخِرَةٍ رَطْبَةٍ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى الْهَوَاءِ فَتَنْعَقِدُ هُنَاكَ مِنْ شِدَّةِ بَرْدِ الْهَوَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ مَرَّةً أُخْرَى، فَذَاكَ هُوَ الْمَطَرُ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ ﷾ أبطل ذلك المذهب هاهنا بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الصَّيِّبَ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ، كَذَا قَوْلُهُ: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً [الْفُرْقَانِ: ٤٨] وَقَوْلُهُ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّورِ: ٤٣] السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا الرَّعْدُ وَالْبَرْقُ؟ الْجَوَابُ: الرَّعْدُ الصَّوْتُ الَّذِي يُسْمَعُ مِنَ السَّحَابِ كَأَنَّ أَجْرَامَ السَّحَابِ تَضْطَرِبُ وَتَنْتَقِضُ وَتَرْتَعِدُ إِذَا أَخَذَتْهَا الرِّيحُ فَصَوَّتَ عِنْدَ ذَلِكَ مِنَ الِارْتِعَادِ وَالْبَرْقُ الَّذِي يَلْمَعُ مِنَ السَّحَابِ مِنْ بَرَقَ الشَّيْءُ بَرِيقًا إِذَا لَمَعَ. السُّؤَالُ السَّابِعُ: الصَّيِّبُ هُوَ الْمَطَرُ وَالسَّحَابُ فَأَيُّهُمَا أُرِيدَ فَمَا ظُلُمَاتُهُ؟ الْجَوَابُ: أَمَّا ظُلُمَاتُ السَّحَابِ فَإِذَا كَانَ أَسْحَمَ مُطْبِقًا فَظُلْمَتُهُ سُحْمَتُهُ وَتَطْبِيقُهُ مَضْمُومَةٌ إِلَيْهِمَا ظُلْمَةُ اللَّيْلِ، وَأَمَّا ظُلْمَةُ الْمَطَرِ فَظُلْمَتُهُ تَكَاثُفُهُ وَانْسِجَامُهُ بِتَتَابُعِ الْقَطْرِ وَظُلْمَتُهُ إِظْلَالُ الْغَمَامَةِ مَعَ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ. السُّؤَالُ الثَّامِنُ: كَيْفَ يَكُونُ الْمَطَرُ مَكَانًا لِلرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَإِنَّمَا مَكَانُهُمَا السَّحَابُ. الْجَوَابُ: لَمَّا كَانَ التَّعْلِيقُ بَيْنَ السَّحَابِ وَالْمَطَرِ شَدِيدًا جَازَ إِجْرَاءُ أَحَدِهِمَا مَجْرَى الْآخَرِ فِي الْأَحْكَامِ. السُّؤَالُ التَّاسِعُ: هَلَّا قِيلَ رُعُودٌ وَبُرُوقٌ كَمَا قِيلَ ظُلُمَاتٌ؟ الْجَوَابُ: الْفَرْقُ أَنَّهُ حَصَلَتْ أَنْوَاعٌ مُخْتَلِفَةٌ مِنَ الظُّلُمَاتِ عَلَى الِاجْتِمَاعِ فَاحْتِيجَ إِلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ، أَمَّا الرَّعْدُ فَإِنَّهُ نَوْعٌ وَاحِدٌ، وَكَذَا الْبَرْقُ وَلَا يُمْكِنُ اجْتِمَاعُ أَنْوَاعِ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ فِي السَّحَابِ الْوَاحِدِ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ لَفْظَ الْجَمْعِ. السُّؤَالُ الْعَاشِرُ: لِمَ جَاءَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مُنَكَّرَاتٍ. الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنْوَاعٌ مِنْهَا، كَأَنَّهُ قِيلَ فِيهِ ظُلُمَاتٌ دَاجِيَةٌ وَرَعْدٌ قَاصِفٌ/ وَبَرْقٌ خَاطِفٌ. السُّؤَالُ الْحَادِي عَشَرَ: إِلَى مَاذَا يَرْجِعُ الضَّمِيرُ فِي «يَجْعَلُونَ» .

«Sayyib»in nekra (belirsiz) gelmesi, ilk temsilde ateşin nekra kılınması gibi, şiddetli ve dehşetli bir yağmur türü kastedildiği içindir. «Ev kesâibin» şeklinde de okunmuştur; «sayyib» ise daha beliğdir. Semâ (gök) ise bu kubbedir. Beşinci Soru: “Gökten” kavlinin faydası nedir, oysa sağanak yağmur ancak gökten olur? Cevap iki yöndendir: Birincisi: Şayet «Yahut içinde karanlıklar bulunan bir sağanak yağmur gibi» deseydi, bu sağanak yağmurun göğün bazı taraflarından inip bazılarından inmemesi muhtemel olurdu. “Gökten” deyince, onun göğün ufuklarını bütünüyle kuşatan umumi bir yağmur olduğuna delalet etti. Böylece «sayyib» lafzında terbipten ve tenkirden kaynaklanan mübalağalar bulunduğu gibi, onu bütünü kaplayıcı kılarak bunu pekiştirmiştir. İkincisi: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Yağmur, ancak yeryüzünden havaya nemli buharların yükselmesi, havanın aşırı soğukluğundan orada yoğunlaşması ve sonra tekrar inmesiyle meydana gelir; işte yağmur budur. Sonra Allah celle celâluhu burada o sağanak yağmurun gökten indiğini açıklayarak bu mezhebi iptal etmiştir. O'nun: “Gökten tertemiz bir su indirdik” [Furkân 48] ve “Gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir” [Nûr 43] kavilleri de böyledir. Altıncı Soru: Ra'd (gök gürültüsü) ve berk (şimşek) nedir? Cevap: Ra'd, buluttan işitilen sestir; sanki bulut kütleleri rüzgâr onları yakaladığında dalgalanır, yarılır ve titrer; işte o titreme esnasında ses çıkarır. Berk ise parladığı zaman «beraka'ş-şey'u berîkan» kökünden gelen, buluttan parıldayan ışıktır. Yedinci Soru: Sayyib yağmur ve buluttur; hangisi kastedilirse edilsin onun karanlıkları nelerdir? Cevap: Bulutun karanlıklarına gelince; simsiyah ve kaplayıcı olduğunda karanlığı onun siyahlığı ve kaplamasıdır, bunlara gecenin karanlığı da eklenir. Yağmurun karanlığı ise damlaların peş peşe gelmesiyle yoğunlaşması ve dökülmesidir; karanlığı gecenin karanlığıyla birlikte bulutun gölge yapmasıdır. Sekizinci Soru: Gök gürültüsü ve şimşeğin yeri bulut olduğu halde yağmur nasıl bunların mekânı kılınmıştır? Cevap: Bulut ile yağmur arasındaki irtibat çok güçlü olduğundan, hükümlerde birini diğerinin yerine koymak caiz olmuştur. Dokuzuncu Soru: «Karanlıklar» denildiği gibi niçin «gök gürültüleri ve şimşekler» denilmedi? Cevap: Fark şudur: Karanlıklardan farklı türler bir arada toplanmış, bu yüzden çoğul sîgasına ihtiyaç duyulmuştur. Gök gürültüsü ise tek bir türdür, şimşek de öyledir; tek bir bulutta gök gürültüsü ve şimşeğin türlerinin toplanması mümkün değildir; bu yüzden onda çoğul lafzını zikretmemiştir. Onuncu Soru: Bu şeyler niçin nekra (belirsiz) gelmiştir? Cevap: Çünkü bunlardan birtakım türler kastedilmiştir; sanki içinde koyu karanlıklar, kulakları patlatan bir gök gürültüsü ve gözleri alan bir şimşek vardır denilmiştir. On Birinci Soru: “Tıkarlar (yec'alûne)”deki zamir nereye döner?

الْجَوَابُ: إِلَى أَصْحَابِ الصَّيِّبِ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ مَحْذُوفًا فِي اللَّفْظِ لَكِنَّهُ باقٍ فِي الْمَعْنَى وَلَا مَحَلَّ لِقَوْلِهِ يَجْعَلُونَ لِكَوْنِهِ مُسْتَأْنَفًا لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الرَّعْدَ وَالْبَرْقَ عَلَى مَا يُؤْذِنُ بِالشِّدَّةِ وَالْهَوْلِ فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ فَكَيْفَ حَالُهُمْ مَعَ مِثْلِ ذَلِكَ الرَّعْدِ فَقِيلَ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ ثُمَّ قَالَ فَكَيْفَ حَالُهُمْ مَعَ مِثْلِ ذَلِكَ الْبَرْقِ فَقَالَ: يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ

Cevap: Sağanak yağmur ashabına döner; lafızda hazfedilmiş olsa bile manada bâkidir. “Tıkarlar” kavli müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu için iraptan mahalli yoktur. Çünkü şiddet ve dehşete delalet edecek şekilde gök gürültüsü ve şimşeği zikredince, sanki birisi: «Böyle bir gök gürültüsü karşısında durumları nasıldır?» demiş de «Parmaklarını kulaklarına tıkarlar» denilmiştir. Sonra: «Böyle bir şimşek karşısında durumları nasıldır?» demiş, O da: “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” buyurmuştur.

[البقرة: ٢٠] السُّؤَالُ الثَّانِي عَشَرَ: رُءُوسُ الْأَصَابِعِ هِيَ الَّتِي تُجْعَلُ فِي الْآذَانِ فَهَلَّا قِيلَ أَنَامِلُهُمْ؟

[Bakara 20]. On İkinci Soru: Kulaklara konulan şey parmak uçlarıdır; öyleyse niçin parmak uçları (enâmiluhum) denilmedi?

الْجَوَابُ الْمَذْكُورُ وَإِنْ كَانَ هُوَ الْأُصْبُعَ لَكِنَّ الْمُرَادَ بَعْضُهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [الْمَائِدَةِ: ٣٨] الْمُرَادُ بَعْضُهُمَا. السُّؤَالُ الثَّالِثَ عَشَرَ: مَا الصَّاعِقَةُ؟ الْجَوَابُ: إِنَّهَا قَصْفُ رَعْدٍ يَنْقَضُّ مِنْهَا شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ وَهِيَ نَارٌ لَطِيفَةٌ قَوِيَّةٌ لَا تَمُرُّ بِشَيْءٍ إِلَّا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّهَا مَعَ قُوَّتِهَا سَرِيعَةُ الْخُمُودِ. السُّؤَالُ الرَّابِعَ عَشَرَ: مَا إِحَاطَةُ اللَّهِ بِالْكَافِرِينَ.

Cevap: Zikredilen şey parmak olsa da kastedilen onun bir parçasıdır; nitekim “Ellerini kesin” [Mâide 38] kavlinde de kastedilen ellerin bir kısmıdır. On Üçüncü Soru: Sâika (yıldırım) nedir? Cevap: O, içinden bir ateş alevi inen şiddetli gök gürültüsüdür; o latif ve kuvvetli bir ateştir, uğradığı her şeyi yakıp yok eder; ancak kuvvetiyle beraber sönmesi de pek hızlıdır. On Dördüncü Soru: Allah'ın kâfirleri kuşatması ne demektir?

الْجَوَابُ: أَنَّهُ مَجَازٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَفُوتُونَهُ كَمَا لَا يَفُوتُ الْمُحَاطُ بِهِ الْمُحِيطَ بِهِ حَقِيقَةً ثُمَّ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Cevap: Bu mecazdır; mana şudur: Hakikatte kuşatılan kimsenin kuşatandan kaçıp kurtulamadığı gibi onlar da Allah'tan kaçıp kurtulamazlar. Sonra bunda üç görüş vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَالِمٌ بِهِمْ قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً [الطَّلَاقِ: ١٢] وَثَانِيهَا: قُدْرَتُهُ مُسْتَوْلِيَةٌ

Birincisi: O, onları bilendir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” [Talâk 12]. İkincisi: O'nun kudreti

عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ [الْبُرُوجِ: ٢٠] وَثَالِثُهَا: يُهْلِكُهُمْ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ [يُوسُفَ: ٦٦] السُّؤَالُ الْخَامِسَ عَشَرَ: مَا الْخَطْفُ. الْجَوَابُ: إِنَّهُ الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ «يَخْطِفُ» بِكَسْرِ الطَّاءِ، وَالْفَتْحُ أَفْصَحُ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «يَخْتَطِفُ» وَعَنِ الْحَسَنِ «يَخْطَفُ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْخَاءِ وَأَصْلُهُ يَخْتَطِفُ، وَعَنْهُ يَخْطِفُ بِكَسْرِهِمَا عَلَى إِتْبَاعِ الْيَاءِ الْخَاءَ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ: يَخْطِفُ مِنْ خَطَفَ وَعَنْ أُبَيٍّ يَتَخَطَّفُ مِنْ قَوْلِهِ:

onlara galiptir: “Allah onları arkalarından kuşatmıştır” [Bürûc 20]. Üçüncüsü: Onları helak eder; nitekim Allah Teâlâ: “Kuşatılmanız (helak olmanız) müstesna” [Yûsuf 66] buyurmuştur. On Beşinci Soru: Hatf (الْخَطْف) nedir? Cevap: Süratle alıp kapmaktır. Mücâhid tâ harfinin kesresiyle «yahtıfu» şeklinde okumuştur, fetha ise daha fasihtir. İbn Mes'ûd'dan «yahtatıfu», Hasan'dan yâ ve hâ'nın fethasıyla «yahtafu» rivayet edilmiştir ki aslı «yahtatıfu»dur. Yine ondan, yâ'nın hâ'ya tebâiyetiyle ikisinin kesresiyle «yıhtıfu» rivayet edilmiştir. Zeyd b. Ali'den «hatafe»den gelerek «yahtıfu», Übeyy'den ise O'nun:

وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٠] فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ثَالِثٌ كَأَنَّهُ جَوَابٌ لِمَنْ يَقُولُ كَيْفَ يَصْنَعُونَ فِي حَالَتَيْ ظُهُورِ الْبَرْقِ وَخَفَائِهِ، وَالْمَقْصُودُ تَمْثِيلُ شِدَّةِ الْأَمْرِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ بِشِدَّتِهِ عَلَى أَصْحَابِ الصَّيِّبِ وَمَا هُمْ فِيهِ مِنْ غَايَةِ التَّحَيُّرِ وَالْجَهْلِ بِمَا يَأْتُونَ وَمَا يَذَرُوَنَ إِذَا صَادَفُوا مِنَ الْبَرْقِ خَفْقَةً مَعَ خَوْفِ أَنْ يَخْطَفَ أَبْصَارَهُمُ انْتَهَزُوا تِلْكَ الْخَفْقَةَ فُرْصَةً فَخَطَوْا خُطُوَاتٍ يَسِيرَةً، فَإِذَا خَفِيَ وَفَتَرَ لَمَعَانُهُ بَقُوا وَاقِفِينَ مُتَقَيِّدِينَ عَنِ الْحَرَكَةِ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَزَادَ فِي قَصْفِ الرَّعْدِ فَأَصَمَّهُمْ، وَفِي ضَوْءِ الْبَرْقِ فَأَعْمَاهُمْ. وَأَضَاءَ إِمَّا مُتَعَدٍّ بِمَعْنَى كُلَّمَا نَوَّرَ لَهُمْ مَسْلَكًا أَخَذُوهُ، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، وَإِمَّا غَيْرُ مُتَعَدٍّ بِمَعْنَى كُلَّمَا لَمَعَ لَهُمْ مَشَوْا فِي مَطْرَحِ نُورِهِ، وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي عَبْلَةَ «كُلَّمَا ضَاءَ» فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ مَعَ الْإِضَاءَةِ كُلَّمَا، وَمَعَ الْإِظْلَامِ إِذَا: قلنا لأنهم حراص على إمكان المشيء، فَكُلَّمَا صَادَفُوا مِنْهُ فُرْصَةً انْتَهَزُوهَا وَلَيْسَ كَذَلِكَ التَّوَقُّفُ، وَالْأَقْرَبُ فِي أَظْلَمَ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَعَدٍّ وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَمَعْنَى قَامُوا وَقَفُوا وَثَبَتُوا فِي مَكَانِهِمْ، وَمِنْهُ قَامَتِ السُّوقُ، وَقَامَ الْمَاءُ جَمَدَ، وَمَفْعُولُ شَاءَ مَحْذُوفٌ لِأَنَّ الْجَوَابَ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَالْمَعْنَى وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَذْهَبَ بسمعهم وأبصارهم لذهب بهما وهاهنا مَسْأَلَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْمَشْهُورَ أَنَّ «لَوْ» تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ وَزَعَمَ أَنَّهَا لَا تُفِيدُ إِلَّا الرَّبْطَ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ [الْأَنْفَالِ: ٢٣] فَلَوْ أَفَادَتْ كَلِمَةُ لَوِ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لَا انْتِفَاءَ غَيْرِهِ لَلَزِمَ التَّنَاقُضُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ/ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ مَا عَلِمَ فِيهِمْ خَيْرًا وَمَا أَسْمَعَهُمْ وَقَوْلُهُ:

“Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken” [Ankebût 67] kavlinden gelerek «yetehattafu» şeklinde rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: “Onlara her aydınlık verdiğinde onda yürürler” [Bakara 20] kavline gelince; bu, sanki «Şimşeğin zuhuru ve gizlenmesi hallerinde ne yaparlar?» diyen kimseye bir cevap niteliğinde olan üçüncü bir istînâftır. Maksat, münafıkların durumunun şiddetini, sağanak yağmur ashabının durumunun şiddetine; onların neyi yapıp neyi bırakacaklarını bilemez derecedeki aşırı şaşkınlık ve cehaletlerine benzetmektir. Şimşekten bir parıltı yakaladıklarında, gözlerini alma korkusuna rağmen o parıltıyı fırsat bilip birkaç adım yürürler; gizlenip parıltısı kesildiğinde ise dikilip hareketsiz kalırlar. Eğer Allah dileseydi gök gürültüsünün şiddetini artırır da onları sağır ederdi; şimşeğin ışığını artırır da onları kör ederdi. «Edâe» fiili ya «onlara bir yolu aydınlattığında o yola koyulurlar» manasında müteaddidir (geçişlidir) ve meful hazfedilmiştir; ya da «onlara parıldadığında nurunun düştüğü yerde yürürler» manasında gayr-i müteaddidir (geçişsizdir). İbn Ebî Able'nin «kulleme dâe» kıraati de bunu destekler. Şayet «Aydınlatma ile birlikte niçin 'küllemâ' (her ne zaman), kararma ile birlikte ise 'izâ' (zaman) dedi?» denilirse; deriz ki: Çünkü onlar yürüyebilme imkânına pek hırslıdırlar; ondan ne zaman bir fırsat yakalasalar onu ganimet bilirler; duraklamak ise böyle değildir. «Ezleme» fiilinde en yakın olanı, geçişsiz olmasıdır ki zahir olan da budur. “Kâmû (dikilip kaldılar)” kavlinin manası durdular ve yerlerinde sabit kaldılar demektir; piyasanın durması hakkında «kâmeti's-sûk», suyun donması hakkında «kâme'l-mâ'» denilmesi de bundandır. «Şâe» fiilinin mefulü hazfedilmiştir, çünkü cevap cümlesi ona delalet etmektedir; mana: «Şayet Allah onların işitmelerini ve görmelerini gidermeyi dileseydi, ikisini de elbette giderirdi» demektir. Burada bir mesele vardır: Meşhur olan, «lev» (لَوْ) edatının başka bir şeyin yokluğundan dolayı bir şeyin yokluğunu (imtinâ li-imtinâ) ifade etmesidir. Onlardan bazıları bunu inkâr etmiş ve onun sadece bağlamayı (rabt) ifade ettiğini ileri sürerek ayet ve hadisle delil getirmiştir. Ayete gelince, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi; onlara işittirseydi bile yine onlar yüz çevirerek dönerlerdi” [Enfâl 23]. Şayet «lev» kelimesi bir şeyin yokluğundan dolayı diğerinin yokluğunu ifade etseydi tenakuz gerekirdi; zira O'nun: “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi” kavli, onlarda bir hayır görmediğini ve onlara işittirmediğini iktiza eder; O'nun:

وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ يُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَسْمَعَهُمْ وَأَنَّهُمْ مَا تَوَلَّوْا وَلَكِنْ عَدَمُ التَّوَلِّي خَيْرٌ فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَدْ عَلِمَ فِيهِمْ خَيْرًا، وَمَا عَلِمَ فِيهِمْ خَيْرًا وَأَمَّا الْخَبَرُ

“Onlara işittirseydi bile yine onlar yüz çevirerek dönerlerdi” kavli ise Teâlâ'nın onlara işittirmediğini ve onların yüz çevirip dönmediklerini ifade eder; oysa yüz çevirmemek bir hayırdır, dolayısıyla onlarda bir hayır görmüş olması gerekirdi; halbuki onlarda bir hayır görmemiştir. Habere (hadise) gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇: «نِعْمَ الرَّجُلُ صُهَيْبٌ لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ لَمْ يَعْصِهِ»

O aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Suheyb ne güzel adamdır; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi.»

فَعَلَى مُقْتَضَى قَوْلِهِمْ يَلْزَمُ أَنَّهُ خَافَ اللَّهَ وَعَصَاهُ وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ، فَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ كَلِمَةَ «لَوْ» لَا تُفِيدُ إِلَّا الرَّبْطَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Onların sözünün gereğine göre onun Allah'tan korktuğu ve O'na isyan ettiği gerekir ki bu bir çelişkidir. Böylece «lev» kelimesinin sadece bağlamayı (rabt) ifade ettiğini anlamış olduk. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْهُمْ مَنِ اسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ شَيْءٌ، قَالَ: لِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْقُدْرَةَ عَلَى الشَّيْءِ، وَالْمَوْجُودُ لَا قُدْرَةَ عَلَيْهِ لِاسْتِحَالَةِ إِيجَادِ الْمَوْجُودِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْقُدْرَةُ مَعْدُومٌ وَهُوَ شَيْءٌ فَالْمَعْدُومُ شَيْءٌ.

BİRİNCİ MESELE: Onlardan bazıları bununla madumun (yok olanın) bir «şey» olduğuna istidlal etmiştir. Şöyle demiştir: Çünkü Teâlâ şey üzerine kudreti sabit kılmıştır; mevcut olan ise üzerine kudret taalluk edecek bir şey değildir, zira mevcudu var etmek imkânsızdır; öyleyse üzerine kudret taalluk eden madumdur ve o bir şeydir; dolayısıyla madum bir şeydir.

وَالْجَوَابُ: لَوْ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ لَزِمَ أَنَّ مَا لَا يَقْدِرُ اللَّهُ عَلَيْهِ لَا يَكُونُ شَيْئًا، فَالْمَوْجُودُ لَمَّا لَمْ يَقْدِرِ اللَّهُ عَلَيْهِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْئًا.

Cevap: Bu söz doğru olsaydı, Allah'ın kadir olmadığı şeyin bir «şey» olmaması gerekirdi; bu durumda Allah mevcut olanı var etmeye kadir olmadığına göre mevcudun bir «şey» olmaması vacip olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ جَهْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِشَيْءٍ، قَالَ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مَقْدُورٌ لِلَّهِ وَاللَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِمَقْدُورٍ لَهُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْئًا، وَاحْتَجَّ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] قَالَ لَوْ كَانَ هُوَ تَعَالَى شَيْئًا لَكَانَ تَعَالَى مِثْلَ نَفْسِهِ فَكَانَ يُكَذِّبُ قَوْلَهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْئًا حَتَّى لَا تَتَنَاقَضَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْخِلَافَ فِي الِاسْمِ، لِأَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ

İKİNCİ MESELE: Cehm, Allah Teâlâ'nın bir «şey» olmadığına bu ayetle delil getirmiştir. Şöyle demiştir: Çünkü bu ayet, her şeyin Allah'ın makduru (kudret yetirdiği) olduğuna delalet eder; Allah Teâlâ ise Kendisinin makduru değildir; bu yüzden O'nun bir «şey» olmaması vacip olur. Yine buna Allah Teâlâ'nın: “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavliyle de delil getirmiştir. Şayet O Teâlâ bir «şey» olsaydı Kendisinin benzeri olurdu ve O'nun “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” kavlini yalanlamış olurdu; dolayısıyla bu ayetin çelişmemesi için O'nun bir şey olmaması vacip olur, demiştir. Bil ki bu ihtilaf isimdedir; çünkü mevcut ile madum arasında bir vasıta (üçüncü bir hal)

الْمَوْجُودِ وَالْمَعْدُومِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ.

yoktur. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) ise iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah'tır'” kavlidir.

[الْأَنْعَامِ: ١٩] وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصُ: ٨٨] وَالْمُسْتَثْنَى دَاخِلٌ فِي الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا.

[En'âm 19]. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: “O'nun vechi (zatı) hariç her şey helak olucudur” [Kasas 88] kavlidir. Müstesna (hariç tutulan), müstesna minh'e (kendisinden istisna yapılana) dahildir; dolayısıyla O'nun bir «şey» olması vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ مَقْدُورَ الْعَبْدِ مَقْدُورٌ لِلَّهِ تَعَالَى خِلَافًا لِأَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هَاشِمٍ، وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ مَقْدُورَ الْعَبْدِ شَيْءٌ، وَكُلُّ شَيْءٍ مَقْدُورٌ لِلَّهِ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مَقْدُورُ الْعَبْدِ مَقْدُورًا لِلَّهِ تَعَالَى.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Arkadaşlarımız, Ebû Ali ve Ebû Hâşim'in hilafına, kulun makdurunun (güç yetirdiği fiilinin) Allah Teâlâ'nın da makduru olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. İstidlalin vechi şudur: Kulun makduru bir şeydir; her şey ise bu ayet gereğince Allah Teâlâ'nın makdurudur; öyleyse kulun makdurunun Allah Teâlâ'nın makduru olması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُحْدَثَ حَالَ حُدُوثِهِ مَقْدُورٌ لِلَّهِ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: الِاسْتِطَاعَةُ قَبْلَ الْفِعْلِ مُحَالٌ، فَالشَّيْءُ إِنَّمَا يَكُونُ مَقْدُورًا قَبْلَ حُدُوثِهِ، وَبَيَانُ اسْتِدْلَالِ الْأَصْحَابِ أَنَّ الْمُحْدَثَ حَالَ وُجُودِهِ شَيْءٌ، وَكُلُّ شَيْءٍ مَقْدُورٌ، وَهَذَا الدَّلِيلُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْبَاقِي مَقْدُورًا تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فَبَقِيَ مَعْمُولًا بِهِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، لِأَنَّهُ حَالَ الْبَقَاءِ مَقْدُورُهُ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِعْدَامِهِ، أَمَّا حَالَ الْحُدُوثِ، فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَقْدِرَ اللَّهُ عَلَى إِعْدَامِهِ لِاسْتِحَالَةِ أَنْ يَصِيرَ مَعْدُومًا فِي أَوَّلِ زَمَانِ وُجُودِهِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِهِ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Arkadaşlarımız, Mutezile'nin hilafına, sonradan yaratılanın (muhdesin) meydana geliş anında Allah'ın makduru olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü onlar şöyle derler: Fiilden önce güç yetirme (istitaat) imkânsızdır, dolayısıyla bir şey ancak meydana gelmesinden önce makdurdur. Arkadaşlarımızın istidlalinin açıklaması şudur: Muhdes, varlığı anında bir şeydir ve her şey makdurdur. Bu delil, bâkî olanın da makdur olmasını gerektirir; onunla amel terk edilmiş, böylece ihtilaf mahallinde kendisiyle amel olunur kalmıştır. Çünkü varlığını sürdürme (bekā) anında o, Allah Teâlâ'nın onu yok etmeye kādir olması anlamında O'nun makdurudur. Meydana geliş (hudûs) anında ise Allah'ın onu yok etmeye kādir olması imkânsızdır; çünkü varlığının ilk anında madum (yok) olması muhaldir. Dolayısıyla O'nun, onu var etmeye kādir olmasından başka bir ihtimal kalmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: تَخْصِيصُ الْعَامِّ جَائِزٌ فِي الْجُمْلَةِ، وَأَيْضًا تَخْصِيصُ الْعَامِّ جَائِزٌ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:

BEŞİNCİ MESELE: Âmmın (genel lafzın) tahsisi genel olarak caizdir; ayrıca âmmın akıl deliliyle tahsis edilmesi de caizdir. Çünkü O'nun:

وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [البقرة: ٢٨٤] يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى نَفْسِهِ ثُمَّ خُصَّ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ، فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَ اللَّفْظُ مَوْضُوعًا لِلْكُلِّ ثُمَّ تَبَيَّنَ أَنَّهُ غَيْرُ صَادِقٍ فِي الْكُلِّ كَانَ هَذَا كَذِبًا، وَذَلِكَ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي الْقُرْآنِ، قُلْنَا:

“Allah her şeye hakkıyla kadirdir” [Bakara 284] kavli, Kendisine de kadir olmasını gerektirir; sonra bu akıl deliliyle tahsis edilmiştir. Şayet «Lafız bütün için vazedilmiş olup sonra bütününde doğru olmadığı ortaya çıkarsa bu bir yalan olur ve bu da Kur'an'a ta'n etmeyi gerektirir» denilirse; deriz ki:

لَفْظُ الْكُلِّ كَمَا أَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَجْمُوعِ. فَقَدْ يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الْأَكْثَرِ، / وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مَجَازًا مَشْهُورًا فِي اللُّغَةِ لَمْ يَكُنِ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فيه كذباً والله أعلم.

Küll (bütün) lafzı tamamı hakkında kullanıldığı gibi, mecaz yoluyla çoğunluk hakkında da kullanılır. Bu durum dilde meşhur bir mecaz olunca, lafzın onda kullanılması bir yalan olmaz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 21-22]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)

“Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınasınız. (21) O ki, yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina kıldı. Gökten bir su indirdi de onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a eşler/ortaklar koşmayın. (22)”

[القول في إقامة الدلالة على التوحيد]

[Tevhid Üzerine Delil Getirilmesi Hakkındaki Açıklama]

الْقَوْلُ فِي إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ والمعاد أما التوحيد فقوله:

Tevhid, nübüvvet ve mead üzerine delil getirilmesi hakkındaki açıklama: Tevhide gelince, O'nun şu kavlidir:

اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayetlerde [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ أَحْكَامَ الْفِرَقِ الثَّلَاثَةِ، أَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ الِالْتِفَاتِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَفِيهِ فَوَائِدُ:

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ üç fırkanın -yani müminler, kâfirler ve münafıkların- hükümlerini zikrettikten sonra hitapla onlara yönelmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} “[Rabbimiz!] Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavlinde zikredilen iltifat türündendir ve bunda [birtakım] faydalar vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ فِيهِ مَزِيدَ هَزٍّ وَتَحْرِيكٍ مِنَ السَّامِعِ كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ حَاكِيًا عَنْ ثَالِثٍ: إِنَّ فُلَانًا مِنْ قِصَّتِهِ كَيْتَ وَكَيْتَ، ثُمَّ تُخَاطِبُ ذَلِكَ الثَّالِثَ فَقُلْتَ: يَا فُلَانُ مِنْ حَقِّكَ أَنْ تَسْلُكَ الطَّرِيقَةَ الْحَمِيدَةَ فِي مَجَارِي أُمُورِكَ، فَهَذَا الِانْتِقَالُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ يُوجِبُ مَزِيدَ تَحْرِيكٍ لِذَلِكَ الثَّالِثِ. وَثَانِيهَا: كَأَنَّهُ ﷾ يَقُولُ:

Birincisi: Bunda dinleyeni daha fazla harekete geçirme ve uyarma vardır. Nitekim sen arkadaşına üçüncü bir şahıstan naklederek: «Filancanın durumu şöyle şöyledir» dedikten sonra o üçüncü şahsa hitap edip «Ey filanca! İşlerinin gidişatında övgüye değer yolu tutman senin vazifendir» desen, gaiplikten (üçüncü şahıstan) hazır bulunmaya (muhataplığa) bu geçiş, o üçüncü şahsı daha fazla harekete geçirmeyi gerektirir. İkincisi: Sanki O celle celâluhû şöyle buyurmaktadır:

جَعَلْتُ الرَّسُولَ وَاسِطَةً بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَوَّلًا ثُمَّ الْآنَ أَزِيدُ فِي إِكْرَامِكَ وَتَقْرِيبِكَ، فَأُخَاطِبُكَ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، لِيَحْصُلَ لَكَ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى الْأَدِلَّةِ، شَرَفُ الْمُخَاطَبَةِ وَالْمُكَالَمَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَانَ مُشْتَغِلًا بِالْعُبُودِيَّةِ فَإِنَّهُ

«Önce Benimle senin aranda Resulü vasıta kıldım, şimdi ise sana ikramı ve seni Kendime yaklaştırmayı artırarak vasıtasız hitap ediyorum ki delillere dikkat çekmenin yanı sıra sana hitap edilme ve konuşulma şerefi de hasıl olsun.» Üçüncüsü: Bu, kul ubudiyetle (kullukla) meşgul olduğunda onun

يَكُونُ أَبَدًا فِي التَّرَقِّي، بِدَلِيلِ أَنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، انْتَقَلَ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ كَانَتْ فِي حِكَايَةِ أَحْوَالِهِمْ، وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَاتُ فَإِنَّهَا أَمْرٌ وَتَكْلِيفٌ، فَفِيهِ كُلْفَةٌ وَمَشَقَّةٌ فَلَا بُدَّ مِنْ رَاحَةٍ تُقَابِلُ هَذِهِ الْكُلْفَةَ، وَتِلْكَ الرَّاحَةُ هِيَ أَنْ يَرْفَعَ مَلِكُ الْمُلُوكِ الْوَاسِطَةَ مِنَ الْبَيْنِ وَيُخَاطِبَهُمْ بِذَاتِهِ، كَمَا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا أُلْزِمَ تَكْلِيفًا شَاقًّا فَلَوْ شَافَهَهُ الْمَوْلَى وَقَالَ: أُرِيدُ مِنْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا فَإِنَّهُ يَصِيرُ ذَلِكَ الشَّاقُّ لَذِيذًا لِأَجْلِ ذَلِكَ الْخِطَابِ.

daima terakki (yükseliş) içinde olduğunu hissettirir; nitekim bu ayette gaiplikten huzura (muhataplığa) intikal edilmiştir. Dördüncüsü: Önceki ayetler onların durumlarının hikaye edilmesi hakkındaydı; bu ayetler ise emir ve tekliftir. Dolayısıyla bunda bir külfet ve meşakkat vardır; o halde bu külfetin karşılığında bir rahatlığın olması gerekir. Bu rahatlık da mülkün sahibinin (Melikü'l-mülûk) aradaki vasıtayı kaldırıp bizzat onlara hitap etmesidir. Tıpkı köleye meşakkatli bir görev yüklendiğinde efendisi onunla yüz yüze konuşup «Senden şunu yapmanı istiyorum» dese, o meşakkatli işin sırf bu hitap sebebiyle lezzetli hale gelmesi gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حُكِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ وَالْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ في القرآن: يا أَيُّهَا النَّاسُ فإنه مكي، وما كان يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فَبِالْمَدِينَةِ، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الَّذِي ذَكَرُوهُ إِنْ كَانَ الرُّجُوعُ فِيهِ إِلَى النَّقْلِ فَمُسَلَّمٌ، وَإِنْ كَانَ السَّبَبُ فِيهِ حُصُولَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْمَدِينَةِ عَلَى الْكَثْرَةِ دُونَ مَكَّةَ/ فَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُخَاطِبَ الْمُؤْمِنِينَ مَرَّةً بِصِفَتِهِمْ، وَمَرَّةً بِاسْمِ جِنْسِهِمْ، وَقَدْ يُؤْمَرُ مَنْ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ بِالْعِبَادَةِ، كَمَا يُؤْمَرُ الْمُؤْمِنُ بِالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْعِبَادَةِ وَالِازْدِيَادِ مِنْهَا، فَالْخِطَابُ فِي الْجَمِيعِ مُمْكِنٌ.

İKİNCİ MESELE: Alkame ve Hasan'dan şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: «Kur'an'da geçen her {يا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” hitabı Mekkîdir; {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” hitabı ise Medenîdir.» Kadı şöyle demiştir: Onların zikrettiği bu hususta şayet nakle dayanılıyorsa bu kabul edilir. Fakat bunun sebebi müminlerin Mekke'de değil de Medine'de çoğunlukta bulunması ise bu zayıftır; / çünkü müminlere bazen vasıflarıyla, bazen de cins isimleriyle hitap edilmesi caizdir. Ayrıca mümin olmayana ibadet emredilebileceği gibi, mümine de ibadete devam etmesi ve onu artırması emredilebilir. Dolayısıyla bu hitap her iki grup için de mümkündür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَلْفَاظَ فِي الْأَغْلَبِ عِبَارَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى أُمُورٍ هِيَ: إِمَّا الْأَلْفَاظُ أَوْ غَيْرُهَا، أَمَّا الْأَلْفَاظُ فَهِيَ: كَالِاسْمِ وَالْفِعْلِ وَالْحَرْفِ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الثَّلَاثَةَ يَدُلُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَى شَيْءٍ، هُوَ فِي نَفْسِهِ لَفْظٌ مَخْصُوصٌ، وَغَيْرُ الْأَلْفَاظِ: فَكَالْحَجَرِ وَالسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَلَفْظُ النِّدَاءِ لَمْ يُجْعَلْ دَلِيلًا عَلَى شَيْءٍ آخَرَ، بَلْ هُوَ لَفْظٌ يَجْرِي مَجْرَى عَمَلٍ يَعْمَلُهُ عَامِلٌ لِأَجْلِ التَّنْبِيهِ. فَأَمَّا الَّذِينَ فَسَّرُوا قَوْلَنَا: «يَا زَيْدُ» بِأُنَادِي زَيْدًا، أَوْ أُخَاطِبُ زَيْدًا فَهُوَ خَطَأٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَنَا. أُنَادِي زَيْدًا، خَبَرٌ يَحْتَمِلُ التَّصْدِيقَ وَالتَّكْذِيبَ، وَقَوْلُنَا يَا زَيْدُ، لَا يَحْتَمِلُهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَنَا يَا زَيْدُ، يَقْتَضِي صَيْرُورَةَ زَيْدٍ مُنَادًى فِي الْحَالِ، وَقَوْلُنَا أُنَادِي زَيْدًا، لَا يَقْتَضِي ذَلِكَ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَنَا يَا زَيْدُ يَقْتَضِي صَيْرُورَةَ زَيْدٍ مُخَاطَبًا بِهَذَا الْخِطَابِ وَقَوْلُنَا أُنَادِي زَيْدًا لَا يَقْتَضِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنَّهُ يُخْبِرُ إِنْسَانًا آخَرَ بِأَنِّي أُنَادِي زَيْدًا. وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَنَا أُنَادِي زَيْدًا، إِخْبَارٌ عَنِ النِّدَاءِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ النِّدَاءِ غَيْرُ النِّدَاءِ، وَالنِّدَاءُ هُوَ قَوْلُنَا: يَا زَيْدُ، فَإِذَنْ قَوْلُنَا: أُنَادِي زَيْدًا، غَيْرُ قَوْلِنَا يَا زَيْدُ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الوجوه فساد هذا القول. ثم هاهنا نُكْتَةٌ نَذْكُرُهَا وَهِيَ: أَنَّ أَقْوَى الْمَرَاتِبِ الِاسْمُ، وَأَضْعَفَهَا الْحَرْفُ، فَظَنَّ قَوْمٌ أَنَّهُ لَا يَأْتَلِفُ الِاسْمُ بِالْحَرْفِ، وَكَذَا أَعْظَمُ الْمَوْجُودَاتِ هُوَ الْحَقُّ ﷾، وَأَضْعَفُهَا الْبَشَرُ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النِّسَاءِ: ٢٨] فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: أَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَقِيلَ قَدْ يَأْتَلِفُ الِاسْمُ مَعَ الْحَرْفِ فِي حَالِ النِّدَاءِ، فَكَذَا الْبَشَرُ يَصْلُحُ لِخِدْمَةِ الرَّبِّ حَالَ النِّدَاءِ وَالتَّضَرُّعِ رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] .

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki lafızlar çoğunlukla birtakım şeylere delalet eden ifadelerdir; bu şeyler ya lafızlardır ya da lafız dışındaki varlıklardır. Lafızlar; isim, fiil ve harf gibidir. Çünkü bu üç lafızdan her biri, kendisi de bizzat özel bir lafız olan bir şeye delalet eder. Lafız dışındakiler ise taş, gök ve yer gibidir. Nida (çağrı) lafzı ise başka bir şeye delil kılınmamış, bilakis uyarmak amacıyla bir failin işlediği fiil mesabesinde bir lafız kılınmıştır. Bizim «Yâ Zeyd (Ey Zeyd)» sözümüzü «Zeyd'e nida ediyorum» veya «Zeyd'e hitap ediyorum» şeklinde tefsir edenlerin sözü ise birkaç yönden hatalıdır: Birincisi: «Zeyd'e nida ediyorum» sözümüz doğrulanma ve yalanlanma ihtimali taşıyan bir haberdir; «Yâ Zeyd» sözümüz ise bunu taşımaz. İkincisi: «Yâ Zeyd» sözümüz Zeyd'in o anda münada (çağrılan) olmasını gerektirir; «Zeyd'e nida ediyorum» sözümüz ise bunu gerektirmez. Üçüncüsü: «Yâ Zeyd» sözümüz Zeyd'in bu hitabın doğrudan muhatabı olmasını gerektirir; «Zeyd'e nida ediyorum» sözümüz ise bunu gerektirmez, çünkü kişinin bir başka insana «Ben Zeyd'e sesleniyorum» diye haber vermesi imkânsız değildir. Dördüncüsü: «Zeyd'e nida ediyorum» sözümüz nidadan haber vermektir; nidadan haber vermek ise nidanın kendisi değildir. Nidanın kendisi «Yâ Zeyd» sözümüzdür. O halde «Zeyd'e nida ediyorum» sözümüz «Yâ Zeyd» sözümüzden başkadır. Böylece bu yönlerle mezkûr görüşün batıl olduğu sabit olmuştur. Sonra burada zikredeceğimiz latif bir nükte vardır: Mertebelerin en güçlüsü isim, en zayıfı ise harftir. Bir topluluk ismin harf ile birleşemeyeceğini zannetti. Aynı şekilde varlıkların en yücesi Hak celle celâluhû, en zayıfı ise {وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً} “İnsan zayıf yaratılmıştır” [Nisâ 28] gereğince beşerdir. Bunun üzerine melekler: {أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” [Bakara 30] diyerek [iki taraf arasında] nasıl bir münasebet olabileceğini sormuşlardı. Denildi ki: Nida halinde isim harf ile birleştiği gibi, nida ve tazarru (yalvarış) halinde de beşer Rabbe hizmete elverişli olur: {رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” [A'râf 23] ve {وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” [Mü'min 60].

المسألة الرابعة: «ياء» حَرْفٌ وُضِعَ فِي أَصْلِهِ لِنِدَاءِ الْبَعِيدِ وَإِنْ كَانَ لِنِدَاءِ الْقَرِيبِ لَكِنْ لِسَبَبِ أَمْرٍ مُهِمٍّ جِدًّا، وَأَمَّا نِدَاءُ الْقَرِيبِ فَلَهُ: أَيْ وَالْهَمْزَةُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي نِدَاءِ مَنْ سَهَا وَغَفَلَ وَإِنَ قَرُبَ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ الْبَعِيدِ. فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ يَقُولُ الدَّاعِي يَا رَبِّ يَا أَللَّهُ وَهُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ قُلْنَا هُوَ اسْتِبْعَادٌ لِنَفْسِهِ مِنْ مَظَانِّ الزُّلْفَى وَمَا يُقَرِّبُهُ إِلَى مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِينَ هَضْمًا لِنَفْسِهِ وَإِقْرَارًا عَلَيْهَا بِالتَّنْقِيصِ حَتَّى يَتَحَقَّقَ الْإِجَابَةَ بِمُقْتَضَى

DÖRDÜNCÜ MESELE: «Yâ (يَا)», aslen uzaktakine seslenmek için vazedilmiş bir harftir; yakındakine seslenmek için kullanılsa da bu çok mühim bir sebepten ötürüdür. Yakındakine nida için ise «ey (أَيْ)» ve hemze vardır. Sonra bu harf, dalgın ve gafil olan kimseye yakında olsa bile uzaktakinin yerine konularak nida edilmesinde kullanılmıştır. Eğer «Dua eden kimse Allah kendisine şah damarından daha yakın olduğu halde niçin 'Yâ Rabbi, Yâ Allah' der?» diye sorulursa; deriz ki: Bu, kişinin kendini yakınlık makamlarından ve mukarreblerin (Allah'a yakın olanların) menzillerine ulaştıracak şeylerden uzak görmesinden, nefsini hakir bilip kusurunu itiraf etmesinden kaynaklanır; ta ki

قَوْلِهِ: «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ أَجْلِي»

«Ben, Benim için kalpleri kırık olanların yanındayım» kavlinin muktezasıyla duanın kabulü gerçekleşsin;

أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ مِنْ أَهَمِّ الْمُهِمَّاتِ لِلدَّاعِي.

yahut duanın kabul edilmesinin dua eden kimse için en mühim meselelerden biri olması sebebiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: «أَيْ» وَصْلَةٌ إِلَى نِدَاءِ مَا فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ كَمَا أَنَّ «ذُو» وَ «الَّذِي» وَصْلَتَانِ إِلَى الْوَصْفِ بِأَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ وَوَصْفِ الْمَعَارِفِ بِالْجُمَلِ، وَهُوَ اسْمٌ مُبْهَمٌ يَفْتَقِرُ إِلَى مَا يُزِيلُ إِبْهَامَهُ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُرْدِفَهُ اسْمَ جِنْسٍ، أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ يَتَّصِفُ بِهِ حَتَّى يَحْصُلَ الْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ فَالَّذِي يَعْمَلُ فِيهِ حَرْفُ النِّدَاءِ هُوَ أَيْ والاسم

BEŞİNCİ MESELE: «Eyyü (أَيُّ)», başında elif-lam bulunan kelimeye nida etmek için bir vasıtadır; nitekim «zû (ذُو)» ve «ellezî (الَّذِي)» de cins isimlerle nitelemeye ve marife kelimeleri cümlelerle vasıflamaya vasıtadırlar. O, kapalılığını giderecek bir şeye muhtaç mübhem bir isimdir; bu yüzden nidadan kastedilenin hasıl olması için arkasından bir cins ismin yahut onun yerine geçen ve kendisiyle niteleneceği bir kelimenin gelmesi zorunludur. Dolayısıyla nida harfinin kendisinde amel ettiği lafız «eyyü»dür; o isme

التَّابِعُ لَهُ صِفَةٌ كَقَوْلِكَ يَا زَيْدُ الظَّرِيفَ إِلَّا أَنَّ أَيَا لَا يَسْتَقِلُّ بِنَفْسِهِ اسْتِقْلَالَ زَيْدٍ فَلَمْ يَنْفَكَّ عَنِ الصِّفَةِ وَمَوْصُوفِهَا وَأَمَّا كَلِمَةُ التَّنْبِيهِ الْمُقْحَمَةُ بَيْنَ الصِّفَةِ وَمَوْصُوفِهَا فَفِيهَا فَائِدَتَانِ: الْأُولَى: مُعَاضَدَةُ حَرْفِ النِّدَاءِ بِتَأْكِيدِ مَعْنَاهُ. وَالثَّانِيَةُ:

tabi olan ise «Ey zarif Zeyd!» sözündeki gibi onun sıfatıdır. Ancak «eyyü», Zeyd gibi tek başına müstakil olamadığından sıfattan ve mevsufundan ayrılamamıştır. Sıfat ile mevsufu arasına giren tenbih kelimesine (hâ) gelince, onda iki fayda vardır: Birincisi: Anlamını pekiştirerek nida harfine destek olmak. İkincisi:

وُقُوعُهَا عِوَضًا/ مِمَّا يَسْتَحِقُّهُ أَيْ مِنَ الْإِضَافَةِ وَإِنَّمَا كَثُرَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى النِّدَاءُ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ لِاسْتِقْلَالِهِ بِهَذِهِ التَّأْكِيدَاتِ وَالْمُبَالَغَاتِ فَإِنَّ كُلَّ مَا نَادَى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ عِبَادَهُ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَاقْتِصَاصِ أَخْبَارِ الْمُتَقَدِّمِينَ بِأُمُورٍ عِظَامٍ، وَأَشْيَاءَ يَجِبُ عَلَى الْمُسْتَمِعِينَ أَنْ يَتَيَقَّظُوا لَهَا مَعَ أَنَّهُمْ غَافِلُونَ عَنْهَا، فَلِهَذَا وَجَبَ أَنْ يُنَادَوْا بِالْأَبْلَغِ الآكد.

«eyyü»nün hak ettiği izafetin yerine / bedel olarak gelmesidir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bu yolla yapılan nidanın çokça yer alması ise bu tekitleri ve mübalağaları kendinde toplamasındandır. Zira Allah Teâlâ'nın kullarına nida ettiği emirler, nehiyler, vaad ve vaidler ile geçmişlerin büyük hadiselerine dair kıssaların tamamı, dinleyenlerin gafil oldukları halde mutlaka uyanık olmalarını gerektiren hususlardır. Bu sebeple onlara en beliğ ve en pekiştirilmiş şekilde nida edilmesi gerekmiştir.

المسألة السادسة: اعلم أن قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ كُلَّ النَّاسِ بِالْعِبَادَةِ فَلَوْ خَرَجَ الْبَعْضُ عَنْ هَذَا الْخِطَابِ لَكَانَ ذَلِكَ تَخْصِيصًا لِلْعُمُومِ. وهاهنا أَبْحَاثٌ. الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ التَّعْرِيفِ يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَالْخِلَافُ فِيهِ مَعَ الْأَشْعَرِيِّ وَالْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ وَأَبِي هَاشِمٍ، لَنَا أَنَّهُ يَصِحُّ تَأْكِيدُهُ بِمَا يُفِيدُ الْعُمُومَ كَقَوْلِهِ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الْحِجْرِ: ١٥] وَلَوْ لَمْ يَكُنِ اللَّفْظُ فِي أَصْلِهِ لِلْعُمُومِ لَمَا كَانَ قَوْلُهُ: كُلُّهُمْ تَأْكِيدًا بَلْ بَيَانًا وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ عَنْهُ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ فَوَجَبَ أَنْ يُفِيدَ الْعُمُومَ وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. الْبَحْثُ الثاني: لما ثبت أن قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ النَّاسِ الَّذِينَ كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ فَهَلْ يَتَنَاوَلُ الَّذِينَ سَيُوجَدُونَ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْ لَا؟ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لَا يتناولهم، لأن قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ: خِطَابُ مُشَافَهَةٍ وَخِطَابُ الْمُشَافَهَةِ مَعَ الْمَعْدُومِ لَا يَجُوزُ، وَأَيْضًا فَالَّذِينَ سَيُوجَدُونَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، وَمَا لَا يَكُونُ مَوْجُودًا لَا يَكُونُ إِنْسَانًا وَمَا لَا يَكُونُ إِنْسَانًا لَا يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: يا أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنْ قِيلَ: فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَنَاوَلَ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْخِطَابَاتِ الَّذِينَ وُجِدُوا بَعْدَ ذَلِكَ الزَّمَانِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ قَطْعًا. قُلْنَا: لَوْ لَمْ يُوجَدْ دَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ لَكَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّا عَرَفْنَا بِالتَّوَاتُرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ تِلْكَ الْخِطَابَاتِ ثَابِتَةٌ فِي حَقِّ مَنْ سَيُوجَدُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ فَلِهَذِهِ الدَّلَالَةِ الْمُنْفَصِلَةِ حَكَمْنَا بالعموم. البحث الثالث: قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ أَمْرٌ لِلْكُلِّ بِالْعِبَادَةِ فَهَلْ يُفِيدُ أَمْرُ الْكُلِّ بِكُلِّ عِبَادَةٍ؟ الْحَقُّ لَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ اعْبُدُوا مَعْنَاهُ ادْخُلُوا هَذِهِ الْمَاهِيَّةَ فِي الْوُجُودِ، فَإِذَا أَتَوْا بِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ فِي الْوُجُودِ فَقَدْ أَدْخَلُوا الْمَاهِيَّةَ فِي الْوُجُودِ لِأَنَّ الْفَرْدَ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْمَاهِيَّةِ لِأَنَّ هَذِهِ الْعِبَادَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعِبَادَةِ مَعَ قَيْدِ كَوْنِهَا هَذِهِ وَمَتَى وُجِدَ الْمُرَكَّبَ فَقَدْ وُجِدَ قَيْدَاهُ، فَالْآتِي بِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْعِبَادَةِ آتٍ بِالْعِبَادَةِ، وَالْآتِي بِالْعِبَادَةِ آتٍ بِتَمَامِ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: اعْبُدُوا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ خُرُوجُهُ عَنِ الْعُهْدَةِ فَإِنْ أَرَدْنَا أَنْ نَجْعَلَهُ دَالًّا عَلَى الْعُمُومِ نَقُولُ: الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ كَوْنِهَا عِبَادَةً لِأَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِعَلِيَّةِ الْوَصْفِ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَصْفُ مناسباً للحكم، وهاهنا كَوْنُ الْعِبَادَةِ عِبَادَةً يُنَاسِبُ الْأَمْرَ بِهَا، لِمَا أَنَّ الْعِبَادَةَ عِبَارَةٌ عَنْ تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ لَهُ وَكُلُّ ذَلِكَ مُنَاسِبٌ فِي الْعُقُولِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ عِبَادَةً عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِهَا وَجَبَ فِي كُلِّ عِبَادَةٍ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِهَا، لِأَنَّهُ أَيْنَمَا حَصَلَتِ الْعِلَّةُ وَجَبَ حُصُولُ الْحُكْمِ لَا مَحَالَةَ. الْبَحْثُ الرَّابِعُ: لقائل أن يقول: قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا لَا يَتَنَاوَلُ الْكُفَّارَ أَلْبَتَّةَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ لَا يُمْكِنُ أَنْ/ يَكُونُوا مَأْمُورِينَ بِالْإِيمَانِ، وَإِذَا امْتَنَعَ ذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونُوا مَأْمُورِينَ بِالْعِبَادَةِ، أَمَّا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونُوا مَأْمُورِينَ بِالْإِيمَانِ فَلِأَنَّ الْأَمْرَ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَتَنَاوَلَهُ حَالَ كَوْنِهِ غَيْرَ عَارِفٍ بِاللَّهِ تَعَالَى أَوْ حَالَ كَوْنِهِ عَارِفًا بِاللَّهِ تَعَالَى، أَمَّا إِنْ تَنَاوَلَهُ حَالَ كَوْنِهِ غَيْرَ عَارِفٍ بِاللَّهِ فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ عَارِفًا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْعِلْمَ

ALTINCI MESELE: Bil ki O'nun: {يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk ediniz” kavli, Allah Teâlâ'nın bütün insanlara ibadeti emrettiğini iktiza eder. Şayet bu hitaptan bir kısım insanlar çıkmış olsaydı, bu umumun tahsisi olurdu. Burada [birtakım] incelemeler vardır. BİRİNCİ İNCELEME: Başına lam-ı tarif (belirlilik takısı) almış çoğul lafız umum (genellik) bildirir. Bu husustaki ihtilaf el-Eş'arî, Kādî Ebû Bekir ve Ebû Hâşim iledir. Bizim delilimiz, {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr 30] kavlinde olduğu gibi umum bildiren lafızla tekit edilmesinin sahih olmasıdır. Şayet lafız aslında umum için olmasaydı, O'nun «küllühüm (hepsi)» kavli tekit değil açıklama (beyan) olurdu. Ayrıca insanlardan her bir ferdin ondan istisna edilmesi sahihtir; istisna ise şayet olmasaydı [hükme] dahil olacak olanı dışarı çıkarır. Dolayısıyla umum bildirmesi vacip olmuştur; bunun tam açıklaması fıkıh usulündedir. İKİNCİ İNCELEME: Allah Teâlâ'nın: {يا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” kavlinin o asırda mevcut olan bütün insanları kapsadığı sabit olunca, bundan sonra var olacak olanları kapsayıp kapsamadığı meselesi ortaya çıkar. En kuvvetli görüş onları kapsamadığıdır; zira {يا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” kavli şifahi bir hitaptır ve ma'dum (henüz var olmayan) ile şifahi hitap caiz değildir. Ayrıca bundan sonra var olacak olanlar o halde mevcut değillerdi; mevcut olmayan ise insan olmaz ve insan olmayan da {يا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” kavlinin altına girmez. Eğer «O halde bu hitapların hiçbirinin o zamandan sonra var olanları kapsamaması gerekir ki bu kesinlikle batıldır» denilirse; deriz ki: Şayet munfasıl (haricî) bir delil bulunmasaydı durum böyle olurdu; ancak biz Hz. Muhammed'in ﷺ dininden mütevatir olarak bildik ki bu hitaplar kıyamet gününe kadar bundan sonra var olacak kimseler hakkında da sabittir. İşte bu munfasıl delaletten ötürü umum olduğuna hükmettik. ÜÇÜNCÜ İNCELEME: O'nun: {يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk ediniz” kavli herkesin ibadetle emrolunmasıdır; peki bu, herkesin her bir ibadetle emrolunmasını ifade eder mi? Doğrusu, hayır; çünkü O'nun {اعْبُدُوا} “kulluk ediniz” kavlinin manası «bu mahiyeti varlığa çıkarın» demektir. Onlar mahiyetin fertlerinden bir ferdi varlığa getirdiklerinde mahiyeti varlığa çıkarmış olurlar. Zira mahiyetin ferdi mahiyeti ihtiva eder; çünkü bu ibadet, 'bu' olma kaydıyla birlikte ibadetten ibarettir ve mürekkep mevcut olduğunda iki kaydı da mevcut olmuş olur. O halde ibadetin fertlerinden bir ferdi yerine getiren, ibadeti yerine getirmiş olur; ibadeti yerine getiren ise O'nun {اعْبُدُوا} “kulluk ediniz” kavlinin iktiza ettiği şeyin tamamını yerine getirmiş olur. Durum böyle olunca mükellefiyetten çıkması vacip olur. Şayet biz onu umuma delalet eder kılmak istersek deriz ki: İbadetle emir, onun ibadet olması hasebiyle olmak zorundadır; çünkü hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın illet olduğunu hissettirir, özellikle de vasıf hükme münasip olduğunda. Burada da ibadetin ibadet oluşu, onunla emrolunmaya münasiptir; zira ibadet Allah Teâlâ'yı tazim etmekten ve O'na boyun eğmeyi izhar etmekten ibarettir ki bunların hepsi akıllarda münasiptir. İbadet oluşunun onunla emrolunmanın illeti olduğu sabit olunca, her bir ibadetin emredilmiş olması vacip olur; çünkü illet nerede gerçekleşirse hükmün de orada gerçekleşmesi kaçınılmazdır. DÖRDÜNCÜ İNCELEME: Birisi şöyle diyebilir: O'nun: {يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا} “Ey insanlar! Kulluk ediniz” kavli kâfirleri asla kapsamaz; çünkü kâfirlerin imanla / emrolunmaları mümkün değildir. Bu imkânsız olunca ibadetle emrolunmaları da imkânsız olur. İmanla emrolunmalarının mümkün olmamasına gelince; zira Allah Teâlâ'yı tanıma emri, o kimseyi ya Allah Teâlâ'yı tanımadığı halde ya da Allah Teâlâ'yı tanıdığı halde kapsayacaktır. Şayet onu Allah'ı tanımadığı halde kapsarsa, Allah Teâlâ'nın emrini bilmesi imkânsızdır; çünkü zatı bilmeksizin

بِالصِّفَةِ مَعَ الْجَهْلِ بِالذَّاتِ مُحَالٌ فَلَوْ تَنَاوَلَهُ الْأَمْرُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَكَانَ قَدْ تَنَاوَلَهُ الْأَمْرُ فِي حَالٍ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ أَنْ يَعْرِفَ كَوْنَهُ مَأْمُورًا بِذَلِكَ الْأَمْرِ، وَذَلِكَ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ، وَإِنْ تَنَاوَلَهُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرِفَةِ حَالَ كونه عارفاً بالله فذالك مُحَالٌ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ. فَثَبَتَ أَنَّ الْكَافِرَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِتَحْصِيلِ الْمَعْرِفَةِ، وَإِذَا اسْتَحَالَ ذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِالْعِبَادَةِ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يُؤْمَرَ بِالْعِبَادَةِ قَبْلَ الْمَعْرِفَةِ وَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّ عِبَادَةَ مَنْ لَا يَعْرِفُ مُمْتَنِعَةٌ أَوْ يُؤْمَرُ بِالْعِبَادَةِ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ مَوْقُوفًا عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرِفَةِ فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرِفَةِ مُمْتَنِعًا كَانَ الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ أَيْضًا مُمْتَنِعًا، وَأَيْضًا يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَأَمْرُهُمْ بِالْعِبَادَةِ يَكُونُ أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالْجَوَابُ:

sıfatı bilmek muhaldir. Dolayısıyla emir onu bu halde kapsasaydı, o emrin muhatabı olduğunu bilmesi kendisi için imkânsız olan bir halde emre muhatap olmuş olurdu ki bu da teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen teklif) olur. Şayet marifet emri onu Allah'ı tanıdığı halde kapsarsa bu da muhaldir; zira bu, tahsil-i hâsıl (mevcut olanı elde etme) emri olur ve bu da mümkün değildir. Böylece kâfirin marifeti elde etmekle emrolunmasının imkânsız olduğu sabit oldu; bu imkânsız olunca ibadetle emrolunması da imkânsız olur. Çünkü o ya marifetten önce ibadetle emrolunacaktır ki bu muhaldir, zira tanımayan kimsenin ibadeti imkânsızdır; yahut da marifetten sonra ibadetle emrolunacaktır, ancak bu takdirde ibadet emri marifet emrine bağlı olur. Marifet emri imkânsız olunca ibadet emri de imkânsız olur. Ayrıca bu hitabın müminlere yönelik olması da imkânsızdır; zira onlar zaten Allah'a kulluk etmektedirler, dolayısıyla onlara ibadeti emretmek tahsil-i hâsıl emri olur ki bu muhaldir. Cevap şudur:

مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ الْمَعْرِفَةِ، كَمَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالزَّكَاةِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ مِلْكِ النِّصَابِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَعَارِفَ ضَرُورِيَّةٌ، وَأَمَّا مَنْ لَمْ يَقُلْ بِذَلِكَ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَعَارِفَ لَيْسَتْ ضَرُورِيَّةً فَقَالَ: الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ حَاصِلٌ، وَالْعِبَادَةُ لَا تُمْكِنُ إِلَّا بِالْمَعْرِفَةِ، وَالْأَمْرُ بِالشَّيْءِ أَمْرٌ بِمَا هُوَ مِنْ ضَرُورِيَّاتِهِ، كَمَا أَنَّ الطَّهَارَةَ إِذَا لَمْ تَصِحَّ إِلَّا بِإِحْضَارِ الْمَاءِ كَانَ إِحْضَارُ الْمَاءِ وَاجِبًا، وَالدَّهْرِيُّ لَا يَصِحُّ مِنْهُ تَصْدِيقُ الرَّسُولِ إِلَّا بِتَقْدِيمِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَتْ، وَالْمُحْدِثُ لَا تَصِحُّ مِنْهُ الصَّلَاةُ إِلَّا بِتَقْدِيمِ الطَّهَارَةِ فَوَجَبَتْ، وَالْمُودِعُ لَا يُمْكِنُهُ رَدُّ الْوَدِيعَةِ إِلَّا بِالسَّعْيِ إِلَيْهَا، فَكَانَ السعي واجباً، فكذا هاهنا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْكَافِرُ مُخَاطَبًا بِالْعِبَادَةِ وَشَرْطُ الْإِتْيَانِ بِهَا الْإِتْيَانُ بِالْإِيمَانِ أَوَّلًا ثُمَّ الْإِتْيَانُ بِالْعِبَادَةِ بَعْدَ ذَلِكَ. بَقِيَ لَهُمْ: الْأَمْرُ بِتَحْصِيلِ الْمَعْرِفَةِ مُحَالٌ، قُلْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مُسْتَقْصَاةٌ فِي الأصول والذي نقول هاهنا إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ وَإِنْ تَمَّ فِي كُلِّ مَا يَتَوَقَّفُ الْعِلْمُ يَكُونُ اللَّهُ آمِرًا عَلَى الْعِلْمِ بِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَجْرِي فِيمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الصِّفَاتِ. فَلِمَ لَا يَجُوزُ وُرُودُ الْأَمْرِ بِذَلِكَ؟

İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Zekât emrinin nisap miktarı mala sahip olma şartına bağlı olması gibi, ibadet emri de marifetin (Allah'ı tanımanın) hasıl olması şartına bağlıdır. Bunlar marifetlerin zaruri olduğunu söyleyenlerdir. Bunu söylemeyenler ise bu ayeti marifetlerin zaruri olmadığına delil getirerek şöyle demişlerdir: İbadet emri mevcuttur ve ibadet ancak marifetle mümkündür; bir şeyi emretmek ise onun zaruri gereklerini de emretmektir. Nitekim abdest ancak suyun hazır edilmesiyle sahih olduğunda suyun hazır edilmesi vacip olur; dehrînin (materyalistin) Peygamberi tasdik etmesi ancak Allah Teâlâ'yı tanımayı öne almasıyla sahih olduğundan bu vacip olmuştur; abdestsiz kimsenin namazı ancak önce abdest almasıyla sahih olduğundan bu vacip olmuştur; emaneti kabul eden kimsenin emaneti iade etmesi ancak ona doğru yönelip gitmesiyle mümkün olduğundan bu gidiş vacip olmuştur. Aynı şekilde burada da kâfirin ibadetle muhatap olması sahihtir ve bunu yerine getirmenin şartı, önce imanı yerine getirmek, sonra da bundan sonra ibadeti yerine getirmektir. Onların «Marifeti elde etmeyi emretmek muhaldir» şeklindeki sözleri geriye kalmaktadır. Biz deriz ki: Bu mesele usulde etraflıca incelenmiştir; burada söyleyeceğimiz ise şudur: Bu söz, Allah'ın emredici olduğunu bilmenin kendisine bağlı olduğu her hususta geçerli olsa bile, bunun dışındaki sıfatlar hakkında geçerli değildir. O halde bununla emrin varit olması niçin caiz olmasın?

سَلَّمْنَا ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أن يقال هذا الأمر يتناول الْمُؤْمِنِينَ؟ قَوْلُهُ لِأَنَّهُ يَصِيرُ ذَلِكَ أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ، قُلْنَا لَمَّا تَعَذَّرَ ذَلِكَ فَنَحْمِلُهُ إِمَّا عَلَى الْأَمْرِ بِالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْعِبَادَةِ أَوْ عَلَى الْأَمْرِ بِالِازْدِيَادِ مِنْهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى الْعِبَادَةِ عِبَادَةٌ، فَصَحَّ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: «اعْبُدُوا» بِالزِّيَادَةِ فِي الْعِبَادَةِ. الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَالَ مُنْكِرُو التَّكْلِيفِ: لَا يَجُوزُ وُرُودُ الْأَمْرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّكْلِيفِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّكْلِيفَ إِمَّا أَنْ يَتَوَجَّهَ عَلَى الْعَبْدِ حَالَ اسْتِوَاءِ دَوَاعِيهِ إِلَى الْفِعْلِ أَوِ التَّرْكِ أَوْ حَالَ رُجْحَانِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ فِي حَالِ الِاسْتِوَاءِ يَمْتَنِعُ حُصُولُ التَّرْجِيحِ لِأَنَّ الِاسْتِوَاءَ يُنَاقِضُ التَّرْجِيحَ فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ وَالتَّكْلِيفُ بِالْفِعْلِ حَالَ اسْتِوَاءِ الدَّاعِيِينَ تَكْلِيفٌ بِمَا لَا يُطَاقُ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَالرَّاجِحُ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، لِأَنَّ الْمَرْجُوحَ حَالَ مَا كَانَ مُسَاوِيًا لِلرَّاجِحِ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَإِلَّا فَقَدْ/ وَقَعَ الْمُمْكِنُ لَا عَنْ مُرَجِّحٍ، وَإِذَا كَانَ حَالُ الِاسْتِوَاءِ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ فَبِأَنْ يَصِيرَ حَالَ الْمَرْجُوحِيَّةِ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ أَوْلَى وَإِذَا كَانَ الْمَرْجُوحُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ كَانَ الرَّاجِحُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا خُرُوجَ عَنِ النَّقِيضَيْنِ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالتَّكْلِيفُ إِنْ وَقَعَ بِالرَّاجِحِ كَانَ التَّكْلِيفُ تَكْلِيفًا بِإِيجَادِ مَا يَجِبُ وُقُوعُهُ، وَإِنْ وَقَعَ بِالْمَرْجُوحِ كَانَ التَّكْلِيفُ تَكْلِيفًا بِمَا يَمْتَنِعُ وُقُوعُهُ، وَكِلَاهُمَا تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الَّذِي وَرَدَ بِهِ التَّكْلِيفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ فِي الْأَزَلِ وُقُوعَهُ، أَوْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقَعُ أَوْ لَمْ يَعْلَمْ لَا هَذَا وَلَا ذَاكَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ مُمْتَنِعَ الْعَدَمِ فَلَا فَائِدَةَ فِي وُرُودِ الْأَمْرِ بِهِ، وَإِنْ عُلِمَ لَا وُقُوعُهُ كَانَ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ وَاجِبَ الْعَدَمِ، فَكَانَ الْأَمْرُ بِإِيقَاعِهِ أَمْرًا بِإِيقَاعِ الْمُمْتَنِعِ وَإِنْ لَمْ يُعْلَمْ لَا هَذَا وَلَا ذَاكَ كَانَ ذَلِكَ قَوْلًا بِالْجَهْلِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ مُحَالٌ، وَلِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَتَمَيَّزُ الْمُطِيعُ عَنِ الْعَاصِي، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِي الطَّاعَةِ فَائِدَةٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ وُرُودَ الْأَمْرِ بِالتَّكَالِيفِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِفَائِدَةٍ أَوْ لَا لِفَائِدَةٍ، فَإِنْ كَانَ لِفَائِدَةٍ فَهِيَ إِمَّا عَائِدَةٌ إِلَى

Bunu kabul ettik; peki bu emrin müminleri kapsadığının söylenmesi niçin caiz olmasın? Onların «Çünkü bu tahsil-i hâsıl emri olur ki muhaldir» sözüne karşılık deriz ki: Bu imkânsız olunca, biz o emri ya ibadete devam etme emrine ya da ibadeti artırma emrine hamlederiz. Bilinmektedir ki ibadete yapılan ilave de ibadettir; dolayısıyla {اعْبُدُوا} “kulluk ediniz” kavlinin ibadette artış yapmakla tefsir edilmesi sahih olmuştur. BEŞİNCİ İNCELEME: Teklifi inkâr edenler dediler ki: Allah Teâlâ'dan teklif emrinin varit olması [birtakım] yönlerden ötürü caiz değildir: Birincisi: Teklif, kula ya fiili işleme ve terk etme saiklerinin eşit olduğu halde ya da ikisinden birinin diğerine racih (ağır bastığı) olduğu halde yönelir. Şayet birincisi ise bu muhaldir; zira eşitlik halinde bir tarafın ağır basması imkânsızdır, çünkü eşitlik tercihe zıttır ve ikisini birleştirmek muhaldir. İki saikin eşit olduğu halde fiille mükellef kılmak güç yetirilemeyen bir şeyle tekliftir. Şayet ikincisi ise bu takdirde racih olanın vuku bulması zorunludur; çünkü mercuh (ağır basmayan) olan, racih olana eşit olduğu anda vuku bulması imkânsız olandı, aksi takdirde / mümkün olan bir şey müreccihsiz (tercih edici bir sebep olmaksızın) vuku bulmuş olurdu. Eşitlik halinde vuku bulması imkânsız olunca, mercuhluk halinde vuku bulmasının imkânsız olması evleviyetle geçerlidir. Mercuh olanın vuku bulması imkânsız olunca, iki zıttan (nakîzân) kurtuluş olmaması zaruretiyle racih olanın vuku bulması vacip olur. Bu sabit olunca, teklif şayet racih olanla vaki olursa bu teklif vuku bulması zorunlu olanı var etme teklifi olur; şayet mercuh olanla vaki olursa bu teklif vuku bulması imkânsız olanla teklif olur ki her ikisi de teklif-i mâ lâ yutâktır. İkincisi: Kendisiyle teklifin varit olduğu şeyi Allah ezelde ya vuku bulacağını bilmiştir, ya vuku bulmayacağını bilmiştir, yahut da ne bunu ne onu bilmemiştir. Şayet birincisi ise vuku bulması vacip, ademi (yokluğu) imkânsız olur; dolayısıyla onunla emrin varit olmasında bir fayda yoktur. Şayet vuku bulmayacağı bilinmişse vuku bulması imkânsız, ademi vacip olur; o takdirde onu yapma emri imkânsız olanı yapma emri olur. Şayet ne bunu ne onu bilmemişse bu Allah Teâlâ hakkında cehalet isnadı olur ki bu muhaldir. Ayrıca durumun böyle olduğu takdirde itaatkâr olan isyankâr olandan ayırt edilemez ve bu durumda itaatte bir fayda olmaz. Üçüncüsü: Tekliflerle emrin varit olması ya bir fayda içindir ya da bir fayda için değildir. Şayet bir fayda içinse bu fayda ya

الْمَعْبُودِ أَوْ إِلَى الْعَابِدِ أَمَّا إِلَى الْمَعْبُودِ فَمُحَالٌ لِأَنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَالْكَامِلُ لِذَاتِهِ لَا يَكُونُ كَامِلًا بِغَيْرِهِ، وَلِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْإِلَهَ الْعَالِيَ عَلَى الدَّهْرِ وَالزَّمَانِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِرُكُوعِ الْعَبْدِ وَسُجُودِهِ، وَأَمَّا إِلَى الْعَابِدِ فَمُحَالٌ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْفَوَائِدِ مَحْصُورَةٌ فِي حُصُولِ اللَّذَّةِ وَدَفْعِ الْأَلَمِ، وَهُوَ ﷾ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِ كُلِّ ذَلِكَ لِلْعَبْدِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ تَوَسُّطِ هَذِهِ الْمَشَاقِّ فَيَكُونُ تَوَسُّطُهَا عَبَثًا، وَالْعَبَثُ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الْحَكِيمِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُوجِدٍ لِأَفْعَالِهِ لِأَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِتَفَاصِيلِهَا وَمَنْ لَا يَعْلَمُ تَفَاصِيلَ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ مُوجِدًا لَهُ وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ فَإِنَّ أَمْرَهُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ حَالَ مَا خَلَقَهُ فِيهِ فَقَدْ أَمَرَهُ بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، وَإِنْ أَمَرَهُ بِهِ حَالَ مَا لَمْ يَخْلُقْهُ فِيهِ فَقَدْ أَمَرَهُ بِالْمُحَالِ وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّكْلِيفِ إِنَّمَا هُوَ تَطْهِيرُ الْقَلْبِ عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ ظَوَاهِرُ الْقُرْآنِ فَلَوْ قَدَّرْنَا إِنْسَانًا مُشْتَغِلَ الْقَلْبِ دَائِمًا بِاللَّهِ تَعَالَى وَبِحَيْثُ لَوِ اشْتَغَلَ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الظَّاهِرَةِ لَصَارَ ذَلِكَ عَائِقًا لَهُ عَنِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَسْقُطَ عَنْهُ هَذِهِ التَّكَالِيفُ الظَّاهِرَةُ، فَإِنَّ الْفُقَهَاءَ وَالْقِيَاسِيِّينَ قَالُوا إِذَا لَاحَ الْمَقْصُودُ وَالْحِكْمَةُ فِي التَّكَالِيفِ وَجَبَ اتِّبَاعُ الْأَحْكَامِ الْمَعْقُولَةِ لَا اتِّبَاعُ الظواهر.

mabuda döner yahut abide döner. Mabuda dönmesine gelince bu muhaldir; çünkü O zatı gereği kâmildir, zatı gereği kâmil olan ise başkasıyla kâmil olmaz. Ayrıca biz zorunlu olarak biliriz ki zamandan ve mekândan yüce olan İlah'ın, kulun rükûundan ve secdesinden faydalanması imkânsızdır. Abide dönmesine gelince bu da muhaldir; çünkü bütün faydalar lezzetin hasıl olması ve elemin defedilmesinde toplanmıştır. O celle celâluhû ise bu meşakkatlerin vasıtası olmaksızın bütün bunları kula doğrudan bahşetmeye kādirdir; dolayısıyla araya bunların girmesi abes olur, abes ise Hakîm olan [Allah] hakkında caiz değildir. Dördüncüsü: Kul kendi fiillerinin mucidi (yaratıcısı) değildir; çünkü onların tafsilatını bilmemektedir, bir şeyin tafsilatını bilmeyen ise onun mucidi olamaz. Kul kendi fiillerinin mucidi olmayınca, o fiili onda yarattığı halde ona emretmişse ona tahsil-i hâsılı emretmiş olur; şayet o fiili onda yaratmadığı halde emretmişse ona muhali emretmiş olur ki bunların hepsi batıldır. Beşincisi: Kur'an'ın zahirlerinin delalet ettiği üzere tekliften maksat ancak kalbin temizlenmesidir. Şayet kalbi daima Allah Teâlâ ile meşgul olan ve bu zahirî fiillerle meşgul olduğu takdirde bu meşguliyet kendisi için Allah Teâlâ'nın marifetine dalmaktan alıkoyucu bir engel haline gelecek bir insan varsaysak, bu zahirî tekliflerin ondan düşmesi gerekirdi. Nitekim fukaha ve kıyas ehli: «Tekliflerde maksat ve hikmet belirdiği zaman zahirlere değil, akılla kavranan hükümlere uymak vacip olur» demişlerdir.

والجواب: عن الشبه الثلاثة الأول مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الشُّبَهِ أَوْجَبُوا بِمَا ذَكَرُوهُ اعْتِقَادَ عَدَمِ التَّكَالِيفِ فَهَذَا تَكْلِيفٌ يَنْفِي التَّكْلِيفَ وَأَنَّهُ مُتَنَاقِضٌ. الثَّانِي: أَنَّ عِنْدَنَا يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كُلُّ شَيْءٍ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ أَوْ غَيْرَهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَالِقٌ مَالِكٌ، وَالْمَالِكُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ. الْبَحْثُ السَّادِسُ:

İlk üç şüpheye cevap iki yöndendir: Birincisi: Bu şüphe sahipleri zikrettikleri şeylerle tekliflerin bulunmadığına inanmayı zorunlu kılmışlardır; oysa bu, teklifi nefyeden bir tekliftir ve çelişkilidir. İkincisi: Bizim nezdimizde, ister güç yetirilemeyen teklif olsun ister başkası olsun, Allah Teâlâ'dan her şey güzeldir (hüsündür); çünkü O Teâlâ yaratıcıdır, mülk sahibidir ve mülk sahibine fiilinde itiraz edilemez. ALTINCI İNCELEME:

قَالُوا: الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ وَإِنْ كَانَ عَامًّا لِكُلِّ النَّاسِ لَكِنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَفْهَمُ كَالصَّبِيِّ وَالْمَجْنُونِ وَالْغَافِلِ وَالنَّاسِي، وَفِي حَقِّ مَنْ لَا يَقْدِرُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] .

Dediler ki: İbadet emri bütün insanlar için genel olsa da çocuk, mecnun, gafil ve unutan gibi anlamayan kimseler hakkında; ayrıca Allah Teâlâ'nın: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara 286] kavlinden dolayı güç yetiremeyen kimseler hakkında tahsis edilmiştir.

وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي حَقِّ الْعَبِيدِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ طَاعَةَ مَوَالِيهِمْ، وَاشْتِغَالُهُمْ بِطَاعَةِ الْمَوَالِي يَمْنَعُهُمْ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْعِبَادَةِ، وَالْأَمْرُ الدَّالُّ عَلَى وُجُوبِ طَاعَةِ الْمَوْلَى/ أَخَصُّ مِنَ الْأَمْرِ الدَّالِّ عَلَى وُجُوبِ الْعِبَادَةِ وَالْخَاصُّ يُقَدَّمُ عَلَى الْعَامِّ وَالْكَلَامُ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.

Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Bu emir köleler hakkında tahsis edilmiştir; zira Allah Teâlâ onlara efendilerine itaati vacip kılmıştır ve onların efendilerine itaatle meşgul olmaları kendilerini ibadetle meşgul olmaktan alıkoyar. Efendiye itaatin vücubuna delalet eden emir / ibadetin vücubuna delalet eden emirden daha hastır (özeldir); has olan ise âmm (genel) olana takdim edilir. Bu manadaki kelam fıkıh usulünde zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ وُجُودِ الْعِبَادَةِ مَا بَيَّنَهُ مِنْ خَلْقِهِ لَنَا وَالْإِنْعَامِ عَلَيْنَا.

YEDİNCİ MESELE: Kadı şöyle demiştir: Ayet, ibadetin vücub sebebinin, O'nun bizi yaratması ve bize nimet vermesi şeklinde açıkladığı husus olduğuna delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَحْتَجُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَسْتَحِقُّ بِفِعْلِهِ الثَّوَابَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ خَلْقُهُ إِيَّانَا وَإِنْعَامُهُ عَلَيْنَا سَبَبًا لِوُجُوبِ الْعِبَادَةِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ اشْتِغَالُنَا بِالْعِبَادَةِ أَدَاءً لِلْوَاجِبِ، وَالْإِنْسَانُ لَا يَسْتَحِقُّ بِأَدَاءِ الْوَاجِبِ شَيْئًا فَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ الْعَبْدُ عَلَى الْعِبَادَةِ ثَوَابًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَمَّا قَوْلُهُ: رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bizim ashabımız bu ayeti, kulun kendi fiiliyle sevaba hak kazanamayacağına delil getirirler. Çünkü O'nun bizi yaratması ve bize nimet vermesi ibadetin vücub sebebi olunca, bu durumda bizim ibadetle meşgul olmamız bir vacibin edası olur; insan ise vacibi eda etmekle bir şeye hak kazanmaz. Dolayısıyla kulun ibadeti karşılığında Allah Teâlâ üzerinde bir sevaba hak kazanamayacağı vacip olmuştur. O'nun: {رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınasınız” kavline gelince, bunda [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَمَرَ بِعِبَادَةِ الرَّبِّ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَهُوَ خَلْقُ الْمُكَلَّفِينَ وَخَلْقُ مَنْ قَبْلَهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَطَعَنَ قَوْمٌ مِنَ الْحَشْوِيَّةِ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَقَالُوا الِاشْتِغَالُ بِهَذَا الْعِلْمِ بِدْعَةٌ وَلَنَا في إثبات مذهبنا وجوه نقلية وعقلية وهاهنا ثَلَاثُ مَقَامَاتٍ: الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ فَضْلِ هَذَا الْعِلْمِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ شَرَفَ الْعِلْمِ بِشَرَفِ الْمَعْلُومِ فَمَهْمَا كَانَ الْمَعْلُومُ أَشْرَفَ كَانَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ بِهِ أَشْرَفَ فَلَمَّا كَانَ أَشْرَفَ الْمَعْلُومَاتِ ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتُهُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ الْمُتَعَلِّقُ بِهِ أَشْرَفَ الْعُلُومِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعِلْمَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ دِينِيًّا أَوْ غَيْرَ دِينِيٍّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْعِلْمَ الدِّينِيَّ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِ الدِّينِيِّ، وَأَمَّا الْعِلْمُ الدِّينِيُّ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ عِلْمَ الْأُصُولِ، أَوْ مَا عَدَاهُ، أَمَّا مَا عَدَاهُ فَإِنَّهُ تَتَوَقَّفُ صِحَّتُهُ عَلَى عِلْمِ الْأُصُولِ، لِأَنَّ الْمُفَسِّرَ إِنَّمَا يَبْحَثُ عَنْ مَعَانِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ فَرْعٌ عَلَى وُجُودِ

BİRİNCİ MESELE: Bil ki O Sübhânehu, Rabbe ibadeti emredince, peşinden Sanatkâr'ın (Sâni') varlığına delalet eden şeyi zikretti ki bu da mükelleflerin yaratılması ve onlardan öncekilerin yaratılmasıdır. Bu da Allah Teâlâ'yı bilmenin akıl yürütme (nazar) ve istidlalden başka bir yolu olmadığına delalet eder. Haşviyye'den bir topluluk bu yönteme dil uzatarak «Bu ilimle meşgul olmak bidattir» dediler. Bizim mezhebimizi ispat hususunda ise naklî ve aklî delillerimiz vardır ve burada üç makam bulunmaktadır: BİRİNCİ MAKAM: Bu ilmin faziletinin beyanı hakkındadır ve bu birkaç yöndendir: Birincisi: İlmin şerefi bilinenin (malumun) şerefi iledir; malum ne kadar şerefli olursa onunla hasıl olan ilim de o kadar şerefli olur. Malumların en şereflisi Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları olduğuna göre, O'na taalluk eden ilmin de ilimlerin en şereflisi olması vaciptir. İkincisi: İlim ya dinîdir ya da dinî değildir; dinî ilmin dinî olmayandan daha şerefli olduğunda şüphe yoktur. Dinî ilim ise ya usul ilmidir (kelamdır) ya da onun dışındakilerdir. Onun dışındakilere gelince, bunların sıhhati usul ilmine bağlıdır; zira müfessir ancak Allah Teâlâ'nın kelamının manalarını araştırır ki bu da Muhtar ve Mütekellim olan Sâni'in varlığına

الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ الْمُتَكَلِّمِ، وَأَمَّا الْمُحَدِّثُ فَإِنَّمَا يَبْحَثُ عَنْ كَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَذَلِكَ فَرْعٌ عَلَى ثُبُوتِ نُبُوَّتِهِ ﷺ، وَالْفَقِيهُ إِنَّمَا يَبْحَثُ عَنْ أَحْكَامِ اللَّهِ، وَذَلِكَ فَرْعٌ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْعُلُومَ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى عِلْمِ الْأُصُولِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ عِلْمَ الْأُصُولِ غَنِيٌّ عَنْهَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ الْأُصُولِ أَشْرَفَ الْعُلُومِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ شَرَفَ الشَّيْءِ قَدْ يَظْهَرُ بِوَاسِطَةِ خَسَاسَةِ ضِدِّهِ، فَكُلَّمَا كَانَ ضِدُّهُ أَخَسَّ كَانَ هُوَ أَشْرَفَ وَضِدُّ عِلْمِ الْأُصُولِ هُوَ الْكُفْرُ وَالْبِدْعَةُ، وَهُمَا مِنْ أَخَسِّ الْأَشْيَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ الْأُصُولِ أَشْرَفَ الْأَشْيَاءِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ شَرَفَ الشَّيْءِ قَدْ يَكُونُ بِشَرَفِ مَوْضُوعِهِ وَقَدْ يَكُونُ لِأَجْلِ شِدَّةِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَقَدْ يَكُونُ لِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِ، وَعِلْمُ الْأُصُولِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْكُلِّ وَذَلِكَ لِأَنَّ عِلْمَ الْهَيْئَةِ أَشْرَفُ مِنْ عِلْمِ الطِّبِّ نَظَرًا إِلَى أَنَّ مَوْضُوعَ عِلْمِ الْهَيْئَةِ أَشْرَفُ مِنْ مَوْضُوعِ عِلْمِ الطِّبِّ، وَإِنْ كَانَ الطِّبُّ أَشْرَفَ مِنْهُ نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى الطِّبِّ أَكْثَرُ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى الْهَيْئَةِ، وَعِلْمُ الْحِسَابِ أَشْرَفُ مِنْهُمَا نَظَرًا إِلَى أَنَّ بَرَاهِينَ عِلْمِ الْحِسَابِ أَقْوَى. أَمَّا عِلْمُ الْأُصُولِ فَالْمَطْلُوبُ مِنْهُ مَعْرِفَةُ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَمَعْرِفَةُ أَقْسَامِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْمَعْدُومَاتِ وَالْمَوْجُودَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ أَشْرَفَ الْأُمُورِ، وَأَمَّا الْحَاجَةُ إِلَيْهِ فَشَدِيدَةٌ لِأَنَّ الْحَاجَةَ إِمَّا فِي الدِّينِ أَوْ فِي الدُّنْيَا، أَمَّا فِي الدِّينِ فَشَدِيدَةٌ لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ اسْتَوْجَبَ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ وَالْتَحَقَ بِالْمَلَائِكَةِ، وَمَنْ جَهِلَهَا/ اسْتَوْجَبَ الْعِقَابَ الْعَظِيمَ وَالْتَحَقَ بِالشَّيَاطِينِ. وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّ مَصَالِحَ الْعَالَمِ إِنَّمَا تَنْتَظِمُ عِنْدَ الْإِيمَانِ بِالصَّانِعِ وَالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْإِيمَانُ لَوَقَعَ الْهَرَجُ وَالْمَرَجُ فِي الْعَالَمِ، وَأَمَّا قُوَّةُ الْبَرَاهِينِ فَبَرَاهِينُ هَذَا الْعِلْمِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُرَكَّبَةً مِنْ مُقَدِّمَاتٍ يَقِينِيَّةٍ تَرْكِيبًا يَقِينِيًّا وَهَذَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي الْقُوَّةِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ مُشْتَمِلٌ عَلَى جَمِيعِ جِهَاتِ الشَّرَفِ وَالْفَضْلِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ الْعُلُومِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ النَّسْخُ وَلَا التَّغْيِيرُ، وَلَا يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأُمَمِ وَالنَّوَاحِي بِخِلَافِ سَائِرِ الْعُلُومِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ الْعُلُومِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى مَطَالِبِ هَذَا الْعِلْمِ وَبَرَاهِينِهَا أَشْرَفُ مِنَ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْمَطَالِبِ الْفِقْهِيَّةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ جَاءَ فِي فَضِيلَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وآمَنَ الرَّسُولُ [البقرة: ٢٨٥] وآية الكرسي ما لم يجيء مثله في فضيلة قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ [البقرة: ٢٢٢] وقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ أَفْضَلُ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ أَقَلُّ مِنْ سِتِّمِائَةِ آيَةٍ، وَأَمَّا الْبَوَاقِي فَفِي بَيَانِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالرَّدِّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَأَصْنَافِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَمَّا الْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي الْقَصَصِ فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا مَعْرِفَةُ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ عَلَى مَا قَالَ: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسُفَ: ١١١] فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ أَفْضَلُ، وَنُشِيرُ إِلَى مَعَاقِدِ الدَّلَائِلِ: أَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ فَالْقُرْآنُ مملوء منه.

dayanan bir fer'dir (daldır). Muhaddis ise ancak Allah Resulü'nün ﷺ kelamını araştırır ki bu da onun ﷺ nübüvvetinin sübutuna dayanan bir fer'dir. Fakih ise ancak Allah'ın hükümlerini araştırır ki bu da tevhid ve nübüvvete dayanan bir fer'dir. Böylece bu ilimlerin usul ilmine muhtaç olduğu sabit olmuştur; usul ilminin ise bunlardan müstağni olduğu açıktır, dolayısıyla usul ilminin ilimlerin en şereflisi olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Bir şeyin şerefi bazen zıddının düşüklüğü vasıtasıyla belirir; zıddı ne kadar düşük olursa kendisi o kadar şerefli olur. Usul ilminin zıddı ise küfür ve bidattir ki bu ikisi şeylerin en düşüğündendir. O halde usul ilminin şeylerin en şereflisi olması vacip olmuştur. Dördüncüsü: Bir şeyin şerefi bazen konusunun şerefinden, bazen ona olan ihtiyacın şiddetinden, bazen de bürhanlarının gücünden ileri gelir; usul ilmi ise bunların tamamını kendisinde toplamıştır. Şöyle ki: Astronomi (hey'et) ilmi, konusunun tıp ilminin konusundan daha şerefli olması bakımından tıptan daha şereflidir; gerçi tıbba olan ihtiyacın astronomiye olan ihtiyaçtan fazla olması bakımından tıp ondan daha şereflidir; hesap (matematik) ilmi ise bürhanlarının daha güçlü olması bakımından ikisinden de daha şereflidir. Usul ilmine gelince; ondan talep edilen şey Allah Teâlâ'nın zatını, sıfatlarını, fiillerini bilmek ve madumlar ile mevcutlardan malumatın kısımlarını bilmektir; bunun ise işlerin en şereflisi olduğunda şüphe yoktur. Ona olan ihtiyaca gelince bu pek şiddetlidir; çünkü ihtiyaç ya dindedir ya da dünyadadır. Dindeki ihtiyaca gelince bu çok şiddetlidir; zira bu şeyleri bilen kimse büyük bir sevabı hak eder ve meleklere iltihak eder, bunları bilmeyen ise / büyük bir azabı hak eder ve şeytanlara iltihak eder. Dünyadaki ihtiyaca gelince; çünkü âlemin düzeni ancak Sâni'e, ba'se (yeniden dirilmeye) ve haşre iman ile intizam bulur; zira bu iman hasıl olmasaydı âlemde hercümerç vaki olurdu. Bürhanlarının gücüne gelince; bu ilmin bürhanlarının kesin öncüllerden kesin bir tertiple oluşturulması vaciptir ki bu da güçte son noktadır. Böylece bu ilmin şeref ve faziletin bütün yönlerini ihtiva ettiği sabit oldu, dolayısıyla ilimlerin en şereflisi olması vacip oldu. Beşincisi: Bu ilme nesh ve tağyir (değişme) girmez; diğer ilimlerin aksine ümmetlerin ve bölgelerin değişmesiyle de farklılaşmaz. Dolayısıyla ilimlerin en şereflisi olması vacip olmuştur. Altıncısı: Bu ilmin meselelerini ve bürhanlarını ihtiva eden ayetler, fıkhî meseleleri ihtiva eden ayetlerden daha şereflidir; nitekim {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} “De ki: O Allah tektir” [İhlâs 1], {آمَنَ الرَّسُولُ} “Peygamber iman etti” [Bakara 285] ve Âyetü'l-Kürsî'nin fazileti hakkında gelen rivayetlerin benzeri, O'nun: {وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ} “Sana kadınların ay halini sorarlar” [Bakara 222] kavli ile {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ} “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman” [Bakara 282] kavlinin fazileti hakkında gelmemiştir. Bu da mezkûr ilmin daha faziletli olduğuna delalet eder. Yedincisi: Şer'î hükümler hakkında varit olan ayetler altı yüz ayetten daha azdır; geriye kalanlar ise tevhidin, nübüvvetin beyanı ve putperestler ile müşrik sınıflarına reddiye hakkındadır. Kıssalar hakkında varit olan ayetlerden maksat ise Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ} “Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Yûsuf 111] buyurduğu üzere O'nun hikmetini ve kudretini bilmektir. Bu da bu ilmin daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. Delillerin odak noktalarına işaret edelim: Sâni'in varlığına delalet eden şeye gelince, Kur'an bununla doludur.

أولها: ما ذكر هاهنا مِنَ الدَّلَائِلِ الْخَمْسَةِ وَهِيَ خَلْقُ الْمُكَلَّفِينَ وَخَلْقُ مَنْ قَبْلَهُمْ، وَخَلْقُ السَّمَاءِ وَخَلْقُ الْأَرْضِ، وَخَلْقُ الثَّمَرَاتِ مِنَ الْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَكُلُّ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ عَجَائِبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ ذَلِكَ، وَأَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الصِّفَاتِ. أَمَّا الْعِلْمُ فَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥، ٦] وَهَذَا هُوَ عَيْنُ دَلِيلِ الْمُتَكَلِّمِينَ فَإِنَّهُمْ يَسْتَدِلُّونَ بِأَحْكَامِ الْأَفْعَالِ وَإِتْقَانِهَا عَلَى عِلْمِ الصانع، وهاهنا اسْتَدَلَّ الصَّانِعُ سُبْحَانَهُ بِتَصْوِيرِ الصُّوَرِ فِي الْأَرْحَامِ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِالْأَشْيَاءِ، وَقَالَ: أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [الْمُلْكِ: ١٤] وَهُوَ عَيْنُ تِلْكَ الدَّلَالَةِ وَقَالَ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مُخْبِرٌ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ فَتَقَعُ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ الْخَبَرِ، فَلَوْلَا كَوْنُهُ

Bunların ilki: Burada zikredilen beş delildir; onlar da mükelleflerin yaratılması, onlardan öncekilerin yaratılması, göğün yaratılması, yerin yaratılması ve gökten yere indirilen sudan meyvelerin yaratılmasıdır. Kur'an'da semavat ve arzın harikalarına dair varit olan her şeyden maksat da budur. Sıfatlara delalet eden şeye gelince: İlime gelince, O'nun: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ} “Şüphesiz ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” kavlidir; sonra bunu: {هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ} “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur” [Âl-i İmrân 5-6] kavliyle devam ettirmiştir. Bu da kelamcıların delilinin ta kendisidir; zira onlar fiillerin sağlamlığından ve incelikli yapılışından Sâni'in ilmine istidlal ederler. Burada da Yüce Sâni', rahimlerdeki suretleri şekillendirmesinden O'nun eşyayı bildiğine delil getirmiştir. O: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Yaratan bilmez mi? O, latiftir, her şeyden haberdardır” [Mülk 14] buyurmuştur ki bu da mezkûr delaletin ta kendisidir. O: {وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [En'âm 59] buyurmuştur ki bu da O Teâlâ'nın bütün malumatı bildiğine bir tenbihtir. Zira O Teâlâ gayblardan haber vermekte ve o şeyler bu habere uygun olarak vuku bulmaktadır; şayet O

عَالِمًا بِالْمُغَيَّبَاتِ وَإِلَّا لَمَا وَقَعَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا صِفَةُ الْقُدْرَةِ فَكُلُّ مَا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مِنْ حُدُوثِ الثِّمَارِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْحَيَوَانَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ مَعَ اسْتِوَاءِ الْكُلِّ فِي الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعِ فَذَاكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ قَادِرًا مُخْتَارًا لَا مُوجَبًا بِالذَّاتِ، وَأَمَّا التَّنْزِيهُ فَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ، وَلَا فِي مَكَانٍ قَوْلُهُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِنَّ الْمُرَكَّبَ مُفْتَقِرٌ إِلَى أَجْزَائِهِ وَالْمُحْتَاجَ مُحْدَثٌ، وَإِذَا كَانَ أَحَدًا وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونُ جِسْمًا وَإِذَا لَمْ يَكُنْ جِسْمًا لَمْ يَكُنْ فِي الْمَكَانِ، وَأَمَّا التَّوْحِيدُ فَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] قَوْلُهُ: إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٤٢] وَقَوْلُهُ: وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] وَأَمَّا النُّبُوَّةُ فالذي يدل عليها قوله هاهنا: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] وَأَمَّا الْمَعَادُ فَقَوْلُهُ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ [يس: ٧٩] وَأَنْتَ لَوْ فَتَّشْتَ عِلْمَ/ الْكَلَامِ لَمْ تَجِدْ فِيهِ إِلَّا تَقْرِيرَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَالذَّبَّ عَنْهَا وَدَفْعَ الْمَطَاعِنِ وَالشُّبُهَاتِ الْقَادِحَةِ فِيهَا، أَفَتَرَى أَنَّ عِلْمَ الْكَلَامِ يُذَمُّ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ أَوْ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى دَفْعِ الْمَطَاعِنِ وَالْقَوَادِحِ عَنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ مَا أَرَى أَنَّ عَاقِلًا مُسْلِمًا يَقُولُ ذَلِكَ ويرضى به. وثامنها: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى الِاسْتِدْلَالَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ عَنِ الْمَلَائِكَةِ وَأَكْثَرِ الْأَنْبِيَاءِ أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَلِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَةِ: ٣٠] كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ خَلْقَ مِثْلِ هَذَا الشَّيْءِ قَبِيحٌ، وَالْحَكِيمُ لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ، فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَالْمُرَادُ إِنِّي لَمَّا كُنْتُ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ كُنْتُ قَدْ عَلِمْتُ فِي خَلْقِهِمْ وَتَكْوِينِهِمْ حِكْمَةً لَا تَعْلَمُونَهَا أَنْتُمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُنَاظَرَةُ، وَأَمَّا مُنَاظَرَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ إِبْلِيسَ فَهِيَ أَيْضًا ظَاهِرَةٌ وَأَمَّا الْأَنْبِيَاءُ ﵈ فَأَوَّلُهُمْ آدَمُ ﵇ وَقَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى حُجَّتَهُ عَلَى فَضْلِهِ بِأَنْ أَظْهَرَ عِلْمَهُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَذَلِكَ مَحْضُ الِاسْتِدْلَالِ، وَأَمَّا نُوحٌ ﵇ فَقَدْ حَكَى اللَّهُ تعالى عن الكفار قولهم: يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا [هُودٍ: ٣٢] وَمَعْلُومٌ أَنَّ تِلْكَ الْمُجَادَلَةَ مَا كَانَتْ فِي تَفَاصِيلِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ بَلْ كَانَتْ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، فَالْمُجَادَلَةُ فِي نُصْرَةِ الْحَقِّ فِي هَذَا الْعِلْمِ هِيَ حِرْفَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَمَّا إِبْرَاهِيمُ ﵇ فَالِاسْتِقْصَاءُ فِي شَرْحِ أَحْوَالِهِ فِي هَذَا الْبَابِ يَطُولُ وَلَهُ مَقَامَاتٌ: أَحَدُهَا:

gaybları bilen olmasaydı bunlar böyle vuku bulmazdı. Kudret sıfatına gelince; O Sübhânehu'nun dört tabiatta eşit oldukları halde muhtelif meyvelerin ve muhtelif hayvanların meydana gelişine dair zikrettiği her şey, O Sübhânehu'nun bizzat mucip (zorunlu fail) değil, kādir ve muhtar olduğuna delalet eder. Tenzih sıfatına gelince; O'nun cisim olmadığına ve mekânda bulunmadığına delalet eden delil: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} “De ki: O Allah tektir” [İhlâs 1] kavlidir. Zira mürekkep olan parçalarına muhtaçtır, muhtaç olan ise muhdestir (sonradan olmadır); O ehad (tek) olunca cisim olmaması vacip olur, cisim olmayınca da mekânda bulunmaz. Tevhide gelince, buna delalet eden delil O'nun şu kavilleridir: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ 22], {إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا} “O takdirde Arş'ın sahibine elbette bir yol ararlardı” [İsrâ 42] ve {وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ} “Ve elbette biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı” [Mü'minûn 91]. Nübüvvete gelince; buna delalet eden delil buradaki şu kavlidir: {وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin” [Bakara 23]. Meada (ahirete) gelince, O'nun şu kavlidir: {قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ} “De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir” [Yâsîn 79]. Sen kelam / ilmini araştıracak olsan, onda ancak bu delillerin takririni, onların savunulmasını ve onları zedeleyen ta'nları ve şüpheleri defetmeyi bulursun. Kelam ilminin Allah'ın zikrettiği bu delilleri ihtiva etmesinden veya bu delillerden ta'nları ve kusurları defetmeyi içermesinden dolayı yerileceğini mi sanırsın? Aklı başında hiçbir Müslümanın bunu söyleyeceğini ve buna razı olacağını sanmıyorum. Sekizincisi: Allah Teâlâ bu delillerle istidlal etmeyi meleklerden ve peygamberlerin çoğundan nakletmiştir. Meleklere gelince; çünkü onlar: {أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” [Bakara 30] dediklerinde murat şuydu: Böyle bir şeyin yaratılması çirkindir, Hakîm olan ise çirkin iş yapmaz. Allah Teâlâ da onlara: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [Bakara 30] kavliyle cevap verdi. Murat şudur: Ben bütün malumatı bildiğime göre, onların yaratılmasında ve var edilmesinde sizin bilmediğiniz bir hikmeti bilmekteyim. Şüphe yok ki bu bir münazaradır. Allah Teâlâ'nın İblis ile olan münazarası da açıktır. Peygamberlere aleyhimüsselâm gelince; onların ilki Âdem'dir aleyhisselâm. Allah Teâlâ onun ilmini meleklere izhar etmekle onun faziletine dair hüccetini ortaya koymuştur ki bu da sırf istidlaldir. Nûh'a aleyhisselâm gelince; Allah Teâlâ kâfirlerin şu sözünü hikaye etmiştir: {يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا} “Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle mücadeleyi pek çok uzattın” [Hûd 32]. Bilinmektedir ki o mücadele şer'î hükümlerin teferruatında değil, tevhid ve nübüvvet hususundaydı. Dolayısıyla bu ilimde hakkı savunmak için mücadele etmek peygamberlerin mesleğidir. İbrâhim'e aleyhisselâm gelince; bu babda onun durumlarının şerhini etraflıca ele almak uzar gider ve onun birtakım makamları vardır: Birincisi:

مَعَ نَفْسِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] وَهَذَا هُوَ طَرِيقَةُ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِتَغَيُّرِهَا عَلَى حُدُوثِهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَهُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ [الْأَنْعَامِ: ٨٣] وَثَانِيهَا: حَالُهُ مع أبيه وهو قوله: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

Kendi nefsiyle olanıdır ki o da şu kavlidir: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} “Gece onu bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O batınca da: 'Ben batanları sevmem' dedi” [En'âm 76]. Bu da kelamcıların onların değişmesinden sonradan yaratılmışlıklarına (hudûsuna) istidlal etme yöntemidir. Sonra Allah Teâlâ onu bundan dolayı överek: {وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ} “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir” [En'âm 83] buyurmuştur. İkincisi: Babasıyla olan durumudur ki o da şu kavlidir: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً} “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?”

[مَرْيَمَ: ٤٢] وَثَالِثُهَا: حَالُهُ مَعَ قَوْمِهِ تَارَةً بِالْقَوْلِ وَأُخْرَى بِالْفِعْلِ، أَمَّا بِالْقَوْلِ فَقَوْلُهُ: مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٢] وَأَمَّا بِالْفِعْلِ فَقَوْلُهُ:

[Meryem 42]. Üçüncüsü: Kavmiyle olan durumudur; bu bazen sözle, bazen de fiille olmuştur. Söze gelince, şu kavlidir: {مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ} “Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?” [Enbiyâ 52]. Fiile gelince, şu kavlidir:

فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٨] . وَرَابِعُهَا: حَالُهُ مَعَ مَلِكِ زَمَانِهِ فِي قَوْلِهِ:

{فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “Sonunda onları parça parça etti; ancak belki ona dönerler diye içlerinden büyüğünü bıraktı” [Enbiyâ 58]. Dördüncüsü: Zamanının hükümdarıyla olan durumudur ki şu kavlindedir:

رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] إِلَى آخِرِهِ وَكُلُّ مَنْ سَلِمَتْ فِطْرَتُهُ عَلِمَ أَنَّ عِلْمَ الْكَلَامِ لَيْسَ إِلَّا تَقْرِيرَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَدَفْعَ الْأَسْئِلَةِ وَالْمُعَارَضَاتِ عَنْهَا، فَهَذَا كُلُّهُ بَحْثُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي الْمَبْدَأِ، وَأَمَّا بَحْثُهُ فِي الْمَعَادِ فَقَالَ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَةِ: ٢٦] إِلَى آخِرِهِ وَأَمَّا مُوسَى ﵇ فَانْظُرْ إِلَى مُنَاظَرَتِهِ مَعَ فِرْعَوْنَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، أَمَّا التَّوْحِيدُ فَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا يُعَوِّلُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ عَلَى دَلَائِلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى في سوطه طه: قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طَه: ٤٩، ٥٠] وَهَذَا هُوَ الدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] وَقَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ

{رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ} “'Benim Rabbim diriltir ve öldürür' deyince, o: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi” [Bakara 258] ayetinin sonuna kadardır. Fıtratı selim olan herkes bilir ki kelam ilmi bu delillerin takririnden ve onlara yöneltilen sorular ile itirazları defetmekten ibarettir. İşte bütün bunlar İbrâhim'in aleyhisselâm mebde (başlangıç/yaratılış) hakkındaki incelemesidir. Mead (ahiret) hakkındaki incelemesine gelince; o: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى} “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” [Bakara 260] ayetinin sonuna kadar demiştir. Mûsâ'ya aleyhisselâm gelince; onun tevhid ve nübüvvet hususunda Firavun ile olan münazarasına bak! Tevhide gelince; bil ki Mûsâ aleyhisselâm çoğu meselede ancak İbrâhim'in aleyhisselâm delillerine dayanmaktadır. Zira Allah Teâlâ Tâhâ Suresi'nde şöyle nakletmiştir: {قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى} “[Firavun]: 'Sizin Rabbiniz kimdir ey Mûsâ?' dedi. [Mûsâ]: 'Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir' dedi” [Tâhâ 49-50]. Bu da İbrâhim'in aleyhisselâm: {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [Şuarâ 78] kavlinde zikrettiği delilin ta kendisidir. Şuarâ Suresi'nde de: {رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ

الْأَوَّلِينَ

الْأَوَّلِينَ} “[ve] önceki [atalarınızın]”

[الشُّعَرَاءِ: ٢٦] وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَلَمَّا لَمْ يَكْتَفِ فِرْعَوْنُ بِذَلِكَ وَطَالَبَهُ بِشَيْءٍ آخَرَ قَالَ مُوسَى: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الشُّعَرَاءِ: ٢٨] وهذا هو الذي قال إبراهيم ﵇ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [البقرة: ٢٥٨] فَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ حِرْفَةُ هَؤُلَاءِ الْمَعْصُومِينَ وَأَنَّهُمْ كَمَا اسْتَفَادُوهَا مِنْ عُقُولِهِمْ فَقَدْ تَوَارَثُوهَا مِنْ أَسْلَافِهِمُ الطَّاهِرِينَ، وَأَمَّا اسْتِدْلَالُ مُوسَى عَلَى النُّبُوَّةِ/ بِالْمُعْجِزَةِ فَفِي قَوْلِهِ: أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ [الشعراء: ٣٠] وَهَذَا هُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵊ فَاشْتِغَالُهُ بِالدَّلَائِلِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يُحْتَاجَ فِيهِ إِلَى التَّطْوِيلِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنْهُ وَلَقَدْ كَانَ ﵇ مُبْتَلًى بِجَمِيعِ فِرَقِ الْكُفَّارِ فَالْأَوَّلُ: الدَّهْرِيَّةُ الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ: وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٤] وَاللَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ قَوْلَهُمْ بِأَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ. وَالثَّانِي: الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ قَوْلَهُمْ بِحُدُوثِ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ وَأَصْنَافِ الْحَيَوَانَاتِ مَعَ اشْتِرَاكِ الْكُلِّ فِي الطَّبَائِعِ وَتَأْثِيرَاتِ الْأَفْلَاكِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْقَادِرِ. وَالثَّالِثُ: الَّذِينَ أَثْبَتُوا شَرِيكًا مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ الشَّرِيكُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عُلْوِيًّا أَوْ سُفْلِيًّا، أَمَّا الشَّرِيكُ الْعُلْوِيُّ فَمِثْلُ مَنْ جَعَلَ الْكَوَاكِبَ مُؤَثِّرَةً فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَهُ بِدَلِيلِ الْخَلِيلِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ وَأَمَّا الشَّرِيكُ السُّفْلِيُّ فَالنَّصَارَى قَالُوا بِإِلَاهِيَّةِ الْمَسِيحِ وَعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ قَالُوا: بِإِلَاهِيَّةِ الْأَوْثَانِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَكْثَرَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ. الرَّابِعُ: الَّذِينَ طَعَنُوا فِي النُّبُوَّةِ وَهُمْ فَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ طَعَنُوا فِي أَصْلِ النُّبُوَّةِ وَهُمُ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] . وَالثَّانِي: الَّذِينَ سَلَّمُوا أَصْلَ النُّبُوَّةِ وَطَعَنُوا فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنَ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّ طَعْنَهُمْ مِنْ وُجُوهٍ تَارَةً بِالطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ فَأَجَابَ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَتَارَةً بِالْتِمَاسِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ كَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] وَتَارَةً بِأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ نَزَلَ نَجْمًا نَجْمًا وَذَلِكَ يُوجِبُ تَطَرُّقَ التُّهْمَةِ إِلَيْهِ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفُرْقَانِ: ٣٢] .

“Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” [Şuarâ 26] demiştir. Bu da İbrâhim'in «Benim Rabbim diriltir ve öldürür» sözünün aynısıdır. Firavun bununla yetinmeyip ondan başka bir şey talep edince Mûsâ: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “O, doğunun ve batının Rabbidir” [Şuarâ 28] demiştir. Bu da İbrâhim'in aleyhisselâm: {فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ} “Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!” [Bakara 258] dediği şeydir. Bu durum sana gösterir ki bu delillere sarılmak bu masumların mesleğidir; onlar bunu akıllarından istifade ettikleri gibi tertemiz seleflerinden de tevarüs etmişlerdir. Mûsâ'nın mucize ile nübüvvete / istidlal etmesine gelince, bu O'nun: {أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ} “Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?” [Şuarâ 30] kavlindedir; bu da doğruluğa mucize ile istidlal etmektir. Muhammed'e aleyhisselâm gelince; onun tevhid, nübüvvet ve mead delilleriyle meşgul olması, uzatmaya ihtiyaç duyulmayacak kadar açıktır; zira Kur'an bununla doludur. O aleyhisselâm kâfirlerin bütün fırkalarıyla imtihan olunmuştu: Birincisi: {وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ} “Bizi ancak zaman yok eder” [Câsiye 24] diyen Dehriyyelerdir; Allah Teâlâ onların sözünü çeşitli delillerle iptal etmiştir. İkincisi: Kādir ve Muhtar [olan Allah'ı] inkâr edenlerdir; Allah Teâlâ onların sözünü tabiatların ve feleklerin tesirlerinin müşterek olmasına rağmen nebat türlerinin ve hayvan çeşitlerinin sonradan yaratılmasıyla iptal etmiştir ki bu da Kādir'in varlığına delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'ya ortak koşanlardır; o ortak da ya ulvîdir ya da süflîdir. Ulvî ortağa gelince; bu âlemde yıldızları müessir kılanlar gibidir; Allah Teâlâ ise bunu Halîl'in {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ} “Gece onu bürüyünce...” kavlindeki deliliyle iptal etmiştir. Süflî ortağa gelince; Hristiyanlar Mesih'in ilah olduğunu, putperestler de putların ilah olduğunu söylemişlerdir; Allah Teâlâ onların sözünün fesadına dair pek çok delil getirmiştir. Dördüncüsü: Nübüvvete ta'n edenlerdir ve onlar da iki fırkadır: Birincisi: Nübüvvetin aslına ta'n edenlerdir ki bunlar Allah'ın kendilerinden: {أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا} “Allah bir insanı mı peygamber gönderdi?” [İsrâ 94] dediklerini hikaye ettiği kimselerdir. İkincisi: Nübüvvetin aslını kabul edip Muhammed'in ﷺ nübüvvetine ta'n edenlerdir ki onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır; Kur'an onlara yapılan reddiyelerle doludur. Sonra onların bu ta'nları çeşitli yönlerdendir: Bazen Kur'an'a ta'n etmek suretiyledir ki Allah buna: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği misal vermekten çekinmez” [Bakara 26] kavliyle cevap vermiştir. Bazen de: {وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً} “Dediler ki: Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayız” [İsrâ 90] kavlinde olduğu gibi başka mucizeler istemek suretiyledir. Bazen de bu Kur'an'ın parça parça inmesi ve bunun töhmete yol açması iddiasıyladır ki Allah Teâlâ buna: {كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ} “Senin kalbini onunla pekiştirmek için böyledir” [Furkān 32] kavliyle cevap vermiştir.

الْخَامِسُ: الَّذِينَ نَازَعُوا فِي الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ وَعَلَى إِبْطَالِ قَوْلِ الْمُنْكِرِينَ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الدَّلَائِلِ. السَّادِسُ: الَّذِينَ طَعَنُوا فِي التَّكْلِيفِ تَارَةً بِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَتَارَةً بِأَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْجَبْرُ، وَأَنَّهُ يُنَافِي صِحَّةَ التَّكْلِيفِ، وَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِأَنَّهُ لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] وَإِنَّمَا اكْتَفَيْنَا فِي هَذَا الْمَقَامِ بِهَذِهِ الْإِشَارَاتِ الْمُخْتَصَرَةِ لِأَنَّ الِاسْتِقْصَاءَ فِيهَا مَذْكُورٌ فِي جُمْلَةِ هَذَا الْكِتَابِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْحِرْفَةَ هِيَ حِرْفَةُ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ عَلِمْنَا أَنَّ الطَّاعِنَ فِيهَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَافِرًا أَوْ جَاهِلًا. الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ تَحْصِيلَ هَذَا الْعِلْمِ مِنَ الْوَاجِبَاتِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَعْقُولُ وَالْمَنْقُولُ. أَمَّا الْمَعْقُولُ: فَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ تَقْلِيدُ الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ تَقْلِيدِ الْبَاقِي، فَإِمَّا أَنْ يَجُوزَ تَقْلِيدُ الْكُلِّ فَيَلْزَمُنَا تَقْلِيدُ الْكُفَّارِ، وَإِمَّا أَنْ يُوجَبَ تَقْلِيدُ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَصِيرَ الرَّجُلُ مُكَلَّفًا بِتَقْلِيدِ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لَهُ سَبِيلٌ إِلَى أَنَّهُ لِمَ قَلَّدَ أَحَدَهُمَا دُونَ الْآخَرِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَجُوزَ التَّقْلِيدُ أَصْلًا وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَإِذَا بَطَلَ التَّقْلِيدُ لَمْ يَبْقَ إِلَّا هَذِهِ الطَّرِيقَةُ النَّظَرِيَّةُ. وَأَمَّا الْمَنْقُولُ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَاتُ وَالْأَخْبَارُ أَمَّا الْآيَاتُ. فَأَحَدُهَا: قَوْلُهُ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ بِالْحِكْمَةِ أَيْ بِالْبُرْهَانِ وَالْحُجَّةِ، فَكَانَتِ الدَّعْوَةُ/ بِالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَأْمُورًا بِهَا، وَقَوْلُهُ: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُجَادَلَةَ فِي فُرُوعِ

Beşincisi: Haşr ve neşr hususunda çekişenlerdir; Allah Teâlâ bunun sıhhatine ve münkirlerin sözünü iptal etmeye dair pek çok delil çeşidi zikretmiştir. Altıncısı: Teklife bazen onda hiçbir fayda bulunmadığı iddiasıyla ta'n edenlerdir; Allah buna: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها} “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendinizedir” [İsrâ 7] kavliyle cevap vermiştir. Bazen de hakkın cebr olduğu ve bunun teklifin sıhhatine mani olduğu iddiasıyladır; Allah Teâlâ da buna: {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekilirler” [Enbiyâ 23] kavliyle cevap vermiştir. Biz bu makamda bu muhtasar işaretlerle yetindik; çünkü bunların etraflıca incelenmesi bu kitabın bütününde zikredilmektedir. Bu mesleğin bütün peygamberlerin ve resullerin mesleği olduğu sabit olunca bildik ki buna dil uzatan kimse ya kâfirdir ya da cahildir. İKİNCİ MAKAM: Bu ilmi elde etmenin vaciplerden olduğunun beyanı hakkındadır; buna akıl ve nakil delalet eder. Akla gelince: Bazısını taklit etmek diğerini taklit etmekten daha evla değildir; o halde ya herkesi taklit etmek caiz olacaktır ki bu durumda kâfirleri de taklit etmemiz gerekecektir; yahut bir kısmını taklit edip diğer kısmını taklit etmemek vacip olacaktır ki bu durumda kişi birini diğerine niçin tercih edip taklit ettiğine dair bir yolu olmaksızın bir kısmını taklit etmekle mükellef hale gelecektir; yahut da taklit asla caiz olmayacaktır ki matlup olan da budur. Taklit batıl olunca geriye sadece bu nazarî (akıl yürütme) yol kalır. Nakle gelince, ayetler ve haberler buna delalet eder. Ayetlere gelince: Birincisi: O'nun: {ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl 125] kavlidir. Şüphe yok ki O'nun «hikmetle» kavlinden murat bürhan ve delil iledir; dolayısıyla delil ve bürhan ile / Allah Teâlâ'ya davet etmek emredilmiştir. O'nun: {وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “onlarla en güzel şekilde mücadele et” kavlinden murat ise şeriatın füruatında

الشَّرْعِ لِأَنَّ مَنْ أَنْكَرَ نُبُوَّتَهُ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْخَوْضِ مَعَهُ فِي تَفَارِيعِ الشَّرْعِ، وَمَنْ أَثْبَتَ نُبُوَّتَهُ فَإِنَّهُ لَا يُخَالِفُهُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْجِدَالَ كَانَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، فَكَانَ الْجِدَالُ فِيهِ مَأْمُورًا بِهِ ثُمَّ إِنَّا مَأْمُورُونَ بِاتِّبَاعِهِ ﵇ لِقَوْلِهِ:

mücadele etmek değildir; zira onun nübüvvetini inkâr eden kimseyle şeriatın teferruatına dalmanın bir faydası yoktur, onun nübüvvetini kabul eden kimse ise zaten ona muhalefet etmez. Böylece bildik ki bu mücadele tevhid ve nübüvvet hususundadır; o halde bu hususta mücadele etmek emredilmiştir. Sonra biz O'nun:

فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَلِقَوْلِهِ: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الْأَحْزَابِ: ٢١] فَوَجَبَ كَوْنُنَا مَأْمُورِينَ بِذَلِكَ الْجِدَالِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْحَجِّ: ٣، ٨ لُقْمَانَ: ٢٠] ذَمُّ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُجَادِلَ بِالْعِلْمِ لَا يَكُونُ مَذْمُومًا بَلْ يَكُونُ مَمْدُوحًا وَأَيْضًا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَنْ نُوحٍ فِي قوله: يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا [هُودٍ: ٣٢] وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالنَّظَرِ فَقَالَ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ [النِّسَاءِ: ٨٢] ، أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الْغَاشِيَةِ: ١٧] ، سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] ، أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْدِ: ٤١] ، قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [يُونُسَ: ١٠١] ، أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ التَّفَكُّرَ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ فَقَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ [الزُّمَرِ: ٢١] ، إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣] ، إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى [طه: ٥٤، ١٢٨] وأٌضاً ذَمَّ الْمُعْرِضِينَ فَقَالَ: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ [يُوسُفَ: ١٠٥] ، لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَخَامِسُهَا:

{فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “Bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân 31] kavli ve {لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} “Andolsun ki Allah'ın Resulünde sizin için güzel bir örnek vardır” [Ahzâb 21] kavli gereğince ona aleyhisselâm uymakla emrolunduk; dolayısıyla bizim de o mücadele ile emrolunmuş olmamız vacip olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “İnsanlardan kimi de bir ilme dayanmaksızın Allah hakkında mücadele eder” [Hac 3, 8; Lokmân 20] kavlidir. İlimsizce Allah hakkında mücadele eden kimseyi yermiştir; bu da ilimle mücadele edenin yerilmiş değil, bilakis övülmüş olmasını gerektirir. Ayrıca Allah Teâlâ bunu Nûh'tan naklen: {يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا} “Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle mücadeleyi pek çok uzattın” [Hûd 32] kavlinde zikretmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ nazar ve tefekkürü emrederek şöyle buyurmuştur: {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ} “Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” [Nisâ 82], {أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ} “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” [Gāşiye 17], {سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ} “Ayetlerimizi onlara hem afakta (dış dünyada) hem de kendi nefislerinde göstereceğiz” [Fussilet 53], {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها} “Görmediler mi ki Biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” [Ra'd 41], {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bakın!” [Yûnus 101], {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin hükümranlığına bakmadılar mı?” [A'râf 185]. Dördüncüsü: Allah Teâlâ tefekkürü övgü makamında zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ} “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Zümer 21], {إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ} “Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır” [Âl-i İmrân 13], {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى} “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için deliller vardır” [Tâhâ 54, 128]. Ayrıca yüz çevirenleri yererek şöyle buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu delillerden yüz çevirip geçerler” [Yûsuf 105], {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها} “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar” [A'râf 179]. Beşincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ التَّقْلِيدَ، فَقَالَ حِكَايَةً عن الكفار إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزُّخْرُفِ: ٢٣] وَقَالَ: بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [لُقْمَانَ: ٢١] وَقَالَ: بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٤] وَقَالَ: إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها [الْفُرْقَانِ: ٤٢] وَقَالَ عَنْ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [مريم: ٤٦] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَالتَّفَكُّرِ وَذَمِّ التَّقْلِيدِ فَمَنْ دَعَا إِلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، كَانَ عَلَى وَفْقِ الْقُرْآنِ وَدِينِ الْأَنْبِيَاءِ وَمَنْ دَعَا إِلَى التَّقْلِيدِ كَانَ عَلَى خِلَافِ الْقُرْآنِ وَعَلَى وِفَاقِ دِينِ الْكُفَّارِ. وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَفِيهَا كَثْرَةٌ، وَلْنَذْكُرْ مِنْهَا وُجُوهًا:

O Teâlâ taklidi yermiştir; nitekim kâfirlerden naklen: {إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” [Zuhruf 23] buyurmuş; {بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا} “Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” [Lokmân 21] buyurmuş; {بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ} “Hayır, biz babalarımızı böyle yapar bulduk” [Şuarâ 74] buyurmuş; {إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها} “Eğer ilahlarımız üzerinde sabretmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı” [Furkān 42] buyurmuş ve İbrâhim'in aleyhisselâm babasından naklen: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!” [Meryem 46] buyurmuştur. Bütün bunlar nazar, istidlal ve tefekkürün vacip olduğuna ve taklidin yerildiğine delalet eder. O halde kim nazara ve istidlale davet ederse Kur'an'a ve peygamberlerin dinine uygun davranmış olur; kim de taklide davet ederse Kur'an'a muhalif ve kâfirlerin dinine muvafık hareket etmiş olur. Haberlere (hadislere) gelince, bunlar pek çoktur; bunlardan [birtakım] vecihleri zikredelim:

أَحَدُهَا: مَا

Birincisi:

رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي وَضَعَتْ غُلَامًا أَسْوَدَ فَقَالَ لَهُ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ، فَقَالَ: نَعَمْ قَالَ: فَمَا أَلْوَانُهَا قَالَ حُمْرٌ قَالَ: فَهَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَأَنَّى ذَلِكَ، قَالَ: عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ نَزَعَهُ عِرْقٌ قَالَ: وَهَذَا عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ»

Zührî'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Benî Fezâre'den bir adam Nebî'ye ﷺ gelip «Karımdan siyah bir çocuk doğdu» dedi. [Nebî] ona «Senin develerin var mı?» diye sordu. Adam «Evet» dedi. «Renkleri nasıldır?» buyurdu. «Kırmızıdır» dedi. «Aralarında boz renkli olanı var mı?» buyurdu. «Evet» dedi. «Peki bu nereden oldu?» buyurunca, adam «Belki bir damara (soyuna) çekmiştir» dedi. [Bunun üzerine Nebî ﷺ]: «Bu [çocuğun] da bir damara çekmiş olması muhtemeldir» buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ التَّمَسُّكُ بِالْإِلْزَامِ وَالْقِيَاسِ. وَثَانِيهَا:

Bil ki bu, ilzam (karşı tarafı ikna/bağlama) ve kıyasa sarılmanın ta kendisidir. İkincisi:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵊: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُكَذِّبَنِي، وَشَتَمَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَشْتُمَنِي. أَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ: لَنْ يُعِيدَنِي كَمَا بَدَأَنِي، وَلَيْسَ أَوَّلُ خَلْقِهِ بِأَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ إِعَادَتِهِ، وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا وَأَنَا اللَّهُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ لَمْ أَلِدْ وَلَمْ أُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لِي كُفُوًا أَحَدٌ»

Ebû Hureyre'den rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: O aleyhisselâm buyurdu ki: «Allah Teâlâ buyurdu ki: Âdemoğlu Beni yalanladı, halbuki Beni yalanlamak onun hakkı değildi. Âdemoğlu Bana sövdü, halbuki Bana sövmek onun hakkı değildi. Beni yalanlamasına gelince; onun 'Beni ilk başta yarattığı gibi tekrar diriltemez' demesidir; halbuki onu ilk defa yaratmak Bana onu tekrar yaratmaktan daha kolay değildir. Bana sövmesine gelince; onun 'Allah çocuk edindi' demesidir; halbuki Ben Ehad'ım, Samed'im, doğurmadım, doğrulmadım ve hiçbir şey Bana denk olmadı.'»

فَانْظُرْ كَيْفَ احْتَجَّ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَفِي الْمَقَامِ الثَّانِي احْتَجَّ بِالْأَحَدِيَّةِ عَلَى نَفْيِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْوَالِدِيَّةِ وَالْمَوْلُودِيَّةِ. وَثَالِثُهَا:

Bakınız, Allah Teâlâ birinci makamda baştan yaratmaya kādir oluşuyla tekrar yaratmaya kādir oluşuna nasıl delil getirdi; ikinci makamda ise cisim olmayı, baba ve evlat olmayı nefyetmeye Ehadiyet (birlik) ile nasıl delil getirdi. Üçüncüsü:

رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَمَنْ/ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ» فَقَالَتْ عَائِشَةُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَكْرَهُ الْمَوْتَ فَذَاكَ كَرَاهَتُنَا لِقَاءَ اللَّهِ؟ فَقَالَ ﵇:» لَا وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ فَأَحَبَّ اللَّهَ لِقَاءَهُ، وَالْكَافِرَ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ فَكَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ

Ubâde b. es-Sâmit'in rivayet ettiğidir; o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever. Kim de / Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz.» Bunun üzerine Âişe: «Ey Allah'ın Resulü! Biz ölümü hoş karşılamayız; bizim Allah'a kavuşmayı hoş karşılamamamız bu mudur?» deyince, o aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Hayır, lâkin mümin Allah'a kavuşmayı sevdi, Allah da ona kavuşmayı sevdi; kâfir ise Allah'a kavuşmaktan hoşlanmadı, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmadı.»

وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ وَالْفِكْرَ فِي الدَّلَائِلِ مَأْمُورٌ بِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْخَصْمِ مَقَامَاتٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ النَّظَرَ لَا يُفِيدُ الْعِلْمَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ النَّظَرَ الْمُفِيدَ لِلْعِلْمِ غَيْرُ مَقْدُورٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَيْهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ مَا أَمَرَ بِهِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ بِدْعَةٌ.

Bütün bunlar deliller üzerinde akıl yürütmenin ve tefekkür etmenin emredildiğine delalet eder. Bil ki hasmın [öne sürdüğü] birtakım makamlar vardır: Birincisi: Nazarın ilim ifade etmediğidir. İkincisi: İlim ifade eden nazarın [insanın] gücü dahilinde olmadığıdır. Üçüncüsü: Ona girişmenin caiz olmadığıdır. Dördüncüsü: Resulün bunu emretmediğidir. Beşincisi: Bunun bidat olduğudur.

أما المقام الأول [أن النظر لا يفيد العلم] : فَاحْتَجَّ الْخَصْمُ عَلَيْهِ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّا إِذَا تَفَكَّرْنَا وَحَصَلَ لَنَا عَقِيبَ فِكْرِنَا اعْتِقَادٌ فَعَلِمْنَا بِكَوْنِ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ عِلْمًا، إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَرُورِيًّا أَوْ نَظَرِيًّا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَأَمَّلَ فِي اعْتِقَادِهِ فِي كَوْنِ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ عِلْمًا، وَفِي اعْتِقَادِهِ فِي أَنَّ الْوَاحِدَ نِصْفُ الِاثْنَيْنِ، وَأَنَّ الشَّمْسَ مُضِيئَةٌ وَالنَّارَ مُحْرِقَةٌ وَجَدَ الْأَوَّلَ أَضْعَفَ مِنَ الثَّانِي، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَطَرُّقَ الضَّعْفِ إِلَى الْأَوَّلِ وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي ذَلِكَ الْفِكْرِ الثَّانِي كَالْكَلَامِ فِي الْأَوَّلِ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّا رَأَيْنَا عَالَمًا مِنَ النَّاسِ قَدْ تَفَكَّرُوا وَاجْتَهَدُوا وَحَصَلَ لَهُمْ عَقِيبَ فِكْرِهِمُ اعْتِقَادٌ، وَكَانُوا جَازِمِينَ بِأَنَّهُ عِلْمٌ ثُمَّ ظَهَرَ لَهُمْ أَوْ لِغَيْرِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ جَهْلًا فَرَجَعُوا عَنْهُ وَتَرَكُوهُ وَإِذَا شَاهَدْنَا ذَلِكَ فِي الْوَقْتِ الْأَوَّلِ جَازَ أَنْ يَكُونَ الِاعْتِقَادُ الْحَاصِلُ ثَانِيًا كَذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ لَا يُمْكِنُ الْجَزْمُ بِصِحَّةِ شَيْءٍ مِنَ الْعَقَائِدِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنَ الْفِكْرِ وَالنَّظَرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَطْلُوبَ إِنْ كَانَ مَشْعُورًا بِهِ اسْتَحَالَ طَلَبُهُ، لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَشْعُورٍ بِهِ كَانَ الذِّهْنُ غَافِلًا عَنْهُ، وَالْمَغْفُولُ عَنْهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَوَجَّهَ الطلب إليه. ورابعها: أن العلم يكون النَّظَرِ مُفِيدًا لِلْعِلْمِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَرُورِيًّا أَوْ نَظَرِيًّا فَإِنْ كَانَ ضَرُورِيًّا وَجَبَ اشْتِرَاكُ الْعُقَلَاءِ فِيهِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ. وَإِنْ كَانَ نَظَرِيًّا لَزِمَ إِثْبَاتُ جِنْسِ الشَّيْءِ بِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ النِّزَاعَ لَمَّا وَقَعَ فِي الْمَاهِيَّةِ كَانَ وَاقِعًا فِي ذَلِكَ الْفَرْدِ أَيْضًا فَيَلْزَمُ إِثْبَاتُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ من حيث إنه وسيلة إلى الْإِثْبَاتِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا قَبْلُ. وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَطْلُوبٌ يَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ مَعْلُومًا قَبْلُ، فَيَلْزَمُ اجْتِمَاعُ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُقَدَّمَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تُنْتِجُ بَلِ الْمُنْتِجُ مَجْمُوعُ الْمُقَدَّمَتَيْنِ، لَكِنَّ حُضُورَ الْمُقَدَّمَتَيْنِ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي الذِّهْنِ مُحَالٌ لِأَنَّا جَرَّبْنَا أَنْفُسَنَا فَوَجَدْنَا أَنَّا مَتَى وَجَّهْنَا الْخَاطِرَ نَحْوَ مَعْلُومٍ اسْتَحَالَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَوْجِيهُهُ نَحْوَ مَعْلُومٍ آخَرَ، وَرُبَّمَا سَلَّمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ النَّظَرَ فِي الْجُمْلَةِ يُفِيدُ الْعِلْمَ لَكِنَّهُ يَقُولُ النَّظَرُ في الإلاهيات لَا يُفِيدُ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِلَهِ غَيْرُ مُتَصَوَّرَةٍ وَإِذَا لَمْ تَكُنِ الْحَقِيقَةُ مُتَصَوَّرَةً اسْتَحَالَ التَّصْدِيقُ لَا بِثُبُوتِهِ وَلَا بثبوته صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ. بَيَانُ الْأَوَّلِ أَنَّ الْمَعْلُومَ عِنْدَ الْبَشَرِ كَوْنُ وَاجِبِ الْوُجُودِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، وَكَوْنُهُ مَوْصُوفًا بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ. أَمَّا الْوُجُوبُ وَالتَّنْزِيهُ فَهُوَ قَيْدٌ سَلْبِيٌّ وَلَيْسَتْ حَقِيقَتُهُ نَفْسَ هَذَا السَّلْبِ. فَلَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ بِهَذَا السَّلْبِ عِلْمًا بِحَقِيقَتِهِ، وَأَمَّا الْمَوْصُوفِيَّةُ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ انْتِسَابِ ذَاتِهِ إِلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ وَلَيْسَتْ ذَاتُهُ نَفْسَ هَذَا الِانْتِسَابِ فَالْعِلْمُ بِهَذَا الِانْتِسَابِ لَيْسَ/ عِلْمًا بِذَاتِهِ. بَيَانُ الثَّانِي: أَنَّ التَّصْدِيقَ مَوْقُوفٌ عَلَى التَّصَوُّرِ، فَإِذَا فُقِدَ التَّصَوُّرُ امْتَنَعَ التَّصْدِيقُ، وَلَا يُقَالُ ذَاتُهُ تَعَالَى وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُتَصَوَّرَةً بِحَسَبِ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ الَّتِي لَهُ لَكِنَّهَا مُتَصَوَّرَةٌ بِحَسَبِ لَوَازِمِهَا، أَعْنِي أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ شَيْءٌ مَا، يَلْزَمُهُ الْوُجُوبُ وَالتَّنْزِيهُ وَالدَّوَامُ فَيُحْكَمُ عَلَى هَذَا الْمُتَصَوَّرِ، قُلْنَا هَذِهِ الْأُمُورُ الْمَعْلُومَةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا نَفْسُ الذَّاتِ وَهُوَ مُحَالٌ أَوْ أُمُورٌ خَارِجَةٌ عَنِ الذَّاتِ فَلَمَّا لَمْ نَعْلَمِ الذَّاتَ لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَعْلَمَ كَوْنَهَا مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَإِنْ كَانَ التَّصَوُّرُ الَّذِي هُوَ شَرْطُ إِسْنَادِ هَذِهِ الصِّفَاتِ إِلَى ذَاتِهِ هُوَ أَيْضًا تَصَوُّرٌ بِحَسَبِ صِفَاتٍ أُخَرَ، فحينئذٍ يَكُونُ الْكَلَامُ فِيهِ كَمَا فِي الْأَوَّلِ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ أَظْهَرَ الْأَشْيَاءِ عِنْدَنَا ذَاتُنَا وَحَقِيقَتُنَا الَّتِي إِلَيْهَا نُشِيرُ بِقَوْلِنَا أَنَا ثُمَّ الناس تحيروا في ماهية المشار إليه يقول أَنَا، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هُوَ هَذَا الْبِنْيَةُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هُوَ الْمِزَاجُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بَعْضُ الْأَجْزَاءِ الدَّاخِلَةِ فِي هَذِهِ الْبِنْيَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ شَيْءٌ لَا دَاخِلَ هَذَا الْبَدَنِ وَلَا خَارِجَهُ، فَإِذَا كَانَ الْحَالُ فِي أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ كَذَلِكَ فَمَا ظَنُّكَ بِأَبْعَدِ الْأَشْيَاءِ مُنَاسَبَةً عَنَّا وَعَنْ أَحْوَالِنَا.

Birinci Makama [Nazarın ilim ifade etmediğine] gelince: Hasım buna dair birtakım hususlarla delil getirdi: Birincisi: Biz tefekkür ettiğimizde ve tefekkürümüzün akabinde bizde bir itikat hasıl olduğunda, bu itikadın ilim olduğunu bilmemiz ya zaruridir ya da nazarîdir. Birincisi batıldır; çünkü insan bu itikadın ilim olduğuna dair itikadı ile birin ikinin yarısı olduğuna, güneşin aydınlatıcı ve ateşin yakıcı olduğuna dair itikadını düşündüğünde birincisini ikincisinden daha zayıf bulur ki bu da birincisine zayıflığın girdiğine delalet eder. İkincisi de batıldır; çünkü bu ikinci fikir hakkındaki kelam birinci hakkındaki kelam gibidir, bu durumda teselsül gerekir ki bu da muhaldir. İkincisi: Biz insanlardan pek çok kimsenin tefekkür ettiğini, içtihatta bulunduğunu ve tefekkürlerinin akabinde bir itikada ulaştıklarını, bunun bir ilim olduğuna kesin olarak inandıklarını, sonra kendilerine veya başkalarına bunun bir cehalet olduğunun zahir olduğunu, böylece ondan dönüp onu terk ettiklerini gördük. Bunu ilk vakitte müşahede ettiğimize göre, ikinci olarak hasıl olan itikadın da böyle olması caizdir. Bu yolla fikir ve nazardan elde edilen itikatlardan hiçbirinin sıhhatine kesin olarak hükmetmek mümkün olmaz. Üçüncüsü: Matlup (aranan şey) şayet zihinde hissediliyorsa onu aramak muhaldir; çünkü tahsil-i hâsıl muhaldir. Şayet zihinde hissedilmiyorsa zihin ondan gafildir ve gafil olunan şeye talebin yönelmesi muhaldir. Dördüncüsü: Nazarın ilim ifade ettiğini bilmek ya zaruridir ya da nazarîdir; şayet zaruri olsaydı akıl sahiplerinin bunda ortak olması gerekirdi, oysa böyle değildir. Şayet nazarî olsaydı bir şeyin cinsini onun fertlerinden bir ferdiyle ispat etmek gerekirdi ki bu muhaldir. Çünkü ihtilaf mahiyet hakkında vaki olunca o fert hakkında da vaki olmuş olur; bu durumda bir şeyi kendisiyle ispat etmek gerekir ki bu muhaldir. Zira o, ispata vasıta olması bakımından önceden bilinmiş olmalıdır; matlup olması bakımından ise önceden bilinmemiş olmalıdır. Böylece nefiy ve ispatın birleşmesi gerekir ki bu muhaldir. Beşincisi: Tek öncül netice vermez; bilakis neticeyi veren iki öncülün mecmuudur. Fakat iki öncülün zihinde birden hazır bulunması muhaldir; zira biz nefsimizi tecrübe ettik ve gördük ki zihni bir maluma yönelttiğimiz anda onu başka bir maluma yöneltmek imkânsızdır. Muhtemelen onlardan bazıları nazarın genel olarak ilim ifade ettiğini kabul eder, fakat ilahiyat konularında nazarın ilim ifade etmeyeceğini söyler. Buna da iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: İlahın hakikati tasavvur edilemez; hakikat tasavvur edilmeyince ne O'nun sübutuna ne de sıfatlarından bir sıfatın sübutuna تصديق (tasdik) mümkündür. Birincisinin açıklaması: İnsan nezdinde malum olan, Vacibü'l-Vücud'un mekândan ve yönden münezzeh olması, ilim ve kudretle mevsuf olmasıdır. Vücub ve tenzih ise selbî (olumsuzlayıcı) bir kayıttır ve O'nun hakikati bu selbin kendisi değildir; dolayısıyla bu selbi bilmek O'nun hakikatini bilmek değildir. İlim ve kudretle mevsuf oluşa gelince, bu da zatının bu sıfatlara intisabından ibarettir; zatı ise bu intisabın kendisi değildir, o halde bu intisabı bilmek / zatını bilmek değildir. İkincisinin açıklaması: Tasdik tasavvura bağlıdır; tasavvur yok olunca tasdik de imkânsız olur. «O'nun Teâlâ zatı, Kendisine mahsus olan hakikati bakımından tasavvur edilmese de lazımları (gerektirdiği vasıfları) bakımından tasavvur edilmektedir; yani biz O'nun vücub, tenzih ve devamın kendisine lazım geldiği bir şey olduğunu biliriz ve bu tasavvur edilene hükmederiz» denilemez. Biz deriz ki: Bu bilinen hususların ya zatın kendisi olduğu söylenecektir ki bu muhaldir; yahut zattan hariç şeyler olduğu söylenecektir. Zatı bilmeyince O'nun bu sıfatlarla mevsuf olduğunu bilmemiz mümkün olmaz. Bu sıfatların O'nun zatına isnadının şartı olan tasavvur şayet başka sıfatlar bakımından bir tasavvur ise, bu durumda onun hakkındaki kelam da birinci hakkındaki gibi olur ve teselsül gerekir ki bu da muhaldir. İkinci Yön: Bizim nezdimizde şeylerin en zahiri, «ben» sözümüzle kendisine işaret ettiğimiz zatımız ve hakikatimizdir; sonra insanlar «ben» sözünün işaret ettiği şeyin mahiyeti hususunda hayrete düşmüşlerdir. Onlardan kimi «O bu bedendir» der, kimi «Mizaçtır» der, kimi «Bu bedene dahil bazı cüzlerdir» der, kimi de «Bu bedenin ne içinde ne de dışında olan bir şeydir» der. En zahir şeylerde durum böyle olunca, bize ve hallerimize münasebeti en uzak olan varlık hakkındaki zannın ne olur!

أَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ النَّظَرَ الْمُفِيدَ لِلْعِلْمِ غَيْرُ مَقْدُورٍ لَنَا فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ تحصيل

İKİNCİ MAKAMA -ki o da ilim ifade eden nazarın bizim gücümüz dahilinde olmadığıdır- gelince: Buna [birtakım] vecihlerle delil getirdiler: Birincisi: Elde edilmesi

التَّصَوُّرَاتِ غَيْرُ مَقْدُورٍ فَالتَّصْدِيقَاتُ الْبَدِيهِيَّةُ غَيْرُ مَقْدُورَةٍ فَجَمِيعُ التَّصْدِيقَاتِ غَيْرُ مَقْدُورَةٍ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ التَّصَوُّرَاتِ غَيْرُ مَقْدُورَةٍ لِأَنَّ طَالِبَ تَحْصِيلِهَا إِنْ كَانَ عَارِفًا بِهَا اسْتَحَالَ مِنْهُ طَلَبُهَا لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، فَإِنْ كَانَ غَافِلًا عَنْهَا اسْتَحَالَ كَوْنُهُ طَالِبًا لَهَا لِأَنَّ الْغَافِلَ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ طَالِبًا لَهُ. فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا مِنْ وَجْهٍ وَمَجْهُولًا مِنْ وَجْهٍ. قُلْنَا لِأَنَّ الْوَجْهَ الَّذِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَعْلُومٌ غَيْرُ الْوَجْهِ الَّذِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ غَيْرُ مَعْلُومٍ، وَإِلَّا فَقَدْ صَدَقَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَهُوَ مُحَالٌ وَحِينَئِذٍ نَقُولُ الْوَجْهُ الْمَعْلُومُ اسْتَحَالَ طَلَبُهُ لِاسْتِحَالَةِ تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَالْوَجْهُ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ اسْتَحَالَ طَلَبُهُ لِأَنَّ الْمَغْفُولَ عَنْهُ لَا يَكُونُ مَطْلُوبًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ التَّصَوُّرَاتِ لَمَّا كَانَتْ غَيْرَ كَسْبِيَّةٍ اسْتَحَالَ كَوْنُ التَّصْدِيقَاتِ الْبَدِيهِيَّةِ كَسْبِيَّةً وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ حُضُورِ طَرَفَيِ الْمَوْضُوعِ وَالْمَحْمُولِ فِي الذِّهْنِ مِنَ الْقَضِيَّةِ الْبَدِيهِيَّةِ إِمَّا أَنْ يَلْزَمَ مِنْ مُجَرَّدِ حُضُورِهِمَا جَزْمُ الذِّهْنِ بِإِسْنَادِ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ بِالنَّفْيِ أَوِ الْإِثْبَاتِ، أَوْ لَا يَلْزَمُ، فَإِنْ لَمْ يَلْزَمْ لَمْ تَكُنِ الْقَضِيَّةُ بَدِيهِيَّةً بَلْ كَانَتْ مَشْكُوكَةً. وَإِنْ لَزِمَ كَانَ التَّصْدِيقُ وَاجِبَ الْحُصُولِ عِنْدَ حُضُورِ ذَيْنَكَ التَّصَوُّرَيْنِ وَمُمْتَنِعَ الْحُصُولِ عِنْدَ عَدَمِ حُضُورِهِمَا، وَمَا يَكُونُ وَاجِبَ الدَّوَرَانِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا مَعَ مَا لَا يَكُونُ مَقْدُورًا نَفْيًا وَإِثْبَاتًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا كَذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ التَّصْدِيقَاتِ الْبَدِيهِيَّةَ غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذِهِ التَّصْدِيقَاتِ لَمَّا لَمْ تَكُنْ كَسْبِيَّةً لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنَ التَّصْدِيقَاتِ كَسْبِيًّا لِأَنَّ التَّصْدِيقَ الَّذِي لَا يَكُونُ بَدِيهِيًّا، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ نَظَرِيًّا فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبَ اللُّزُومِ عِنْدَ حُضُورِ تِلْكَ التَّصْدِيقَاتِ الْبَدِيهِيَّةِ أَوْ لَا يَكُونَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ اللُّزُومِ مِنْهَا لَمْ يَلْزَمْ مِنْ صِدْقِ تِلْكَ الْمُقَدَّمَاتِ صِدْقُ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ اسْتِدْلَالًا يَقِينِيًّا بَلْ إِمَّا ظَنًّا أَوِ اعْتِقَادًا/ تَقْلِيدِيًّا، وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا فَكَانَتْ تِلْكَ النَّظَرِيَّاتُ وَاجِبَةَ الدَّوَرَانِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا مَعَ تِلْكَ الْقَضَايَا الضَّرُورِيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ النَّظَرِيَّاتِ مَقْدُورًا لِلْعَبْدِ أَصْلًا. وَثَانِيهَا:

tasavvurların gücümüz dahilinde değildir; bedihî tasdikler de gücümüz dahilinde değildir; o halde hiçbir tasdik gücümüz dahilinde değildir. Tasavvurların gücümüz dahilinde olmadığını şu sebeple söyledik: Çünkü onları elde etmek isteyen kimse şayet onları biliyorsa, tahsil-i hâsıl muhal olduğu için onları talep etmesi kendisinden imkânsız olur. Şayet onlardan gafil ise onları talep eden olması imkânsızdır; çünkü bir şeyden gafil olan onu talep edemez. Eğer «Bir yönden bilinir, bir yönden bilinmez olması niçin caiz olmasın?» denilirse; deriz ki: Çünkü bilinir olmasının doğru olduğu yön, bilinmez olmasının doğru olduğu yönden başkadır; aksi takdirde tek bir şey hakkında hem nefyin hem de ispatın doğru olması gerekir ki bu muhaldir. Bu durumda deriz ki: Bilinen yönün talep edilmesi tahsil-i hâsılın imkânsızlığından ötürü muhaldir; bilinmeyen yönün talep edilmesi ise gafil olunan şeyin talep edilemeyeceğinden ötürü muhaldir. Tasavvurlar kesbî (kazanımlı) olmayınca bedihî tasdiklerin kesbî olmasının imkânsız olduğunu şu sebeple söyledik: Çünkü bedihî önermede mevzu (özne) ve mahmulün (yüklem) iki tarafının zihinde hazır bulunması anında; ya sırf ikisinin hazır bulunmasından zihnin birini diğerine nefiy veya ispat ile isnat etmeye kesin hükmetmesi lazım gelir ya da lazım gelmez. Şayet lazım gelmezse önerme bedihî olmaz, bilakis şüpheli olur. Şayet lazım gelirse, bu iki tasavvurun hazır bulunması anında tasdikin husulü zorunlu, hazır bulunmamaları anında ise husulü imkânsız olur. Nefiy ve ispat bakımından gücümüz dahilinde olmayan şeyle birlikte nefiy ve ispat yönünden devran etmesi zorunlu olan şeyin de aynı şekilde olması vaciptir. Böylece bedihî tasdiklerin kesbî olmadığı sabit oldu. Bu tasdikler kesbî olmayınca hiçbir tasdikin kesbî olmadığını şu sebeple söyledik: Çünkü bedihî olmayan tasdikin nazarî olması zorunludur; o halde o, bu bedihî tasdiklerin hazır bulunması anında ya zorunlu olarak lazım gelecektir ya da gelmeyecektir. Şayet onlardan zorunlu olarak lazım gelmezse bu öncüllerin doğruluğundan mezkûr matlubun doğruluğu lazım gelmez; böylece bu yakînî bir istidlal olmaz, bilakis ya zan ya da taklidî bir itikat / olur. Şayet zorunlu olursa, bu durumda bu nazarî bilgilerin o zaruri önermelerle birlikte nefiy ve ispat yönünden devran etmesi vacip olur. O halde bu nazarî bilgilerin hiçbirinin aslında kulun gücü dahilinde olmaması vaciptir. İkincisi:

أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِدْخَالِ الشَّيْءِ فِي الْوُجُودِ لَوْ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يُمَيَّزَ ذَلِكَ الْمَطْلُوبَ عَنْ غَيْرِهِ وَالْعِلْمُ إِنَّمَا يَتَمَيَّزُ عَنِ الْجَهْلِ بِكَوْنِهِ مُطَابِقًا لِلْمَعْلُومِ دُونَ الْجَهْلِ وَإِنَّمَا يُعْلَمُ ذَلِكَ لَوْ عُلِمَ الْمَعْلُومُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ، فَإِذَنْ لَا يُمْكِنُهُ إِيجَادُ الْعِلْمِ بِذَلِكَ الشَّيْءِ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ الشَّيْءِ لَكِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ لِاسْتِحَالَةِ تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْعَبْدُ مُتَمَكِّنًا مِنْ إِيجَادِ الْعَلَمِ وَلَا مِنْ طَلَبِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُوجِبَ لِلنَّظَرِ، إِمَّا ضَرُورَةُ الْعَقْلِ، أَوِ النَّظَرِ أَوِ السَّمْعِ. وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ الضَّرُورِيَّ لَمْ يُشْتَرَطِ الْعَقْلُ فِيهِ، وَوُجُوبُ الْفِكْرِ وَالنَّظَرِ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ كَثِيرٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ يَسْتَقْبِحُونَهُ، وَيَقُولُونَ إِنَّهُ فِي الْأَكْثَرِ يُفْضِي بِصَاحِبِهِ إِلَى الْجَهْلِ، فَوَجَبَ الِاحْتِرَازُ مِنْهُ، وَالثَّانِي:

İnsan bir şeyi ancak o matlubu diğerinden ayırt edebildiği takdirde varlığa çıkarmaya kādir olur. İlim ise cehaletten ancak cehaletin aksine maluma mutabık olmasıyla ayrılır. Bu da ancak malum olduğu hal üzere bilindiği takdirde bilinir. O halde o şey hakkındaki ilmi, ancak o şeyi bildiği takdirde var etmesi mümkündür; fakat bu, tahsil-i hâsılın imkânsızlığından ötürü muhaldir. Dolayısıyla kulun ilmi var etmeye de onu talep etmeye de muktedir olmaması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Nazarı zorunlu kılan şey ya aklın zarureti, ya nazar yahut da sem'dir (nakildir). Birincisi batıldır; çünkü zaruri olanda akıl şart koşulmamıştır, fikir ve nazarın vücubu ise böyle değildir. Bilakis akıl sahiplerinin çoğu bunu çirkin görür ve derler ki: 'O çoğunlukla sahibini cehalete sevk eder, bu yüzden ondan sakınmak vaciptir.' İkincisi:

أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْعِلْمُ بِوُجُوبِهِ يَكُونُ نَظَرِيًّا، فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُهُ الْعِلْمُ بِوُجُوبِ النَّظَرِ قَبْلَ النَّظَرِ، فَتَكْلِيفُهُ بِذَلِكَ يَكُونُ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَأَمَّا بَعْدَ النَّظَرِ فَلَا يُمْكِنُهُ النَّظَرُ، لِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَالثَّالِثُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ قَبْلَ النَّظَرِ لَا يَكُونُ مُتَمَكِّنًا مِنْ مَعْرِفَةِ وُجُوبِ النَّظَرِ، وَبَعْدَ النَّظَرِ لَا يُمْكِنُهُ إِيجَابُهُ أَيْضًا لِعَدَمِ الْفَائِدَةِ، وَإِذَا بَطَلَتِ الْأَقْسَامُ ثَبَتَ نَفْيُ الْوُجُوبِ. الْمَقَامُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ بِتَقْدِيرِ كَوْنِ النَّظَرِ مُفِيدًا لِلْعِلْمِ وَمَقْدُورًا لِلْمُكَلَّفِ، لَكِنَّهُ يَقْبُحُ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَأْمُرَ الْمُكَلَّفَ بِهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ النَّظَرَ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يُفْضِي بِصَاحِبِهِ إِلَى الْجَهْلِ فَالْمُقْدِمُ عَلَيْهِ مُقْدِمٌ عَلَى أَمْرٍ يُفْضِي بِهِ غَالِبًا إِلَى الْجَهْلِ. وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ يَكُونُ قَبِيحًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْفِكْرُ قَبِيحًا، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَأْمُرُ بِالْقَبِيحِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا مَعَ مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ النَّقْصِ وَضَعْفِ الْخَاطِرِ وَمَا يَعْتَرِيهِ مِنَ الشُّبَهَاتِ الْكَثِيرَةِ الْمُتَعَارِضَةِ، لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْتَمِدَ عَلَى عَقْلِهِ فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. فَلَمَّا رَأَيْنَا أَرْبَابَ الْمَذَاهِبِ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَدَّعِي أَنَّ الْحَقَّ مَعَهُ، وَأَنَّ الْبَاطِلَ مَعَ خَصْمِهِ ثُمَّ إِذَا تَرَكُوا التَّعَصُّبَ وَاللَّجَاجَ وَأَنْصَفُوا، وَجَدُوا الْكَلِمَاتِ مُتَعَارِضَةً، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَجْزِ الْعَقْلِ عَنْ إِدْرَاكِ هَذِهِ الْحَقَائِقِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَدَارَ الدِّينِ لَوْ كان

de batıldır; çünkü onun vücubunu bilmek nazarî olursa, bu takdirde nazardan önce nazarın vücubunu bilmesi mümkün olmaz; dolayısıyla bununla mükellef tutulması güç yetirilemeyen şeyle teklif olur. Nazardan sonrasına gelince, artık nazarda bulunması mümkün değildir; çünkü bunda bir fayda yoktur. Üçüncüsü de batıldır; çünkü nazardan önce nazarın vücubunu bilmeye muktedir olamaz, nazardan sonra da faydasızlığından ötürü onu vacip kılması mümkün değildir. Kısımlar batıl olunca vücubun nefyi sabit olur. ÜÇÜNCÜ MAKAM: Nazarın ilim ifade ettiği ve mükellefin gücü dahilinde olduğu takdirde dahi, Allah'ın mükellefe bunu emretmesinin çirkin (kabih) olduğudur. Bunun beyanı [birtakım] yönlerdendir: Birincisi: Nazar çoğunlukla sahibini cehalete sevk eder; dolayısıyla ona girişen kimse kendisini ekseriyetle cehalete sevk eden bir işe girişmiş olur. Böyle olan bir şey ise çirkindir; dolayısıyla fikrin çirkin olması vaciptir, Allah Teâlâ ise çirkin olanı emretmez. İkincisi: Bizden bir kimsenin, taşıdığı noksanlık, zihin zayıflığı ve kendisine arız olan pek çok çelişkili şüphe ile birlikte, hak ile batılı ayırt etmede aklına güvenmesi caiz değildir. Mezhep sahiplerinin her birinin hakkın kendi yanında, batılın ise hasmının yanında olduğunu iddia ettiğini gördük; sonra taassubu ve inadı bırakıp insaf ettiklerinde sözlerin birbirine zıt olduğunu gördüler. Bu da aklın bu hakikatleri kavramaktan aciz olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Dinin esası şayet

عَلَى النَّظَرِ فِي حَقَائِقِ الدَّلَائِلِ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَقِرَّ الْإِنْسَانُ عَلَى الْإِيمَانِ سَاعَةً وَاحِدَةً، لِأَنَّ صَاحِبَ النَّظَرِ إِذَا خَطَرَ بِبَالِهِ سُؤَالٌ عَلَى مُقَدَّمَةٍ مِنْ مُقَدَّمَاتِ دَلِيلِ الدِّينِ، فَقَدْ صَارَ بِسَبَبِ ذَلِكَ السُّؤَالِ شَاكًّا فِي تِلْكَ الْمُقَدَّمَةِ، وَإِذَا صَارَ بَعْضُ مُقَدَّمَاتِ الدَّلِيلِ مَشْكُوكًا فِيهِ. صَارَتِ النَّتِيجَةُ ظَنِّيَّةً. لِأَنَّ الْمَظْنُونَ لَا يُفِيدُ الْيَقِينَ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَخْرُجَ الْإِنْسَانُ فِي كُلِّ سَاعَةٍ عَنِ الدِّينِ، بِسَبَبِ كُلِّ مَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ مِنَ الْأَسْئِلَةِ وَالْمَبَاحِثِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ اشْتُهِرَ فِي الْأَلْسِنَةِ أَنَّ مَنْ طَلَبَ الْمَالَ بِالْكِيمْيَاءِ أَفْلَسَ، وَمَنْ طَلَبَ الدِّينَ بِالْكَلَامِ تَزَنْدَقَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فَتْحُ الْبَابِ فِيهِ:

delillerin hakikatleri üzerinde akıl yürütmeye dayansaydı, insanın bir an bile iman üzere sabit kalamaması gerekirdi. Çünkü nazar sahibi kimsenin zihnine dinin delilinin öncüllerinden bir öncül hakkında bir soru gelse, o soru sebebiyle mezkûr öncülde şüpheye düşmüş olur; delilin öncüllerinden bazısı şüpheli hale gelince netice zannî olur. Zira zannî olan yakîn ifade etmez; bu durumda zihnine gelen her soru ve araştırma sebebiyle insanın her saat dinden çıkması lazım gelir. Dördüncüsü: Dillerde 'Kim malı kimya ile ararsa müflis olur, kim de dini kelam ile ararsa zındık olur' sözü meşhur olmuştur; bu da o alanda kapıyı açmanın caiz olmadığına delalet eder.