Binûn

Bakara Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَقَامُ الرَّابِعُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ غَيْرُ قَبِيحٍ، وَلَكِنَّا نُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مَا أَمَرَا بِذَلِكَ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ الْمَطَالِبَ لَا تَخْلُو، إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ بِدَلَائِلِهَا عِلْمًا ضَرُورِيًّا غَنِيًّا عَنِ التَّعَلُّمِ وَالِاسْتِفَادَةِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ، بَلْ يُحْتَاجُ فِي تَحْصِيلِهَا إِلَى/ التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ وَالِاسْتِفَادَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ ذَلِكَ لِكُلِّ النَّاسِ وَهُوَ مُكَابَرَةٌ وَلِأَنَّا نُجَرِّبُ أَذْكَى النَّاسِ فِي هَذَا الْعِلْمِ فَلَا يُمْكِنُهُ تَحْصِيلُهُ فِي السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ بَعْدَ الِاسْتِعَانَةِ بِالْأُسْتَاذِ وَالتَّصَانِيفِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ ذَلِكَ الْعِلْمُ لِلْإِنْسَانِ، إِلَّا بَعْدَ الْمُمَارَسَةِ الشَّدِيدَةِ وَالْمُبَاحَثَةِ الْكَثِيرَةِ، فَلَوْ كَانَ الدِّينُ مَبْنِيًّا عَلَيْهِ، لَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْكُمَ الرَّسُولُ بِصِحَّةِ إِسْلَامِ الرَّجُلِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَسْأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْمَسَائِلِ، وَيُجَرِّبَهُ فِي مَعْرِفَةِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ. وَلَوْ فَعَلَ الرَّسُولُ ذَلِكَ لَاشْتُهِرَ وَلَمَّا لَمْ يُشْتَهَرْ بَلِ الْمَشْهُورُ الْمَنْقُولُ عَنْهُ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّهُ كَانَ يَحْكُمُ بِإِسْلَامِ مَنْ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي صِحَّةِ الدِّينِ، فَإِنْ قِيلَ: مَعْرِفَةُ أُصُولِ الدَّلَائِلِ حَاصِلَةٌ لِأَكْثَرِ الْعُقَلَاءِ، إِنَّمَا الْمُحْتَاجُ إِلَى التَّدْقِيقِ دَفْعُ الْأَسْئِلَةِ وَالْجَوَابُ عَنِ الشُّبُهَاتِ وَذَلِكَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي صِحَّةِ أَصْلِ الدِّينِ، قُلْنَا هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الدَّلِيلَ لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلِيلَ إِذَا كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى مُقَدَّمَاتٍ عَشْرَةٍ فَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ جَازِمًا بِصِحَّةِ تِلْكَ الْمُقَدَّمَاتِ كَانَ عَارِفًا بِالدَّلِيلِ مَعْرِفَةً لَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا، لأن الزيادة عل تِلْكَ الْعَشْرَةِ إِنْ كَانَ مُعْتَبَرًا فِي تَحَقُّقِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ بَطَلَ قَوْلُنَا إِنَّ ذَلِكَ الدَّلِيلَ مركب من العشرة فقط، وإلا لَمْ يَكُنْ مُعْتَبَرًا لَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ بِهِ عِلْمًا بِزِيَادَةِ شَيْءٍ فِي الدَّلِيلِ، بَلْ يَكُونُ عِلْمًا مُنْفَصِلًا. فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الدَّلِيلَ لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَلَا يَقْبَلُ النُّقْصَانَ أَيْضًا، لِأَنَّ تِسْعَةً مِنْهَا لَوْ كَانَتْ يَقِينِيَّةً وَكَانَتِ الْمُقَدَّمَةُ الْعَاشِرَةُ ظَنِّيَّةً اسْتَحَالَ كَوْنُ الْمَطْلُوبِ يَقِينِيًّا لَأَنَّ الْمَبْنِيَّ عَلَى الظَّنِّيِّ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ ظَنِّيًّا فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الدَّلِيلَ لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ وَبَطَلَ بِبُطْلَانِهِ ذَلِكَ السُّؤَالُ مِثَالُهُ إِذَا رَأَى الْإِنْسَانُ حُدُوثَ مَطَرٍ وَرَعْدٍ وَبَرْقٍ بَعْدَ أَنْ كَانَ الْهَوَاءُ صَافِيًا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَرَفَ اللَّهَ بِدَلِيلِهِ، وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ عَارِفًا بِاللَّهِ إِذَا عَرَفَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ ذَلِكَ الْحَادِثَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُؤَثِّرٍ ثُمَّ يَعْرِفُ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِيهِ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ الْمُقَدَّمَةُ الثَّانِيَةُ إِنَّمَا تَسْتَقِيمُ لَوْ عَرَفَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ إِسْنَادُ هَذَا الْحُدُوثِ إِلَى الْفَلَكِ وَالنُّجُومِ، وَالطَّبِيعَةِ وَالْعِلَّةِ الْمُوجِبَةِ. فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَعْرِفْ بُطْلَانَ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ لَكَانَ مُعْتَقِدًا لِهَذِهِ الْمُقَدَّمَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ فَتَكُونُ الْمُقَدَّمَةُ تَقْلِيدِيَّةً وَيَكُونُ الْمَبْنِيُّ عَلَيْهَا تَقْلِيدًا لَا يَقِينًا فَثَبَتَ بِهَذَا فَسَادُ مَا قُلْتُمُوهُ. الْمَقَامُ الْخَامِسُ: أَنْ نَقُولَ الِاشْتِغَالُ بِعِلْمِ الْكَلَامِ بِدْعَةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْإِجْمَاعُ وَقَوْلُ السَّلَفِ وَالْحُكْمُ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ [الزُّخْرُفِ: ٥٨] ذَمَّ الْجَدَلَ وَقَالَ أَيْضًا: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٦٨] قَالُوا: فَأَمَرَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ عِنْدَ خَوْضِهِمْ فِي آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمَّا الْخَبَرُ

DÖRDÜNCÜ MAKAM: Nazarın kendinde çirkin olmadığı varsayılsa bile, Allah ve Resûlü'nün bunu emretmediğine dair delil getirmemizdir. Buna delalet eden husus şudur: Bu meseleler iki durumdan hâli olamaz; ya bu meselelerin delillerini bilmek, öğrenmeye ve kazanıma ihtiyaç duymayan zarurî bir bilgidir ya da böyle olmayıp aksine bunların elde edilmesinde düşünmeye, tefekküre ve öğrenmeye ihtiyaç vardır. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde bu bilginin bütün insanlarda hâsıl olması gerekirdi ki bu [aksini iddia etmek] inattır/apaçık bir inkârdır. Ayrıca biz bu ilimde insanların en zekisini deneriz de o, bir hocadan ve yazılmış eserlerden yardım aldıktan sonra bile uzun yıllar boyunca bunu elde edemez. Şayet ikincisi ise, bu ilmin insanda ancak yoğun bir çalışma ve pek çok incelemeden sonra hâsıl olması gerekir. Şayet din buna dayalı olsaydı, Resûlullah'ın bir kimsenin Müslümanlığının sahih olduğuna, ancak bu meseleleri ona sorup bu delilleri etraflıca bilip bilmediğini sınadıktan sonra hükmetmesi gerekirdi. Şayet Resûlullah böyle yapsaydı bu meşhur olurdu. Meşhur olmadığına, bilakis ondan tevatür yoluyla nakledilen meşhur rivayetlere göre, zihnine bunlardan hiçbir şeyin gelmediği zarureten bilinen kimselerin Müslüman olduğuna hükmettiği sabit olduğuna göre, bunun dinin sıhhatinde muteber olmadığını anlarız. Şayet: 'Delillerin esaslarını bilmek akıl sahiplerinin çoğunda mevcuttur; ince araştırmaya muhtaç olan kısım ise soruları savuşturmak ve şüphelere cevap vermektir, bu da dinin aslının sıhhatinde şart koşulmaz' denilirse, deriz ki: Bu zayıftır. Çünkü delil kesinlikle artma ve eksilmeyi kabul etmez. Şöyle ki; delil şayet on öncüle dayalı ise, kişi mezkûr öncüllerin doğruluğunda kesin kanaat sahibi olduğunda delili daha fazlası mümkün olmayacak bir bilgiyle bilmiş olur. Zira bu on öncülün üzerine yapılacak ilave, o delilin tahakkukunda muteber ise 'bu delil yalnızca mezkûr on öncülden mürekkeptir' sözümüz bâtıl olur; şayet muteber değilse, o ilaveyi bilmek delile bir şeyin eklenmesini bilmek olmaz, bilakis müstakil bir bilgi olur. Böylece delilin fazlalık kabul etmediği sabit olduğu gibi, eksiklik kabul etmediği de sabit olur. Zira bunlardan dokuzu yakînî olup onuncu öncül zannî olsa, matlubun yakînî olması imkânsız hale gelir; çünkü zannî olana dayanan şeyin zannî olması evleviyetle gerekir. Böylece delilin artma ve eksilmeyi kabul etmediği sabit olmuş ve bu geçersizlikle birlikte mezkûr soru da bâtıl olmuştur. Bunun örneği: İnsan hava açıkken ardından yağmur, gök gürültüsü ve şimşeğin meydana geldiğini gördüğünde 'Sübhânallah' der. İnsanlardan kimi: 'Onun Sübhânallah demesi, Allah'ı deliliyle bildiğine delalet eder' demiştir. Bu bâtıldır; zira o kimse ancak, meydana gelen bu hadisenin mutlaka bir müessiri (yapanı) olduğunu delille bildiğinde ve ardından onda müessir olanın Allah Teâlâ'dan başkası olmasının imkânsız olduğunu delille bildiğinde Allah'ı bilmiş olur. Bu ikinci öncül ise ancak, bu hadiseyi feleğe, yıldızlara, tabiata ve zorunlu illete nispet etmenin imkânsız olduğunu delille bildiği takdirde sahih olur. Şayet bunun bâtıl olduğunu delille bilmemiş olsaydı, bu ikinci öncüle delilsiz olarak inanmış olurdu; bu durumda öncül taklidî olur, ona dayanan şey de yakîn değil taklit olurdu. Böylece söylediğiniz şeyin bozukluğu sabit oldu. BEŞİNCİ MAKAM: Kelam ilmiyle meşgul olmanın bidat olduğunu söylememizdir. Bunun delili Kur'an, haber (hadis), icma, selefin sözü ve hükümdür. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } [Zuhruf 58] “Onlar bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler; doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.” ayetidir ki burada cedeli yermiştir. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } [En'âm 68] “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir.” Şöyle dediler: Allah Teâlâ'nın ayetlerine daldıklarında onlardan yüz çevirmeyi emretmiştir. Habere gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇: «تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الْخَالِقِ»

Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözüdür: "Yaratılanlar üzerinde düşünün, Yaratıcı hakkında [zatı üzerinde] düşünmeyin."

وَقَوْلُهُ ﵇: «عَلَيْكُمْ بِدِينِ الْعَجَائِزِ»

Ve onun aleyhisselâm: "Kocakarıların dinine sarılın" sözüdür.

وَقَوْلُهُ: «إِذَا ذُكِرَ الْقَدْرُ فَأَمْسِكُوا»

Ve onun: "Kader zikredildiği (bahsi geçtiği) zaman [ileri geri konuşmaktan] sakının" sözüdür.

وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَهُوَ أَنَّ هَذَا عِلْمٌ لَمْ

İcmaya gelince; o da şudur: Bu, sahâbenin hakkında

تَتَكَلَّمْ فِيهِ الصَّحَابَةُ فَيَكُونُ بِدْعَةً فَيَكُونُ حَرَامًا، أَمَّا أَنَّ الصَّحَابَةَ مَا تَكَلَّمُوا فِيهِ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ نَصَّبَ نَفْسَهُ لِلِاسْتِدْلَالِ فِي/ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، بَلْ كَانُوا مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ إِنْكَارًا عَلَى مَنْ خَاضَ فِيهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّهُ بدعة وكل بدعة حرام بالاتفاق، أما الْأَثَرُ، قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: إِيَّاكُمْ وَالْبِدَعَ قِيلَ وَمَا الْبِدَعُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ؟ قَالَ أَهْلُ الْبِدَعِ الَّذِينَ يَتَكَلَّمُونَ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَكَلَامِهِ وَلَا يَسْكُتُونَ عَمَّا سَكَتَ عَنْهُ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ. وَسُئِلَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الْكَلَامِ فَقَالَ اتَّبِعِ السُّنَّةَ وَدَعِ الْبِدْعَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَأَنْ يَبْتَلِيَ اللَّهُ الْعَبْدَ بِكُلِّ ذَنْبٍ سِوَى الشِّرْكِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَلْقَاهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْكَلَامِ وَقَالَ: لَوْ أَوْصَى رَجُلٌ بِكُتُبِهِ الْعِلْمِيَّةِ لِآخَرَ وَكَانَ فِيهَا كُتُبُ الْكَلَامِ لَمْ تَدْخُلْ تِلْكَ الْكُتُبُ فِي الْوَصِيَّةِ وَأَمَّا الْحُكْمُ فَهُوَ أَنَّهُ لو أوصى للعلماء لا يدخل المتكلم فيه وَاللَّهُ أَعْلَمُ فَهَذَا مَجْمُوعُ كَلَامِ الطَّاعِنِينَ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ. وَالْجَوَابُ: أَمَّا الشُّبَهُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي أَنَّ النَّظَرَ لَا يُفِيدُ الْعِلْمَ فَهِيَ فَاسِدَةٌ، لِأَنَّ الشُّبَهَ الَّتِي ذَكَرُوهَا لَيْسَتْ ضَرُورِيَّةً بَلْ نَظَرِيَّةٌ، فَهُمْ أَبْطَلُوا كُلَّ النَّظَرِ بِبَعْضِ أَنْوَاعِهِ وَهُوَ مُتَنَاقِضٌ، وَأَمَّا الشُّبَهُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي أَنَّ النَّظَرَ غَيْرُ مَقْدُورٍ فَهِيَ فَاسِدَةٌ، لِأَنَّهُمْ مُخْتَارُونَ فِي اسْتِخْرَاجِ تِلْكَ الشُّبَهِ فَيَبْطُلُ قَوْلُهُمْ إِنَّهَا لَيْسَتِ اخْتِيَارِيَّةً، وَأَمَّا الشُّبَهُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي أَنَّ التَّعَاوِيلَ عَلَى النَّظَرِ قَبِيحٌ فَهِيَ مُتَنَاقِضَةٌ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُمْ أَنْ يَكُونَ إِيرَادُهُمْ لِهَذِهِ الشُّبَهِ الَّتِي أَوْرَدُوهَا قَبِيحًا، وَأَمَّا الشُّبَهُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي أَنَّ الرَّسُولَ مَا أَمَرَ بِذَلِكَ فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ بِأَسْرِهِمْ مَا جَاءُوا إِلَّا بِالْأَمْرِ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا [الزُّخْرُفِ: ٥٨] فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْجَدَلِ بِالْبَاطِلِ، تَوْفِيقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ:

konuşmadığı bir ilimdir; dolayısıyla bidattir ve binaenaleyh haramdır. Sahâbenin bu hususta konuşmadığına gelince, bu açıktır; çünkü onlardan hiçbirinin kendisini bu meselelerde istidlal yapmaya adadığı nakledilmemiştir; bilakis onlar bu meselelere dalan kimselere karşı insanların en şiddetli inkâr edenleriydiler. Bu sabit olunca, bunun bidat olduğu ve her bidatin de ittifakla haram olduğu sabit olur. Rivayete (esere) gelince; Mâlik b. Enes şöyle demiştir: 'Bidatlerden sakının!' 'Ey Ebû Abdillah, bidatler nedir?' denildi. Şöyle dedi: 'Allah'ın isimleri, sıfatları ve kelamı hakkında konuşan, sahâbe ve tâbiînin sustuğu hususlarda susmayan bidat ehlidir.' Süfyân b. Uyeyne'ye kelam hakkında sorulduğunda: 'Sünnete uy, bidati terk et' demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Kulun, şirk dışında her türlü günahla Allah'ın huzuruna çıkması, kelamdan bir şeyle O'nun huzuruna çıkmasından daha hayırlıdır.' Yine şöyle demiştir: 'Bir kimse ilmî kitaplarını bir başkasına vasiyet etse ve bunların içinde kelam kitapları bulunsa, o kitaplar vasiyete dâhil olmaz.' Hükme gelince; bir kimse 'âlimlere' vasiyette bulunsa kelamcı buna dâhil olmaz. Allah en iyisini bilir. Nazar ve istidlale itiraz edenlerin sözlerinin toplamı işte budur. CEVAP: Nazarın ilim ifade etmediği hususunda tutundukları şüphelere gelince; bunlar bâtıldır. Çünkü zikrettikleri şüpheler zarurî değil nazarîdir; dolayısıyla onlar bütün nazarı onun bazı türleriyle iptal etmişlerdir ki bu bir çelişkidir. Nazarın [insanın] gücü dâhilinde olmadığına dair tutundukları şüphelere gelince; bunlar da bâtıldır. Zira onlar bu şüpheleri ortaya koyarken irade sahibidirler; dolayısıyla bunların ihtiyârî (iradî) olmadığı yönündeki sözleri bâtıl olur. Nazara dayanmanın çirkin olduğuna dair sarıldıkları şüphelere gelince; bunlar çelişkilidir. Çünkü öne sürdükleri bu şüpheleri irat etmelerinin de çirkin olması gerekir. Resûl'ün bunu emretmediği hususunda sarıldıkları şüphelere gelince; bu da bâtıldır. Zira biz peygamberlerin tamamının ancak nazarı ve istidlali emretmek için geldiklerini beyan ettik. Allah Teâlâ'nın: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } [Zuhruf 58] “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler” buyruğuna gelince; bu, [mezkûr ayet] ile şu ayetin arasını uzlaştırmak amacıyla bâtıl uğruna yapılan cedele hamledilir:

وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٦٨] فَجَوَابُهُ أَنَّ الْخَوْضَ لَيْسَ هُوَ النَّظَرُ، بَلِ الْخَوْضُ فِي الشَّيْءِ هُوَ اللَّجَاجُ، وَأَمَّا

{ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Nahl 125] “... ve onlarla en güzel şekilde mücadele et!” O'nun: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir!” buyruğuna gelince; bunun cevabı şudur: Dalmak (havz) nazar demek değildir; bilakis bir şeye dalmak inatlaşmaktır.

قَوْلُهُ ﵊: «تَفَكَّرُوا في الخالق»

Onun aleyhisselâm: "Yaratıcı hakkında düşünün" sözüne gelince;

فَذَاكَ إِنَّمَا أَمَرَ بِهِ لِيُسْتَفَادَ مِنْهُ مَعْرِفَةُ الْخَالِقِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. وَأَمَّا

o ancak kendisinden Yaratıcı'nın marifeti elde edilsin diye emredilmiştir ve matlup olan da budur.

قَوْلُهُ ﵊: «عَلَيْكُمْ بِدِينِ الْعَجَائِزِ»

Onun aleyhisselâm: "Kocakarıların dinine sarılın" sözüne gelince;

فَلَيْسَ الْمُرَادُ، إِلَّا تَفْوِيضَ الْأُمُورِ كُلِّهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالِاعْتِمَادَ فِي كُلِّ الْأُمُورِ عَلَى اللَّهِ عَلَى مَا قُلْنَا وَأَمَّا

bununla kastedilen, söylediğimiz üzere bütün işleri Allah Teâlâ'ya havale etmek ve her işte Allah'a güvenip dayanmaktan başkası değildir.

قَوْلُهُ ﵊: «إِذَا ذُكِرَ الْقَدْرُ فَأَمْسِكُوا»

Onun aleyhisselâm: "Kader zikredildiği zaman [sözden] geri durun" sözüne gelince;

فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ النَّهْيَ الْجُزْئِيَّ لَا يُفِيدُ النَّهْيَ الْكُلِّيَّ، وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَنَقُولُ: إِنْ عَنَيْتُمْ أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمْ يَسْتَعْمِلُوا أَلْفَاظَ الْمُتَكَلِّمِينَ فَمُسَلَّمٌ، لَكِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ الْقَدْحُ في الكلام، كما أنهم لم يستعلموا أَلْفَاظَ الْفُقَهَاءِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ الْقَدْحُ فِي الْفِقْهِ الْبَتَّةَ، وَإِنْ عَنَيْتُمْ أَنَّهُمْ مَا عَرَفُوا اللَّهَ تَعَالَى وَرَسُولَهُ بِالدَّلِيلِ، فَبِئْسَ مَا قُلْتُمْ، وَأَمَّا تَشْدِيدُ السَّلَفِ عَلَى الْكَلَامِ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَهْلِ الْبِدْعَةِ، وَأَمَّا مَسْأَلَةُ الْوَصِيَّةِ فَهِيَ مُعَارَضَةٌ بِمَا أَنَّهُ لَوْ أَوْصَى لِمَنْ كَانَ عَارِفًا بِذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ لَا يَدْخُلُ فِيهِ الْفَقِيهُ. وَلِأَنَّ مَبْنَى الْوَصَايَا عَلَى الْعُرْفِ فَهَذَا إِتْمَامُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

zayıftır; zira cüz'î nehiy küllî nehye delalet etmez. İcmaya gelince, deriz ki: Şayet sahâbenin kelamcıların lafızlarını kullanmadıklarını kastediyorsanız bu kabul edilir; fakat bundan kelamı yermek gerekmez; nitekim onlar fakihlerin lafızlarını da kullanmamışlardır ve bundan fıkhı yermek kesinlikle gerekmez. Şayet onların Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü delille bilmediklerini kastediyorsanız, söylediğiniz şey ne kötüdür! Selefin kelama yönelik sert tutumuna gelince, bu bidat ehline hamledilir. Vasiyet meselesine gelince; bir kimse Allah'ın zatını, sıfatlarını, fiillerini, nebilerini ve resullerini bilen bir kimseye vasiyette bulunsa fıkıhçının buna dâhil olmayacağı gerçeğiyle bu iddia çürütülür. Ayrıca vasiyetlerin dayanağı örftür. İşte bu meselenin tamamlanması böyledir; Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا حَقِيقَةُ الْعِبَادَةِ فَذَكَرْنَاهَا في قوله: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَأَمَّا الْخَلْقُ فَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ صَاحِبُ «التَّهْذِيبِ» عَنِ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ أَنَّهُ التَّقْدِيرُ وَالتَّسْوِيَةُ، وَاحْتَجُّوا فِيهِ بِالْآيَةِ وَالشِّعْرِ وَالِاسْتِشْهَادِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] أَيِ الْمُقَدِّرِينَ وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً [الْعَنْكَبُوتِ: ١٧] أَيْ/ تُقَدِّرُونَ كَذِبًا وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] أَيْ تُقَدِّرُ. وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُ زهير:

İKİNCİ MESELE: İbadetin hakikatine gelince, bunu { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana kulluk ederiz” ayetinde zikretmiştik. 'Halk' (yaratma) kelimesine gelince; 'et-Tehzîb' sahibi el-Ezherî, İbnü'l-Enbârî'den bunun takdir etmek (ölçüp biçmek) ve düzeltmek/denkleştirmek manasında olduğunu nakletmiş, bu hususta ayet, şiir ve şahit getirme yoluyla delil getirmişlerdir. Ayete gelince; Allah Teâlâ'nın: { أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] yani 'takdir edenlerin en güzeli', { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } [Ankebût 17] yani 'yalan düzüp uyduruyorsunuz' ve { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ } [Mâide 110] yani 'ölçüp biçiyordun/şekil veriyordun' buyruklarıdır. Şiire gelince; Züheyr'in şu sözüdür:

ولأنت تفري ما خلقت ... وبعض الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

'Sen biçtiğin (ölçtüğün) şeyi mutlaka kesip dikersin, oysa insanların bazısı biçer (ölçü alır) ama kesip dikemez.'

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَلَا يَئِطُّ بِأَيْدِي الْخَالِقِينَ وَلَا ... أَيْدِي الْخَوَالِقِ إِلَّا جَيِّدُ الْأَدَمِ

'İyi terbiye edilmiş deriden başkası, ne ölçüp biçen erkeklerin elinde ne de ölçüp biçen kadınların elinde ses çıkarır.'

وَأَمَّا الِاسْتِشْهَادُ يُقَالُ خَلَقَ النَّعْلَ إِذَا قَدَّرَهَا وَسَوَّاهَا بِالْقِيَاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ لِلْأَحَادِيثِ الَّتِي لَا يُصَدَّقُ بِهَا، أَحَادِيثُ الْخُلُقِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٣٧] وَالْخَلَاقُ الْمِقْدَارُ مِنَ الْخَيْرِ، وَهُوَ خَلِيقٌ أَيْ جَدِيرٌ كَأَنَّهُ الَّذِي مِنْهُ الْخَلَاقُ، وَالصَّخْرَةُ الْخَلْقَاءُ الْمَلْسَاءُ لِأَنَّ فِي الْمَلَاسَةِ اسْتِوَاءً، وَفِي الْخُشُونَةِ اختلاف وَمِنْهُ «أَخْلَقَ الثَّوْبُ» لِأَنَّهُ إِذَا بَلِيَ صَارَ أَمْلَسَ وَاسْتَوَى نُتُوُّهُ وَاعْوِجَاجُهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَلْقَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ وَالِاسْتِوَاءِ قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ: الْخَلْقُ فِعْلٌ بِمَعْنَى التَّقْدِيرِ وَاللُّغَةُ لَا تَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بَلِ الْكِتَابُ نَطَقَ بِخِلَافِهِ فِي قَوْلِهِ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] ، وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] لَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ يَفْعَلُ الْأَفْعَالَ لِعِلْمِهِ بِالْعَوَاقِبِ وَكَيْفِيَّةِ الْمَصْلَحَةِ وَلَا فِعْلَ لَهُ إِلَّا كَذَلِكَ لَا جَرَمَ اخْتُصَّ بِهَذَا الِاسْمِ وَقَالَ أُسْتَاذُهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ إِطْلَاقُ اسْمِ خَالِقٍ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ وَالتَّسْوِيَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفِكْرِ وَالنَّظَرِ وَالْحُسْبَانِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ مُحَالٌ، وَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ: الْخَلْقُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِيجَادِ وَالْإِنْشَاءِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِ الْمُسْلِمِينَ لَا خَالِقَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَوْ كَانَ الْخَلْقُ عِبَارَةً عَنِ التَّقْدِيرِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ.

Şahit getirmeye (istişhad) gelince: Ayakkabıyı ölçüp kıyasa göre denkleştirdiği zaman 'halaka'n-na'l' denir. İnanılmayan sözlere Arapların 'ehâdîsü'l-huluk' (uydurma sözler) demesi de bundandır. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } [Şuarâ 137] “Bu, öncekilerin âdetinden (uydurmasından) başka bir şey değildir” ayeti de bu kabildendir. 'Halâk', hayırdan düşen pay ve miktardır. 'Falan kimse halîktir' yani lâyıktır, sanki kendisinden pay bulunan kimsedir. 'es-Sahretü'l-halkâ' pürüzsüz düz taştır; zira pürüzsüzlükte bir denklik, pürüzlülükte ise farklılık vardır. 'Ahleka's-sevb' (elbise eskidi) ifadesi de bundandır; çünkü elbise eskidiğinde düzleşir, çıkıntıları ve eğrilikleri kaybolur. Böylece 'halk' kelimesinin takdir etmek ve düzeltmekten ibaret olduğu sabit olmuştur. Kâdî Abdülcebbâr şöyle demiştir: 'Halk, takdir etmek manasında bir fiildir ve lügat bunun yalnızca Allah Teâlâ'dan sâdır olmasını iktiza etmez; bilakis Kitap: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” ve { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } [Mâide 110] “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” buyruklarında bunun aksini telaffuz etmiştir. Lakin O Teâlâ fiilleri akıbetleri ve maslahatın keyfiyetini bilmesi sebebiyle yaptığı ve O'nun bundan başka bir fiili olmadığı için şüphesiz bu isme has kılınmıştır.' Onun hocası Ebû Abdillâh el-Basrî ise şöyle demiştir: 'Hâlık isminin Allah'a ıtlak edilmesi imkânsızdır; çünkü takdir etmek ve düzeltmek, düşünmek, nazar etmek ve hesaplamaktan ibarettir, bu ise Allah hakkında imkânsızdır.' Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat cumhuru ise şöyle demiştir: 'Halk, icat etmekten ve var etmekten ibarettir.' Buna karşı Müslümanların 'Lâ hâlika illallâh' (Allah'tan başka yaratıcı yoktur) sözünü delil getirmişlerdir; şayet halk takdir etmekten ibaret olsaydı bu söz sahih olmazdı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ بِعِبَادَتِهِ وَالْأَمْرُ بِعِبَادَتِهِ مَوْقُوفٌ عَلَى مَعْرِفَةِ وَجُودِهِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ بِوُجُودِهِ ضَرُورِيًّا بَلِ استدلالياً لا جرم أورد هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّنَا بَيَّنَّا فِي «الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ» أَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى إِثْبَاتِهِ ﷾ إِمَّا الْإِمْكَانُ، وَإِمَّا الْحُدُوثُ. وَإِمَّا مَجْمُوعُهُمَا، وَكُلُّ ذَلِكَ إِمَّا فِي الْجَوَاهِرِ أَوْ فِي الْأَعْرَاضِ، فَيَكُونُ مَجْمُوعُ الطُّرُقِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِهِ ﷾ سِتَّةً لَا مَزِيدَ عَلَيْهَا. أَحَدُهَا: الِاسْتِدْلَالُ بِإِمْكَانِ الذَّوَاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] وَبِقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] وَبِقَوْلِهِ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢] وَقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩١] ، فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] ، أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَثَانِيهَا:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki O Sübhânehu kendisine ibadet edilmesini emretmiştir; O'na ibadet edilmesi emri ise O'nun varlığının bilinmesine bağlıdır. Varlığının bilinmesi zarurî olmayıp istidlâlî olduğundan ötürü, burada varlığına delalet eden hususları irat etmiştir. Bil ki biz 'Aklî Kitaplar'da O celle celâluhu'yu ispat etmenin yolunun ya imkân ya hudûs ya da her ikisinin toplamı olduğunu beyan etmiştik; bütün bunlar da ya cevherlerde ya da arazlardadır. Dolayısıyla O celle celâluhu'nun varlığına delalet eden yolların toplamı, fazlası olmaksızın altıdır. Birincisi: Zâtların imkânı ile istidlal etmektir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } [Muhammed 38] “Allah zengindir, sizler ise fakirsiniz” ayetiyle, İbrahim'den naklen buyurduğu: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ 77] “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır, ancak Âlemlerin Rabbi müstesna” ayetiyle, { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } [Necm 42] “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” ayetiyle, { قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ } [En'âm 91] “'Allah' de, sonra onları bırak...”, { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } [Zâriyât 50] “O halde Allah'a koşun” ve { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [Ra'd 28] “Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur” ayetleriyle işaret edilen husus budur. İkincisi:

الِاسْتِدْلَالُ بِإِمْكَانِ الصِّفَاتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النحل: ٣] وَبِقَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً عَلَى مَا سَيَأْتِي تَقْرِيرُهُ. وَثَالِثُهَا: الِاسْتِدْلَالُ بِحُدُوثِ الْأَجْسَامِ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] وَرَابِعُهَا: الِاسْتِدْلَالُ بِحُدُوثِ الْأَعْرَاضِ، وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ أَقْرَبُ الطُّرُقِ إِلَى أَفْهَامِ الْخَلْقِ، وَذَلِكَ مَحْصُورٌ فِي أَمْرَيْنِ: دَلَائِلُ الْأَنْفُسِ، وَدَلَائِلُ الْآفَاقِ، «وَالْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ» فِي الْأَكْثَرِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ، وَاللَّهُ تَعَالَى جَمَعَ هاهنا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ. أَمَّا دَلَائِلُ الْأَنْفُسِ، فَهِيَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ/ أَنَّهُ مَا كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ ذَلِكَ وَأَنَّهُ صَارَ الْآنَ مَوْجُودًا وَأَنَّ كُلَّ مَا وُجِدَ بَعْدَ الْعَدَمِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُوجِدٍ وَذَلِكَ الْمُوجِدُ لَيْسَ هُوَ نَفْسُهُ وَلَا الْأَبَوَانِ وَلَا سَائِرُ النَّاسِ، لِأَنَّ عَجْزَ الْخَلْقِ عَنْ مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ فَلَا بُدَّ مِنْ مُوجِدٍ يُخَالِفُ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ حَتَّى يَصِحَّ مِنْهُ إِيجَادُ هَذِهِ الْأَشْخَاصِ إِلَّا أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هاهنا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ طَبَائِعَ الْفُصُولِ وَالْأَفْلَاكِ وَالنُّجُومِ؟ وَلَمَّا كَانَ هَذَا السُّؤَالُ مُحْتَمَلًا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى افْتِقَارِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَى الْمُحْدِثِ وَالْمُوجِدِ وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ دَلَائِلَ الْآفَاقِ وَيَنْدَرِجُ فِيهَا كُلُّ مَا يُوجَدُ مِنْ تَغْيِيرَاتِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ مِنَ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ وَاخْتِلَافِ الْفُصُولِ، وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ الْفَلَكِيَّةَ وَالْأَجْسَامَ الْعُنْصُرِيَّةَ مُشْتَرِكَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ، فَاخْتِصَاصُ بَعْضِهَا بِبَعْضِ الصِّفَاتِ مِنَ الْمَقَادِيرِ وَالْأَشْكَالِ وَالْأَحْيَازِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِلْجِسْمِيَّةِ وَلَا لِشَيْءٍ مِنْ لَوَازِمِهَا. وَإِلَّا وَجَبَ

Sıfatların imkânı ile istidlal etmektir. O'nun: { خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Nahl 3] “Gökleri ve yeri yarattı” ayetiyle ve ileride takriri geleceği üzere: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, gökyüzünü bir bina kıldı” ayetiyle işaret edilen husus budur. Üçüncüsü: Cisimlerin hudûsu ile istidlal etmektir. İbrahim aleyhisselâm'ın: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } [En'âm 76] “Ben batanları sevmem” sözüyle işaret edilen husus budur. Dördüncüsü: Arazların hudûsu ile istidlal etmektir. Bu yol insanların anlayışlarına en yakın olan yoldur; bu da iki hususta toplanır: Nefislerdeki (insanın kendisindeki) deliller ve afaktaki (dış dünyadaki) deliller. 'İlâhî Kitaplar' çoğunlukla bu iki bâbı ihtiva eder; Allah Teâlâ burada bu iki vechi bir araya getirmiştir. Nefislerdeki delillere gelince; her bir kimse daha önce mevcut olmadığını, şu an mevcut hale geldiğini ve yokluktan sonra var olan her şeyin mutlaka bir var edicisinin olması gerektiğini zarureten bilir. O var edici ise ne kendisidir, ne anne babasıdır, ne de diğer insanlardır; çünkü yaratılmışların böyle bir terkibi meydana getirmekten aciz olduğu zarureten bilinmektedir. Dolayısıyla bu şahısları var etmesi kendisinden sahih olsun diye mezkûr varlıklara benzemeyen bir var edicinin bulunması şarttır. Ancak burada bir söz sahibinin şöyle demesi mümkündür: Müessirin mevsimlerin, feleklerin ve yıldızların tabiatları olması niçin caiz olmasın? Bu soru muhtemel olunca Allah Teâlâ hemen ardından bu şeylerin bir muhdise (sonradan var edene) ve mücide (yaratıcıya) muhtaç olduğuna delalet eden şu buyruğunu zikretmiştir: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, gökyüzünü bir bina kıldı.” Âfâkî delillerden kastedilen de budur. Âlemin hallerinde gök gürültüsü, şimşek, rüzgârlar, bulutlar ve mevsimlerin değişmesi gibi meydana gelen her türlü değişim buna dâhildir. Bunların özü şuna racidir: Felekî cisimler ile unsurî cisimler cisim olmakta müşterektirler; dolayısıyla bazısının miktarlar, şekiller ve mekânlar gibi birtakım sıfatlara has kılınması cisimlikten yahut onun gereklerinden ötürü olamaz. Aksi takdirde

اشْتِرَاكُ الْكُلِّ فِي تِلْكَ الصِّفَاتِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَمْرٍ مُنْفَصِلٍ، وَذَلِكَ الْأَمْرُ إِنْ كَانَ جِسْمًا عَادَ الْبَحْثُ فِي أَنَّهُ لِمَ اخْتُصَّ بِتِلْكَ الْمُؤَثِّرِيَّةِ مِنْ بَيْنِ تِلْكَ الْأَجْسَامِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوجَبًا أَوْ مُخْتَارًا. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنِ اخْتِصَاصُ بَعْضِ الْأَجْسَامِ بِبَعْضِ الصِّفَاتِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ افْتِقَارُ جَمِيعِ الْأَجْسَامِ إِلَى مُؤَثِّرٍ قَادِرٍ لَيْسَ بِجِسْمٍ، وَلَا بِجُسْمَانِيٍّ، وَعِنْدَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِحُدُوثِ الْأَعْرَاضِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ لَا يَكْفِي إِلَّا بَعْدَ الِاسْتِعَانَةِ بِإِمْكَانِ الْأَعْرَاضِ وَالصِّفَاتِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا خَصَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْأَدِلَّةِ بِالْإِيرَادِ فِي أَوَّلِ كِتَابِهِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ لَمَّا كَانَ أَقْرَبَ الطُّرُقِ إِلَى أَفْهَامِ الْخَلْقِ وَأَشَدَّهَا الْتِصَاقًا بِالْعُقُولِ، وَكَانَتِ الْأَدِلَّةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْقُرْآنِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَبْعَدَهَا عَنِ الدِّقَّةِ وَأَقْرَبَهَا إِلَى الْأَفْهَامِ لِيَنْتَفِعَ بِهِ كُلُّ أَحَدٍ مِنَ الْخَوَاصِّ وَالْعَوَامِّ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ كِتَابِهِ ذَلِكَ.

hepsinin mezkûr sıfatlarda ortak olması gerekirdi; dolayısıyla bunun haricî bir sebepten olması kaçınılmazdır. O sebep şayet bir cisim ise, mezkûr cisimler arasından niçin o müessirlikle tahsis edildiği araştırması geri döner. Şayet cisim değilse ya zorunlu [faal bir illet] ya da muhtardır (irade sahibidir). Birincisi bâtıldır; aksi takdirde bazı cisimlerin bazı sıfatlara has kılınması bunun tersinden daha evlâ olmazdı; dolayısıyla failin kādir olması zorunludur. Böylece bu delaletle, bütün cisimlerin ne cisim ne de cismanî olan kādir bir müessire muhtaç olduğu sabit olmuştur. Bu noktada arazların hudûsu ile Sâni'in varlığına istidlal etmenin, arazların ve sıfatların imkânından yardım alınmadıkça kâfi gelmediği ortaya çıkmıştır. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ bu tür delilleri Kitabı'nın başında irat etmeye iki sebepten ötürü tahsis etmiştir: Birincisi: Bu yol yaratılmışların fehimlerine en yakın ve akıllara en yatkın yol olduğundan, Kur'an'da zikredilen delillerin de incelikten en uzak ve hem havas hem de avamdan herkesin istifade etmesi için anlayışlara en yakın olması gerektiğinden, Allah Teâlâ şüphesiz Kitabı'nın başında bunu zikretmiştir.

الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنَ الدَّلَائِلِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُجَادَلَةَ، بَلِ الْغَرَضُ مِنْهَا تَحْصِيلُ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ فِي الْقُلُوبِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الدَّلَائِلِ أَقْوَى مِنْ سَائِرِ الطُّرُقِ فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الدَّلَائِلِ كَمَا يفيد العلم بوجود الخالق فهو يذكر نعم الْخَالِقِ عَلَيْنَا، فَإِنَّ الْوُجُودَ وَالْحَيَاةَ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ عَلَيْنَا، وَتَذْكِيرُ النِّعَمِ مِمَّا يُوجِبُ الْمَحَبَّةَ وَتَرْكَ الْمُنَازَعَةِ وَحُصُولَ الِانْقِيَادِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ ذِكْرُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْأَدِلَّةِ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَنْوَاعِ. وَاعْلَمْ أَنَّ لِلسَّلَفِ طُرُقًا لَطِيفَةً فِي هَذَا الْبَابِ، أَحَدُهَا:

İkincisi: Kur'anî delillerden maksat tartışmak (cedelleşmek) değil, bilakis onlardan maksat kalplerde hak akideleri hâsıl etmektir. Bu tür deliller bu bâbda diğer yollardan daha kuvvetlidir; zira bu delil türü, Yaratıcı'nın varlığına dair ilim ifade ettiği gibi Yaratıcı'nın üzerimizdeki nimetlerini de hatırlatır. Zira varlık ve hayat bizim üzerimizdeki büyük nimetlerdendir; nimetlerin hatırlatılması ise sevgiyi, çekişmeyi terk etmeyi ve itaati hâsıl etmeyi gerektiren hususlardandır. Bu sebeple bu delil türünün zikredilmesi diğer türlerden daha evlâ olmuştur. Bil ki selefin bu bâbda latif yolları vardır; bunlardan birincisi:

يُرْوَى أَنَّ بَعْضَ الزَّنَادِقَةِ أَنْكَرَ الصَّانِعَ عِنْدَ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ ﵁. فَقَالَ جَعْفَرٌ: هَلْ رَكِبْتَ الْبَحْرَ؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ هَلْ رَأَيْتَ أَهْوَالَهُ؟ قَالَ بَلَى، هَاجَتْ يَوْمًا رِيَاحٌ هَائِلَةٌ فَكَسَّرَتِ السُّفُنَ وَغَرَّقَتِ الْمَلَّاحِينَ، فَتَعَلَّقْتُ أَنَا بِبَعْضِ أَلْوَاحِهَا ثُمَّ ذَهَبَ عَنِّي ذَلِكَ اللَّوْحُ فَإِذَا أَنَا مَدْفُوعٌ فِي تَلَاطُمِ الْأَمْوَاجِ حَتَّى دُفِعْتُ إِلَى السَّاحِلِ، فَقَالَ جَعْفَرٌ قَدْ كَانَ اعْتِمَادُكَ مِنْ قَبْلُ عَلَى السَّفِينَةِ وَالْمَلَّاحِ ثُمَّ عَلَى اللَّوْحِ حَتَّى تُنْجِيَكَ، فَلَمَّا ذَهَبَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ عَنْكَ هَلْ أَسْلَمْتَ/ نَفْسَكَ لِلْهَلَاكِ أَمْ كُنْتَ تَرْجُو السَّلَامَةَ بَعْدُ؟ قَالَ بَلْ رَجَوْتُ السَّلَامَةَ، قَالَ مِمَّنْ كُنْتَ تَرْجُوهَا فَسَكَتَ الرَّجُلُ فَقَالَ جَعْفَرٌ: إِنَّ الصَّانِعَ هُوَ الَّذِي كُنْتَ تَرْجُوهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهُوَ الَّذِي أَنْجَاكَ مِنَ الْغَرَقِ فَأَسْلَمَ الرَّجُلُ عَلَى يَدِهِ.

Rivayet edildiğine göre zındıklardan biri Câfer es-Sâdık radıyallâhu anh'ın yanında Sâni'i inkâr etti. Bunun üzerine Câfer: 'Hiç denize bindin mi?' dedi. O: 'Evet' dedi. 'Onun korkunç hallerini gördün mü?' dedi. Adam: 'Evet, bir gün dehşetli rüzgârlar koptu, gemileri parçaladı ve gemicileri boğdu; ben de tahtalardan bir tahtaya tutundum, sonra o tahta da benden gitti ve kendimi dalgaların çarpışması içinde itilmiş buldum, nihayet sahile atıldım' dedi. Câfer: 'Daha önce seni kurtarması için güvenin gemiye ve gemiciye, ardından da tahtayaydı; bu şeyler senden gidince kendini helake mi terk ettin, yoksa kurtulmayı umuyor muydun?' dedi. Adam: 'Bilakis kurtulmayı umuyordum' dedi. Câfer: 'Kurtulmayı kimden umuyordun?' dedi; bunun üzerine adam sustu. Câfer şöyle dedi: 'Sâni', işte o vakitte kendisinden [kurtuluş] umduğun ve seni boğulmaktan kurtaran zâttır.' Bunun üzerine adam onun elinde Müslüman oldu.

وَثَانِيهَا: جَاءَ

İkincisi: Şöyle gelmiştir:

فِي «كِتَابِ دِيَانَاتِ الْعَرَبِ» أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ «كَمْ لَكَ مِنْ إِلَهٍ» قَالَ عَشْرَةٌ، قَالَ فَمَنْ لِغَمِّكَ وَكَرْبِكَ وَدَفْعِ الْأَمْرِ الْعَظِيمِ إِذَا نَزَلَ بِكَ مِنْ جُمْلَتِهِمْ؟ قَالَ اللَّهُ، قَالَ ﵇: «مالك مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ» ،

'Kitâbu Diyânâti'l-Arab'da [nakledildiğine göre] Nebî ﷺ İmrân b. Husayn'a: "Kaç ilâhın var?" dedi. O: 'On' dedi. "Başına büyük bir iş geldiğinde kederin, sıkıntın ve onu savuşturman için onların içinden kime [sığınırsın]?" dedi. 'Allah'a' dedi. Peygamber aleyhisselâm: "Senin Allah'tan başka ilâhın yoktur" buyurdu.

وَثَالِثُهَا: كَانَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ سَيْفًا عَلَى الدَّهْرِيَّةِ، وَكَانُوا يَنْتَهِزُونَ الْفُرْصَةَ لِيَقْتُلُوهُ فَبَيْنَمَا هُوَ يَوْمًا فِي مَسْجِدِهِ قَاعِدٌ إِذْ هَجَمَ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ بِسُيُوفٍ مَسْلُولَةٍ وَهَمُّوا بِقَتْلِهِ فَقَالَ لَهُمْ: أَجِيبُونِي عَنْ مَسْأَلَةٍ ثُمَّ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَالُوا لَهُ هَاتِ، فَقَالَ: مَا تَقُولُونَ فِي رَجُلٍ يَقُولُ لكم إني رأيت سفينة تَجْرِي مُسْتَوِيَةً لَيْسَ لَهَا مَلَّاحٌ يُجْرِيهَا وَلَا مُتَعَهِّدٌ يَدْفَعُهَا هَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ فِي الْعَقْلِ؟ قَالُوا: لَا، هَذَا شَيْءٌ لَا يَقْبَلُهُ الْعَقْلُ؟ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَا سُبْحَانَ اللَّهِ إِذَا لَمْ يَجُزْ فِي الْعَقْلِ سَفِينَةٌ تَجْرِي فِي البحر مستوية من غير متعهد ولا مجري فَكَيْفَ يَجُوزُ قِيَامُ هَذِهِ الدُّنْيَا عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا وَتَغَيُّرِ أَعْمَالِهَا وَسِعَةِ أَطْرَافِهَا وَتَبَايُنِ أَكْنَافِهَا مِنْ غَيْرِ صَانِعٍ وَحَافِظٍ؟ فَبَكَوْا جَمِيعًا وَقَالُوا: صَدَقْتَ وَأَغْمَدُوا سُيُوفَهُمْ وَتَابُوا. وَرَابِعُهَا: سَأَلُوا الشَّافِعِيَّ ﵁ مَا الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ؟ فَقَالَ: وَرَقَةُ الْفِرْصَادِ طَعْمُهَا وَلَوْنُهَا وَرِيحُهَا وَطَبْعُهَا وَاحِدٌ عِنْدَكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ:

Üçüncüsü: Ebû Hanîfe rahimehullâh dehrîlere (materyalistlere) karşı çekilmiş bir kılıç gibiydi; onlar da onu öldürmek için fırsat kolluyorlardı. Bir gün o mescidinde otururken bir topluluk çekilmiş kılıçlarla üzerine baskın yaptı ve onu öldürmeye kastetti. Ebû Hanîfe onlara: 'Bana bir mesele hakkında cevap verin, sonra dilediğinizi yapın' dedi. Ona: 'Söyle' dediler. Dedi ki: 'Size, "Ben onu yürüten bir gemicisi ve sevk eden bir sorumlusu olmaksızın dosdoğru giden bir gemi gördüm" diyen bir adam hakkında ne dersiniz, akıl bunu kabul eder mi?' Dediler ki: 'Hayır, bu aklın kabul etmeyeceği bir şeydir.' Bunun üzerine Ebû Hanîfe: 'Fesübhânallah! Akılda bir sorumlusu ve yürütücüsü olmadan denizde dosdoğru giden bir gemi caiz görülmüyorsa, hallerinin farklılığı, işlerinin değişmesi, uçsuz bucaksız sınırları ve farklı cihetleriyle bu dünyanın bir Sâni'i ve koruyucusu olmaksızın ayakta durması nasıl caiz olur?' dedi. Hepsi birden ağladılar ve: 'Doğru söyledin' deyip kılıçlarını kınlarına soktular ve tövbe ettiler. Dördüncüsü: Şâfiî radıyallâhu anh'a: 'Sâni'in varlığına delil nedir?' diye sordular. Şöyle dedi: 'Dut yaprağının tadı, rengi, kokusu ve tabiatı size göre bir midir?' 'Evet' dediler. Şöyle dedi:

فَتَأْكُلُهَا دُودَةُ الْقَزِّ فَيَخْرُجُ مِنْهَا الْإِبْرَيسَمُ، وَالنَّحْلُ فَيَخْرُجُ مِنْهَا الْعَسَلُ. وَالشَّاةُ فَيَخْرُجُ مِنْهَا الْبَعْرُ، وَيَأْكُلُهَا الظِّبَاءُ فَيَنْعَقِدُ فِي نَوَافِجِهَا الْمِسْكُ فَمَنِ الَّذِي جَعَلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كَذَلِكَ مَعَ أَنَّ الطَّبْعَ وَاحِدٌ؟ فَاسْتَحْسَنُوا مِنْهُ ذَلِكَ وَأَسْلَمُوا عَلَى يَدِهِ وَكَانَ عَدَدُهُمْ سَبْعَةَ عَشَرَ. وَخَامِسُهَا: سُئِلَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ مَرَّةً أُخْرَى فَتَمَسَّكَ بِأَنَّ الْوَالِدَ يُرِيدُ

'Onu ipek böceği yer ondan ipek çıkar; arı yer ondan bal çıkar; koyun yer ondan tezek çıkar; ceylan yer onun kesesinde misk oluşur. Tabiatı bir olduğu halde bu şeyleri böyle kılan kimdir?' Ondan bu [cevabı] güzel buldular ve onun elinde Müslüman oldular; sayıları ise on yedi idi. Beşincisi: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a bir başka sefer sorulduğunda; babanın erkek [evlat] isteyip

الذَّكَرَ فَيَكُونُ أُنْثَى، وَبِالْعَكْسِ فَدَلَّ عَلَى الصَّانِعِ، وَسَادِسُهَا: تَمَسَّكَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵁ بِقَلْعَةٍ حَصِينَةٍ مَلْسَاءَ لَا فُرْجَةَ فِيهَا ظَاهِرُهَا كَالْفِضَّةِ الْمُذَابَةِ وَبَاطِنُهَا كَالذَّهَبِ الْإِبْرِيزِ، ثُمَّ انْشَقَّتِ الْجُدْرَانُ وَخَرَجَ مِنَ الْقَلْعَةِ حَيَوَانٌ سُمَيْعٌ بَصِيرٌ فَلَا بُدَّ مِنَ الْفَاعِلِ، عَنَى بِالْقَلْعَةِ الْبَيْضَةَ وَبِالْحَيَوَانِ الْفَرْخَ، وَسَابِعُهَا: سَأَلَ هَارُونُ الرَّشِيدُ مَالِكًا عَنْ ذَلِكَ فَاسْتَدَلَّ بِاخْتِلَافِ الْأَصْوَاتِ وَتَرَدُّدِ النَّغَمَاتِ وَتَفَاوُتِ اللُّغَاتِ. وَثَامِنُهَا: سُئِلَ أَبُو نُوَاسِ عَنْهُ، فَقَالَ:

kız olması veya aksinin gerçekleşmesi ile delil getirdi ve bu da Sâni'e delalet etti. Altıncısı: Ahmed b. Hanbel radıyallâhu anh, içi saf altın gibi, dışı eritilmiş gümüş gibi olan, içinde hiçbir çatlak bulunmayan pürüzsüz muhkem bir kaleyi; sonra duvarların yarılıp bu kaleden işiten ve gören bir canlının çıkmasını delil getirdi; bu durumda bir Fâil'in bulunması zorunludur; kaleden maksadı yumurta, canlıdan maksadı ise civcivdir. Yedincisi: Hârûn er-Reşîd, Mâlik'e bundan sordu; o da seslerin farklılığı, nağmelerin değişmesi ve dillerin çeşitliliği ile istidlal etti. Sekizincisi: Ebû Nuvâs'a bundan sorulduğunda şöyle demiştir:

تَأَمَّلْ فِي نَبَاتِ الْأَرْضِ وَانْظُرْ ... إِلَى آثَارِ مَا صَنَعَ الْمَلِيكُ

'Yeryüzünün bitkilerine ibretle bak ve seyret / Mülkün Sahibi'nin (Melik'in) yarattığı şeylerin eserlerine;'

عُيُونٌ مِنْ لُجَيْنٍ شَاخِصَاتٍ ... وَأَزْهَارٌ كَمَا الذَّهَبُ السَّبِيكُ

'Gümüşten bakan gözler gibi nergisler / Ve dökme altın gibi parıldayan çiçekler;'

عَلَى قُضُبُ الزَّبَرْجَدِ شَاهِدَاتٍ ... بِأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ لَهُ شَرِيكُ

'Zümrüt dallar üzerinde şahittirler ki / Şüphesiz Allah'ın hiçbir ortağı yoktur.'

وَتَاسِعُهَا: سُئِلَ أَعْرَابِيٌّ عَنِ الدَّلِيلِ فَقَالَ: الْبَعْرَةُ تَدُلُّ عَلَى الْبَعِيرِ. وَالرَّوْثُ عَلَى الْحَمِيرِ، وَآثَارُ الْأَقْدَامِ عَلَى الْمَسِيرِ، فَسَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاجٍ، وَأَرْضٌ ذَاتُ فِجَاجٍ. وَبِحَارٌ ذَاتُ أَمْوَاجٍ، أَمَا تَدُلُّ/ عَلَى الصَّانِعِ الْحَلِيمِ الْعَلِيمِ الْقَدِيرِ؟

Dokuzuncusu: Bir bedeviye delil hakkında sorulduğunda şöyle dedi: 'Devenin pisliği deveye, eşeğin tersi eşeğe, ayak izleri de yürümeye delalet eder. O halde burçlar sahibi sema, geniş yollar sahibi arz ve dalgalar sahibi denizler, Halîm, Alîm ve Kadîr olan bir Sâni'e delalet etmez mi?'

وَعَاشِرُهَا: قِيلَ لِطَبِيبٍ: بِمَ عَرَفْتَ رَبَّكَ؟ قَالَ بِإِهْلِيلِجٍ مُجَفَّفٍ أُطْلِقُ، وَلُعَابٍ مُلَيِّنٍ أُمْسِكُ! وَقَالَ آخَرُ: عَرَفْتُهُ بِنَحْلَةٍ بِأَحَدِ طَرَفَيْهَا تَعْسِلُ، وَالْآخَرِ تَلْسَعُ! والعسل مقلوب اللسع. وحادي عشرها: حكم البديهية فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزُّخْرُفِ: ٨٧] ، فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ [غَافِرٍ: ٨٧] .

Onuncusu: Bir tabibe: 'Rabbini ne ile bildin?' denildi. O: 'Kurutulmuş helile ile ki [müshil olup karnı] boşaltır; yumuşatıcı mukoza ile ki [karnı] tutar!' dedi. Bir başkası: 'O'nu bir arı ile bildim; bir ucuyla bal yapar, diğer ucuyla sokar!' dedi. 'Asel' (bal) lafzı 'les' (sokma) lafzının harflerinin ters çevrilmiş halidir. On birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Zuhruf 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler” ve { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } [Gâfir 84] “Hışmımızı gördükleri zaman: 'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler” buyruklarındaki fıtrî/apaçık hükmüdür.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي: الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَكُمْ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تُسْتَحَقُّ إِلَّا بِذَلِكَ، فَلَمَّا أَلْزَمَ عِبَادَهُ بِالْعِبَادَةِ بَيَّنَ ماله وَلِأَجْلِهِ تَلْزَمُ الْعِبَادَةُ. فَإِنْ قِيلَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَخَلْقُ اللَّهِ مَنْ قَبْلَهُمْ لَا يَقْتَضِي وُجُوبَ الْعِبَادَةِ عَلَيْهِمْ، قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّ الْأَمْرَ وَإِنْ كَانَ عَلَى مَا ذَكَرْتَ وَلَكِنَّ عِلْمَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَهُمْ كَعِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ مَنْ قَبْلَهُمْ لِأَنَّ طَرِيقَةَ الْعِلْمِ بِذَلِكَ وَاحِدَةٌ. الثَّانِي: أَنَّ مَنْ قَبْلَهُمْ كَالْأُصُولِ لَهُمْ، وَخَلْقُ الْأُصُولِ يَجْرِي مَجْرَى الْإِنْعَامِ عَلَى الْفُرُوعِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يُذَكِّرُهُمْ عَظِيمَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَا تَظُنَّ أَنِّي إِنَّمَا أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ حِينَ وُجِدْتَ بَلْ كُنْتُ مُنْعِمًا عَلَيْكَ قَبْلَ أَنْ وُجِدْتَ بِأُلُوفِ سِنِينَ بِسَبَبِ أَنِّي كُنْتُ خَالِقًا لِأُصُولِكَ وَآبَائِكَ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Kâdî şöyle demiştir: O'nun: { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” buyruğundaki fayda şudur: İbadet ancak bununla hak edilir; kullarını ibadetle mükellef kılınca, ibadetin neye karşılık ve neyin hatırına gerekeceğini beyan etmiştir. Şayet: 'O'nun: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekileri de” buyruğundaki fayda nedir? Zira Allah'ın onlardan öncekileri yaratması bunların üzerine ibadeti vacip kılmayı gerektirmez' denilirse, deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: Durum her ne kadar zikrettiğin gibi olsa da, Allah Teâlâ'nın kendilerini yarattığını bilmeleri, O Teâlâ'nın kendilerinden öncekileri yarattığını bilmeleri gibidir; çünkü bunu bilmenin yolu birdir. İkincisi: Kendilerinden öncekiler onlar için kökler (asıl) gibidir; köklerin yaratılması ise dallara (fürua) ihsanda bulunmak mesabesindedir. Sanki O Teâlâ onlara üzerlerindeki büyük nimetini hatırlatmakta ve sanki şöyle buyurmaktadır: 'Sana yalnızca var olduğun anda nimet verdiğimi sanma; bilakis köklerini ve atalarını yaratmam sebebiyle sen var olmadan binlerce yıl önce de sana nimet vermekteydim.'

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بَحْثَانِ: الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ لَعَلَّ لِلتَّرَجِّي وَالْإِشْفَاقِ، تَقُولُ لَعَلَّ زَيْدًا يُكْرِمُنِي وَقَالَ تَعَالَى: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طَهَ: ٤٤] ، لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشُّورَى: ١٧] أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها [الشُّورَى: ١٨] وَالتَّرَجِّي وَالْإِشْفَاقُ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا عِنْدَ الْجَهْلِ بِالْعَاقِبَةِ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:

BEŞİNCİ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” buyruğunda iki inceleme vardır: Birinci İnceleme: 'Lealle' kelimesi ümit (teraccî) ve endişe (işfâk) içindir; 'Umarım Zeyd bana ikram eder' dersin. Allah Teâlâ da: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ 44] “Umulur ki o öğüt alır veya korkar”, { لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } [Şûrâ 17] “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” buyurmuştur. O'nun: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها } [Şûrâ 18] “İman edenler ise ondan korku ve ürperti içindedirler” buyruğuna bakmaz mısın? Ümit ve endişe ise ancak akıbetin bilinmemesi durumunda hâsıl olur, bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; bu sebeple onda tevil kaçınılmazdır ve bu da birtakım vecihlerdendir:

أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَى «لَعَلَّ» رَاجِعٌ إِلَى الْعِبَادِ لَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى أَيِ اذْهَبَا أَنْتُمَا عَلَى رَجَائِكُمَا وَطَمَعِكُمَا فِي إِيمَانِهِ، ثُمَّ اللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِمَا يَؤُولُ إِلَيْهِ أَمْرُهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مِنْ عَادَةِ الْمُلُوكِ وَالْعُظَمَاءِ أَنْ يَقْتَصِرُوا فِي مَوَاعِيدِهِمُ الَّتِي يُوَطِّنُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى إِنْجَازِهَا عَلَى أَنْ يَقُولُوا لَعَلَّ وَعَسَى وَنَحْوَهُمَا مِنَ الْكَلِمَاتِ، أَوْ لِلظَّفَرِ مِنْهُمْ بِالرَّمْزَةِ، أَوِ الِابْتِسَامَةِ أَوِ النَّظْرَةِ الْحُلْوَةِ فَإِذَا عُثِرَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ لِلطَّالِبِ شَكٌّ فِي الْفَوْزِ بِالْمَطْلُوبِ فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ وَرَدَ لَفْظُ لَعَلَّ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: مَا قِيلَ أَنَّ لَعَلَّ بِمَعْنَى كي، قال صاحب «الكشاف» : ولعل لَا يَكُونُ بِمَعْنَى كَيْ، وَلَكِنَّ كَلِمَةَ لَعَلَّ لِلْإِطْمَاعِ، وَالْكَرِيمُ الرَّحِيمُ إِذَا أَطْمَعَ فَعَلَى مَا يُطْمَعُ فِيهِ لَا مَحَالَةَ تَجْرِي أَطْمَاعُهُ مَجْرَى وَعْدِهِ الْمَحْتُومِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قِيلَ لَعَلَّ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَعْنَى كَيْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ بِالْمُكَلَّفِينَ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَاقْتَضَى رَجَاءَ حُصُولِ الْمَقْصُودِ، لِأَنَّهُ

Birincisi: 'Lealle'nin manası Allah Teâlâ'ya değil kullara racidir; dolayısıyla O'nun: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Umulur ki o öğüt alır veya korkar” buyruğu, 'Siz ikiniz onun iman etmesine dair ümidiniz ve beklentiniz üzere gidin; sonra Allah Teâlâ onun işinin varacağı neticeyi bilendir' demektir. İkincisi: Hükümdarların ve büyüklerin âdeti, yerine getirmeyi kararlaştırdıkları vaatlerinde 'belki', 'umulur ki' ve benzeri kelimeleri söylemekle yetinmeleridir; yahut onlardan bir işaret, tebessüm veya tatlı bir bakış elde etmektir. Bunlardan birine rastlandığında artık talep edenin matlubu elde etme hususunda hiçbir şüphesi kalmaz. İşte Allah Teâlâ'nın kelamında 'lealle' lafzı bu üslup üzere vârit olmuştur. Üçüncüsü: 'Lealle'nin 'key' (için/olsun diye) manasında olduğu söylenmiştir. 'el-Keşşâf' sahibi şöyle demiştir: 'Lealle' 'key' manasına gelmez; lakin 'lealle' kelimesi umdurmak içindir; Kerîm ve Rahîm olan [Allah] umdurduğu zaman, umulan şey mutlaka gerçekleşir ve O'nun umdurması kesinleşmiş vaadi mesabesinde olur. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın kelamında 'lealle'nin 'key' manasında olduğu söylenmiştir. Dördüncüsü: O Teâlâ mükelleflere öyle şeyler yapmıştır ki, bunu başkası yapsaydı maksadın hâsıl olmasının umulmasını gerektirirdi; çünkü

تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُمُ الْقُدْرَةَ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَخَلَقَ لَهُمُ الْعُقُولَ الْهَادِيَةَ وَأَزَاحَ أَعْذَارَهُمْ، فَكُلُّ مَنْ فَعَلَ بِغَيْرِهِ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَرْجُو مِنْهُ حُصُولَ الْمَقْصُودِ، فَالْمُرَادُ مِنْ لَفْظَةِ لَعَلَّ فِعْلُ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ مُوجِبًا لِلرَّجَاءِ.

O Teâlâ onlara hayır ve şerre güç vermiş, kendilerine hidayet edici akıllar yaratmış ve mazeretlerini ortadan kaldırmıştır; başkasına bunu yapan herkes ondan maksadın hâsıl olmasını umar. Dolayısıyla 'lealle' lafzından murat, başkası yaptığı takdirde ümidi gerektirecek olan bir fiili yapmaktır.

خَامِسُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ: لَعَلَّ مَأْخُوذٌ مِنْ تَكَرُّرِ الشَّيْءِ كَقَوْلِهِمْ عَلَلًا بَعْدَ نَهَلٍ، وَاللَّامُ فِيهَا هِيَ لَامُ التَّأْكِيدِ كَاللَّامِ الَّتِي تَدْخُلُ فِي لَقَدْ، فَأَصْلُ لَعَلَّ عَلَّ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ عَلَّكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، أَيْ/ لَعَلَّكَ، فَإِذَا كَانَتْ حَقِيقَتُهُ التَّكْرِيرَ وَالتَّأْكِيدَ كَانَ قَوْلُ الْقَائِلِ: افْعَلْ كذا لعلك تظفر بحاجتك معنا. افْعَلْهُ فَإِنَّ فِعْلَكَ لَهُ يُؤَكِّدُ طَلَبَكَ لَهُ وَيُقَوِّيكَ عَلَيْهِ.

Beşincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Lealle', tıpkı 'ilk içişten sonra tekrar tekrar içmek' (alelen ba'de nehelin) sözlerinde olduğu gibi bir şeyin tekrarlanmasından alınmıştır. Buradaki 'lâm' ise 'lekad'a dâhil olan lâm gibi tekit lâmıdır; dolayısıyla 'lealle'nin aslı 'alle'dir. Zira onlar 'senin şöyle yapman umulur' (alleke en tef'ale kezâ) yani 'lealleke' derler. Hakikati tekrar ve tekit olunca, bir kimsenin: 'Şöyle yap, umulur ki ihtiyacını elde edersin' sözünün manası: 'Onu yap, zira senin onu yapman onu talebini pekiştirir ve seni ona karşı güçlendirir' demek olur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِذَا كَانَتِ الْعِبَادَةُ تَقْوًى فَقَوْلُهُ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ ... لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ جَارٍ مَجْرَى قَوْلِهِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَعْبُدُونَ. أَوِ اتَّقَوْا رَبَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ، وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْعِبَادَةَ نَفْسُ التَّقْوَى، بَلِ الْعِبَادَةُ فِعْلٌ يَحْصُلُ بِهِ التَّقْوَى، لِأَنَّ الِاتِّقَاءَ هُوَ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْمَضَارِّ، وَالْعِبَادَةُ فِعْلُ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَنَفْسُ هَذَا الْفِعْلِ لَيْسَ هُوَ نَفْسُ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَضَارِّ بَلْ يُوجِبُ الِاحْتِرَازَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اعْبُدُوا رَبَّكُمْ لِتَحْتَرِزُوا بِهِ عَنْ عِقَابِهِ، وَإِذَا قِيلَ فِي نَفْسِ الْفِعْلِ إِنَّهُ اتِّقَاءٌ فَذَلِكَ مَجَازٌ لِأَنَّ الِاتِّقَاءَ غَيْرُ مَا يَحْصُلُ بِهِ الِاتِّقَاءُ، لَكِنْ لِاتِّصَالِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِالْآخَرِ أُجْرِيَ اسْمُهُ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ الْمُكَلَّفِينَ لِكَيْ يَتَّقُوا وَيُطِيعُوا عَلَى مَا قَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِعِبَادَةِ الرَّبِّ الَّذِي خَلَقَهُمْ لِهَذَا الْغَرَضِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ لَائِقٌ بِأُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ.

İkinci İnceleme: Bir söz sahibinin şöyle demesi mümkündür: İbadet takva demek ise, O'nun: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ ... لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Rabbinize kulluk edin... Umulur ki sakınırsınız” buyruğu, 'Rabbinize kulluk edin ki kulluk etmiş olasınız' yahut 'Rabbinizden sakının ki sakınmış olasınız' sözü mesabesindedir. Cevap iki yöndendir: Birincisi: İbadetin takvanın kendisi olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis ibadet kendisiyle takvanın hâsıl olduğu bir fiildir. Çünkü 'ittikâ' (sakınmak), zararlardan korunmaktır; ibadet ise emredileni yapmaktır. Bu fiilin kendisi bizzat zararlardan sakınmak olmayıp sakınmayı gerektirir. Sanki O Teâlâ: 'O'nun azabından korunmanız için Rabbinize ibadet edin' buyurmuştur. Fiilin bizzat kendisine sakınma denilmişse bu mecazdır; zira sakınmanın kendisi, onunla sakınmanın hâsıl olduğu şeyden başkadır. Fakat iki durumun birbiriyle irtibatından ötürü birinin ismi diğerine verilmiştir. İkincisi: O Teâlâ mükellefleri ancak sakınsınlar ve itaat etsinler diye yaratmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” Sanki O Teâlâ, kendilerini bu maksat için yaratan Rabbe ibadet etmeyi emretmiştir; bu tevil Mu'tezile'nin usulüne de uygundur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: خَلَقكُّمْ بِالْإِدْغَامِ وَقَرَأَ أَبُو السَّمَيْفَعِ: وَخَلَقَ مَنْ قَبْلَكُمْ وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ:

ALTINCI MESELE: Ebû Amr idğam ile 'halakküm' şeklinde; Ebü's-Semeyfa' 've haleka men kableküm' şeklinde; Zeyd b. Ali ise

وَالَّذِينَ مَنْ قَبْلَكُمْ. قَالَ صاحب «الكشاف» : الوجه فيه أنه أفحم الْمَوْصُولَ الثَّانِيَ بَيْنَ الْأَوَّلِ وَصِلَتِهِ تَأْكِيدًا كَمَا أَقْحَمَ جَرِيرٌ فِي قَوْلِهِ:

'vellezîne men kableküm' şeklinde okumuştur. 'el-Keşşâf' sahibi şöyle demiştir: 'Bunun izah tarzı şudur: Tıpkı Cerîr'in şu sözünde yaptığı gibi, tekit amacıyla ikinci ism-i mevsulü birincisi ile sılası arasına sokuşturmuştur:

يَا تَيْمَ تَيْمَ عَدِيٍّ لَا أَبًا لَكُمُوا ... تَيْمًا الثَّانِيَ بَيْنَ الْأَوَّلِ وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ

'Ey Teym, Adî'nin Teym'i, babasız kalasıcalar!' [sözünde] ikinci 'Teym'i birincisi ile kendisine izafe edildiği lafız arasına sokuşturmuştur.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, gökyüzünü bir bina kıldı. Gökten su indirip onunla size rızık olmak üzere ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a eşler koşmayın.” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظُ «الَّذِي» وَهُوَ مَوْصُولٌ مَعَ صِلَتِهِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ وَصْفًا لِلَّذِي خَلَقَكُمْ أَوْ عَلَى الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَفِيهِ مَا فِي النَّصْبِ مِنَ الْمَدْحِ.

BİRİNCİ MESELE: 'Ellezî' lafzı sılasıyla birlikte bir ism-i mevsul olup ya nasb mahallinde 'sizi yaratan' (ellezî halakaküm) ifadesinin sıfatı veya övgü ve tazim üzere mensuptur; yahut mübteda olarak ref mahallindedir ki bunda da nasb halinde bulunan övgü manası mevcuttur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: «الَّذِي» كَلِمَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلْإِشَارَةِ إِلَى مُفْرَدٍ عِنْدَ مُحَاوَلَةِ تَعْرِيفِهِ بِقَضِيَّةٍ مَعْلُومَةٍ، كَقَوْلِكَ ذَهَبَ الرَّجُلُ الَّذِي أَبُوهُ مُنْطَلِقٌ، فَأَبُوهُ مُنْطَلِقٌ قَضِيَّةٌ مَعْلُومَةٌ، فَإِذَا حَاوَلْتَ تَعْرِيفَ الرَّجُلِ بِهَذِهِ الْقَضِيَّةِ الْمَعْلُومَةِ أَدْخَلْتَ عَلَيْهِ الَّذِي، وَهُوَ تَحْقِيقُ قَوْلِهِمْ. إِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ لِوَصْفِ الْمَعَارِفِ بالجملة، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً يَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِوُجُودِ شَيْءٍ جَعَلَ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَذَلِكَ تَحْقِيقُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥، الزمر: ٣٨] .

İKİNCİ MESELE: 'Ellezî' [kelimesi], bilinen bir hüküm vasıtasıyla tanıtılmak istendiğinde tek bir varlığa işaret etmek için konulmuş bir kelimedir; tıpkı 'Babası giden adam gitti' demen gibi. Burada 'babası giden' bilinen bir önermedir; adamı bu bilinen önerme ile tanıtmak istediğinde başına 'ellezî' kelimesini getirirsin. 'Bu kelime marifeleri cümle ile nitelemek için kullanılır' şeklindeki sözlerinin tahkiki de budur. Bu sabit olunca, O'nun: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, gökyüzünü bir bina kıldı” buyruğu, onların yeryüzünü döşek ve gökyüzünü bina kılan bir varlığın mevcudiyetini bildiklerini iktiza eder; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 25, Zümer 38] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” buyruğunun tahkikidir.

المسألة الثالثة: أن الله تعالى ذكر هاهنا خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ اثْنَيْنِ مِنَ الْأَنْفُسِ وَثَلَاثَةً مِنَ الْآفَاقِ، فَبَدَأَ أَوَّلًا: بِقَوْلِهِ: خَلَقَكُمْ وَثَانِيًا: بِالْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وثالثاً: بكون الأرض فراشاً، ورابعاً: يكون السَّمَاءِ بِنَاءً، وَخَامِسًا: بِالْأُمُورِ الْحَاصِلَةِ مِنْ مَجْمُوعِ السَّمَاءِ/ وَالْأَرْضِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ burada ikisi enfüsî (iç âleme dair) ve üçü âfâkî (dış âleme dair) olmak üzere beş tür delil zikretmiştir. İlk olarak: { خَلَقَكُمْ } “Sizi yarattı” buyruğuyla başlamış; ikinci olarak: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekileri de” buyruğuyla anne ve babaları zikretmiş; üçüncü olarak: yeryüzünün döşek kılınmasını; dördüncü olarak: gökyüzünün bina kılınmasını; beşinci olarak da gök ve yerin tamamından hâsıl olan işleri zikretmiştir ki O'nun şu buyruğudur:

وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَلِهَذَا التَّرْتِيبِ أَسْبَابٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ أَقْرَبَ الْأَشْيَاءِ إِلَى الْإِنْسَانِ نَفْسُهُ، وَعِلْمُ الْإِنْسَانِ بِأَحْوَالِ نَفْسِهِ أَظْهَرُ مِنْ عِلْمِهِ بِأَحْوَالِ غَيْرِهِ، وَإِذَا كَانَ الغرض من الاستدلال إفادة

{ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “ve gökten su indirip onunla size rızık olmak üzere ürünler çıkardı.” Bu tertibin birtakım sebepleri vardır. Birincisi: İnsana en yakın olan şey kendi nefsidir ve insanın kendi nefsinin hallerini bilmesi, başkasının hallerini bilmesinden daha açıktır. İstidlalden maksat ilim ifade etmek olduğuna göre,

العلم، فكل ما كَانَ أَظْهَرَ دَلَالَةً كَانَ أَقْوَى إِفَادَةً، وَكَانَ أَوْلَى بِالذِّكْرِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ ذِكْرَ نَفْسِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ ثَنَّاهُ بِآبَائِهِ وَأُمَّهَاتِهِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالْأَرْضِ، لِأَنَّ الْأَرْضَ أَقْرَبُ إِلَى الْإِنْسَانِ مِنَ السَّمَاءِ وَالْإِنْسَانَ أَعْرَفُ بِحَالِ الْأَرْضِ مِنْهُ بِأَحْوَالِ السَّمَاءِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ السَّمَاءِ عَلَى نُزُولِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ وَخُرُوجِ الثَّمَرَاتِ بِسَبَبِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْأَمْرِ الْمُتَوَلَّدِ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَالْأَثَرُ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْمُؤَثِّرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَخَّرَ اللَّهُ ذِكْرَهُ عَنْ ذِكْرِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ.

delaleti en açık olan şey [bilgi] kazandırma bakımından en kuvvetli ve zikredilmeye en lâyık olandır. Bu sebeple insanın kendi nefsini zikretmeyi öne almış, ardından anne ve babalarını ikinci sırada zikretmiş, sonra da üçüncü olarak yeryüzünü zikretmiştir; zira yeryüzü insana gökyüzünden daha yakındır ve insan yeryüzünün halini gökyüzünün hallerinden daha iyi bilir. Gökyüzünün zikrinin, gökten suyun indirilmesi ve onun sebebiyle ürünlerin çıkarılmasından öne alınması ise, bunun gökyüzü ve yeryüzünden doğan bir iş mesabesinde olması ve eserin müessirden sonra gelmesi sebebiyledir. Bu yüzden Allah Teâlâ onun zikrini yeryüzü ve gökyüzünün zikrinden sonraya bırakmıştır.

الثَّانِي: هُوَ أَنَّ خَلْقَ الْمُكَلَّفِينَ أَحْيَاءَ قَادِرِينَ أَصْلٌ لِجَمِيعِ النِّعَمِ، وَأَمَّا خَلْقُ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ وَالْمَاءِ فَذَاكَ إِنَّمَا يُنْتَفَعُ بِهِ بِشَرْطِ حُصُولِ الْخَلْقِ وَالْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَالشَّهْوَةِ، فَلَا جَرَمَ قَدَّمَ ذِكْرَ الْأُصُولِ عَلَى الْفُرُوعِ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَا فِي الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ مِنْ دَلَائِلِ الصَّانِعِ فَهُوَ حَاصِلٌ فِي الْإِنْسَانِ، وَقَدْ حَصَلَ فِي الْإِنْسَانِ مِنَ الدَّلَائِلِ مَا لَمْ يَحْصُلْ فِيهِمَا؟ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ حَصَلَ فِيهِ الْحَيَاةُ وَالْقُدْرَةُ وَالشَّهْوَةُ وَالْعَقْلُ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى. فَلَمَّا كَانَتْ وُجُوهُ الدَّلَائِلِ لَهُ هاهنا أَتَمَّ كَانَ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ، وَاعْلَمْ أَنَّا كَمَا ذكرنا السبب في الترتيب فلنذكر فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْمَنَافِعِ.

İkincisi: Mükelleflerin diri ve kādir olarak yaratılması bütün nimetlerin aslıdır; yerin, göğün ve suyun yaratılmasına gelince, bunlardan ancak yaratılış, hayat, kudret ve şehvetin hâsıl olması şartıyla istifade edilir. Dolayısıyla şüphesiz asılların zikrini furûun (ayrıntıların) zikrinden öne almıştır. Üçüncüsü: Yeryüzünde ve gökyüzünde Sâni'e dair delillerden ne varsa hepsi insanda mevcuttur; hatta insanda onlarda bulunmayan nice deliller hâsıl olmuştur. Zira insanda hayat, kudret, şehvet ve akıl meydana gelmiştir ki bunların tamamı Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin güç yetiremeyeceği şeylerdendir. Burada O'na ait delil vecihleri daha tam olduğundan öne alınmaya daha lâyık olmuştur. Bil ki tertipteki sebebi zikrettiğimiz gibi, bu üçün her birindeki menfaatleri de zikredeceğiz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ ذكر هاهنا أَنَّهُ جَعَلَ الْأَرْضَ فِرَاشًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً [النَّمْلِ: ٦١] وقوله: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً [الزُّخْرُفِ: ١٠] وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ الْأَرْضِ فِرَاشًا مَشْرُوطٌ بِأُمُورٍ: الشَّرْطُ الْأَوَّلُ: كَوْنُهَا سَاكِنَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً لَكَانَتْ حَرَكَتُهَا إِمَّا بِالِاسْتِقَامَةِ أَوْ بِالِاسْتِدَارَةِ، فَإِنْ كَانَتْ بِالِاسْتِقَامَةِ لَمَا كَانَتْ فِرَاشًا لَنَا عَلَى الْإِطْلَاقِ لِأَنَّ مَنْ طَفَرَ مِنْ مَوْضِعٍ عَالٍ كَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَصِلَ إِلَى الْأَرْضِ لِأَنَّ الْأَرْضَ هَاوِيَةٌ، وَذَلِكَ الْإِنْسَانُ هَاوٍ، وَالْأَرْضُ أَثْقَلُ مِنَ الْإِنْسَانِ، وَالثَّقِيلَانِ إِذَا نَزَلَا كَانَ أَثْقَلُهُمَا أَسْرَعَهَمَا وَالْأَبْطَأُ لَا يَلْحَقُ الْأَسْرَعَ فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَصِلَ الْإِنْسَانُ إِلَى الْأَرْضِ فَثَبَتَ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ هَاوِيَةً لَمَا كَانَتْ فِرَاشًا، أَمَّا لَوْ كَانَتْ حَرَكَتُهَا بِالِاسْتِدَارَةِ لَمْ يَكْمُلِ انْتِفَاعُنَا بِهَا، لَأَنَّ حَرَكَةَ الْأَرْضِ مَثَلًا إِذَا كَانَتْ إِلَى الْمَشْرِقِ وَالْإِنْسَانُ يُرِيدُ أَنْ يَتَحَرَّكَ إِلَى جَانِبِ الْمَغْرِبِ وَلَا شَكَّ أَنَّ حَرَكَةَ الْأَرْضِ أَسْرَعُ فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَبْقَى الْإِنْسَانُ عَلَى مَكَانِهِ وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَى حَيْثُ يُرِيدُ، فَلَمَّا أَمْكَنَهُ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْأَرْضَ غَيْرُ مُتَحَرِّكَةٍ لَا بِالِاسْتِدَارَةِ وَلَا بِالِاسْتِقَامَةِ فَهِيَ سَاكِنَةٌ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ ذَلِكَ السُّكُونِ عَلَى وُجُوهٍ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki O celle celâluhu burada yeryüzünü döşek kıldığını zikretmiştir; bunun benzeri O'nun: { أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً } [Neml 61] “Yoksa yeryüzünü bir yerleşim yeri kılan ve aralarından nehirler akıtan mı?” ve: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } [Zuhruf 10] “O ki, yeryüzünü sizin için bir beşik kıldı” buyruklarıdır. Bil ki yeryüzünün döşek olması birtakım şartlara bağlıdır: Birinci Şart: Yeryüzünün sâkin (durgun/hareketsiz) olmasıdır. Zira şayet hareket ediyor olsaydı, hareketi ya doğrusal ya da dairesel olurdu. Şayet doğrusal olsaydı bizim için mutlak manada bir döşek olamazdı; zira yüksek bir yerden atlayan kimsenin yere ulaşamaması gerekirdi. Çünkü yer aşağıya doğru inmektedir (düşmektedir), o insan da aşağıya inmektedir; yer ise insandan daha ağırdır. İki ağır cisim aşağı indiğinde daha ağır olanı daha hızlı olur ve daha yavaş olan daha hızlı olana yetişemez; binaenaleyh insanın yere ulaşamaması gerekirdi. Böylece yer şayet aşağı doğru hareket ediyor olsaydı döşek olamayacağı sabit olmuştur. Şayet hareketi dairesel olsaydı ondan istifademiz tam olmazdı; zira yerin hareketi meselâ doğuya doğru olduğunda insan batı tarafına hareket etmek istese ve şüphesiz yerin hareketi daha hızlı olsa, insanın olduğu yerde kalması ve gitmek istediği yere ulaşamaması gerekirdi. İnsan bunu yapabildiğine göre yeryüzünün ne dairesel ne de doğrusal olarak hareket etmediğini, dolayısıyla sâkin (durgun) olduğunu anladık. Sonra mezkûr sükûnun sebebi hakkında birtakım görüşlerle ihtilaf ettiler:

أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَرْضَ لَا نِهَايَةَ لَهَا مِنْ جَانِبِ السُّفْلِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهَا مَهْبِطٌ فَلَا تَنْزِلُ وَهَذَا فَاسِدٌ لِمَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ تَنَاهِي الْأَجْسَامِ. وَثَانِيهَا: الَّذِينَ سَلَّمُوا تناهي الأجسام قالوا الأرض ليست بكرة بَلْ هِيَ كَنِصْفِ كُرَةٍ وَحَدَبَتُهَا فَوْقُ وَسَطْحُهَا أَسْفَلُ وَذَلِكَ السَّطْحُ مَوْضُوعٌ عَلَى الْمَاءِ وَالْهَوَاءِ، وَمِنْ شَأْنِ الثَّقِيلِ إِذَا انْبَسَطَ أَنْ يَنْدَغِمَ عَلَى الْمَاءِ وَالْهَوَاءِ مِثْلَ/ الرَّصَاصَةِ فَإِنَّهَا إِذَا انْبَسَطَتْ طَفَتْ عَلَى الْمَاءِ، وَإِنْ جُمِعَتْ رَسَبَتْ وهذا باطل الوجهين: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْبَحْثَ عَنْ سَبَبِ وُقُوفِ الْمَاءِ وَالْهَوَاءِ كَالْبَحْثِ عَنْ سَبَبِ وُقُوفِ الْأَرْضِ. وَالثَّانِي: لِمَ صَارَ ذَلِكَ الْجَانِبُ مِنَ الْأَرْضِ مُنْبَسِطًا حَتَّى وَقَفَ عَلَى الْمَاءِ وَصَارَ هَذَا الْجَانِبُ مُتَحَدِّبًا؟. وَثَالِثُهَا: الَّذِينَ قَالُوا سَبَبُ سُكُونِ الْأَرْضِ جَذْبُ الْفَلَكِ لَهَا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ فَلَمْ يَكُنِ انْجِذَابُهَا إِلَى بَعْضِ الْجَوَانِبِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ فَبَقِيَتْ فِي الْوَسَطِ وَهَذَا بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْغَرَ أَسْرَعُ انْجِذَابًا مِنَ الْأَكْبَرِ، فَمَا بَالُ الذَّرَّةِ لَا تَنْجَذِبُ إِلَى الْفَلَكِ.

Birincisi: Yeryüzünün alt cihetinden bir nihayeti (sonu) yoktur. Böyle olunca da onun için inecek bir yer bulunmaz, dolayısıyla aşağı düşmez. Cisimlerin sonlu olduğu delille sabit olduğu için bu görüş bâtıldır. İkincisi: Cisimlerin sonlu olduğunu kabul edenler dediler ki: Yeryüzü bir küre değildir; bilakis o, yarım küre gibidir; tümseği yukarıda, düz yüzeyi ise aşağıdadır. Bu düz yüzey suyun ve havanın üzerine konulmuştur. Ağır cisim yassılaştığı zaman suyun ve havanın üzerinde batmadan durmak onun tabiatındandır; tıpkı kurşun gibi... Zira o yassılaştırıldığında suyun üstünde yüzer, toplu halde bırakıldığında ise batar. Bu görüş de iki açıdan bâtıldır: Birincisi: Suyun ve havanın durma sebebini araştırmak, yerin durma sebebini araştırmak gibidir. İkincisi: Yerin o tarafı niçin su üzerinde duracak şekilde yassılaşmış ve bu tarafı tümsek olmuştur? Üçüncüsü: Yeryüzünün durma sebebinin, feleğin (gök kürenin) onu her taraftan çekmesi olduğunu söyleyenlerin görüşüdür; [onlara göre] yerin bazı taraflara çekilmesi diğerlerinden daha öncelikli olmamış ve böylece ortada kalmıştır. Bu da iki açıdan bâtıldır: Birincisi: Küçük olan, büyük olandan daha hızlı çekilir; öyleyse zerre niçin feleğe çekilmemektedir?

الثَّانِي: الْأَقْرَبُ أَوْلَى بِالِانْجِذَابِ فَالذَّرَّةُ الْمَقْذُوفَةُ إِلَى فَوْقٍ أَوْلَى بِالِانْجِذَابِ وَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا تَعُودَ. وَرَابِعُهَا:

İkincisi: Daha yakın olan çekilmeye daha lâyıktır; binaenaleyh yukarı fırlatılan zerrenin çekilmeye daha lâyık olması ve geri dönmemesi gerekirdi. Dördüncüsü:

قَوْلُ مَنْ جَعَلَ سَبَبَ سُكُونِهَا دَفْعَ الْفَلَكِ لَهَا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ، كَمَا إِذَا جُعِلَ شَيْءٌ مِنَ التُّرَابِ فِي قِنِّينَةٍ ثُمَّ أُدِيرَتِ الْقِنِّينَةُ عَلَى قُطْبِهَا إِدَارَةً سَرِيعَةً، فَإِنَّهُ يَقِفُ التُّرَابُ فِي وَسَطِ الْقِنِّينَةِ لِتَسَاوِي الدَّفْعِ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ. وَهَذَا أَيْضًا

Yeryüzünün durma sebebini, feleğin onu her taraftan itmesi olarak kabul eden kimsenin sözüdür; tıpkı bir şişenin içine bir miktar toprak konulup sonra şişe kendi ekseni etrafında hızlıca döndürüldüğünde, her taraftan itme kuvveti eşit olduğu için toprağın şişenin ortasında durması gibi. Bu da

بَاطِلٌ مِنْ وُجُوهٍ خَمْسَةٍ. الْأَوَّلُ: الدَّفْعُ إِذَا بَلَغَ فِي الْقُوَّةِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَلِمَ لَا يُحِسُّ بِهِ الْوَاحِدُ مِنَّا؟ الثَّانِي: مَا بَالُ هَذَا الدَّفْعِ لَا يَجْعَلُ حَرَكَةَ السُّحُبِ وَالرِّيَاحِ إِلَى جِهَةٍ بِعَيْنِهَا. الثَّالِثُ: مَا بَالُهُ لَمْ يَجْعَلِ انْتِقَالَهَا إِلَى الْمَغْرِبِ أَسْهَلَ مِنَ انْتِقَالِهَا إِلَى الْمَشْرِقِ. الرَّابِعُ: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الثَّقِيلُ كُلَّمَا كَانَ أَعْظَمَ أَنْ تَكُونَ حَرَكَتُهُ أَبْطَأَ، لِأَنَّ انْدِفَاعَ الْأَعْظَمِ مِنَ الدَّافِعِ الْقَاسِرِ، أَبْطَأُ مِنَ انْدِفَاعِ الْأَصْغَرِ. الْخَامِسُ: يَجِبُ أَنْ تَكُونَ حَرَكَةُ الثَّقِيلِ النَّازِلِ مِنَ الِابْتِدَاءِ أَسْرَعَ مِنْ حَرَكَتِهِ عِنْدَ الِانْتِهَاءِ، لِأَنَّهُ عِنْدَ الِابْتِدَاءِ، أَبْعَدُ مِنَ الْفَلَكِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْأَرْضَ بِالطَّبْعِ تَطْلُبُ وَسَطَ الْفَلَكِ، وَهُوَ قَوْلُ أَرِسْطَاطَالِيسَ وَجُمْهُورِ أَتْبَاعِهِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ، فَاخْتِصَاصُ الْبَعْضِ بِالصِّفَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا تَطْلُبُ تِلْكَ الْحَالَةَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ جَائِزًا، فَيَفْتَقِرُ فِيهِ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. وَسَادِسُهَا: قَالَ أَبُو هَاشِمٍ: النِّصْفُ الْأَسْفَلُ مِنَ الْأَرْضِ فِيهِ اعْتِمَادَاتٌ صَاعِدَةٌ، وَالنِّصْفُ الْأَعْلَى فِيهِ اعْتِمَادَاتٌ هَابِطَةٌ فَتَدَافَعَ الِاعْتِمَادَانِ فَلَزِمَ الْوُقُوفُ. وَالسُّؤَالُ عَلَيْهِ: أَنَّ اخْتِصَاصَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النِّصْفَيْنِ بِصِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ سُكُونَ الْأَرْضِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ: انْظُرْ إِلَى الْأَرْضِ لِتَعْرِفَ أَنَّهَا مُسْتَقِرَّةٌ بِلَا عَلَّاقَةٍ فَوْقَهَا وَلَا دِعَامَةٍ تَحْتَهَا أَمَّا أَنَّهَا لَا عَلَّاقَةَ فَوْقَهَا فَمُشَاهَدٌ، عَلَى أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُعَلَّقَةً بِعَلَّاقَةٍ لَاحْتَاجَتِ الْعَلَّاقَةُ إِلَى عَلَّاقَةٍ أُخْرَى لَا إِلَى نِهَايَةٍ، وَبِهَذَا الْوَجْهِ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا دِعَامَةَ تَحْتَهَا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مُمْسِكٍ يُمْسِكُهَا بِقُدْرَتِهِ وَاخْتِيَارِهِ وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ [فَاطِرٍ: ٤١] . الشَّرْطُ الثَّانِي: فِي كَوْنِ الْأَرْضِ فِرَاشًا لَنَا أَنْ لَا تَكُونَ فِي غَايَةِ الصَّلَابَةِ كَالْحَجَرِ، فَإِنَّ النَّوْمَ وَالْمَشْيَ عَلَيْهِ مِمَّا يُؤْلِمُ الْبَدَنَ، وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَتِ الْأَرْضُ مِنَ الذَّهَبِ مَثَلًا لَتَعَذَّرَتِ الزِّرَاعَةُ عَلَيْهَا، وَلَا يُمْكِنُ اتِّخَاذُ الْأَبْنِيَةِ مِنْهُ لِتَعَذُّرِ حَفْرِهَا وَتَرْكِيبِهَا كَمَا يُرَادُ، وَأَنْ لَا تَكُونَ فِي غَايَةِ اللِّينِ، كَالْمَاءِ الَّذِي تَغُوصُ فِيهِ الرِّجْلُ: الشَّرْطُ الثَّالِثُ: أَنْ لَا تَكُونَ فِي غَايَةِ اللَّطَافَةِ وَالشَّفَافِيَّةِ فَإِنَّ الشَّفَّافَ لَا يَسْتَقِرُّ النُّورُ عَلَيْهِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَتَسَخَّنُ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالشَّمْسِ، فَكَانَ يَبْرُدُ جِدًّا/ فَجَعَلَ اللَّهُ كَوْنَهُ أَغْبَرَ، لِيَسْتَقِرَّ النُّورُ عَلَيْهِ فَيَتَسَخَّنَ فَيَصْلُحَ أَنْ يَكُونَ فِرَاشًا لِلْحَيَوَانَاتِ. الشَّرْطُ الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ بَارِزَةً مِنَ الْمَاءِ، لِأَنَّ طَبْعَ الْأَرْضِ أَنْ يَكُونَ غَائِصًا فِي الْمَاءِ فَكَانِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْبِحَارُ مُحِيطَةً بِالْأَرْضِ، وَلَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَمَا كَانَتْ فِرَاشًا لَنَا، فَقَلَبَ اللَّهُ طَبِيعَةَ الْأَرْضِ وَأَخْرَجَ بَعْضَ جَوَانِبِهَا مِنَ الْمَاءِ كَالْجَزِيرَةِ الْبَارِزَةِ حَتَّى صَلُحَتْ لِأَنْ تَكُونُ فِرَاشًا لَنَا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الشَّرْطَ فِي كَوْنِ الْأَرْضِ فِرَاشًا أَنْ لَا تَكُونَ كُرَةً، وَاسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ لَيْسَتْ كُرَةً، وَهَذَا بَعِيدٌ جِدًّا، لِأَنَّ الْكُرَةَ إِذَا عَظُمَتْ جِدًّا كَانَتِ الْقِطْعَةُ مِنْهَا كَالسَّطْحِ فِي إِمْكَانِ الِاسْتِقْرَارِ عَلَيْهِ، وَالَّذِي يَزِيدُهُ تَقْرِيرًا أَنَّ الْجِبَالَ أَوْتَادُ الْأَرْضِ ثُمَّ يُمْكِنُ الِاسْتِقْرَارُ عَلَيْهَا، فَهَذَا أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

beş açıdan bâtıldır: Birincisi: İtme kuvveti bu dereceye ulaştıysa bizden biri bunu niçin hissetmiyor? İkincisi: Bu itme kuvveti bulutların ve rüzgârların hareketini niçin belirli bir yöne yöneltmiyor? Üçüncüsü: Niçin bunların batıya intikalini doğuya intikalinden daha kolay kılmadı? Dördüncüsü: Ağır cisim ne kadar büyük olursa hareketinin o kadar yavaş olması gerekirdi; zira daha büyük olanın zorlayıcı iticiden uzaklaşması daha küçük olanın uzaklaşmasından daha yavaştır. Beşincisi: İnen ağır cismin başlangıçtaki hareketinin sondaki hareketinden daha hızlı olması gerekirdi; çünkü başlangıçta felekten daha uzaktır. Beşincisi: Yeryüzünün tabiatı gereği feleğin merkezini talep etmesidir ki bu, Aristoteles'in ve ona tâbi olanların çoğunun görüşüdür. Bu da zayıftır; çünkü cisimler cisim olma bakımından eşittirler. Dolayısıyla bir kısmının bu durumu talep etmesini gerektiren özellikle tahsis edilmesi caiz (mümkün) olmalıdır; bu durumda da [bunu yapan] muhtar (dilediğini seçen) bir fail gereklidir. Altıncısı: Ebû Hâşim şöyle demiştir: Yerin alt yarısında yukarı doğru itici güçler, üst yarısında ise aşağı doğru itici güçler vardır; böylece iki itici güç birbirini dengelemiş ve durma zorunlu olmuştur. Buna karşı yöneltilecek soru şudur: İki yarıdan her birinin belirli bir özellikle tahsis edilmesi ancak muhtar bir fail ile mümkündür. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki yeryüzünün sükûnu ancak Allah Teâlâ'dandır. Bu noktada şöyle deriz: Üzerinde hiçbir asacak ve altında hiçbir dayanak olmaksızın karargâh kılındığını bilmen için yeryüzüne bak! Üzerinde hiçbir asacak olmadığı zaten gözle görülmektedir; kaldı ki bir asacakla asılmış olsaydı, o asacak sonsuza kadar başka bir asacağa muhtaç olurdu. Bu vecihle altında da bir dayanak olmadığı sabit olmuştur. Böylece anladık ki onu kudreti ve ihtiyarıyla tutan bir tutucunun (mumsik) bulunması zorunludur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } [Fâtır 41] “Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar. Şayet yok olup gidecek olurlarsa, O'ndan sonra onları hiç kimse tutamaz.” İkinci Şart: Yeryüzünün bize döşek olmasında onun taş gibi son derece sert olmamasıdır; zira onun üzerinde uyumak ve yürümek bedene acı veren şeylerdendir. Ayrıca yeryüzü meselâ altından olsaydı üzerinde ziraat yapmak imkânsızlaşır, dilediği gibi kazılması ve şekillendirilmesi mümkün olmadığından ondan binalar edinilemezdi. Yine ayağın içine battığı su gibi son derece yumuşak da olmamalıdır. Üçüncü Şart: Son derece latif ve şeffaf olmamasıdır. Zira şeffaf olan şeyin üzerinde ışık durmaz; böyle olan şey ise yıldızlardan ve güneşten ısınmaz, dolayısıyla aşırı soğuk olurdu. Allah, ışığın üzerinde durup ısınması ve hayvanlar için bir döşek olmaya elverişli hale gelmesi için onun rengini toz rengi (ağber) kılmıştır. Dördüncü Şart: Sudan açığa çıkmış (belirmiş) olmasıdır. Çünkü yeryüzünün tabiatı suya batmış olmaktır; binaenaleyh denizlerin yeryüzünü kuşatması gerekirdi. Şayet öyle olsaydı bizim için döşek olamazdı. Allah yeryüzünün tabiatını çevirdi ve bize döşek olmaya elverişli olsun diye onun bazı taraflarını açığa çıkmış bir ada gibi sudan dışarı çıkardı. İnsanlardan bazıları yeryüzünün döşek olmasının şartının onun küre olmaması olduğunu zannetmiş ve bu ayeti yeryüzünün küre olmadığına delil getirmiştir. Bu son derece uzaktır; zira küre pek büyük olduğu zaman, onun bir parçası üzerinde durulabilmesi bakımından düzlem gibi olur. Bunu daha da teyit eden husus şudur ki; dağlar yeryüzünün kazıklarıdır, buna rağmen üzerlerinde durmak mümkündür; dolayısıyla bu [açıklama] daha evlâdır, en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي سَائِرِ مَنَافِعَ الْأَرْضِ وَصِفَاتِهَا. فَالْمَنْفَعَةُ الْأُولَى: الْأَشْيَاءُ الْمُتَوَلِّدَةُ فِيهَا مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَالْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ لَا يَعْلَمُ تَفَاصِيلَهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى الثَّانِيَةُ: أَنْ يَتَخَمَّرَ الرَّطْبُ بِهَا فَيَحْصُلُ التَّمَاسُكُ فِي أَبْدَانِ الْمُرَكَّبَاتِ. الثَّالِثَةُ: اخْتِلَافُ بِقَاعِ الْأَرْضِ، فَمِنْهَا أَرْضٌ رَخْوَةٌ، وَصُلْبَةٌ، وَرَمَلَةٌ، وَسَبِخَةٌ، وَحَرَّةٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ [الرَّعْدِ: ٤] وَقَالَ: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً [الْأَعْرَافِ: ٥٨] الرَّابِعَةُ: اخْتِلَافُ أَلْوَانِهَا فَأَحْمَرُ، وَأَبْيَضُ، وَأَسْوَدُ، وَرَمَادِيُّ اللَّوْنِ، وَأَغْبَرُ، عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ [فَاطِرٍ: ٢٧] .

BEŞİNCİ MESELE: Yeryüzünün diğer menfaatleri ve sıfatları hakkındadır. Birinci Menfaat: Madenlerden, bitkilerden, hayvanlardan, ulvî ve süflî eserlerden orada meydana gelen şeylerin ayrıntılarını Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. İkincisi: Yaş olan şeyin onunla mayalanması, böylece bileşik cisimlerin bedenlerinde bir tutunmanın (tutarlılığın) hâsıl olmasıdır. Üçüncüsü: Yeryüzü parçalarının farklılığıdır; zira ondan gevşek toprak, sert toprak, kumluk, çorak (tuzlu) yer ve taşlık (volkanik) arazi vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur: { وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ } [Ra'd 4] “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar (toprak parçaları) vardır.” Ve şöyle buyurmuştur: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } [A'râf 58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise kıt kanaat çıkandan başkası çıkmaz.” Dördüncüsü: Kırmızı, beyaz, siyah, kül rengi ve toz rengi gibi renklerinin farklı olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ } [Fâtır 27] “Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri farklı farklı ve simsiyah yollar vardır.”

الْخَامِسَةُ: انْصِدَاعُهَا بِالنَّبَاتِ، قَالَ تَعَالَى: وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ [الطَّارِقِ: ١٢] . السَّادِسَةُ: كَوْنُهَا خَازِنَةً لِلْمَاءِ الْمُنَزَّلِ مِنَ السَّمَاءِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٨] وَقَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الْمُلْكِ: ٣٠] السَّابِعَةُ: الْعُيُونُ وَالْأَنْهَارُ الْعِظَامُ الَّتِي فِيهَا وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَأَنْهاراً [الرَّعْدِ: ٣] . الثَّامِنَةُ: مَا فِيهَا مِنَ الْمَعَادِنِ وَالْفِلِزَّاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ [الْحِجْرِ: ١٩] ثُمَّ بَيَّنَ بَعْدِ ذَلِكَ تَمَامَ الْبَيَانِ، فَقَالَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [الحجر: ٢١] . التَّاسِعَةُ: الْخَبْءُ الَّذِي تُخْرِجُهُ الْأَرْضُ مِنَ الْحَبِّ وَالنَّوَى قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى [الْأَنْعَامِ: ٩٥] وَقَالَ: يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النَّمْلِ: ٢٥] ثُمَّ إِنَّ الْأَرْضَ لَهَا طَبْعُ الْكَرَمِ لِأَنَّكَ تَدْفَعُ إِلَيْهَا حَبَّةً وَاحِدَةً، وَهِيَ تَرُدُّهَا عَلَيْكَ سَبْعَمِائَةٍ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] . الْعَاشِرَةُ: حَيَاتُهَا بَعْدَ مَوْتِهَا، قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً [السَّجْدَةِ: ٢٧] وَقَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ [يس: ٣٣] الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: مَا عَلَيْهَا مِنَ الدَّوَابِّ الْمُخْتَلِفَةِ الْأَلْوَانِ وَالصُّوَرِ وَالْخَلْقِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ [لقمان: ١٠] . والثانية عشر: مَا فِيهَا مِنَ النَّبَاتِ الْمُخْتَلِفِ أَلْوَانُهُ وَأَنْوَاعُهُ وَمَنَافِعُهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [ق: ٧] فَاخْتِلَافُ أَلْوَانِهَا دَلَالَةٌ، وَاخْتِلَافُ طَعُومِهَا دَلَالَةٌ، وَاخْتِلَافُ رَوَائِحِهَا دَلَالَةٌ، فَمِنْهَا قُوتُ الْبَشَرِ، وَمِنْهَا قُوتُ الْبَهَائِمِ، كَمَا قَالَ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ [طَهَ: ٥٤] أَمَّا مَطْعُومُ الْبَشَرِ، فَمِنْهَا الطَّعَامُ، وَمِنْهَا الْإِدَامُ، وَمِنْهَا الدَّوَاءُ، وَمِنْهَا الْفَاكِهَةُ، وَمِنْهَا الْأَنْوَاعُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْحَلَاوَةِ وَالْحُمُوضَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ [فُصِّلَتْ: ١٠] وَأَيْضًا فَمِنْهَا كُسْوَةُ الْبَشَرِ، لِأَنَّ الْكُسْوَةَ إِمَّا نَبَاتِيَّةٌ، وَهِيَ الْقُطْنُ وَالْكَتَّانُ، وَإِمَّا حَيَوَانِيَّةٌ وَهِيَ الشَّعْرُ وَالصُّوفُ وَالْإِبْرَيْسَمُ وَالْجُلُودُ، وَهِيَ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي بَثَّهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الْأَرْضِ، فَالْمَطْعُومُ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْمَلْبُوسُ مِنَ الْأَرْضِ. ثُمَّ قَالَ: وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَنَافِعَ كَثِيرَةٍ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.

Beşincisi: Bitki ile yarılmasıdır; Allah Teâlâ: { وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ } [Târık 12] “[Bitkilerle] yarılan yeryüzüne andolsun” buyurmuştur. Altıncısı: Gökten indirilen suyun deposu olmasıdır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } [Mü'minûn 18] “Gökten ölçüyle su indirdik ve onu yerde iskân ettik (tuttuk); şüphesiz biz onu gidermeye de elbette kâdiriz.” ve buyruğu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } [Mülk 30] “De ki: Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekilip gidecek olsa size kim akar bir su getirebilir?” Yedincisi: İçinde bulunan pınarlar ve büyük nehirlerdir; O'nun şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَأَنْهاراً } [Ra'd 3] “Orada sarsılmaz dağlar ve ırmaklar kıldı.” Sekizincisi: İçinde bulunan madenler ve maden filizleridir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ } [Hicr 19] “Yeri de yayıp döşedik, içine sarsılmaz dağlar yerleştirdik ve orada ölçülü her şeyden bitirdik.” Sonra bundan sonra tam bir beyanla açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } [Hicr 21] “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim katımızda olmasın; biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz.” Dokuzuncusu: Tohum ve çekirdekten yeryüzünün çıkardığı gizli şeydir; Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } [En'âm 95] “Şüphesiz Allah, tohumu ve çekirdeği yarandır” ve: { يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Neml 25] “Göklerde ve yerdeki gizli olanı açığa çıkarır” buyurmuştur. Sonra yeryüzünün cömertlik tabiatı vardır; zira sen ona tek bir tohum verirsin, o ise sana yedi yüz tane geri verir: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } [Bakara 261] “Yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir.” Onuncusu: Ölümünden sonra dirilmesidir; Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً } [Secde 27] “Görmediler mi ki biz suyu çorak yere sevk ediyoruz da onunla ekin çıkarıyoruz?” ve: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } [Yâsîn 33] “Ölü toprak onlar için bir ayettir (delildir); onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık, böylece ondan yerler” buyurmuştur. On birincisi: Üzerinde renkleri, suretleri ve yaratılışları farklı canlıların bulunmasıdır; O'nun şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ } [Lokmân 10] “Gökleri gördüğünüz gibi direksiz yarattı, sizi sarsmasın diye yere sarsılmaz dağlar bıraktı ve orada her türlü canlıyı yaydı.” On ikincisi: İçinde renkleri, çeşitleri ve faydaları muhtelif bitkilerin bulunmasıdır; O'nun şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } [Kâf 7] “Ve orada gönül açıcı her çiftten (türden) bitirdik.” Renklerinin farklılığı bir delildir, tatlarının farklılığı bir delildir, kokularının farklılığı bir delildir; onlardan insanın gıdası olan da vardır, hayvanların gıdası olan da vardır; nitekim şöyle buyurmuştur: { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } [Tâhâ 54] “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın.” İnsanın yiyeceğine gelince; ondan temel yiyecek vardır, katık vardır, ilaç vardır, meyve vardır, tatlılık ve ekşilik bakımından farklı çeşitler vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } [Fussilet 10] “Orada arayanlar için eşit olarak gıdalarını dört günde takdir etti.” Ayrıca ondan insanın giysisi de vardır; zira giysi ya pamuk ve keten gibi bitkiseldir ya da kıl, yün, ipek ve deri gibi hayvansaldır ki bunlar Allah Teâlâ'nın yeryüzüne yaydığı hayvanlardandır; böylece yenen de yerdedir, giyilen de yerdedir. Sonra şöyle buyurdu: { وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve sizin bilmediğiniz şeyleri yaratır”; bunda Allah Teâlâ'dan başkasının bilemeyeceği pek çok menfaate işaret vardır.

ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ جَعَلَ الْأَرْضَ سَاتِرَةً لِقَبَائِحِكَ بَعْدَ مَمَاتِكَ، فَقَالَ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٥، ٢٦] . مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ [طه: ٥٥] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ جَمَعَ هَذِهِ الْمَنَافِعَ الْعَظِيمَةَ لِلسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَقَالَ: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الْجَاثِيَةِ: ١٣] . الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: مَا فِيهَا مِنَ الْأَحْجَارِ الْمُخْتَلِفَةِ، فَفِي صِغَارِهَا مَا يَصْلُحُ لِلزِّينَةِ فَتُجْعَلُ فُصُوصُهَا لِلْخَوَاتِمِ وَفِي كِبَارِهَا مَا يُتَّخَذُ لِلْأَبْنِيَةِ، فَانْظُرْ إِلَى الحجر الذي تستخرج النَّارُ مِنْهُ مَعَ كَثْرَتِهِ، وَانْظُرْ إِلَى الْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ مَعَ عِزَّتِهِ. ثُمَّ انْظُرْ إِلَى كَثْرَةِ النَّفْعِ بِذَلِكَ الْحَقِيرِ، وَقِلَّةِ النَّفْعِ بِهَذَا الشَّرِيفِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: مَا أَوْدَعَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا مِنَ الْمَعَادِنِ الشَّرِيفَةِ، كَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، ثُمَّ تَأَمَّلْ فَإِنَّ الْبَشَرَ اسْتَخْرَجُوا الْحِرَفَ الدَّقِيقَةَ وَالصَّنَائِعَ الْجَلِيلَةَ وَاسْتَخْرَجُوا السَّمَكَةَ مِنْ قَعْرِ الْبَحْرِ، وَاسْتَنْزَلُوا الطَّيْرَ مِنْ أَوْجِ الْهَوَاءِ ثُمَّ عَجَزُوا عَنْ إِيجَادِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ في وجودهما إلا الثمينة، وَهَذِهِ الْفَائِدَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْعِزَّةِ فَالْقَادِرُ عَلَى إِيجَادِهِمَا يُبْطِلُ هَذِهِ الْحِكْمَةَ، فَلِذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ دُونَهُمَا بَابًا مَسْدُودًا، إِظْهَارًا لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ وَإِبْقَاءً لِهَذِهِ النِّعْمَةِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ مَا لَا مَضَرَّةَ عَلَى الْخَلْقِ فِيهِ مَكَّنَهُمْ مِنْهُ فَصَارُوا مُتَمَكِّنِينَ مِنَ اتِّخَاذِ الشَّبَهِ مِنَ النُّحَاسِ، وَالزُّجَاجِ مِنَ الرَّمْلِ، وَإِذَا تَأَمَّلَ الْعَاقِلُ فِي هَذِهِ اللَّطَائِفِ وَالْعَجَائِبِ

Sonra O celle celâluhu, vefatından sonra yeryüzünü senin çirkinliklerini örtücü kıldı ve şöyle buyurdu: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً * أَحْياءً وَأَمْواتاً } [Mürselât 25-26] “Biz yeryüzünü dirilere ve ölülere bir toplanma yeri (kucak) kılmadık mı?”, { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } [Tâhâ 55] “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz.” Sonra O celle celâluhu, gök ve yerin bu yüce menfaatlerini bir araya toplayarak şöyle buyurdu: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [Câsiye 13] “Göklerde ve yerde olanların hepsini sizin hizmetinize verdi.” On üçüncüsü: İçinde bulunan çeşitli taşlardır; zira onların küçüklerinde süs olmaya elverişli olanlar vardır ve taşları yüzüklere konur, büyüklerinde ise binalar için kullanılanlar vardır. Çokluğuyla birlikte kendisinden ateş çıkarılan taşa bak ve azlığıyla birlikte kırmızı yakuta bak! Sonra o değersiz olanın faydasının çokluğuna ve bu şerefli olanın faydasının azlığına bak! On dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın onda altın ve gümüş gibi emanet ettiği şerefli madenlerdir. Sonra tefekkür et; şüphesiz insanoğlu ince zanaatları ve yüce sanatları ortaya çıkardı, denizin dibinden balığı çıkardı, havanın zirvesinden kuşu indirdi; sonra altın ve gümüşü yoktan var etmekten âciz kaldı. Bunun sebebi şudur ki: Bu ikisinin varlığında değerlilikten (kıymetten) başka bir fayda yoktur; bu fayda ise ancak nâdir bulunmakla hâsıl olur. Dolayısıyla bu ikisini var etmeye muktedir olan kimse bu hikmeti iptal ederdi. İşte bundan dolayı Allah, bu hikmeti izhar etmek ve bu nimeti devam ettirmek için bu ikisinin önüne kapalı bir kapı koydu. Bundan dolayıdır ki mahlûkat için kendisinde bir zarar bulunmayan şeylerde onlara imkân verdi; böylece bakırdan pirinç, kumdan cam elde etmeye muktedir oldular. Akıl sahibi kimse bu incelikleri ve harikaları düşündüğü zaman,

اضْطُرَّ فِي افْتِقَارِ هَذِهِ التَّدَابِيرِ إِلَى صَانِعٍ حَكِيمٍ مُقْتَدِرٍ عَلِيمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

bu tedbirlerin Hakîm, Muktedir ve Alîm olan bir Yaratıcıya muhtaç olduğunu zorunlu olarak anlar; zâlimlerin söylediklerinden O münezzehtir, yüceler yücesidir.

الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: كَثْرَةُ مَا يُوجَدُ عَلَى الْجِبَالِ وَالْأَرَاضِي مِنَ الْأَشْجَارِ الَّتِي تَصْلُحُ لِلْبِنَاءِ، وَالسُّقُفِ، ثُمَّ الْحَطَبِ.

On beşincisi: Dağlarda ve arazilerde binalar, tavanlar ve ardından da yakacak için elverişli pek çok ağacın bulunmasıdır.

وَمَا أَشَدَّ الْحَاجَةَ إِلَيْهِ فِي الْخَبْزِ وَالطَّبْخِ قَدْ نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى دَلَائِلِ الْأَرْضِ وَمَنَافِعِهَا بِأَلْفَاظٍ لَا يَبْلُغُهَا الْبُلَغَاءُ وَيَعْجَزُ عَنْهَا الْفُصَحَاءُ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَأَنْهاراً وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [الرَّعْدِ: ٣] وَأَمَّا الْأَنْهَارُ فَمِنْهَا الْعَظِيمَةُ كَالنِّيلِ، وَسَيْحُونَ، وَجَيْحُونَ، وَالْفُرَاتِ، وَمِنْهَا الصِّغَارُ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ وَكُلُّهَا تَحْمِلُ مِيَاهًا عَذْبَةً لِلسَّقْيِ وَالزِّرَاعَةِ وَسَائِرِ الْفَوَائِدِ.

Ekmek pişirmede ve yemek kaynatmada ona ne kadar da çok ihtiyaç vardır! Allah Teâlâ yeryüzünün delillerine ve menfaatlerine, belâgat ehlinin erişemeyeceği ve fasihlerin [ifade etmekten] âciz kalacağı lafızlarla dikkat çekmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَأَنْهاراً وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [Ra'd 3] “Yeri yayıp döşeyen, onda sarsılmaz dağlar ve ırmaklar kılan ve orada her meyveden ikişer çift yaratan O'dur.” Irmaklara gelince; onlardan Nil, Seyhun, Ceyhun ve Fırat gibi büyük olanlar vardır; küçük olanlar da vardır ki bunlar pek çoktur; hepsi de sulama, ziraat ve diğer faydalar için tatlı sular taşır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي أَنَّ السَّمَاءَ أَفْضَلُ أَمِ الْأَرْضَ؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: السَّمَاءُ أَفْضَلُ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ السَّمَاءَ مُتَعَبَّدُ الْمَلَائِكَةِ، وَمَا فِيهَا بُقْعَةٌ عَصَى اللَّهَ فِيهَا أَحَدٌ. وَثَانِيهَا: لَمَّا أَتَى آدَمُ ﵇ فِي الْجَنَّةِ بِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ قِيلَ لَهُ اهْبِطْ مِنَ الْجَنَّةِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَا يَسْكُنُ فِي جِوَارِي مَنْ عَصَانِي. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً [المؤمنون: ٣٢] وَقَوْلُهُ: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَلَمْ يَذْكُرْ فِي الْأَرْضِ مِثْلَ ذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ وَرَدَ ذِكْرُ السَّمَاءِ مُقَدَّمًا/ عَلَى الْأَرْضِ فِي الذِّكْرِ. وَقَالَ آخَرُونَ:

ALTINCI MESELE: Göğün mü yoksa yerin mi daha faziletli olduğu hakkındadır. Bazıları dedi ki: Gök birtakım yönlerden daha faziletlidir: Birincisi: Gök meleklerin ibadet yeridir ve orada hiç kimsenin Allah'a isyan etmediği bir yerdir. İkincisi: Âdem aleyhisselâm cennette o günahı işlediğinde ona: “Cennetten in!” denildi ve Allah Teâlâ: “Bana isyan eden kimse benim komşuluğumda oturamaz” buyurdu. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً } [Enbiyâ 32] “Göğü korunmuş bir tavan kıldık” ve: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } [Furkân 61] “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” buyruklarıdır; yeryüzü hakkında bunun gibisini zikretmemiştir. Dördüncüsü: Çoğu yerde göğün zikri yeryüzünden önce gelmiştir. Diğerleri ise şöyle dedi:

بَلِ الْأَرْضُ أَفْضَلُ لِوُجُوهٍ «أ» أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ بِقَاعًا مِنَ الْأَرْضِ بِالْبَرَكَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً [آلِ عِمْرَانَ: ٩٦] «ب» فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ [الْقَصَصِ: ٣٠] «ج» إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ [الْإِسْرَاءِ: ١] «د» وَصَفَ أَرْضَ الشَّامِ بِالْبَرَكَةِ فَقَالَ: مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها [الْأَعْرَافِ: ١٣٧] وَخَامِسُهَا: وَصَفَ جُمْلَةَ الْأَرْضِ بالبركة فقال: قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ [فُصِّلَتْ: ٩] إِلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها [فُصِّلَتْ: ١٠] فَإِنْ قِيلَ: وَأَيُّ بَرَكَةٍ فِي الْفَلَوَاتِ الْخَالِيَةِ وَالْمَفَاوِزِ الْمُهْلِكَةِ؟ قُلْنَا إِنَّهَا مَسَاكِنُ لِلْوُحُوشِ وَمَرْعَاهَا، ثُمَّ إِنَّهَا مَسَاكِنُ لِلنَّاسِ إِذَا احْتَاجُوا إِلَيْهَا، فَلِهَذِهِ الْبَرَكَاتِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٢٠] وَهَذِهِ الْآيَاتُ وَإِنْ كَانَتْ حَاصِلَةً لِغَيْرِ الْمُوقِنِينَ لَكِنْ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعْ بِهَا إِلَّا الْمُوقِنُونَ جَعَلَهَا آيَاتٍ لِلْمُوقِنِينَ تَشْرِيفًا لَهُمْ كَمَا قَالَ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ ﷾ خَلَقَ الْأَنْبِيَاءَ الْمُكَرَّمِينَ مِنَ الْأَرْضِ عَلَى مَا قَالَ: مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ [طه: ٥٥] ولم يخلق من السموات شَيْئًا لِأَنَّهُ قَالَ: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٢] . وَسَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَكْرَمَ نَبِيَّهُ بِهَا فَجَعَلَ الْأَرْضَ كُلَّهَا مَسَاجِدَ لَهُ وَجَعَلَ ترابها طهوراً. أما قوله: السَّماءَ بِناءً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bilakis yeryüzü birtakım yönlerden daha faziletlidir: a) Allah Teâlâ yeryüzünün bazı mekânlarını bereketle vasfetmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } [Âl-i İmrân 96] “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan pek mübarek olandır”, b) { فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ } [Kasas 30] “Mübarek yerdeki ağaçtan”, c) { إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ } [İsrâ 1] “Çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya”, d) Şam toprağını bereketle vasfedip şöyle buyurmuştur: { مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } [A'râf 137] “Bereketlendirdiğimiz yeryüzünün doğularına ve batılarına”. Beşincisi: Yeryüzünün tamamını bereketle vasfedip şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ } [Fussilet 9] “De ki: Gerçekten siz mi inkâr ediyorsunuz?” buyruğundan: { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها } [Fussilet 10] “Orada üstünden sarsılmaz dağlar kıldı ve onda bereketler yarattı” buyruğuna kadar... Şayet: “Boş sahra ve helak edici çöllerde ne bereket vardır?” denilirse; deriz ki: Oralar yaban hayvanlarının meskenleri ve otlaklarıdır; ayrıca insanlar ihtiyaç duyduklarında oralar onlar için de meskendir. İşte bu bereketlerden ötürü Allah Teâlâ: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } [Zâriyât 20] “Yeryüzünde kesin inananlar için ayetler (deliller) vardır” buyurmuştur. Bu ayetler kesin inanmayanlar için de mevcut olmakla birlikte, onlardan ancak kesin inananlar istifade ettiği için, onlara bir şeref olmak üzere: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” buyurduğu gibi onları müminler için ayetler kılmıştır. Altıncısı: O celle celâluhu, mükerrem peygamberleri: { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } [Tâhâ 55] “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz” buyurduğu üzere topraktan yaratmıştır; göklerden ise bir şey yaratmamıştır, zira şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً } [Enbiyâ 32] “Göğü korunmuş bir tavan kıldık.” Yedincisi: Allah Teâlâ peygamberini yeryüzü ile ikramda bulunarak yüceltmiş, bütün yeryüzünü ona mescid ve toprağını temizleyici kılmıştır. O'nun: [السَّماءَ بِناءً] buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَمْرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فِي كِتَابِهِ فِي مَوَاضِعَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِكْثَارَ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ ذِكْرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ شَأْنِهِمَا، وَعَلَى أَنَّ لَهُ ﷾ فِيهِمَا أَسْرَارًا عَظِيمَةً، وَحِكَمًا بَالِغَةً لَا يَصِلُ إِلَيْهَا أَفْهَامُ الْخَلْقِ وَلَا عُقُولُهُمْ.

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ Kitabı'nda göklerin ve yerin durumunu birçok yerde zikretmiştir. Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri çokça zikretmesi, bu ikisinin şanının yüceliğine ve O celle celâluhu'nun bu ikisinde yaratılmışların anlayışlarının ve akıllarının erişemeyeceği büyük sırlar ve nihai hikmetler bulunduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي فَضَائِلِ السَّمَاءِ وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى زَيَّنَهَا بِسَبْعَةِ أَشْيَاءَ بِالْمَصَابِيحِ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [الْمُلْكِ: ٥] وَبِالْقَمَرِ وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً [نُوحٍ: ١٦] وَبِالشَّمْسِ وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً [نُوحٍ: ١٦] وَبِالْعَرْشِ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [التَّوْبَةِ: ١٢٩] وَبِالْكُرْسِيِّ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَبِاللَّوْحِ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ [الْبُرُوجِ: ٢٢] وَبِالْقَلَمِ ن وَالْقَلَمِ [الْقَلَمِ: ١] فَهَذِهِ سَبْعَةٌ: ثَلَاثَةٌ مِنْهَا ظَاهِرَةٌ، وَأَرْبَعَةٌ خَفِيَّةٌ: ثَبَتَتْ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ مِنَ الآيات والأخبار. الثاني: أنه تعالى سمى السموات بِأَسْمَاءَ تَدُلُّ عَلَى عِظَمِ شَأْنِهَا: سَمَاءً، وَسَقْفًا مَحْفُوظًا، وَسَبْعًا طِبَاقًا، وَسَبْعًا شِدَادًا. ثُمَّ ذَكَرَ عاقبة

İKİNCİ MESELE: Göğün faziletleri hakkındadır ve bunlar birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Allah Teâlâ onu yedi şeyle süslemiştir: Kandillerle; { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ } [Mülk 5] “Andolsun ki biz en yakın göğü kandillerle süsledik”; ayla; { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً } [Nûh 16] “Onların içinde ayı bir nur kıldı”; güneşle; { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } [Nûh 16] “Güneşi de bir kandil yaptı”; Arş ile; { رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } [Tevbe 129] “Yüce Arş'ın Rabbidir”; Kürsî ile; { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [Bakara 255] “Kürsîsi gökleri ve yeri kaplamıştır”; Levh ile; { فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } [Burûc 22] “Levh-i Mahfûz'dadır”; Kalem ile; { ن وَالْقَلَمِ } [Kalem 1] “Nûn. Kaleme andolsun.” İşte bunlar yedi tanedir: Üçü zâhir (görünen), dördü ise âyetlerden ve haberlerden naklî delillerle sabit olan bâtın (gizli) şeylerdir. İkincisi: Allah Teâlâ gökleri şanının yüceliğine delalet eden isimlerle isimlendirmiştir: Semâ, korunmuş tavan (sakf-ı mahfûz), yedi tabaka (seb'an tıbâkâ) ve yedi sağlam [gök] (seb'an şidâdâ). Sonra onun akıbetini

أَمْرِهَا فَقَالَ: وَإِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ [الْمُرْسَلَاتِ: ٩] ، وَإِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ [التَّكْوِيرِ: ١١] ، يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٤] ، يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ [الْمَعَارِجِ: ٨] ، يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً [الطُّورِ: ٩] ، فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ [الرَّحْمَنِ: ٣٧] وَذَكَرَ مَبْدَأَهَا فِي آيَتَيْنِ فَقَالَ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ [فُصِّلَتْ: ١١] وَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] فَهَذَا الِاسْتِقْصَاءُ الشَّدِيدُ فِي كَيْفِيَّةِ حُدُوثِهِمَا وَفَنَائِهِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَهُمَا لِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ عَلَى مَا قَالَ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ السَّمَاءَ قِبْلَةَ الدُّعَاءِ: فَالْأَيْدِي تُرْفَعُ إِلَيْهَا، وَالْوُجُوهُ تَتَوَجَّهُ نَحْوَهَا، وَهِيَ مَنْزِلُ الْأَنْوَارِ وَمَحَلُّ الصَّفَاءِ وَالْأَضْوَاءِ وَالطَّهَارَةِ وَالْعِصْمَةِ عَنِ الْخَلَلِ وَالْفَسَادِ. الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُونَ عَلَى صِفَتَيْنِ، فَالسَّمَاوَاتُ مُؤَثِّرَةٌ غَيْرُ مُتَأَثِّرَةٍ. وَالْأَرْضُونَ مُتَأَثِّرَةٌ غَيْرُ مُؤَثِّرَةٍ/ وَالْمُؤَثِّرُ أَشْرَفُ مِنَ الْقَابِلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قُدِّمَ ذِكْرُ السَّمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ فِي الْأَكْثَرِ، وأيضاً ففي أكثر الأمر ذكر السموات بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَالْأَرْضِ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ، فَإِنَّهُ لَا بد من السموات الْكَثِيرَةِ لِيَحْصُلَ بِسَبَبِهَا الِاتِّصَالَاتُ الْمُخْتَلِفَةُ لِلْكَوَاكِبِ وَتَغَيُّرُ مَطَارِحِ الشُّعَاعَاتِ، وَأَمَّا الْأَرْضُ فَقَابِلَةٌ فَكَانَتِ الْأَرْضُ الْوَاحِدَةُ كَافِيَةً. الْخَامِسُ: تَفَكَّرْ فِي لَوْنِ السَّمَاءِ وَمَا فِيهِ مِنْ صَوَابِ التَّدْبِيرِ، فَإِنَّ هَذَا اللَّوْنَ أَشَدُّ الْأَلْوَانِ مُوَافَقَةً لِلْبَصَرِ وَتَقْوِيَةً لَهُ، حَتَّى أَنَّ الْأَطِبَّاءَ يَأْمُرُونَ مَنْ أَصَابَهُ وَجَعُ الْعَيْنِ بِالنَّظَرِ إِلَى الزُّرْقَةِ، فَانْظُرْ كَيْفَ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى أَدِيمَ السَّمَاءِ مُلَوَّنًا بِهَذَا اللَّوْنِ الْأَزْرَقِ، لِتَنْتَفِعَ بِهِ الْأَبْصَارُ النَّاظِرَةُ إِلَيْهَا، فَهُوَ ﷾ جَعَلَ لَوْنَهَا أَنْفَعَ الْأَلْوَانِ، وَهُوَ الْمُسْتَنِيرُ وَشَكْلَهَا أَفْضَلَ الْأَشْكَالِ، وَهُوَ الْمُسْتَدِيرُ، وَلِهَذَا قَالَ: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ [ق: ٦] يَعْنِي مَا فِيهَا مِنْ فُصُولٍ، وَلَوْ كَانَتْ سَقْفًا غَيْرَ مُحِيطٍ بِالْأَرْضِ لَكَانَتِ الْفُرُوجُ حَاصِلَةً.

zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ } [Mürselât 9] “Gök yarıldığı zaman”, { وَإِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ } [Tekvîr 11] “Gök sıyrılıp koparıldığı zaman”, { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } [Enbiyâ 104] “Göğü düreceğimiz gün”, { يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ } [Meâric 8] “Göğün erimiş maden gibi olacağı gün”, { يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً } [Tûr 9] “Göğün çalkalandıkça çalkalanacağı gün”, { فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ } [Rahmân 37] “Kızarmış yağ gibi bir gül halini aldığı [zaman]”. Başlangıcını da iki ayette zikrederek şöyle buyurdu: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } [Fussilet 11] “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi” ve şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } [Enbiyâ 30] “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik iken biz onları ayırdık?” Bu ikisinin meydana gelişi ve yok oluşu keyfiyetindeki bu son derece derin açıklama, O Sübhânehu'nun bu ikisini: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Sâd 27] “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık; bu inkâr edenlerin zannıdır” buyruğunda olduğu gibi nihai bir hikmet için yarattığına delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ göğü duanın kıblesi kılmıştır: Eller ona doğru kaldırılır, yüzler ona doğru çevrilir; orası nurların iniş yeri, saflığın, aydınlıkların, temizliğin ve bozulma ile fesattan korunmuşluğun mekânıdır. Dördüncüsü: Bazıları dedi ki: Gökler ve yerler iki sıfat üzeredir; gökler tesir edici olup tesir kabul etmez, yerler ise tesir kabul edici olup tesir edici değildir. Tesir eden, kabul edenden daha şereflidir; işte bu sebepten dolayı çoğunlukla göğün zikri yeryüzünden öne alınmıştır. Ayrıca çoğu yerde gökler çoğul lafızla, yer ise tekil lafızla zikredilmiştir; zira yıldızların farklı kavuşumlarının ve ışın düşüş yerlerinin değişiminin hâsıl olması için çok sayıda gök gereklidir; yere gelince, o kabul edicidir, dolayısıyla tek bir yer kâfi gelmiştir. Beşincisi: Göğün rengini ve onda bulunan tedbirin isabetini tefekkür et! Zira bu renk, göze en uygun ve onu en çok kuvvetlendiren renktir; öyle ki tabipler göz ağrısına yakalanan kimseye maviye bakmayı emrederler. Allah Teâlâ'nın, ona bakan gözlerin istifade etmesi için göğün yüzeyini bu mavi renkle nasıl renklendirdiğine bir bak! O celle celâluhu, onun rengini renklerin en faydalısı olan aydınlık renk, şeklini de şekillerin en faziletlisi olan yuvarlak (küresel) şekil kılmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ } [Kâf 6] “Üzerlerindeki göğe bakmadılar mı, onu nasıl bina ettik, süsledik ve onun hiçbir yarığı (kusuru) yoktur!” Yani onda hiçbir yarık ve boşluk yoktur; şayet yeryüzünü kuşatmayan bir tavan olsaydı yarıklar ve boşluklar meydana gelirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ فَضَائِلِ السَّمَاءِ وَبَيَانِ فَضَائِلِ مَا فِيهَا، وَهِيَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ أَمَّا الشَّمْسُ فَتَفَكَّرْ فِي طُلُوعِهَا وَغُرُوبِهَا، فَلَوْلَا ذَلِكَ لَبَطَلَ أَمْرُ الْعَالَمِ كُلِّهِ، فَكَيْفَ كَانَ النَّاسُ يَسْعَوْنَ فِي مَعَايِشِهِمْ، ثُمَّ الْمَنْفَعَةُ فِي طُلُوعِ الشَّمْسِ ظَاهِرَةٌ، وَلَكِنْ تَأَمَّلِ النَّفْعَ فِي غُرُوبِهَا فَلَوْلَا غُرُوبُهَا لَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ هُدُوٌّ وَلَا قَرَارٌ مَعَ احْتِيَاجِهِمْ إِلَى الْهُدُوِّ وَالْقَرَارِ لِتَحْصِيلِ الرَّاحَةِ وَانْبِعَاثِ الْقُوَّةِ الْهَاضِمَةِ وَتَنْفِيذِ الْغِذَاءِ إِلَى الْأَعْضَاءِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يُونُسَ: ٦٧] وَأَيْضًا فَلَوْلَا الْغُرُوبُ لَكَانَ الْحِرْصُ يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْمُدَاوَمَةِ عَلَى الْعَمَلِ عَلَى مَا قَالَ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النَّبَأِ: ١٠، ١١] وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْلَا الْغُرُوبُ لَكَانَتِ الْأَرْضُ تَحْمَى بِشُرُوقِ الشَّمْسِ عَلَيْهَا حَتَّى يَحْتَرِقَ كُلُّ مَا عَلَيْهَا مِنْ حَيَوَانٍ، وَيَهْلَكَ مَا عَلَيْهَا مِنْ نَبَاتٍ عَلَى مَا قَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً [الْفُرْقَانِ: ٤٥] فَصَارَتِ الشَّمْسُ بِحِكْمَةِ الْحَقِّ ﷾ تَطْلُعُ فِي وَقْتٍ وَتَغِيبُ فِي وَقْتٍ، بِمَنْزِلَةِ سِرَاجٍ يُدْفَعُ لِأَهْلِ بَيْتٍ بِمِقْدَارِ حَاجَتِهِمْ ثُمَّ يُرْفَعُ عَنْهُمْ لِيَسْتَقِرُّوا وَيَسْتَرِيحُوا فَصَارَ النُّورُ وَالظُّلْمَةُ عَلَى تَضَادِّهِمَا مُتَعَاوِنَيْنِ مُتَظَاهِرَيْنِ عَلَى مَا فِيهِ صَلَاحُ الْعَالَمِ هَذَا كُلُّهُ فِي طُلُوعِ الشَّمْسِ وَغُرُوبِهَا. أَمَّا ارْتِفَاعُ الشَّمْسِ وَانْحِطَاطُهَا فَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى سَبَبًا لِإِقَامَةِ الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ فَفِي الشِّتَاءِ تَغُورُ الْحَرَارَةُ فِي الشَّجَرِ وَالنَّبَاتِ فَيَتَوَلَّدُ مِنْهُ مَوَادُّ الثِّمَارِ وَيَلْطُفُ الْهَوَاءُ وَيَكْثُرُ السَّحَابُ وَالْمَطَرُ، وَيَقْوَى أَبْدَانُ الْحَيَوَانَاتِ بِسَبَبِ احْتِقَانِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ فِي الْبَوَاطِنِ، وَفِي الرَّبِيعِ تَتَحَرَّكُ الطَّبَائِعُ وَتَظْهَرُ الْمَوَادُّ الْمُتَوَلِّدَةُ فِي الشِّتَاءِ فَيَطْلُعُ النَّبَاتُ وَيُنَوِّرُ الشَّجَرُ وَيَهِيجُ الْحَيَوَانُ لِلسِّفَادِ، وَفِي الصَّيْفِ يَحْتَدِمُ الْهَوَاءُ فَتَنْضُجُ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Göğün faziletlerinin beyanı ile onda bulunan güneş, ay ve yıldızların faziletlerinin beyanı hakkındadır. Güneşe gelince; onun doğuşunu ve batışını tefekkür et! Şayet bu olmasaydı bütün âlemin düzeni bozulurdu; insanlar geçimlerini sağlamak için nasıl çalışıp çabalarlardı? Sonra güneşin doğuşundaki menfaat apaçıktır; ancak batışındaki menfaati de düşün! Zira batışı olmasaydı, dinlenmeye, sindirim kuvvetinin harekete geçmesine ve gıdanın azâlara dağılmasına muhtaç oldukları halde insanlar için bir sükûnet ve istirahat olmazdı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } [Yûnus 67] “İçinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için var eden O'dur.” Yine şayet batış olmasaydı, hırs onları sürekli çalışmaya sevk ederdi; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً * وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } [Nebe 10-11] “Geceyi bir örtü yaptık, gündüzü de geçim zamanı kıldık.” Üçüncüsü: Şayet batış olmasaydı, güneşin üzerine doğması sebebiyle yeryüzü öyle ısınırdı ki üzerindeki her canlı yanar ve üzerindeki her bitki helak olurdu; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } [Furkân 45] “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı.” Böylece güneş, Hak celle celâluhu'nun hikmetiyle bir vakitte doğan ve bir vakitte batan, ev halkına ihtiyaçları miktarınca verilen, sonra yerleşip dinlensinler diye onlardan kaldırılan bir kandil konumunda oldu; böylece nur ve karanlık, zıt olmalarına rağmen âlemin maslahatı olan şey üzerinde birbirine yardım eden ve dayanışan iki şey haline geldi. Bütün bunlar güneşin doğuşu ve batışı hakkındadır. Güneşin yükselmesi ve alçalmasına gelince; Allah Teâlâ bunu dört mevsimin oluşmasına sebep kılmıştır. Kışın sıcaklık ağaç ve bitkilerin içine çekilir, böylece meyvelerin maddeleri oluşur, hava latifleşir, bulut ve yağmur çoğalır, hayvanların bedenleri fıtrî hararetin iç kısımlarda toplanması sebebiyle güçlenir. İlkbaharda tabiatlar harekete geçer ve kışın oluşan maddeler ortaya çıkar; böylece bitkiler boy verir, ağaçlar çiçek açar ve hayvanlar çiftleşmek için canlanır. Yazın hava kızışır, böylece

الثِّمَارُ، وَتَنْحَلُّ فُضُولُ الْأَبْدَانِ، وَيَجِفُّ وَجْهُ الْأَرْضِ، وَيَتَهَيَّأُ لِلْبِنَاءِ وَالْعِمَارَاتِ، وَفِي الْخَرِيفِ يَظْهَرُ الْيُبْسُ وَالْبَرْدُ فَتَنْتَقِلُ الْأَبْدَانُ قَلِيلًا قَلِيلًا إِلَى الشِّتَاءِ، فَإِنَّهُ إِنْ وَقَعَ الِانْتِقَالُ دُفْعَةً وَاحِدَةً هَلَكَتِ الْأَبْدَانُ وَفَسَدَتْ، وَأَمَّا حَرَكَةُ الشَّمْسِ فَتَأَمَّلْ فِي مَنَافِعِهَا، فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ وَاقِفَةً فِي مَوْضِعٍ/ وَاحِدٍ لَاشْتَدَّتِ السُّخُونَةُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَاشْتَدَّ الْبَرْدُ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ، لَكِنَّهَا تَطْلُعُ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَتَقَعُ عَلَى مَا يُحَاذِيهَا مِنْ وَجْهِ الْمَغْرِبِ، ثُمَّ لَا تَزَالُ تَدُورُ وَتَغْشَى جِهَةً بَعْدِ جِهَةٍ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى الْغُرُوبِ فَتُشْرِقَ عَلَى الْجَوَانِبِ الشَّرْقِيَّةِ فَلَا يَبْقَى مَوْضِعٌ مَكْشُوفٌ إِلَّا وَيَأْخُذُ حَظًّا مِنْ شُعَاعِ الشَّمْسِ، وَأَيْضًا كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لَوْ وَقَفَتْ فِي جَانِبِ الشَّرْقِ وَالْغَنِيُّ قَدْ رَفَعَ بِنَاءَهُ عَلَى كُوَّةِ الْفَقِيرِ، فَكَانَ لَا يَصِلُ النُّورُ إِلَى الْفَقِيرِ، لَكِنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنْ كَانَ الْغَنِيُّ مَنَعَهُ نُورَ الشَّمْسِ فَأَنَا أُدِيرُ الْفَلَكَ وَأُدِيرُهَا عَلَيْهِ حَتَّى يَأْخُذَ الْفَقِيرُ نَصِيبَهُ. وَأَمَّا مَنَافِعُ مَيْلِهَا فِي حَرَكَتِهَا عَنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، فَنَقُولُ: لَوْ لَمْ يَكُنْ لِلْكَوَاكِبِ حَرَكَةٌ فِي الْمَيْلِ لَكَانَ التَّأْثِيرُ مَخْصُوصًا بِبُقْعَةٍ وَاحِدَةٍ فَكَانَ سَائِرُ الْجَوَانِبِ يَخْلُو عَنِ الْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنْهُ وَكَانَ الَّذِي يَقْرُبُ مِنْهُ مُتَشَابِهَ الْأَحْوَالِ، وَكَانَتِ الْقُوَّةُ هُنَاكَ لِكَيْفِيَّةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِنْ كَانَتْ حَارَّةً أَفْنَتِ الرُّطُوبَاتِ وَأَحَالَتْهَا كُلَّهَا إِلَى النَّارِيَّةِ وَلَمْ تَتَكَوَّنِ الْمُتَوَلِّدَاتُ فَيَكُونُ الْمَوْضِعُ الْمُحَاذِي لِمَمَرِّ الْكَوَاكِبِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ، وَخَطُّ مَا لَا يُحَاذِيهِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ أُخْرَى وَخَطٌّ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَهُمَا عَلَى كَيْفِيَّةٍ مُتَوَسِّطَةٍ فَيَكُونُ فِي مَوْضِعٍ شِتَاءٌ دَائِمٌ يَكُونُ فِيهِ الْهَوَاءُ وَالْعَجَاجَةُ وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ صَيْفٌ دَائِمٌ يُوجِبُ الِاحْتِرَاقَ، وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ رَبِيعٌ أَوْ خَرِيفٌ لَا يَتِمُّ فِيهِ النُّضْجُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ عَوْدَاتٌ مُتَتَالِيَةٌ، وَكَانَتِ الْكَوَاكِبُ تَتَحَرَّكُ بَطِيئًا لَكَانَ الْمَيْلُ قَلِيلَ الْمَنْفَعَةِ وَكَانَ التَّأْثِيرُ شَدِيدَ الْإِفْرَاطِ، وَكَانَ يَعْرِضُ قَرِيبًا مِمَّا لَمْ يَكُنْ مَيْلٌ، وَلَوْ كَانَتِ الْكَوَاكِبُ أَسْرَعَ حَرَكَةً مِنْ هَذِهِ لَمَا كَمُلَتِ الْمَنَافِعُ وَمَا تَمَّتْ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ هُنَاكَ مَيْلٌ يَحْفَظُ الْحَرَكَةَ فِي جِهَةٍ مُدَّةً، ثُمَّ تَنْتَقِلُ إِلَى جِهَةٍ أُخْرَى بِمِقْدَارِ الْحَاجَةِ وَتَبْقَى فِي كُلِّ جِهَةٍ بُرْهَةً مِنَ الدَّهْرِ تَمَّ بِذَلِكَ تَأْثِيرُهُ وَكَثُرَتْ مَنْفَعَتُهُ، فَسُبْحَانَ الْخَالِقِ الْمُدَبِّرِ بِالْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ وَالْقُدْرَةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ. هَذَا أَمَّا الْقَمَرُ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِآيَةِ اللَّيْلِ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ جَعَلَ طُلُوعَهُ وَغَيْبَتَهُ مَصْلَحَةً، وَجَعَلَ طُلُوعَهُ فِي وَقْتٍ مَصْلَحَةً، وَغُرُوبَهُ فِي وَقْتٍ آخَرَ مَصْلَحَةً، أَمَّا غُرُوبُهُ فَفِيهِ نَفْعٌ لِمَنْ هَرَبَ مِنْ عَدُوِّهِ فَيَسْتُرُهُ اللَّيْلُ يُخْفِيهِ فَلَا يَلْحَقُهُ طَالِبٌ فَيَنْجُوَ، وَلَوْلَا الظَّلَامُ لَأَدْرَكَهُ الْعَدُوُّ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ الْمُتَنَبِّي:

meyveler olgunlaşır, bedenlerdeki fazlalıklar çözülür, yeryüzünün yüzeyi kurur ve bina ile imar işlerine elverişli hale gelir. Sonbaharda kuruluk ve soğukluk belirir, böylece bedenler azar azar kışa intikal eder; zira intikal birdenbire vuku bulsaydı bedenler helak olur ve bozulurdu. Güneşin hareketine gelince; onun menfaatlerini tefekkür et! Zira o tek bir yerde dursaydı o yerde sıcaklık aşırı derecede artar, diğer yerlerde ise soğuk şiddetlenirdi. Fakat o günün başında doğudan doğar, batı cihetinde karşısına gelen yerlere vurur; sonra sürekli dönerek cihet üstüne ciheti kaplar, nihayet batışa ulaşır ve doğu taraflarını aydınlatır; böylece açıkta kalan hiçbir yer olmaz ki güneş ışığından nasibini almasın. Yine sanki Allah Teâlâ şöyle demektedir: Şayet [güneş] doğu tarafında dursaydı ve zengin de binasını fakirin penceresinin önüne yükseltseydi nur fakire ulaşamazdı; lâkin O Teâlâ buyurur ki: Zengin onu güneşin nurundan engellese bile ben feleği döndürürüm ve fakir nasibini alsın diye güneşi onun üzerine çeviririm. Hareketinde ekvator çizgisinden eğim yapmasının (meylinin) menfaatlerine gelince, deriz ki: Şayet yıldızların meyilde bir hareketi olmasaydı tesir tek bir mekâna mahsus kalırdı; dolayısıyla diğer taraflar ondan hâsıl olan menfaatlerden yoksun kalır, ona yakın olan yerin halleri ise hep birbirine benzerdi ve oradaki kuvvet tek bir keyfiyete ait olurdu. Şayet sıcak olsaydı rutubetleri yok eder ve hepsini ateş tabiatına dönüştürürdü, böylece varlıklar teşekkül etmezdi. Bu durumda yıldızların geçiş güzergâhının hizasındaki yer bir keyfiyet üzere, onun hizasında olmayan çizgi başka bir keyfiyet üzere, ikisinin arasındaki orta çizgi ise orta bir keyfiyet üzere olurdu; neticede bir yerde rüzgâr ve toz dumanın olduğu ebedî bir kış, başka bir yerde yakıcılığı gerektiren ebedî bir yaz, bir diğer yerde ise olgunlaşmanın tamamlanmadığı ebedî bir bahar veya sonbahar bulunurdu. Şayet birbirini takip eden dönüşler olmasaydı ve yıldızlar yavaş hareket etseydi meylin menfaati az olur, tesir aşırı derecede şiddetlenir ve meyil olmamış haline yakın bir durum ortaya çıkardı. Şayet yıldızlar bundan daha hızlı hareket etseydi menfaatler kemale ermez ve tamamlanmazdı. Fakat orada hareketi bir süre bir yönde tutan, sonra ihtiyaç miktarınca başka bir yöne intikal ettiren ve her yönde bir zaman dilimi boyunca kalan bir meyil olunca, bununla onun tesiri tamamlandı ve menfaati çoğaldı. Nihai hikmet ve sonsuz kudretle sevk ve idare eden Yaratıcı her türlü noksanlıktan münezzehtir! Bu [güneş hakkındadır]; gece ayeti (delili) olarak isimlendirilen aya gelince: Bil ki O celle celâluhu onun doğuşunu ve batışını bir maslahat kılmış; bir vakitte doğmasını bir maslahat, başka bir vakitte batmasını da ayrı bir maslahat yapmıştır. Batışına gelince; onda düşmanından kaçan kimse için fayda vardır; böylece gece onu örter ve gizler, peşine düşen ona yetişemez ve kurtulur. Karanlık olmasaydı düşman ona yetişirdi; Mütenebbî'nin şu sözünden kastedilen de budur:

وَكَمْ لِظَلَامِ اللَّيْلِ عِنْدِي مِنْ يَدٍ ... تُخْبِرُ أَنَّ الْمَانَوِيَّةَ تَكْذِبُ

Gecenin karanlığının bana nice lütfu vardır ki, Seneviyye'nin (Mânîcilerin) yalan söylediğini haber verir.

وَأَمَّا طُلُوعُهُ فَفِيهِ نَفْعٌ لِمَنْ ضَلَّ عَنْهُ شَيْءٌ أَخْفَاهُ الظَّلَامُ وَأَظْهَرَهُ الْقَمَرُ. وَمِنَ الْحِكَايَاتِ: أَنَّ أَعْرَابِيًّا نَامَ عَنْ جَمَلِهِ لَيْلًا فَفَقَدَهُ، فَلَمَّا طَلَعَ الْقَمَرُ وَجَدَهُ فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ صَوَّرَكَ وَنَوَّرَكَ، وَعَلَى الْبُرُوجِ دَوَّرَكَ، فَإِذَا شَاءَ نَوَّرَكَ، وَإِذَا شَاءَ كَوَّرَكَ، فَلَا أَعْلَمُ مَزِيدًا أَسْأَلُهُ لَكَ، وَلَئِنْ أَهْدَيْتَ إِلَيَّ سُرُورًا لَقَدْ أَهْدَى اللَّهُ إِلَيْكَ نُورًا، ثُمَّ أَنْشَأَ يَقُولُ:

Doğuşuna gelince; onda karanlığın gizlediği ve ayın açığa çıkardığı bir şeyi kaybetmiş kimse için fayda vardır. Anlatılan hikâyelerdendir ki: Bir bedevî gece devesini kaybetti; ay doğunca devesini buldu, aya baktı ve şöyle dedi: “Allah sana suret verdi, seni nurlandırdı, burçlar üzerinde seni döndürdü; dilediğinde seni aydınlatır, dilediğinde seni karartır (küçültür). Artık senin için isteyeceğim bir fazlalık bilmiyorum. Sen bana bir sevinç hediye ettiysen, muhakkak ki Allah da sana bir nur hediye etmiştir.” Sonra şu şiiri söylemeye başladı:

مَاذَا أَقُولُ وَقَوْلِي فِيكَ ذُو قِصَرٍ ... وَقَدْ كَفَيْتَنِي التَّفْصِيلَ وَالْجُمَلَا

Ne söyleyeyim ki, senin hakkındaki sözüm kısa kalır; sen beni ayrıntıdan da özetten de müstağni kıldın.

إِنْ قُلْتُ لَا زِلْتَ مَرْفُوعًا فَأَنْتَ كَذَا ... أَوْ قَلْتُ زَانَكَ رَبِّي فَهُوَ قَدْ فَعَلَا

“Dilerim hep yüce kalasın” desem, sen zaten öylesin; yahut “Rabbim seni süslesin” desem, O bunu zaten yapmıştır.

وَلَقَدْ كَانَ فِي الْعَرَبِ مَنْ يَذُمُّ الْقَمَرَ وَيَقُولُ: الْقَمَرُ يُقَرِّبُ الْأَجَلَ، وَيَفْضَحُ السَّارِقَ، / وَيُدْرِكُ الْهَارِبَ.

Araplar arasında ayı yeren ve şöyle diyen kimseler vardı: “Ay eceli yaklaştırır, hırsızı rezil eder ve kaçanı yakalatır,

وَيَهْتِكُ الْعَاشِقَ، وَيُبْلِي الْكَتَّانَ، وَيُهْرِمُ الشُّبَّانَ، وَيُنْسِي ذِكْرَ الْأَحْبَابِ، وَيُقَرِّبُ الدَّيْنَ، وَيُدْنِي الْحَيْنَ. وَكَانَ فِيهِمْ أَيْضًا مَنْ يُفَضِّلُ الْقَمَرَ عَلَى الشَّمْسِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَمَرَ مُذَكَّرٌ. وَالشَّمْسَ مُؤَنَّثٌ لَكِنَّ الْمُتَنَبِّيَ طَعَنَ فِيهِ بِقَوْلِهِ:

âşığı ifşa eder, keteni yıpratır, gençleri ihtiyarlatır, sevgililerin anılmasını unutturur, borcun vadesini yaklaştırır ve helaki yakınlaştırır.” Onlar arasında ayı birtakım yönlerden güneşe üstün tutan kimseler de vardı: Birincisi: Ay müzekker (eril), güneş ise müennestir (dişil). Ancak Mütenebbî şu sözüyle buna itiraz etmiştir:

فَمَا التَّأْنِيثُ لِاسْمِ الشَّمْسِ عَيْبٌ ... وَلَا التَّذْكِيرُ فَخْرٌ لِلْهِلَالِ

Güneş isminin müennes olması bir kusur değildir; hilalin müzekker olması da bir övünç vesilesi sayılmaz.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ قَالُوا: الْقَمَرَانِ، فَجَعَلُوا الشَّمْسَ تَابِعَةً لِلْقَمَرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَضَّلَ الشَّمْسَ عَلَى الْقَمَرِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّمَهَا عَلَى الْقَمَرِ فِي قَوْلِهِ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ [الرَّحْمَنِ: ٥] ، وَالشَّمْسِ وَضُحاها وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها [الشَّمْسِ: ١، ٢] إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ مَنْقُوضَةٌ بِقَوْلِهِ: فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [التَّغَابُنِ: ٢] وَقَالَ:

İkincisi: Onlar [tesniye olarak ikisine birden] “el-Kamerân” (iki ay) demişler ve böylece güneşi aya tâbi kılmışlardır. Onlardan güneşi aya üstün tutanlar da vardır; zira Allah Teâlâ: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } [Rahmân 5] “Güneş ve ay bir hesap iledir” ve: { وَالشَّمْسِ وَضُحاها * وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها } [Şems 1-2] “Güneşe ve onun aydınlığına andolsun, onu takip ettiğinde aya andolsun” buyruklarında güneşi aydan öne almıştır. Ne var ki bu delil O'nun: { فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } [Teğâbun 2] “Böylece kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümindir” buyruğuyla nakzedilmiştir. Yine şöyle buyurmuştur:

لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ [الْحَشْرِ: ٢٠] وَقَالَ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الملك: ٢] وقال: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً [الشَّرْحِ: ٦] وَقَالَ: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ [فَاطِرٍ: ٣٢] الْآيَةَ. أَمَّا النُّجُومُ: فَفِيهَا مَنَافِعُ.

{ لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ } [Haşr 20] “Ateş ehli ile cennet ehli bir olmaz”, { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } [Mülk 2] “Ölümü ve hayatı yarattı”, { فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً } [İnşirâh 6] “Şüphesiz zorlukla beraber bir kolaylık vardır” ve: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ } [Fâtır 32] “Onlardan kimi de [kendine] zulmedendir...” Yıldızlara gelince: Onlarda birtakım faydalar vardır.

الْمَنْفَعَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ، وَالثَّانِيَةُ: مَعْرِفَةُ الْقِبْلَةِ بِهَا، وَالثَّالِثَةُ: أَنْ يَهْتَدِيَ بِهَا الْمُسَافِرُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَامِ: ٩٧] ثُمَّ النُّجُومُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: غَارِبَةٌ لَا تَطْلُعُ كَالْكَوَاكِبِ الْجَنُوبِيَّةِ، وَطَالِعَةٌ لَا تَغْرُبُ كَالشَّمَالِيَّةِ، وَمِنْهَا مَا يَغْرُبُ تَارَةً وَيَطْلُعُ أُخْرَى، وَأَيْضًا مِنْهَا ثَوَابِتُ، وَمِنْهَا سَيَّارَاتٌ، وَمِنْهَا شَرْقِيَّةٌ، وَمِنْهَا غَرْبِيَّةٌ وَالْكَلَامُ فِيهَا طَوِيلٌ. أَمَّا الَّذِي تَدَّعِيهِ الْفَلَاسِفَةُ مِنْ مَعْرِفَةِ الْأَجْرَامِ وَالْأَبْعَادِ.

Birinci Menfaat: Şeytanlar için taşlama (atış tanesi) olmalarıdır; İkincisi: Onlarla kıblenin bilinmesidir; Üçüncüsü: Karada ve denizde yolcunun onlarla yolunu bulmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [En'âm 97] “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur.” Sonra yıldızlar üç kısımdır: Güney yıldızları gibi batıp doğmayanlar; kuzey yıldızları gibi doğup batmayanlar; bir defasında batıp diğerinde doğanlar. Yine onlardan sabit olanlar vardır, gezegen olanlar vardır, doğulu olanlar vardır, batılı olanlar vardır; bunlar hakkındaki söz uzundur. Filozofların cisimlerin hacimlerini ve mesafeleri bilme iddialarına gelince;

فَدَعْ عَنْكَ بَحْرًا ضَلَّ فِيهِ السَّوَابِحُ قَالَ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنِّ: ٢٦، ٢٧] وَقَالَ:

içinde yüzücülerin kaybolduğu bu denizi bir kenara bırak! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } [Cin 26-27] “Gaybı bilendir; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz, ancak razı olduğu elçi müstesna.” Ve şöyle buyurdu:

وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَقَالَ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ [هُودٍ: ٣١] وَقَالَ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ [الْكَهْفِ: ٥١] فَقَدْ عَجَزَ الْخَلْقُ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَوَاتِهِمْ وَصِفَاتِهِمْ فَكَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَى مَعْرِفَةِ أَبْعَدِ الْأَشْيَاءِ عَنْهُمْ، وَالْعَرَبُ مَعَ بُعْدِهِمْ عَنْ مَعْرِفَةِ الْحَقَائِقِ عَرَفُوا ذَلِكَ، قَالَ قَائِلُهُمْ:

{ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [İsrâ 85] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir”, { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } [Hûd 31] “Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem” ve: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } [Kehf 51] “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de kendi nefislerinin yaratılışına şahit tuttum.” Mahlûkat kendi zâtlarını ve sıfatlarını bilmekten âciz kalmışken kendilerine en uzak olan şeyleri bilmeye nasıl güç yetirebilirler? Araplar hakikatleri bilmekten uzak olmalarına rağmen bunu bilmişlerdir; şairleri şöyle demiştir:

وَأَعْرِفُ مَا فِي الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا في غد عمي

Bugünü ve dünü, ondan öncekini bilirim; fakat yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm.

وقال لبيد:

Lebîd de şöyle demiştir:

فو الله مَا تَدْرِي الضَّوَارِبُ بِالْحَصَى ... وَلَا زَاجِرَاتُ الطَّيْرِ مَا اللَّهُ صَانِعُ

Vallahi ne çakıl taşlarıyla fal bakan kadınlar ne de kuş uçurup uğur arayanlar Allah'ın ne yapacağını bilebilir!

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي شَرْحِ كَوْنِ السَّمَاءِ بِنَاءً، قَالَ الْجَاحِظُ: إِذَا تَأَمَّلْتَ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَجَدْتَهُ كَالْبَيْتِ الْمُعَدِّ فِيهِ كُلُّ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَالسَّمَاءُ مَرْفُوعَةٌ كَالسَّقْفِ، وَالْأَرْضُ مَمْدُودَةٌ كَالْبِسَاطِ، وَالنُّجُومُ مُنَوِّرَةٌ كَالْمَصَابِيحِ وَالْإِنْسَانُ كَمَالِكِ الْبَيْتِ الْمُتَصَرِّفِ فِيهِ، وَضُرُوبُ النَّبَاتِ مُهَيَّأَةٌ لِمَنَافِعِهِ وَضُرُوبُ الْحَيَوَانَاتِ مُصَرَّفَةٌ فِي مَصَالِحِهِ، فَهَذِهِ جُمْلَةٌ وَاضِحَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَالَمَ مَخْلُوقٌ بِتَدْبِيرٍ كَامِلٍ وَتَقْدِيرٍ شَامِلٍ وَحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ وَقُدْرَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Göğün bir bina oluşunun şerhi hakkındadır. Câhız dedi ki: Bu âlemi düşündüğün zaman onu ihtiyaç duyulan her şeyin içinde hazırlandığı bir ev gibi bulursun; gök bir tavan gibi yükseltilmiş, yer bir yaygı gibi serilmiş, yıldızlar kandiller gibi ışık vericidir; insan ise o evin tasarruf sahibi mâliki gibidir; çeşitli bitkiler onun menfaatleri için hazırlanmış, çeşitli hayvanlar onun maslahatlarına boyun eğdirilmiştir. Bu, âlemin kâmil bir tedbir, kapsamlı bir takdir, nihai bir hikmet ve nihayetsiz bir kudretle yaratıldığına delalet eden apaçık bir özettir; en doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ وَكَانَتْ كَالصَّدَفِ وَالدُّرَّةِ الْمُودَعَةِ فِيهِ آدَمُ وَأَوْلَادُهُ، ثُمَّ عَلِمَ اللَّهُ أَصْنَافَ حَاجَاتِهِمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ يَا آدَمُ لَا أُحْوِجُكَ إِلَى شَيْءٍ غَيْرِ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِي هِيَ لَكَ كَالْأُمِّ فَقَالَ: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ/ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا [عَبَسَ: ٢٥، ٢٦] فَانْظُرْ يَا عَبْدِي أَنَّ أَعَزَّ الْأَشْيَاءِ عِنْدَكَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، وَلَوْ أَنِّي خَلَقْتُ الْأَرْضَ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ هَلْ كَانَ يَحْصُلُ مِنْهَا هَذِهِ الْمَنَافِعُ، ثُمَّ إِنِّي جَعَلْتُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مَعَ أَنَّهَا سِجْنٌ، فَكَيْفَ

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Gökten su indirdi de onunla size rızık olmak üzere meyveler çıkardı” buyruğuna gelince: Bil ki Allah Teâlâ yeri yarattığında o bir sedef (istiridye kabuğu), Âdem ve evlatları da onun içine emanet edilmiş inci gibiydi; sonra Allah onların her türlü ihtiyaçlarını bildi ve sanki şöyle dedi: “Ey Âdem! Sana anne gibi olan bu yeryüzünden başka hiçbir şeye seni muhtaç etmem.” Nitekim şöyle buyurdu: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا * ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا } [Abese 25-26] “Biz suyu bol bol döktük, sonra yeri iyice yardık.” Ey kulum! Bak ki senin katında en değerli şeyler altın ve gümüştür; şayet yeryüzünü altın ve gümüşten yaratsaydım ondan bu menfaatler hâsıl olur muydu? Sonra bir zindan olmasına rağmen bu şeyleri bu dünyada kıldım; o halde

الْحَالُ فِي الْجَنَّةِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْأَرْضَ أُمُّكَ بَلْ أَشْفَقُ مِنَ الْأُمِّ، لِأَنَّ الْأُمَّ تَسْقِيكَ لَوْنًا وَاحِدًا مِنَ اللَّبَنِ، وَالْأَرْضَ تُطْعِمُكَ كَذَا وَكَذَا لَوْنًا مِنَ الْأَطْعِمَةِ، ثُمَّ قَالَ: مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ [طَهَ: ٥٥] مَعْنَاهُ نَرُدُّكُمْ إِلَى هَذِهِ الْأُمِّ، وَهَذَا لَيْسَ بِوَعِيدٍ، لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يُوعَدُ بِأُمِّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَكَانَكَ مِنَ الْأُمِّ الَّتِي وَلَدَتْكَ أَضْيَقُ مِنْ مَكَانِكَ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ إِنَّكَ كُنْتَ فِي بَطْنِ الْأُمِّ تسعة أشهر فما مَسَّكَ جُوعٌ وَلَا عَطَشٌ، فَكَيْفَ إِذَا دَخَلْتَ بَطْنَ الْأُمِّ الْكُبْرَى، وَلَكِنَّ الشَّرْطَ أَنْ تَدْخُلَ بَطْنَ هَذِهِ الْأُمِّ الْكُبْرَى، كَمَا كُنْتَ فِي بَطْنِ الْأُمِّ الصُّغْرَى، لِأَنَّكَ حِينَ كُنْتَ فِي بَطْنِ الْأُمِّ الصُّغْرَى مَا كَانَتْ لَكَ زَلَّةٌ، فَضْلًا عَنْ أَنْ تَكُونَ لَكَ كَبِيرَةٌ، بَلْ كُنْتَ مُطِيعًا لِلَّهِ بِحَيْثُ دَعَاكَ مَرَّةً إِلَى الْخُرُوجِ إِلَى الدُّنْيَا فَخَرَجْتَ إِلَيْهَا بِالرَّأْسِ طَاعَةً مِنْكَ لِرَبِّكَ، وَالْيَوْمَ يَدْعُوكَ سَبْعِينَ مَرَّةً إِلَى الصَّلَاةِ فَلَا تُجِيبُهُ بِرِجْلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاءَ بَيَّنَ مَا بَيْنَهُمَا مِنْ شِبْهِ عَقْدِ النِّكَاحِ بِإِنْزَالِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ وَالْإِخْرَاجِ بِهِ مِنْ بَطْنِهَا أَشْبَاهَ النَّسْلِ الْحَاصِلِ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَمِنْ أنواع الثمار رزقاً لبني آدم لِيَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَفِي أَحْوَالِ مَا فَوْقَهُمْ وَمَا تَحْتَهُمْ، وَيَعْرِفُوا أَنَّ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَكْوِينِهَا وَتَخْلِيقِهَا إِلَّا مَنْ كَانَ مُخَالِفًا لَهَا فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ، وذلك هو الصانع الحكيم ﷾. وهاهنا سُؤَالَاتٌ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلْ تَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِهَذِهِ الثَّمَرَاتِ عَقِيبَ وُصُولِ الْمَاءِ إِلَيْهَا بِمَجْرَى الْعَادَةِ، أَوْ تَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي الْمَاءِ طَبِيعَةً مُؤَثِّرَةً، وَفِي الْأَرْضِ طَبِيعَةً قَابِلَةً، فَإِذَا اجْتَمَعَا حَصَلَ الْأَثَرُ مِنْ تِلْكَ الْقُوَّةِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى؟ وَالْجَوَابُ: لَا شَكَّ أَنَّ عَلَى كِلَّا الْقَوْلَيْنِ لَا بُدَّ مِنَ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ وَأَمَّا التَّفْصِيلُ فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الثِّمَارِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْوَسَائِطِ لِأَنَّ الثَّمَرَةَ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا جِسْمٌ قَامَ بِهِ طَعْمٌ وَلَوْنٌ وَرَائِحَةٌ وَرُطُوبَةٌ، وَالْجِسْمُ قَابِلٌ لِهَذِهِ الصِّفَاتِ، وَهَذِهِ الصِّفَاتُ مَقْدُورَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً لِأَنَّ الْمُصَحِّحَ لِلْمَقْدُورِيَّةِ إِمَّا الْحُدُوثُ، أَوِ الْإِمْكَانُ، وَإِمَّا هُمَا وَعَلَى التَّقْدِيرَاتِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الْأَعْرَاضِ فِي الْجِسْمِ ابْتِدَاءً بِدُونِ هَذِهِ الْوَسَائِطِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الدَّلِيلَ الْعَقْلِيَّ مِنَ الدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ مَا وَرَدَ الْخَبَرُ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَخْتَرِعُ نَعِيمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِلْمُثَابِينَ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْوَسَائِطِ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ قُدْرَتُهُ عَلَى خَلْقِهَا ابْتِدَاءً لَا تُنَافِي قُدْرَتَهُ عَلَيْهَا بِوَاسِطَةِ خَلْقِ هَذِهِ الْقُوَى الْمُؤَثِّرَةِ وَالْقَابِلَةِ فِي الْأَجْسَامِ، وَظَاهِرُ قَوْلِ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ إِنْكَارُ ذَلِكَ وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ. السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الثِّمَارِ بِدُونِ هَذِهِ الْوَسَائِطِ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي خَلْقِهَا بِهَذِهِ الْوَسَائِطِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ؟ وَالْجَوَابُ: يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ. ثُمَّ ذَكَرُوا مِنَ الْحَكَمِ الْمُفَصَّلَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَجْرَى الْعَادَةَ بِأَنْ لَا يَفْعَلَ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى ترتيب وتدريج، لأن المكلفين إذا تحلوا الْمَشَقَّةَ فِي الْحَرْثِ وَالْغَرْسِ طَلَبًا/ لِلثَّمَرَاتِ وَكَدُّوا أَنْفُسَهُمْ فِي ذَلِكَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَمَّا احْتَاجُوا إِلَى تَحَمُّلِ هَذِهِ الْمَشَاقِّ لِطَلَبِ هَذِهِ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَلَأَنْ يَتَحَمَّلُوا مَشَاقَّ أَقَلَّ مِنَ الْمَشَاقِّ الدُّنْيَوِيَّةِ لِطَلَبِ الْمَنَافِعِ الْأُخْرَوِيَّةِ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ مِنَ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ كَانَ أَوْلَى، وَصَارَ هَذَا كَمَا قُلْنَا أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الشِّفَاءِ مِنْ غَيْرِ تَنَاوُلِ الدَّوَاءِ لَكِنَّهُ أَجْرَى عَادَتَهُ بِتَوْقِيفِهِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ إِذَا تَحَمَّلَ مَرَارَةَ الْأَدْوِيَةِ دَفْعًا لِضَرَرِ الْمَرَضِ، فَلَأَنْ يَتَحَمَّلَ مَشَاقَّ التَّكْلِيفِ دَفْعًا لِضَرَرِ الْعِقَابِ كَانَ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَهَا دُفْعَةً مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْوَسَائِطِ لَحَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِإِسْنَادِهَا إِلَى الْقَادِرِ الْحَكِيمِ، وَذَلِكَ كَالْمُنَافِي لِلتَّكْلِيفِ وَالِابْتِلَاءِ أَمَّا لَوْ خَلَقَهَا بِهَذِهِ الْوَسَائِطِ فَحِينَئِذٍ يَفْتَقِرُ الْمُكَلَّفُ فِي إِسْنَادِهَا إِلَى الْقَادِرِ إِلَى نَظَرٍ دَقِيقٍ، وَفِكْرٍ غَامِضٍ فَيَسْتَوْجِبُ الثَّوَابَ، وَلِهَذَا قِيلَ: لَوْلَا

cennette durum nasıldır! Hâsılı yeryüzü senin annendir, hatta annenden daha şefkatlidir; çünkü anne sana tek renk süt içirir, yeryüzü ise sana çeşit çeşit renklerde yiyecekler yedirir. Sonra: { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } [Tâhâ 55] “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz” buyurdu; bunun anlamı: “Sizi bu anneye geri döndüreceğiz” demektir. Bu bir tehdit değildir; zira kişi annesiyle tehdit edilmez. Çünkü seni doğuran annendeki mekânın, yeryüzündeki mekânından daha dardır. Sonra sen annenin karnında dokuz ay kaldın ve sana ne açlık ne de susuzluk dokundu; o halde bu büyük annenin karnına girdiğinde nasıl olur? Lâkin şart şudur ki; küçük annenin karnında olduğun gibi bu büyük annenin karnına da [günahsız] giresin; zira sen küçük annenin karnında iken, büyük günahın olması şöyle dursun, hiçbir sürçmen dahi yoktu; bilakis Allah'a öyle itaatkârdın ki O seni bir defa dünyaya çıkmaya çağırdığında Rabbine olan itaatin sebebiyle baş aşağı çıktın; bugün ise seni günde yetmiş defa namaza çağırıyor da ayağınla bile icabet etmiyorsun! Bil ki O celle celâluhu yeri ve göğü zikrettiğinde, gökten yere su indirip onunla yerin karnından hayvanlardan hâsıl olan nesiller benzeri ve âdemoğullarına rızık olarak çeşitli meyveler çıkarmak suretiyle ikisi arasındaki nikâh akdi benzeri durumu beyan etmiştir; tâ ki nefisleri hakkında, üstlerindeki ve altlarındaki şeylerin durumları hakkında tefekkür etsinler ve bu şeylerin hiçbirini, zâtında ve sıfatlarında bunlara muhalif olandan başkasının var edip yaratamayacağını bilsinler; işte O, Sâni-i Hakîm celle celâluhu'dur. Burada birtakım sorular vardır: Birinci Soru: Allah Teâlâ âdetin cereyanı üzere suyun ulaşmasının akabinde bu meyveleri doğrudan yaratan mıdır diyorsunuz, yoksa Allah Teâlâ suda tesir edici bir tabiat, toprakta da kabul edici bir tabiat yaratmıştır da ikisi bir araya geldiğinde Allah Teâlâ'nın yarattığı o kuvvetten eser mi hâsıl olur diyorsunuz? Cevap: Şüphe yok ki her iki görüşe göre de Hakîm bir Yaratıcı (Sâni') zorunludur. Ayrıntıya gelince şöyle deriz: Şüphe yok ki O Teâlâ bu vasıtalar olmaksızın bu meyveleri ilk baştan yaratmaya kâdirdir; çünkü meyve, kendisinde tat, renk, koku ve rutubetin kâim olduğu bir cisimden başka bir mana ifade etmez; cisim ise bu sıfatları kabule elverişlidir ve bu sıfatlar doğrudan Allah Teâlâ'nın kudreti dahilindedir. Zira kudretin taallukunun sahihliğini gerektiren şey ya hâdis oluş, ya imkân ya da her ikisidir; her ihtimalde de Allah Teâlâ'nın bu vasıtalar olmaksızın cisimde bu arazları doğrudan yaratmaya kâdir olması gerekir. Bu aklî delili naklî delillerden teyit eden husus, O Teâlâ'nın cennet ehlinin mükâfatlandırılan kimseler için olan nimetlerini bu vasıtalar olmaksızın yoktan var edeceğine dair gelen haberdir. Ancak biz deriz ki: O'nun bunları doğrudan yaratmaya muktedir olması, cisimlerde tesir edici ve kabul edici bu kuvvetleri yaratma vasıtasıyla yaratmaya muktedir olmasına mani değildir. Müteahhir kelâmcıların sözlerinin zâhiri bunu inkâr etmektir; fakat bu hususta bir delil gereklidir. İkinci Soru: Bu vasıtalar olmaksızın bu meyveleri yaratmaya kâdir olduğu halde, bunları bu vasıtalarla ve bu uzun müddette yaratmasındaki hikmet nedir? Cevap: Allah dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder. Sonra zikredilen detaylı hikmetlerden birtakım vecihler şunlardır: Birincisi: Allah Teâlâ bunu ancak bir tertip ve tedric üzere yapmayı âdet kılmıştır; zira mükellefler meyveleri elde etmek için ziraat ve dikim işlerinde meşakkate katlanıp peş peşe kendilerini yorduklarında bilirler ki; bu dünyevî menfaatleri elde etmek için bu meşakkatleri yüklenmeye muhtaç olduklarına göre, dünyevî menfaatlerden daha yüce olan uhrevî menfaatleri talep etmek için dünyevî meşakkatlerden daha az meşakkatlere katlanmaları evleviyetle gereklidir. Bu, dediğimiz gibi şuna benzer: O Teâlâ ilacı almadan da şifayı yaratmaya kâdirdir; fakat hastalığın zararını defetmek için ilacın acılığına katlandığı zaman azabın zararını defetmek için teklifin meşakkatlerine katlanması daha evlâ olsun diye şifayı ilaca bağlamayı âdet kılmıştır. İkincisi: O Teâlâ bunları bu vasıtalar olmaksızın birdenbire yaratsaydı, bunları Kâdir ve Hakîm olan zâta isnat etme hususunda zorunlu (zarûrî) bir bilgi hâsıl olurdu; bu ise teklife ve imtihana aykırı gibi olurdu. Fakat bunları bu vasıtalarla yarattığında, mükellef bunları Kâdir olan zâta isnat etmede ince bir nazar ve derin bir tefekküre muhtaç olur da sevaba hak kazanır; işte bundan dolayı: “Sebepler olmasaydı hiçbir şüpheci şüpheye düşmezdi” denilmiştir.

الْأَسْبَابُ لَمَا ارْتَابَ مُرْتَابٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ لِلْمَلَائِكَةِ وَلِأَهْلِ الِاسْتِبْصَارِ عِبَرٌ فِي ذَلِكَ وَأَفْكَارٌ صَائِبَةٌ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً يَقْتَضِي نُزُولَ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ

Üçüncüsü: Muhtemeldir ki melekler ve basiret ehli için bunda ibretler ve isabetli fikirler bulunsun. Üçüncü Soru: O'nun: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indirdi” buyruğu yağmurun semâdan (gökten) inmesini iktiza eder; oysa durum böyle değildir;

فَإِنَّ الْأَمْطَارَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ مِنْ أَبْخِرَةٍ تَرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ وَتَتَصَاعَدُ إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ مِنَ الْهَوَاءِ فَتَجْتَمِعُ هُنَاكَ بِسَبَبِ الْبَرْدِ وَتَنْزِلُ بَعْدَ اجْتِمَاعِهَا وَذَلِكَ هُوَ الْمَطَرُ. وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ السَّمَاءَ إِنَّمَا سُمِّيَتْ سَمَاءً لِسُمُوِّهَا فَكُلُّ مَا سَمَاكَ فَهُوَ سَمَاءٌ فَإِذَا نَزَلَ مِنَ السَّحَابِ فَقَدْ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ وَثَانِيهَا:

zira yağmurlar ancak yeryüzünden yükselen ve havanın soğuk tabakasına çıkan buharlardan meydana gelir, soğuk sebebiyle orada toplanır ve toplandıktan sonra iner; işte yağmur budur. Cevap birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Semâ (gök), yüksekliğinden ötürü bu ismi almıştır; binaenaleyh senin üstünde olan her şey semâdır. Dolayısıyla buluttan indiğinde semâdan inmiş olur. İkincisi:

أَنَّ الْمُحَرِّكَ لِإِثَارَةِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الرَّطْبَةِ مِنْ عمق الأرض الأجزاء الرطبة أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ هُوَ الصِّدْقُ وَقَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ تَعَالَى يُنَزِّلُ الْمَطَرَ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِذَا عَلِمْنَا أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ يَنْزِلُ مِنَ السَّحَابِ فَيَجِبُ أَنْ يُقَالَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى السَّحَابِ، وَمِنَ السَّحَابِ إِلَى الْأَرْضِ. السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا مَعْنَى مِنْ فِي قَوْلِهِ:

Yerin derinliklerinden o rutubetli parçaları harekete geçiren muharrik, semâvî kuvvetlerdir; dolayısıyla [sebep cihetiyle] gökten su indirmiş olur. Üçüncüsü: Allah'ın sözü haktır ve O Teâlâ yağmuru gökten indirdiğini haber vermiştir. Bununla beraber onun buluttan indiğini bildiğimize göre şöyle denilmelidir: Gökten buluta, buluttan da yere iner. Dördüncü Soru: O'nun:

مِنَ الثَّمَراتِ الْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: التَّبْعِيضُ لِأَنَّ الْمُنَكَّرَيْنِ أَعْنِي مَاءً وَرِزْقًا يَكْتَنِفَانِهِ وَقَدْ قُصِدَ بِتَنْكِيرِهِمَا مَعْنَى الْبَعْضِيَّةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ بَعْضَ الْمَاءِ فَأَخْرَجْنَا بِهِ بَعْضَ الثَّمَرَاتِ لِيَكُونَ بَعْضَ رِزْقِكُمْ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ لِلْبَيَانِ كَقَوْلِكَ أَنْفَقْتُ مِنَ الدَّرَاهِمِ إِنْفَاقًا، فَإِنْ قِيلَ فَبِمَ انْتَصَبَ رِزْقًا؟ قُلْنَا إِنْ كَانَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ كَانَ انْتِصَابُهُ بِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ. وَإِنْ كَانَتْ مُبَيِّنَةً كَانَ مَفْعُولًا لأخرج. السُّؤَالُ الْخَامِسُ: الثَّمَرُ الْمُخْرَجُ بِمَاءِ السَّمَاءِ كَثِيرٌ، فَلِمَ قِيلَ الثَّمَرَاتِ دُونَ الثَّمَرِ أَوِ الثِّمَارِ؟ الْجَوَابُ: تَنْبِيهًا عَلَى قِلَّةِ ثِمَارِ الدُّنْيَا وَإِشْعَارًا بِتَعْظِيمِ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَاللَّهِ أَعْلَمُ.

{ مِنَ الثَّمَراتِ } “Meyvelerden” buyruğundaki [مِنْ] harfinin manası nedir? Cevap iki vecihtir: Birincisi: Teb'îz (kısmîlik/bâzılık) içindir; zira nekire olan iki kelime yani [ماءً] “su” ve [رِزْقًا] “rızık” onu kuşatmıştır; bu iki kelimenin nekire kılınmasıyla bir kısmîlik manası kastedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “Gökten suyun bir kısmını indirdik de onunla rızkınızın bir kısmı olsun diye meyvelerin bir kısmını çıkardık.” İkincisi: “Dirhemlerden harcama yaptım” sözündeki gibi beyan için olmasıdır. Şayet: “[رِزْقاً] kelimesi ne ile mensub olmuştur?” denilirse; deriz ki: Şayet [مِنْ] teb'îz için ise mensub oluşu mef'ûlun leh (için) olmasındandır. Şayet beyaniyye ise [أَخْرَجَ] fiilinin mef'ûlüdür. Beşinci Soru: Gök suyu ile çıkarılan meyve pek çoktur; öyleyse [الثَّمَر] veya [الثِّمَار] denilmeyip niçin [الثَّمَرَاتِ] denilmiştir? Cevap: Dünya meyvelerinin azlığına dikkat çekmek ve ahiret işinin büyüklüğünü hissettirmek içindir; en doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: بِمَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Bakara 22] “Öyleyse bile bile Allah'a eşler/ortaklar koşmayın” buyruğuna gelince; bunda birtakım sorular vardır: Birinci Soru: O'nun:

فَلا تَجْعَلُوا الْجَوَابُ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَتَعَلَّقَ بِالْأَمْرِ، أَيِ اعْبُدُوا فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا فَإِنَّ أَصْلَ الْعِبَادَةِ وَأَسَاسَهَا التَّوْحِيدُ. وثانيها: بلعل، والمعنى خلقكم لكي تنقوا وَتَخَافُوا عِقَابَهُ فَلَا تُثْبِتُوا لَهُ نِدًّا فَإِنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ مُوجِبَاتِ الْعِقَابِ. وَثَالِثُهَا: بِقَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً أَيْ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ هَذِهِ الدَّلَائِلَ الْبَاهِرَةَ فَلَا تَتَّخِذُوا لَهُ شُرَكَاءَ السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا النِّدُّ؟ الْجَوَابُ: أَنَّهُ الْمِثْلُ الْمُنَازِعُ وَنَادَدْتُ الرَّجُلَ نَافَرْتُهُ مِنْ نَدَّ نُدُودًا إِذَا نَفَرَ كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ النِّدَّيْنِ يُنَادُّ صَاحِبَهُ أَيْ يُنَافِرُهُ وَيُعَانِدُهُ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا إِنَّ الْأَصْنَامَ/ تُنَازِعُ اللَّهَ. قُلْنَا لَمَّا عَبَدُوهَا وَسَمَّوْهَا آلِهَةً أَشْبَهَتْ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّهَا آلِهَةٌ قَادِرَةٌ عَلَى مُنَازَعَتِهِ فَقِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ وَكَمَا تَهَكَّمَ بِلَفْظِ النِّدِّ شَنَّعَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ جَعَلُوا أَنْدَادًا كَثِيرَةً لِمَنْ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ لَهُ نِدٌّ قَطُّ، وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْفَعِ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ نِدًّا. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ الْجَوَابُ: مَعْنَاهُ إِنَّكُمْ لِكَمَالِ عُقُولِكُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا يَصِحُّ جَعْلُهَا أَنْدَادًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَلَا تَقُولُوا ذَلِكَ فَإِنَّ الْقَوْلَ الْقَبِيحَ مِمَّنْ علم قبحه يكون أقبح وهاهنا مَسَائِلُ:

{ فَلا تَجْعَلُوا } “[Eşler/ortaklar] koşmayın” buyruğu neye taalluk etmektedir? Cevap üç vecihtir: Birincisi: Emre taalluk etmesidir; yani: “İbadet edin de Allah'a eşler/ortaklar koşmayın; zira ibadetin aslı ve esası tevhiddir.” İkincisi: [لَعَلَّ] edatına taalluk etmesidir; mana şöyledir: “Sakınasınız ve O'nun azabından korkasınız diye sizi yarattı; öyleyse O'na hiçbir denk/ortak tanımayın, zira bu azabı gerektiren şeylerin en büyüğüdür.” Üçüncüsü: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً } “O ki, yeryüzünü sizin için bir döşek kıldı” buyruğuna taalluk etmesidir; yani: “Sizin için bu apaçık delilleri yaratan O'dur; öyleyse O'na ortaklar edinmeyin.” İkinci Soru: Nidd (نِدّ) nedir? Cevap: O, hasım olan benzerdir. [نَدَّ نُدُودًا] ifadesi kaçıp uzaklaştığı zaman kullanılır; bundan hareketle [نَادَدْتُ الرَّجُلَ] demek, o adamla çekişip zıtlaştım demektir; sanki iki denk/ortaktan her biri arkadaşına muhalefet etmekte, yani ondan uzaklaşmakta ve ona inatlaşmaktadır. Şayet: “Onlar putların Allah ile çekiştiklerini söylemediler ki!” denilirse; deriz ki: Onlara ibadet edip ilahlar olarak isimlendirdiklerinde durumları, onların Allah ile çekişmeye muktedir ilahlar olduğuna inanan kimsenin durumuna benzedi; bu sebeple onlara alay yollu böyle denildi. Nidd lafzıyla alay edildiği gibi, kendisi için asla hiçbir denk bulunması caiz olmayan zât için birçok ortaklar/denkler edindikleri için de onlar kınandı. Muhammed b. es-Semeyka' ise [فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ نِدًّا] şeklinde tekil olarak okumuştur. Üçüncü Soru: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” ifadesinin manası nedir? Cevap: Manası şudur: Şüphesiz siz akıllarınızın kemali sebebiyle bilirsiniz ki bu şeylerin Allah Teâlâ'ya ortak kılınması sahih değildir; öyleyse bunu söylemeyin, zira çirkinliğini bilen kimseden gelen çirkin söz daha da çirkin olur. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْعَالَمِ أَحَدٌ يُثْبِتُ لِلَّهِ شَرِيكًا يُسَاوِيهِ فِي الْوُجُودِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، وَهَذَا مِمَّا لَمْ يُوجَدْ إِلَى الْآنِ لَكِنَّ الثَّنَوِيَّةَ يُثْبِتُونَ إِلَهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: حَلِيمٌ يَفْعَلُ الْخَيْرَ وَالثَّانِي: سَفِيهٌ يَفْعَلُ الشَّرَّ، وَأَمَّا اتِّخَاذُ مَعْبُودٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَفِي الذَّاهِبِينَ إِلَى ذَلِكَ كَثْرَةٌ، الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ: عَبْدَةُ الْكَوَاكِبِ وَهُمُ الصَّابِئَةُ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ، وَهَذِهِ الْكَوَاكِبُ هِيَ الْمُدَبِّرَاتُ لِهَذَا الْعَالَمِ، قَالُوا فَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَعْبُدَ الْكَوَاكِبَ، وَالْكَوَاكِبُ تَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى. وَالْفَرِيقُ الثَّانِي: النَّصَارَى الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الْمَسِيحَ ﵇. وَالْفَرِيقُ الثَّالِثُ: عَبْدَةُ الْأَوْثَانِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا دِينَ أَقْدَمَ مِنْ دِينِ عَبْدَةِ الْأَوْثَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَقْدَمَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ نُقِلَ إِلَيْنَا تَارِيخُهُمْ هُوَ نُوحٌ ﵇، وَهُوَ إِنَّمَا جَاءَ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ عَلَى مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ قَوْمِهِ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً [نُوحٍ: ٢٣] فَعَلِمْنَا أَنَّ

BİRİNCİ MESELE: Bil ki âlemde Allah'a vücutta, kudrette, ilimde ve hikmette eşit olan bir ortak kabul eden hiç kimse yoktur; bu şimdiye kadar bulunmamış bir şeydir. Ancak Seneviyye (Düalistler) iki ilah kabul ederler: Biri hayrı işleyen halîm (şefkatli) ilah, diğeri ise şerri işleyen sefih (kötü) ilah... Allah Teâlâ'dan başka bir mâbud edinmeye gelince; bu görüşe gidenler pek çoktur: Birinci Fırka: Yıldızlara tapanlar ki onlar Sâbiîlerdir; zira onlar derler ki: “Şüphesiz Allah Teâlâ bu yıldızları yarattı, bu yıldızlar ise bu âlemin müdebbirleridir (yöneticileridir).” Dediler ki: “Bize düşen yıldızlara ibadet etmektir, yıldızlar da Allah Teâlâ'ya ibadet eder.” İkinci Fırka: Mesîh aleyhisselâm'a tapan Hıristiyanlardır. Üçüncü Fırka: Putlara tapanlardır. Bil ki putperestlerin dininden daha eski bir din yoktur; zira tarihi bize nakledilen peygamberlerin en eskisi Nûh aleyhisselâm'dır ve o ancak onlara reddiye ile gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ onun kavminden haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً } [Nûh 23] “Ve dediler ki: Sakın ilahlarınızı bırakmayın; Vedd'i, Süvâ'ı, Yeğûs'u, Yeûk'u ve Nesr'i asla terk etmeyin!” Böylece anladık ki

هَذِهِ الْمَقَالَةَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ نُوحٍ ﵇. وَهِيَ بَاقِيَةٌ إِلَى الْآنِ بَلْ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعَالَمِ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ. وَالدِّينُ وَالْمَذْهَبُ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يُعْرَفُ فَسَادُهُ بِالضَّرُورَةِ لَكِنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ هَذَا الْحَجَرَ الْمَنْحُوتَ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ لَيْسَ هُوَ الَّذِي خَلَقَنِي وَخَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ عِلْمٌ ضَرُورِيٌّ فَيَسْتَحِيلُ إِطْبَاقُ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ غَرَضٌ آخَرُ سِوَى ذَلِكَ وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:

bu görüş Nûh aleyhisselâm'dan önce de mevcuttu; günümüze kadar da baki kalmıştır, hatta âlem ehlinin çoğu bu görüş üzere devam etmektedir. Durumu bu olan bir din ve mezhebin, bâtıllığı zorunlu (apaçık) olarak bilinecek şekilde olması imkânsızdır. Oysa şu anda yontulmuş olan bu taşın beni, gökleri ve yeri yaratan varlık olmadığını bilmek zorunlu (zarûrî) bir bilgidir; dolayısıyla büyük bir topluluğun [bu taşın yaratıcı olduğuna] ittifak etmesi imkânsızdır. Binaenaleyh putperestlerin bundan başka bir gayelerinin olması vacip oldu. Âlimler bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir:

أَحَدُهَا: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مَعْشَرٍ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُنَجِّمُ الْبَلْخِيُّ فِي بَعْضِ مُصَنَّفَاتِهِ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الصِّينِ وَالْهِنْدِ كَانُوا يَقُولُونَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جِسْمٌ وَذُو صُورَةٍ كَأَحْسَنِ مَا يَكُونُ مِنَ الصُّوَرِ، وَهَكَذَا حَالُ الْمَلَائِكَةِ أَيْضًا فِي صُوَرِهِمُ الْحَسَنَةِ: وَأَنَّهُمْ كُلُّهُمْ قَدِ احْتَجَبُوا عَنَّا بِالسَّمَاءِ وَأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَصُوغُوا تَمَاثِيلَ أَنِيقَةَ الْمَنْظَرِ حَسَنَةَ الرُّوَاءِ عَلَى الْهَيْئَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْتَقِدُونَهَا مِنْ صُوَرِ الْإِلَهِ وَالْمَلَائِكَةِ، فَيَعْكُفُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا قَاصِدِينَ طَلَبَ الزُّلْفَى إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَمَلَائِكَتِهِ فَإِنْ صَحَّ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مَعْشَرٍ فَالسَّبَبُ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ اعْتِقَادُ الشَّبَهِ. وَثَانِيهَا: مَا ذَكَرَهُ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ رَأَوْا تَغَيُّرَاتِ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ مَرْبُوطَةً بِتَغَيُّرَاتِ أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ فَإِنَّ بِحَسَبِ قُرْبِ الشَّمْسِ وَبُعْدِهَا عَنْ سَمْتِ الرَّأْسِ تَحْدُثُ الْفُصُولُ الْمُخْتَلِفَةُ وَالْأَحْوَالُ الْمُتَبَايِنَةُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ رَصَدُوا أَحْوَالَ سَائِرِ الْكَوَاكِبِ فَاعْتَقَدُوا ارْتِبَاطَ السَّعَادَةِ وَالنُّحُوسَةِ فِي الدُّنْيَا بِكَيْفِيَّةِ وُقُوعِهَا فِي طَوَالِعِ النَّاسِ فَلَمَّا اعْتَقَدُوا ذَلِكَ بَالَغُوا فِي تَعْظِيمِهَا، فَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهَا أَشْيَاءٌ وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا وَهِيَ الَّتِي خَلَقَتْ هَذِهِ الْعَوَالِمَ، وَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلْإِلَهِ الْأَكْبَرِ لَكِنَّهَا خَالِقَةٌ لِهَذَا الْعَالَمِ، فَالْأَوَّلُونَ/ اعْتَقَدُوا أَنَّهَا هِيَ الْإِلَهُ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْفَرِيقُ الثَّانِي: أَنَّهَا هِيَ الْوَسَائِطُ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ الْبَشَرِ، فَلَا جَرَمَ اشْتَغَلُوا بِعِبَادَتِهَا وَالْخُضُوعِ لَهَا، ثُمَّ لَمَّا رَأَوُا الْكَوَاكِبَ مُسْتَتِرَةً فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ عَنِ الْأَبْصَارِ اتَّخَذُوا لَهَا أَصْنَامًا وَأَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَتِهَا قَاصِدِينَ بِتِلْكَ الْعِبَادَاتِ تِلْكَ الْأَجْرَامَ الْعَالِيَةَ، وَمُتَقَرِّبِينَ إِلَى أَشْبَاحِهَا الْغَائِبَةِ، ثُمَّ لَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ أَلْغَوْا ذِكْرَ الْكَوَاكِبِ وَتَجَرَّدُوا لِعِبَادَةِ تِلْكَ التَّمَاثِيلِ، فَهَؤُلَاءِ فِي الْحَقِيقَةِ عَبَدَةُ الْكَوَاكِبِ.

Birincisi: Müneccim Ebû Ma'şer Ca'fer b. Muhammed el-Belhî'nin bazı eserlerinde zikrettiği görüştür: Çin ve Hindistan halkından birçoğu Allah'a ve meleklerine inanıyor ve Allah Teâlâ'nın bir cisim olup suretlerin en güzeli şeklinde bir surete sahip olduğuna, meleklerin de güzel suretlerinde böyle olduğuna inanıyorlardı; onların hepsi gök ile bizden perdelenmiştir ve onlara düşen görev, ilahın ve meleklerin suretleri hakkında inandıkları heyet üzere görünüşü zarif, manzarası güzel heykeller dökmek (yapmak) ve Allah Teâlâ ile meleklerine yakınlık kazanmayı kastederek onlara ibadete kapanmaktır. Eğer Ebû Ma'şer'in zikrettiği doğru ise putlara tapmanın sebebi teşbih (benzetme) inancıdır. İkincisi: Âlimlerin çoğunun zikrettiği görüştür ki; insanlar bu âlemin hallerindeki değişimlerin yıldızların hallerindeki değişimlere bağlı olduğunu gördüler; zira güneşin tepe noktasına yakınlığına ve uzaklığına göre farklı mevsimler ve değişik durumlar meydana gelmektedir. Sonra diğer yıldızların hallerini gözlemlediler ve dünyadaki mutluluk ile uğursuzluğun, yıldızların insanların tâli'lerindeki (doğum haritalarındaki) konumlarının keyfiyetine bağlı olduğuna inandılar. Buna inandıklarında onları tazimde aşırıya kaçtılar; onlardan kimi bu yıldızların zâtları gereği vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) varlıklar olduğuna ve bu âlemleri onların yarattığına inandı, kimi de onların en büyük İlahın mahlûku olduğuna fakat bu âlemin yaratıcısı olduklarına inandı. Birinciler onların hakikatte İlah olduğuna, ikinci fırka ise onların Allah Teâlâ ile insanlar arasında vasıtalar olduğuna inandı; dolayısıyla onlara ibadetle ve boyun eğmekle meşgul oldular. Sonra yıldızların çoğu vakitlerde gözlerden gizlendiğini görünce onlar için putlar edindiler ve bu ibadetlerle o yüce cisimleri kastederek ve onların gaybdeki suretlerine yaklaşmayı dileyerek putlara ibadete yöneldiler. Sonra aradan uzun zaman geçince yıldızların adını anmayı bıraktılar ve sadece o heykellere ibadet etmeye koyuldular; binaenaleyh bunlar hakikatte yıldızlara tapanlardır.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَصْحَابَ الْأَحْكَامِ كَانُوا يُعَيِّنُونَ أَوْقَاتًا فِي السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ نَحْوَ الْأَلْفِ وَالْأَلْفَيْنِ وَيَزْعُمُونَ أَنَّ مَنِ اتَّخَذَ طَلْسَمًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَى وَجْهٍ خَاصٍّ فَإِنَّهُ يَنْتَفِعُ بِهِ فِي أَحْوَالٍ مَخْصُوصَةٍ نَحْوَ السَّعَادَةِ وَالْخِصْبِ وَدَفْعِ الْآفَاتِ وَكَانُوا إِذَا اتَّخَذُوا ذَلِكَ الطَّلْسَمَ عَظَّمُوهُ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهِ فَلَمَّا بَالَغُوا فِي ذَلِكَ التَّعْظِيمِ صَارَ ذَلِكَ كَالْعِبَادَةِ وَلَمَّا طَالَتْ مُدَّةُ ذَلِكَ الْفِعْلِ نَسَوْا مَبْدَأَ الْأَمْرِ وَاشْتَغَلُوا بِعِبَادَتِهَا عَلَى الْجَهَالَةِ بِأَصْلِ الْأَمْرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ مَتَى مَاتَ مِنْهُمْ رَجُلٌ كَبِيرٌ يَعْتَقِدُونَ فِيهِ أَنَّهُ مُجَابُ الدَّعْوَةِ وَمَقْبُولُ الشَّفَاعَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى اتَّخَذُوا صَنَمًا عَلَى صُورَتِهِ يَعْبُدُونَهُ عَلَى اعْتِقَادِ أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ يَكُونُ شَفِيعًا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا أَخْبَرُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ فِي قَوْلِهِ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٨] وَخَامِسُهَا: لَعَلَّهُمُ اتَّخَذُوهَا مَحَارِيبَ لِصَلَوَاتِهِمْ وَطَاعَاتِهِمْ وَيَسْجُدُونَ إِلَيْهَا لَا لَهَا كَمَا أَنَّا نَسْجُدُ إِلَى الْقِبْلَةِ لَا لِلْقِبْلَةِ وَلَمَّا اسْتَمَرَّتْ هَذِهِ الْحَالَةُ ظَنَّ الْجُهَّالُ مِنَ الْقَوْمِ أَنَّهُ يَجِبُ عِبَادَتُهَا. وَسَادِسُهَا: لَعَلَّهُمْ كَانُوا مِنَ الْمُجَسِّمَةِ فَاعْتَقَدُوا جَوَازَ حُلُولِ الرَّبِّ فِيهَا فَعَبَدُوهَا عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ، فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الَّتِي يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ عَلَيْهَا حَتَّى لَيَصِيرَ بِحَيْثُ يُعْلَمُ بُطْلَانُهُ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ.

Üçüncüsü: Hüküm ehli (astroloji uzmanları), bin ve iki bin yıl gibi uzun yıllar içinde belirli vakitler tâyin ediyor ve o vakitte özel bir tarzda tılsım yapan kimsenin mutluluk, bereket ve âfetlerin defi gibi hususi hallerde bundan faydalanacağını iddia ediyorlardı. O tılsımı yaptıklarında ondan faydalanacakları inancıyla onu tazim ediyorlardı; bu tazimde aşırıya kaçtıklarında bu durum ibadet gibi oldu. Bu fiilin üzerinden uzun zaman geçince işin başlangıcını unuttular ve meselenin aslına dair cehalet üzere onlara ibadetle meşgul oldular. Dördüncüsü: Onlardan duası müstecâb ve Allah Teâlâ katında şefaati makbul olduğuna inandıkları büyük bir adam öldüğünde, o insanın kıyamet gününde Allah Teâlâ katında kendilerine şefaatçi olacağı inancıyla onun suretinde bir put edinip ona taparlardı; nitekim Allah Teâlâ onların bu sözünü: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” buyruğuyla haber vermiştir. Beşincisi: Muhtemeldir ki onları namazları ve ibadetleri için mihraplar edinmişler ve bizim kıbleye değil de kıbleye doğru secde ettiğimiz gibi, onlar da putlara değil de putlara doğru secde etmişlerdir; bu hal devam edince kavmin cahilleri onlara ibadet etmenin vacip olduğunu zannetmiştir. Altıncısı: Muhtemeldir ki onlar Mücessime'den idiler ve Rabbin bu putlara hulûl etmesinin caiz olduğuna inandılar da bu tevile dayanarak onlara taptılar. İşte bu görüşün aklen bâtıllığı zorunlu olarak bilinecek bir hale gelmemesi için üzerine hamledilmesi mümkün olan vecihler bunlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لَمَّا رَجَعَ حَاصِلُ مَذْهَبِ عَبْدَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فَمِنْ أَيْنَ يَلْزَمُ مِنْ إِثْبَاتِ خَالِقِ الْعَالَمِ أَنْ لَا يَجُوزَ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ؟ الْجَوَابُ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا نَبَّهَ عَلَى كون الأرض

İKİNCİ MESELE: Şayet birisi: “Putperestlerin mezhebinin hülasası zikrettiğiniz bu vecihlere döndüğüne göre, âlemin bir Yaratıcısının olduğunu ispat etmekten putlara tapmanın caiz olmaması neticesi nereden çıkar?” derse; cevap olarak deriz ki: Allah Teâlâ ancak yeryüzünün

وَالسَّمَاءِ مَخْلُوقَتَيْنِ بِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَرْضَ وَالسَّمَاءَ يُشَارِكُونَ سَائِرَ الْأَجْسَامِ فِي الْجِسْمِيَّةِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَا اخْتَصَّ بِهِ مِنَ الْأَشْكَالِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَخْبَارِ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَبَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ الْمُخَصِّصَ لَوْ كَانَ جِسْمًا لَافْتَقَرَ هُوَ أَيْضًا إِلَى مُخَصِّصٍ آخَرَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ جِسْمًا، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ بِنَاءً عَلَى اعْتِقَادِ الشَّبَهِ فَلَمَّا دَلَلْنَا بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ عَلَى نَفْيِ الْجِسْمِيَّةِ فَقَدْ بَطَلَ قَوْلُهُ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ فَلَمَّا أَقَمْنَا الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ كُلَّ جِسْمٍ يَفْتَقِرُ فِي اتِّصَافِهِ بِكُلِّ مَا اتَّصَفَ بِهِ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ بَطَلَ كَوْنُهَا آلِهَةً، وَثَبَتَ أَنَّهَا عَبِيدٌ لَا أَرْبَابٌ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الطَّلْسَمَاتِ فَقَدْ بَطَلَ أَيْضًا لِأَنَّ تَأْثِيرَ الطَّلْسَمَاتِ إِنَّمَا يَكُونُ بِوَاسِطَةِ قُوَى الْكَوَاكِبِ، فَلَمَّا دَلَّلْنَا عَلَى حُدُوثِ الْكَوَاكِبِ ثَبَتَ قَوْلُنَا وَبَطَلَ قَوْلُهُمْ. وَأَمَّا الْقَوْلُ الرَّابِعُ وَالْخَامِسُ: فَلَيْسَ في العقل ما يوجه أَوْ يُحِيلُهُ، لَكِنَّ الشَّرْعَ لَمَّا مَنَعَ مِنْهُ وَجَبَ الِامْتِنَاعُ عَنْهُ. وَأَمَّا الْقَوْلُ السَّادِسُ: فَهُوَ أَيْضًا بِنَاءً عَلَى التَّشْبِيهِ فَثَبَتَ بِمَا قَدَّمْنَا أَنَّ إِقَامَةَ الدَّلَالَةِ عَلَى افْتِقَارِ/ الْعَالَمِ إِلَى الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ الْمُنَزَّهِ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ عَلَى كُلِّ التَّأْوِيلَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve göğün yaratılmış olduğuna, yer ve göğün diğer cisimlerle cisim olma hususunda ortak olduğunu açıkladığımız delille dikkat çekmiştir; dolayısıyla ikisinden her birinin sahip olduğu şekiller, sıfatlar ve hallerle tahsis edilmesi mutlaka bir tahsis edicinin tahsisi ile olmalıdır. Açıkladık ki şayet o tahsis edici bir cisim olsaydı o da başka bir tahsis ediciye muhtaç olurdu; binaenaleyh cisim olmaması vacip oldu. Bu sabit olunca deriz ki: Teşbih inancına dayanarak putlara ibadete yönelen kimsenin sözü, biz cisim olmayı bu delille nefyettiğimiz zaman bâtıl olmuştur. İkinci görüşe gelince ki; o da bu yıldızların bu âlemin yöneticileri olduğudur; biz her cismin vasıflandığı her özellikle nitelenmesinde muhtar bir faile muhtaç olduğuna delil getirdiğimiz zaman onların ilah oluşu bâtıl oldu ve onların rabler değil kullar olduğu sabit oldu. Üçüncü görüş olan tılsım sahiplerinin görüşü de bâtıl olmuştur; zira tılsımların tesiri ancak yıldızların kuvvetleri vasıtasıyla olur. Biz yıldızların sonradan yaratıldığını delillendirdiğimiz zaman bizim sözümüz sabit, onların sözü bâtıl olmuştur. Dördüncü ve beşinci görüşe gelince; akılda bunu gerektiren yahut imkânsız kılan bir şey yoktur; lâkin şeriat bunu yasaklayınca bundan kaçınmak vacip olmuştur. Altıncı görüş ise yine teşbih üzerine kuruludur. Böylece önceden açıkladığımız üzere sabit oldu ki âlemin cisim olmaktan münezzeh, muhtar bir Sâni'e muhtaç olduğuna delil getirmek, bütün tevillere göre putlara tapma görüşünü bâtıl kılar; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْيُونَانِيِّينَ كَانُوا قَبْلَ خُرُوجِ الْإِسْكَنْدَرِ عَمَدُوا إِلَى بِنَاءِ هَيَاكِلَ لَهُمْ مَعْرُوفَةٍ بِأَسْمَاءِ الْقُوَى الرُّوحَانِيَّةِ وَالْأَجْرَامِ النَّيِّرَةِ وَاتَّخَذُوهَا مَعْبُودًا لَهُمْ عَلَى حِدَةٍ، وَقَدْ كَانَ هَيْكَلُ الْعِلَّةِ الْأُولَى- وَهِيَ عِنْدُهُمُ الْأَمْرُ الْإِلَهِيُّ- وَهَيْكَلُ الْعَقْلِ الصَّرِيحِ، وَهَيْكَلُ السِّيَاسَةِ الْمُطْلَقَةِ. وَهَيْكَلُ النَّفْسِ وَالصُّورَةِ مُدَوَّرَاتٍ كُلَّهَا، وَكَانَ هَيْكَلُ زُحَلَ مُسَدَّسًا. وَهَيْكَلُ الْمُشْتَرِي مُثَلَّثًا. وَهَيْكَلُ الْمِرِّيخِ مُسْتَطِيلًا، وَهَيْكَلُ الشَّمْسِ مُرَبَّعًا، وَكَانَ هَيْكَلُ الزُّهْرَةِ مُثَلَّثًا فِي جَوْفِهِ مُرَبَّعٌ وَهَيْكَلُ عُطَارِدَ مُثَلَّثًا فِي جَوْفِهِ مُسْتَطِيلٌ، وَهَيْكَلُ الْقَمَرِ مُثَمَّنًا فَزَعَمَ أَصْحَابُ التَّارِيخِ أَنَّ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ لَمَّا سَادَ قَوْمَهُ وَتَرَأَّسَ عَلَى طَبَقَاتِهِمْ وَوَلِيَ أَمْرَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ اتَّفَقَتْ لَهُ سَفْرَةٌ إِلَى الْبَلْقَاءِ فَرَأَى قَوْمًا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ فَسَأَلَهُمْ عَنْهَا فَقَالُوا هَذِهِ أَرْبَابٌ نَسْتَنْصِرُ بِهَا فَنُنْصَرُ، وَنَسْتَسْقِي بِهَا فَنُسْقَى. فَالْتَمَسَ إِلَيْهِمْ أَنْ يُكْرِمُوهُ بِوَاحِدٍ مِنْهَا فَأَعْطَوْهُ الصَّنَمَ الْمَعْرُوفَ بِهُبَلَ فَسَارَ بِهِ إِلَى مَكَّةَ وَوَضَعَهُ فِي الْكَعْبَةِ وَدَعَا النَّاسَ إِلَى تَعْظِيمِهِ، وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ مُلْكِ سَابُورَ ذِي الْأَكْتَافِ. وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ بُيُوتِ الْأَصْنَامِ الْمَشْهُورَةِ «غَمْدَانَ» الَّذِي بناء الضَّحَّاكُ عَلَى اسْمِ الزُّهْرَةِ بِمَدِينَةِ صَنْعَاءَ وَخَرَّبَهُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، وَمِنْهَا «نُوبَهَارُ بَلْخَ» الَّذِي بَنَاهُ مُنُوشَهَرْ الْمَلِكُ عَلَى اسْمِ الْقَمَرِ ثُمَّ كَانَ لِقَبَائِلِ الْعَرَبِ أَوْثَانٌ مَعْرُوفَةٌ مِثْلَ «وُدٍّ» بِدَوْمَةِ الْجَنْدَلِ لِكَلْبٍ وَ «سُوَاعٍ» لِبَنِي هُذَيْلٍ وَ «يَغُوثَ» لِبَنِي مَذْحِجٍ وَ «يَعُوقَ» لِهَمْدَانَ وَ «نَسْرٍ» بِأَرْضِ حِمْيَرٍ لِذِي الْكُلَاعِ وَ «اللَّاتِ» بِالطَّائِفِ لِثَقِيفٍ وَ «مَنَاةَ» بِيَثْرِبَ لِلْخَزْرَجِ وَ «الْعُزَّى» لِكِنَانَةَ بنواحي مكة و «أساف» و «نائلة» عَلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَكَانَ قُصَيٌّ جَدُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَنْهَاهُمْ عَنْ عِبَادَتِهَا وَيَدْعُوهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَهُوَ الَّذِي يَقُولُ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki Yunanlılar İskender'in ortaya çıkışından önce ruhânî kuvvetlerin ve nurlu gök cisimlerinin isimleriyle bilinen tapınaklar inşa etmeye yönelmiş ve onları kendilerine müstakil birer mâbud edinmişlerdi. İlk İllet tapınağı -ki bu onların katında ilâhî emirdir-, Sırf Akıl tapınağı, Mutlak Siyaset tapınağı, Nefis ve Suret tapınağı tamamen dairesel idi; Satürn tapınağı altıgen, Jüpiter tapınağı üçgen, Mars tapınağı dikdörtgen, Güneş tapınağı kare idi; Venüs tapınağı içinde kare bulunan bir üçgen, Merkür tapınağı içinde dikdörtgen bulunan bir üçgen, Ay tapınağı ise sekizgen idi. Tarihçiler iddia ettiler ki Amr b. Luhayy kavmine efendi olup onların tabakalarına reislik edince ve Beyt-i Harâm'ın idaresini üstlenince Belkâ'ya bir seyahat yaptı; orada putlara tapan bir topluluk gördü ve onlara bunlar hakkında soru sordu. Onlar: “Bunlar kendilerinden yardım istediğimizde bize yardım edilen, yağmur istediğimizde bize yağmur verilen rablerdir” dediler. Kendisine onlardan birini bağışlamalarını istedi; onlar da ona Hübel olarak bilinen putu verdiler. Onu Mekke'ye götürdü, Kâbe'ye koydu ve insanları onu tazim etmeye çağırdı; bu, Zü'l-Ektâf Sâbûr'un krallığının başlangıcındaydı. Bil ki meşhur put evlerinden biri Dahhâk'ın San'a şehrinde Venüs adına inşa ettiği ve Osmân b. Affân radıyallâhu teâlâ anh'ın yıktırdığı “Gamdân”dır. Biri de Melik Menûçehr'in Ay adına inşa ettiği “Belh Nevbahârı”dır. Sonra Arap kabilelerinin bilinen putları vardı; meselâ Devmetü'l-Cendel'de Kelb kabilesi için “Vedd”, Benî Hüzeyl için “Süvâ'”, Benî Mezhib için “Yeğûs”, Hemdân için “Yeûk”, Himyer diyarında Zü'l-Kelâ' için “Nesr”, Tâif'te Sakîf için “Lât”, Yesrib'de Hazrec için “Menât”, Mekke civarında Kinâne için “Uzzâ”, Safâ ve Merve üzerinde “İsâf” ve “Nâile” vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dedesi Kusayy onları bunlara tapmaktan nehyeder ve Allah Teâlâ'ya ibadete çağırırdı. Aynı şekilde Zeyd b. Amr b. Nufeyl de öyleydi ki o şöyle diyen kimsedir:

أَرَبًّا وَاحِدًا أَمْ أَلْفَ رَبٍّ ... أَدِينُ إِذَا تَقَسَّمَتِ الْأُمُورُ

İşler bölündüğü zaman bir tek Rabbe mi yoksa bin rabbe mi kulluk edeyim?

تَرَكْتُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى جَمِيعًا ... كذلك يفعل الرجل البصير

Lât'ı da Uzzâ'yı da tamamen terk ettim; basiret sahibi adam da işte böyle yapar.