[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 23-24]
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)
“Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve eğer doğru söyleyenlerseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın. (23) Şayet yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o hâlde yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının. (24)”
الْكَلَامُ فِي النبوة
Nübüvvet Hakkında Açıklama
/ في الآية [٢٣] مسائل:
23. Âyette birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: [في فساد قول التعليمية والحشوية] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَقَامَ الدَّلَائِلَ الْقَاهِرَةَ عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَأَبْطَلَ الْقَوْلَ بِالشَّرِيكِ عَقَّبَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ التَّعْلِيمِيَّةِ الَّذِينَ جَعَلُوا مَعْرِفَةَ اللَّهِ مُسْتَفَادَةً مِنْ مَعْرِفَةِ الرَّسُولِ، وَقَوْلِ الْحَشَوِيَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تَحْصُلُ مَعْرِفَةُ اللَّهِ إِلَّا مِنَ الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ، وَلَمَّا كَانَتْ نُبُوَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ مَبْنِيَّةً عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى كَوْنِهِ مُعْجِزًا. وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ مُعْجِزًا يُمْكِنُ بَيَانُهُ مِنْ طريقين:
Birinci Mesele: [Ta'lîmiyye ve Haşviyye'nin Görüşünün Geçersizliği Hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Yaratıcı'nın varlığına dair kesin delilleri ortaya koyup O'na ortak koşma görüşünü iptal edince, bunun hemen ardından nübüvvete delalet eden hususu zikretti. Bu da Allah'ı bilmenin ancak peygamberi bilmekten elde edileceğini savunan Ta'lîmiyye'nin görüşü ile Allah'ı bilmenin sadece Kur'an ve haberlerden elde edilebileceğini söyleyen Haşviyye'nin görüşünün batıl olduğunu gösterir. Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvveti Kur'an'ın mucize oluşu esasına dayandığı için, Allah Teâlâ onun mucize olduğuna dair delili ortaya koymuştur. Bil ki Kur'an'ın mucize oluşu iki yoldan açıklanabilir:
الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَا يَخْلُو حَالُهُ مِنْ أَحَدِ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِسَائِرِ كَلَامِ الْفُصَحَاءِ، أَوْ زَائِدًا عَلَى سَائِرِ كَلَامِ الْفُصَحَاءِ بِقَدْرٍ لَا يَنْقُضُ الْعَادَةَ أَوْ زَائِدًا عَلَيْهِ بِقَدْرٍ يَنْقُضُ، وَالْقِسْمَانِ الْأَوَّلَانِ بَاطِلَانِ فَتَعَيَّنَ الثَّالِثُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُمَا بَاطِلَانِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ سُورَةٍ مِنْهُ إِمَّا مُجْتَمِعِينَ أَوْ مُنْفَرِدِينَ، فَإِنْ وَقَعَ التَّنَازُعُ وَحَصَلَ الْخَوْفُ مِنْ عَدَمِ الْقَبُولِ فَالشُّهُودُ وَالْحُكَّامِ يُزِيلُونَ الشُّبْهَةَ، وَذَلِكَ نِهَايَةٌ فِي الِاحْتِجَاجِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي مَعْرِفَةِ اللُّغَةِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى قَوَانِينِ الْفَصَاحَةِ فِي الْغَايَةِ. وَكَانُوا فِي مَحَبَّةِ إِبْطَالِ أَمْرِهِ فِي الْغَايَةِ حَتَّى بَذَلُوا النُّفُوسَ وَالْأَمْوَالَ وَارْتَكَبُوا ضُرُوبَ الْمَهَالِكِ وَالْمِحَنِ، وَكَانُوا فِي الْحَمِيَّةِ وَالْأَنَفَةِ عَلَى حَدٍّ لَا يَقْبَلُونَ الْحَقَّ فَكَيْفَ الْبَاطِلُ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ الْإِتْيَانَ بِمَا يَقْدَحُ فِي قَوْلِهِ وَالْمُعَارَضَةُ أَقْوَى الْقَوَادِحِ، فَلَمَّا لَمْ يَأْتُوا بِهَا عَلِمْنَا عَجْزَهُمْ عَنْهَا فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يُمَاثِلُ قَوْلَهُمْ، وَأَنَّ التَّفَاوُتَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كَلَامِهِمْ لَيْسَ تَفَاوُتًا مُعْتَادًا فَهُوَ إِذَنْ تَفَاوُتٌ نَاقِضٌ لِلْعَادَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُعْجِزًا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ تَقْرِيرِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ فَظَهَرَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَمَا لَمْ يَكْتَفِ فِي مَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ بِالتَّقْلِيدِ فَكَذَا فِي مَعْرِفَةِ النُّبُوَّةِ لَمْ يَكْتَفِ بِالتَّقْلِيدِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِي الْقُرْآنِ وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ تَقْتَضِي نُقْصَانَ فَصَاحَتِهِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ فِي الْفَصَاحَةِ بَلَغَ النِّهَايَةَ الَّتِي لَا غَايَةَ لَهَا وَرَاءَهَا فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ مُعْجِزًا، أَحَدُهَا: أَنَّ فَصَاحَةَ الْعَرَبِ أَكْثَرُهَا فِي وَصْفِ مُشَاهَدَاتٍ مِثْلَ وَصْفِ بِعِيرٍ أَوْ فَرَسٍ أَوْ جَارِيَةٍ أَوْ مَلِكٍ أَوْ ضَرْبَةٍ أَوْ طَعْنَةٍ أَوْ وَصْفِ حَرْبٍ أَوْ وَصْفِ غَارَةٍ وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ شَيْءٌ فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا تَحْصُلَ فِيهِ الْأَلْفَاظُ الْفَصِيحَةُ الَّتِي اتَّفَقَتِ الْعَرَبُ عَلَيْهَا فِي كَلَامِهِمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى رَاعَى فِيهِ طَرِيقَةَ الصِّدْقِ وَتَنَزَّهَ عَنِ الْكَذِبِ فِي جَمِيعِهِ وَكُلُّ شَاعِرٍ تَرَكَ الْكَذِبَ وَالْتَزَمَ الصِّدْقَ نَزَلَ شِعْرُهُ وَلَمْ يَكُنْ جَيِّدًا أَلَا تَرَى أَنَّ لَبِيدَ بْنَ رَبِيعَةَ وَحَسَّانَ بْنَ ثَابِتٍ لَمَّا أَسْلَمَا نَزَلَ شِعْرُهُمَا. وَلَمْ يَكُنْ شِعْرُهُمَا الْإِسْلَامِيُّ فِي الْجَوْدَةِ كَشِعْرِهِمَا الْجَاهِلِيِّ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَعَ مَا تَنَزَّهَ عَنِ الْكَذِبِ وَالْمُجَازَفَةِ جَاءَ بِالْقُرْآنِ فَصِيحًا كَمَا تَرَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكَلَامَ الْفَصِيحَ وَالشِّعْرَ الْفَصِيحَ إِنَّمَا يَتَّفِقُ فِي الْقَصِيدَةِ فِي الْبَيْتِ وَالْبَيْتَيْنِ وَالْبَاقِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْقُرْآنُ لِأَنَّهُ كُلَّهُ فَصِيحٌ بِحَيْثُ يَعْجَزُ الْخَلْقُ عَنْهُ كَمَا عَجَزُوا عَنْ جُمْلَتِهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ شِعْرًا فَصِيحًا فِي وَصْفِ شَيْءٍ فَإِنَّهُ إِذَا كَرَّرَهُ لَمْ يَكُنْ كَلَامُهُ الثَّانِي فِي وَصْفِ ذَلِكَ الشَّيْءِ بِمَنْزِلَةِ كَلَامِهِ الْأَوَّلِ. وَفِي الْقُرْآنِ التَّكْرَارُ الْكَثِيرُ/ وَمَعَ ذَلِكَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِي نِهَايَةِ الفصاحة ولم يظهر التفاوت أصلًا. وخامساً: أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى إِيجَابِ الْعِبَادَاتِ وَتَحْرِيمِ
Birincisi: Şöyle denilmesidir: Bu Kur'an'ın durumu şu üç halden hali olamaz: Ya diğer fesahat ehlinin sözüne denktir ya diğer fesahat ehlinin sözünden adet sınırını aşmayacak bir derecede üstündür ya da adet sınırını aşacak derecede üstündür. İlk iki kısım batıldır; dolayısıyla üçüncü kısım kesinleşir. Bu iki kısmın batıl olduğunu söylememizin sebebi şudur: Şayet durum böyle olsaydı, ister toplu halde ister tek tek olsun, onun bir suresinin benzerini getirmeleri gerekirdi. Şayet bir çekişme vuku bulur ve kabul edilmeme korkusu hasıl olursa, şahitler ve hakemler bu şüpheyi giderirdi. Bu da delil getirmede son noktadır; zira onlar dil bilgisinde ve fesahat kurallarına vakıf olmada son derecedeydiler. Onun davasını iptal etmeyi arzulama hususunda da son derecedeydiler; hatta canlarını ve mallarını feda ettiler, nice helak ve meşakkat türlerine katlandılar. Gurur ve kibirde öyle bir seviyedeydiler ki hakkı kabul etmezlerdi, nerede kaldı batılı kabul etsinler! Bütün bunlar, onun sözünü cerhedecek bir şey getirmeyi gerektirirdi ve muâraza (benzerini ortaya koyarak meydan okuma) cerhetme yollarının en güçlüsüdür. Bunu getiremeyince anladık ki onlar bundan aciz kaldılar. Böylece Kur'an'ın onların sözüne benzemediği ve onunla onların sözü arasındaki farkın alışılagelmiş bir fark olmadığı, bilakis adet sınırını aşan bir fark olduğu sabit oldu; dolayısıyla Kur'an'ın mucize olması vacip oldu. İşte bu delilin ortaya konulmasından maksat budur. Böylece ortaya çıktı ki Allah Sübhânehu ve Teâlâ tevhidin bilgisinde taklitle yetinmediği gibi, nübüvvetin bilgisinde de taklitle yetinmemiştir. Bil ki Kur'an'da fesahatinin azalmasını gerektirecek birçok durum bir araya gelmiştir; buna rağmen fesahatte arkasında hiçbir gayenin bulunmadığı en son noktaya ulaşmıştır ve bu da onun mucize olduğunu göstermiştir. Birincisi: Arapların fesahati çoğunlukla bir deve, bir at, bir cariye, bir hükümdar, bir kılıç darbesi, bir mızrak batırma veya bir savaş ya da bir baskının tasviri gibi müşahede edilen şeylerin nitelenmesindedir. Kur'an'da ise bu şeylerden hiçbiri yoktur; dolayısıyla Arapların kendi sözlerinde üzerinde uzlaştıkları fasih lafızların onda bulunmaması gerekirdi. İkincisi: Allah Teâlâ onda doğruluk yolunu gözetmiş ve onun tamamında yalandan münezzeh kılınmıştır. Oysa yalanı bırakıp doğruluğu iltizam eden her şairin şiiri zayıflamış ve kaliteli olmamıştır. Görmez misin ki Lebîd b. Rebîa ile Hassân b. Sâbit Müslüman olduklarında şiirleri gerilemiştir. Onların İslâmî dönemdeki şiirleri Câhiliye dönemindeki şiirleri kadar kaliteli değildi. Oysa Allah Teâlâ yalandan ve mubalağalı tahminlerden münezzeh olmakla birlikte Kur'an'ı gördüğün gibi son derece fasih kılmıştır. Üçüncüsü: Fasih söz ve fasih şiir bir kasidede ancak bir veya iki beyitte denk gelir, geri kalanı öyle olmaz. Kur'an ise böyle değildir; çünkü tamamı, mahlûkatın onun bütünü karşısında aciz kaldığı gibi tek bir parçası karşısında da aciz kalacağı derecede fasihtir. Dördüncüsü: Bir şeyin tasvirinde fasih bir şiir söyleyen her kimse onu tekrarladığında, o şeyin tasvirindeki ikinci sözü birinci sözü derecesinde olmaz. Kur'an'da ise pek çok tekrar vardır; buna rağmen her biri fesahatin zirvesindedir ve aralarında asla bir seviye farkı görülmemiştir. Beşincisi: Kur'an ibadetleri vacip kılmak, çirkinlikleri haram kılmak,
الْقَبَائِحِ وَالْحَثِّ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَتَرْكِ الدُّنْيَا وَاخْتِيَارِ الْآخِرَةِ، وَأَمْثَالُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ تُوجِبُ تَقْلِيلَ الْفَصَاحَةِ.
güzel ahlakı teşvik etmek, dünyayı terk edip ahireti tercih etmekle yetinmiştir; bu tür kelimeler ise fesahati azaltmayı gerektirir.
وَسَادِسُهَا: أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ شِعْرَ امْرِئِ الْقَيْسِ يَحْسُنُ عِنْدَ الطَّرَبِ وَذِكْرِ النِّسَاءِ وَصِفَةِ الْخَيْلِ. وَشِعْرَ النَّابِغَةِ عِنْدَ الْخَوْفِ، وَشِعْرَ الْأَعْشَى عِنْدَ الطَّلَبِ وَوَصْفِ الْخَمْرِ، وَشِعْرَ زُهَيْرٍ عِنْدَ الرَّغْبَةِ وَالرَّجَاءِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّ شَاعِرٍ يَحْسُنُ كَلَامُهُ فِي فَنٍّ فَإِنَّهُ يَضْعُفُ كَلَامُهُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْفَنِّ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَإِنَّهُ جَاءَ فَصِيحًا فِي كُلِّ الْفُنُونِ عَلَى غَايَةِ الْفَصَاحَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ ﷾ قَالَ فِي التَّرْغِيبِ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَةِ: ١٧] وَقَالَ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرُفِ: ٧١] وَقَالَ فِي التَّرْهِيبِ:
Altıncısı: Dediler ki: İmruü'l-Kays'ın şiiri neşe, kadınların anılması ve atların tasviri esnasında güzel olur. Nâbiğa'nın şiiri korku esnasında, A'şâ'nın şiiri talep ve şarap tasviri esnasında, Züheyr'in şiiri ise arzu ve ümit esnasında güzel olur. Özetle, her şairin sözü bir türde güzel olduğunda başka bir türde zayıflar. Kur'an ise bütün türlerde fesahatin zirvesinde fasih olarak gelmiştir. Görmez misin ki Allah celle celâluhû rağbet ettirmede (terğîb): “Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilmez” [Secde: 17] buyurmuş; yine Teâlâ: “Orada canların çekeceği ve gözlerin lezzet alacağı şeyler vardır” [Zuhruf: 71] buyurmuştur. Korkutmada (terhîb) ise şöyle buyurmuştur:
أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ الْآيَاتِ [الْإِسْرَاءِ: ٦٨] وَقَالَ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ. أَمْ أَمِنْتُمْ [الملك: ١٦، ١٧] الآية وَقَالَ: وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٥] إِلَى قَوْلِهِ: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٧] وَقَالَ فِي الزَّجْرِ مَا لَا يَبْلُغُهُ وَهْمُ البشر وهو قوله: فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٠] وَقَالَ فِي الْوَعْظِ مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٠٥] وَقَالَ فِي الْإِلَهِيَّاتِ: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ [الرعد: ٨] إلى آخره. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ أَصْلُ الْعُلُومِ كُلِّهَا فَعِلْمُ الْكَلَامِ كُلُّهُ فِي الْقُرْآنِ، وَعِلْمُ الْفِقْهِ كُلُّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَكَذَا عِلْمُ أُصُولِ الْفِقْهِ. وَعِلْمُ النَّحْوِ وَاللُّغَةِ، وَعِلْمُ الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا وَأَخْبَارُ الْآخِرَةِ، وَاسْتِعْمَالُ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمَنْ تَأَمَّلَ «كِتَابِنَا فِي دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» عَلِمَ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ بَلَغَ فِي جَمِيعِ وُجُوهِ الْفَصَاحَةِ إِلَى النِّهَايَةِ الْقُصْوَى، الطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: الْقُرْآنُ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ بَالِغًا فِي الْفَصَاحَةِ إِلَى حَدِّ الْإِعْجَازِ، أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ ثَبَتَ أَنَّهُ مُعْجِزٌ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَتِ الْمُعَارَضَةُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مُمْكِنَةً فَعَدَمُ إِتْيَانِهِمْ بِالْمُعَارَضَةِ مَعَ كَوْنِ الْمُعَارَضَةِ مُمْكِنَةً وَمَعَ تَوَفُّرِ دَوَاعِيهِمْ على الإتيان بها أمر خارق العادة فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَهَذَا الطَّرِيقُ عِنْدَنَا أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ.
“Sizi karanın bir tarafında yere batırmasından güvende mi oldunuz?” [İsrâ: 68] ayetlerini zikretmiş; yine: “Gökte olanın sizi yere batırmasından güvende mi oldunuz? Bir de bakarsınız o çalkalanıyor! Yoksa güvende mi oldunuz...” [Mülk: 16-17] ayetini zikretmiş; “Ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” [İbrâhîm: 15] âyetinden “Ona her taraftan ölüm gelir” [İbrâhîm: 17] sözüne kadar olan kısmı buyurmuştur. Sakındırmada (zeceb) ise insan havsalasının ulaşamayacağı bir ifadeyle şöyle buyurmuştur: “Her birini günahıyla yakaladık” âyetinden “Onlardan kimi de suda boğduklarımızdandır” [Ankebût: 40] sözüne kadar. Öğütte (va'z) ise daha üstü olmayan şu âyeti buyurmuştur: “Gördün mü, eğer onları yıllarca faydalandırsak...” [Şuarâ: 205]. İlâhiyâtta ise: “Allah her dişinin ne taşıdığını, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir” [Ra'd: 8] âyetinden sonuna kadar olan kısmı buyurmuştur. Yedincisi: Kur'an bütün ilimlerin aslıdır; nitekim kelam ilminin tamamı Kur'an'dadır, fıkıh ilminin tamamı Kur'an'dan alınmıştır; fıkıh usulü ilmi, nahiv ve dil ilmi, dünyadan yüz çevirme ve ahiret haberleri ilmi ile güzel ahlakı uygulama da böyledir. Bizim «Delâilü'l-İ'câz» adlı kitabımızı inceleyen kimse, Kur'an'ın fesahatin bütün yönlerinde en nihai mertebeye ulaştığını anlar. İkinci Yol: Şöyle dememizdir: Kur'an hali şu iki durumdan hali olamaz: Ya fesahatte mucize sınırına ulaştığı söylenir ya da öyle olmadığı söylenir. Eğer birincisi ise, onun mucize olduğu sabit olur. Şayet ikincisi ise, bu takdire göre muâraza (benzerini getirmek) mümkündür; dolayısıyla muârazanın mümkün olmasına ve bunu getirmeye yönelik arzularının son derece güçlü olmasına rağmen onların muârazayı getirememesi adet dışı bir durumdur ve bu da mucize olur. Böylece Kur'an'ın her yönden mucize olduğu sabit olmuştur; işte bu yol bizim katımızda doğruya daha yakındır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: نَزَّلْنا عَلَى لَفْظِ التَّنْزِيلِ دُونَ الْإِنْزَالِ لِأَنَّ الْمُرَادَ النُّزُولُ عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ، وَذِكْرُ هَذَا اللَّفْظِ هُوَ اللَّائِقُ بِهَذَا الْمَكَانِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: لَوْ كَانَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمُخَالِفًا لِمَا يَكُونُ مِنْ عِنْدِ النَّاسِ لَمْ يَنْزِلْ هَكَذَا نُجُومًا سُورَةً بَعْدَ سُورَةٍ عَلَى حَسَبِ النَّوَازِلِ وَوُقُوعِ الْحَوَادِثِ وَعَلَى سَنَنِ مَا نَرَى عَلَيْهِ أَهْلَ الْخَطَابَةِ وَالشِّعْرِ مِنْ وُجُودِ مَا يُوجَدُ مِنْهُمْ مُفَرَّقًا حِينًا فَحِينًا بِحَسَبِ مَا يَظْهَرُ مِنَ الْأَحْوَالِ الْمُتَجَدِّدَةِ وَالْحَاجَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ فَإِنَّ الشَّاعِرَ لَا يُظْهِرُ دِيوَانَ شِعْرِهِ دُفْعَةً وَالْمُتَرَسِّلَ لَا يُظْهِرُ دِيوَانَ رَسَائِلِهِ وَخُطَبِهِ دُفْعَةً فَلَوْ أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَأَنْزَلَهُ عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الْعَادَةِ جُمْلَةً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفُرْقَانِ: ٣٢] وَاللَّهُ ﷾ ذكر هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ مَعَ مَا يُزِيلُ هَذِهِ الشُّبْهَةَ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ النَّازِلَ عَلَى هَذَا التَّدْرِيجِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ مَقْدُورِ الْبَشَرِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ/ الْأَوَّلُ وَجَبَ إِتْيَانُهُمْ بِمِثْلِهِ أَوْ بِمَا يَقْرُبُ مِنْهُ عَلَى التَّدْرِيجِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي ثَبَتَ أَنَّهُ مَعَ نُزُولِهِ عَلَى التَّدْرِيجِ مُعْجِزٌ وَقُرِئَ «عَلَى عِبَادِنَا» يُرِيدُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأُمَّتَهُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, “inzâl” lafzı yerine “tenzîl” kalıbında { نَزَّلْنا } “indirdik” buyurmuştur; çünkü murad, peyderpey (tedricen) indirilmesidir. Bu lafzın zikredilmesi bu yere en uygun olanıdır; zira onlar şöyle diyorlardı: “Şayet bu Allah katından olsaydı ve insanların katından olan şeylerden farklı bulunsaydı, inen olaylara ve vuku bulan hadiselere göre böyle peyderpey, sure sure inmezdi ve hatip ile şairlerin sözlerinde gördüğümüz gibi yeni ortaya çıkan durumlara ve muhtelif ihtiyaçlara göre zaman zaman parça parça ortaya konan şeyler gibi olmazdı. Çünkü şair şiir divanını bir defada ortaya koymaz, mektup yazarı da mektuplarını ve hutbelerini bir defada ortaya koymaz. Eğer Allah Teâlâ onu indirseydi, bu adetin hilafına olarak toptan indirirdi.” Nitekim: “Kâfirler dediler ki: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!'” [Furkân: 32]. Allah celle celâluhû burada Kur'an'ın mucize olduğuna delalet eden hususu, bu şüpheyi giderecek şeyle birlikte zikretti. Bunun açıklaması şudur: Bu şekilde peyderpey inen Kur'an ya beşer gücünün dahilinde olan cinstendir ya da değildir. Şayet birincisi ise, peyderpey olarak onun bir benzerini yahut ona yakın bir şeyi getirmeleri gerekirdi. Şayet ikincisi ise, peyderpey inmesiyle birlikte onun mucize olduğu sabit olur. Bir kıraatte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmetini kastederek «عَلَى عِبَادِنَا» (kullarımıza) şeklinde okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: السُّورَةُ هِيَ طَائِفَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَوَاوُهَا إِنْ كَانَتْ أَصْلًا فَإِمَّا أَنْ تُسَمَّى بِسُورِ الْمَدِينَةِ وَهُوَ حَائِطُهَا لِأَنَّهَا طَائِفَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ مَحْدُودَةٌ كَالْبَلَدِ الْمُسَوَّرِ أَوْ لِأَنَّهَا مُحْتَوِيَةٌ عَلَى فُنُونٍ مِنَ الْعِلْمِ كَاحْتِوَاءِ سُورِ الْمَدِينَةِ عَلَى مَا فِيهَا، وَإِمَّا أَنْ تُسَمَّى بِالسُّورَةِ الَّتِي هِيَ الرُّتْبَةُ لِأَنَّ السُّورَةَ بِمَنْزِلَةِ الْمَنَازِلِ وَالْمَرَاتِبِ يَتَرَقَّى فِيهَا الْقَارِئُ وَهِيَ أَيْضًا فِي أَنْفُسِهَا طُوَالٌ وَأَوْسَاطٌ وَقِصَارٌ. أَوْ لِرِفْعَةِ شَأْنِهَا وَجَلَالَةِ مَحَلِّهَا فِي الدِّينِ، وَإِنْ جَعَلْتَ وَاوَهَا مُنْقَلِبَةً
Üçüncü Mesele: Sure, Kur'an'dan bir kısımdır. Onun vav harfi şayet asıl harf ise; ya şehrin suruna (duvarına) nispetle isimlendirilmiştir; çünkü o, etrafı surla çevrili belde gibi Kur'an'dan sınırları belirlenmiş bir kısımdır veya şehrin surunun içindekileri kuşatması gibi ilim çeşitlerini kuşattığı içindir. Yahut da rütbe anlamına gelen “sûre” lafzıyla isimlendirilmiştir; çünkü sure, okuyucunun içinde derece derece yükseldiği menziller ve mertebeler gibidir; ayrıca sureler kendi aralarında uzun, orta ve kısa olarak da ayrılır. Yahut da din içindeki şanının yüceliği ve makamının büyüklüğü sebebiyledir. Şayet onun vav harfini hemzeden dönüşmüş kabul edersen,
عَنْ هَمْزَةٍ فَلِأَنَّهَا قِطْعَةٌ وَطَائِفَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ كَالسُّورَةِ الَّتِي هِيَ الْبَقِيَّةُ مِنَ الشَّيْءِ وَالْفَضْلَةُ مِنْهُ. فَإِنْ قِيلَ فَمَا فَائِدَةُ تَقْطِيعِ الْقُرْآنِ سُوَرًا قُلْنَا مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: مَا لِأَجْلِهِ بَوَّبَ الْمُصَنِّفُونَ كُتُبَهُمْ أَبْوَابًا وَفُصُولًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْجِنْسَ إِذَا حَصَلَ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ كَانَ إِفْرَادُ كُلِّ نَوْعٍ عَنْ صَاحِبِهِ أَحْسَنَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَارِئَ إِذَا خَتَمَ سُورَةً أَوْ بَابًا مِنَ الْكِتَابِ ثُمَّ أَخَذَ فِي آخَرَ كَانَ أَنْشَطَ لَهُ وَأَثْبَتَ عَلَى التَّحْصِيلِ مِنْهُ لَوِ اسْتَمَرَّ عَلَى الْكِتَابِ بِطُولِهِ، وَمِثْلُهُ الْمُسَافِرُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ قَطَعَ مِيلًا أَوْ طَوَى فَرْسَخًا نَفَّسَ ذَلِكَ عَنْهُ وَنَشَّطَهُ لِلسَّيْرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْحَافِظَ إِذَا حَفِظَ السُّورَةَ اعْتَقَدَ أَنَّهُ أَخَذَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ طَائِفَةً مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا فَيُجِلُّ فِي نَفْسِهِ ذَلِكَ وَيَغْتَبِطُ بِهِ، وَمِنْ ثَمَّ كَانَتِ الْقِرَاءَةُ فِي الصَّلَاةِ بِسُورَةٍ تَامَّةٍ أَفْضَلَ.
o takdirde bir şeyin artığı ve fazlalığı anlamına gelen “sü're” gibi Kur'an'dan bir parça ve bir kısım olduğu için bu ismi almıştır. Şayet: “Kur'an'ın surelere bölünmesinin faydası nedir?” denilirse, deriz ki: Birkaç yöndendir: Birincisi: Müelliflerin kitaplarını bablara ve fasıllara ayırmalarındaki hikmettir. İkincisi: Bir cinsin altında türler bulunduğunda, her türü diğerinden ayrı tutmak daha güzeldir. Üçüncüsü: Okuyucu bir sureyi veya kitaptan bir babı bitirip diğerine başladığında, bu durum kendisi için daha fazla şevk verir ve kitabı baştan sona aralıksız sürdürmesine kıyasla tahsilde daha sebatkâr kılar. Bunun bir benzeri de yolcudur; bir mil katettiğini veya bir fersah aştığını bildiğinde bu durum ona rahatlık verir ve yürüme şevkini artırır. Dördüncüsü: Hâfız bir sureyi ezberlediğinde, Allah'ın kitabından kendi başına müstakil bir bölüm elde ettiğine inanır, bunu kendi içinde yüceltir ve bununla sevinir. Bu sebepledir ki namazda tam bir sure okumak daha faziletlidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ وَمَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ كَوْنِهِ سُوَرًا هُوَ عَلَى حَدِّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِخِلَافِ قَوْلِ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ: إِنَّهُ نُظِمَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ فِي أَيَّامِ عُثْمَانَ فَلِذَلِكَ صَحَّ التَّحَدِّي مَرَّةً بِسُورَةٍ وَمَرَّةً بِكُلِّ الْقُرْآنِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzerinden bir sure getirin” sözü, Kur'an'ın ve onun sureler halinde oluşunun, hadis ehlinden pek çoğunun: “Kur'an bu tertip üzere Osman'ın döneminde düzenlendi” şeklindeki sözünün aksine, Allah Teâlâ'nın indirdiği biçimde olduğuna delalet eder. İşte bu sebeple meydan okuma bir defasında bir sure ile bir defasında da Kur'an'ın tamamı ile sahih olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحَدِّيَ بِالْقُرْآنِ جَاءَ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى [الْقَصَصِ: ٤٩] . وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ [هُودٍ: ١٣] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَنَظِيرُ هَذَا كَمَنَ يَتَحَدَّى صَاحِبَهُ بِتَصْنِيفِهِ فَيَقُولُ ائْتِنِي بِمِثْلِهِ، ائْتِنِي بِنِصْفِهِ، ائْتِنِي بِرُبْعِهِ، ائْتِنِي بِمَسْأَلَةٍ مِنْهُ، فَإِنَّ هَذَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي التَّحَدِّي وَإِزَالَةِ الْعُذْرِ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ يَتَنَاوَلُ سُورَةَ الْكَوْثَرِ، وَسُورَةَ الْعَصْرِ وَسُورَةَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ أَوْ بِمَا يَقْرُبُ مِنْهُ مُمْكِنٌ فَإِنْ قُلْتُمْ إِنَّ الْإِتْيَانَ بِأَمْثَالِ هَذِهِ السُّوَرِ خَارِجٌ عَنْ مَقْدُورِ الْبَشَرِ كَانَ ذَلِكَ مُكَابَرَةً وَالْإِقْدَامُ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْمُكَابِرَاتِ مِمَّا يَطْرُقُ التُّهْمَةَ إِلَى الدِّينِ، قُلْنَا فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَرْنَا الطَّرِيقَ الثَّانِيَ، وَقُلْنَا إِنْ بَلَغَتْ هَذِهِ السُّورَةُ فِي الْفَصَاحَةِ إِلَى حَدِّ الْإِعْجَازِ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ امْتِنَاعُهُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ مَعَ شِدَّةِ دَوَاعِيهِمْ إِلَى تَوْهِينِ أَمْرِهِ مُعْجِزًا. فَعَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ يَحْصُلُ الْمُعْجِزُ.
Beşinci Mesele: Bil ki Kur'an ile meydan okuma birkaç şekilde vaki olmuştur: Birincisi: Teâlâ'nın: “Allah katından daha doğru yolu gösteren bir kitap getirin” [Kasas: 49] sözüdür. İkincisi: Teâlâ'nın: “De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine yardımcı da olsalar yine onun benzerini getiremezler'” [İsrâ: 88] sözüdür. Üçüncüsü: Teâlâ'nın: “Onun benzeri uydurulmuş on sure getirin” [Hûd: 13] sözüdür. Dördüncüsü ise: Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzerinden bir sure getirin” sözüdür. Bunun bir benzeri, yazdığı eserle arkadaşına meydan okuyan kimsenin: “Bunun bir benzerini getir, yarısını getir, dörtte birini getir, ondan bir tek mesele getir” demesi gibidir; zira bu, meydan okumanın ve mazereti ortadan kaldırmanın son noktasıdır. Şayet: “Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } ‘Onun benzerinden bir sure getirin’ sözü Kevser suresini, Asr suresini ve Kâfirûn suresini de kapsamaktadır. Biz ise zorunlu olarak biliyoruz ki onun veya ona yakın bir şeyin getirilmesi mümkündür. Eğer bu surelerin benzerini getirmenin insan gücünün dışında olduğunu söylerseniz bu bir inatlaşma ve zorlama olur; bu tür inatlaşmalara girişmek ise dine töhmet getiren şeylerdendir” denilirse, deriz ki: İşte bu sebepten ötürü biz ikinci yolu tercih ettik ve dedik ki: Bu sure fesahatte mucize derecesine ulaşmışsa maksat hasıl olmuştur. Şayet durum böyle değilse, onun davasını çürütmeye yönelik arzuları son derece şiddetli olduğu halde onların muârazadan (benzerini getirmekten) kaçınmaları bir mucizedir. Dolayısıyla bu iki takdire göre de mucize gerçekleşmektedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ مِثْلِهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى «مَا» فِي قَوْلِهِ: مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا أَيْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِمَّا هُوَ عَلَى صِفَتِهِ فِي الْفَصَاحَةِ وَحُسْنِ النَّظْمِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى «عَبْدِنَا» أَيْ فَأْتُوا مِمَّنْ هُوَ عَلَى حَالِهِ مِنْ كَوْنِهِ بَشَرًا أُمِّيًّا لَمْ يَقْرَأِ الْكُتُبَ وَلَمْ يَأْخُذْ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالْأَوَّلُ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَأَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ، وَيَدُلُّ عَلَى التَّرْجِيحِ لَهُ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ مُطَابِقٌ لِسَائِرِ الْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي بَابِ التَّحَدِّي لَا سِيَّمَا مَا ذَكَرَهُ فِي يُونُسَ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ [يُونُسَ: ٣٨] . وَثَانِيهَا: أَنَّ الْبَحْثَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي الْمُنَزَّلِ لِأَنَّهُ قَالَ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا فَوَجَبَ صَرْفُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَعْنَى وَإِنِ ارْتَبْتُمْ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهَاتُوا شَيْئًا مِمَّا يُمَاثِلُهُ وَقَضِيَّةُ التَّرْتِيبِ لَوْ كَانَ الضَّمِيرُ مَرْدُودًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أن يقال: وإن ارتبتم في أن محمد مُنَزَّلٌ عَلَيْهِ فَهَاتُوا قُرْآنًا مِنْ مِثْلِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الضَّمِيرَ لَوْ كَانَ عَائِدًا إِلَى الْقُرْآنِ لَاقْتَضَى كَوْنَهُمْ عَاجِزِينَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ سَوَاءً اجْتَمَعُوا أَوِ انْفَرَدُوا وَسَوَاءً كَانُوا أُمِّيِّينَ أَوْ كَانُوا عَالِمِينَ مُحَصِّلِينَ، أَمَّا لَوْ كَانَ عَائِدًا إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي إِلَّا كَوْنَ أَحَدِهِمْ مِنَ الْأُمِّيِّينَ عَاجِزِينَ عَنْهُ لِأَنَّهُ
Altıncı Mesele: { مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzerinden” ifadesindeki zamir neye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: { مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } “Kulumuza indirdiğimizden” ifadesindeki “mâ”ya (Kur'an'a) dönmektedir; yani “fesahat ve nazım güzelliğinde onun vasfında olandan bir sure getirin” demektir. İkincisi: { عَلى عَبْدِنا } “Kulumuza” ifadesine dönmektedir; yani “kitap okumamış ve âlimlerden ders almamış ümmî bir insan olma hususunda onun durumunda olan bir kimseden [böyle bir sure] getirin” demektir. Birinci görüş Ömer, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Hasan ve muhakkiklerin çoğundan rivayet edilmiştir. Bunu tercih etmeye şu gerekçeler delalet eder: Birincisi: Bu görüş, meydan okuma bahsinde gelen diğer âyetlere, bilhassa Yûnus suresinde zikredilen: “Onun benzeri bir sure getirin” [Yûnus: 38] âyetine mutabıktır. İkincisi: Tartışma bizzat indirilen şey hakkında cereyan etmiştir; zira: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا } “Eğer indirdiğimizden şüphe içindeyseniz” buyurmuştur, dolayısıyla zamirin ona çevrilmesi vacip olur. Görmez misin ki anlam şudur: “Şayet Kur'an'ın Allah katından indirildiğinden şüphe ediyorsanız, onun benzeri olan bir şey getirin.” Eğer zamir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndürülmüş olsaydı, sözün tertibinin gereği: “Şayet Muhammed'e indirildiğinden şüphe ediyorsanız, onun gibi birinden bir Kur'an getirin” şeklinde olması gerekirdi. Üçüncüsü: Zamir şayet Kur'an'a dönecek olursa, ister toplu halde ister tek tek olsunlar, ister ümmî ister tahsilli âlim olsunlar, onun benzerini getirmekten aciz olduklarını gerektirir. Şayet Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönecek olursa, bu ancak onlardan ümmî olan bir kimsenin bundan aciz olmasını gerektirir; çünkü
لَا يَكُونُ مِثْلُ مُحَمَّدٍ إِلَّا الشَّخْصَ الْوَاحِدَ الْأُمِّيَّ فَأَمَّا لَوِ اجْتَمَعُوا وَكَانُوا قَارِئِينَ لَمْ يَكُونُوا مِثْلَ مُحَمَّدٍ، لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ لَا تُمَاثِلُ الْوَاحِدَ، وَالْقَارِئُ لَا يَكُونُ مِثْلَ الْأُمِّيِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِعْجَازَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَقْوَى.
Muhammed'in benzeri ancak tek bir ümmî şahıs olabilir. Toplandıklarında ve okur-yazar olduklarında ise Muhammed'in benzeri olamazlar; çünkü topluluk tek kişiye benzemez ve okur-yazar olan da ümmî gibi olmaz. Şüphe yok ki birinci veche göre i'câz daha güçlüdür.
وَرَابِعُهَا: أَنَّا لَوْ صَرَفْنَا الضَّمِيرَ إِلَى الْقُرْآنِ فَكَوْنُهُ مُعْجِزًا إِنَّمَا يَحْصُلُ لِكَمَالِ حَالِهِ فِي الْفَصَاحَةِ أَمَّا لَوْ صَرَفْنَاهُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَوْنُهُ مُعْجِزًا إِنَّمَا يَكْمُلُ بِتَقْرِيرِ كَمَالِ حَالِهِ فِي كَوْنِهِ أُمِّيًّا بَعِيدًا عَنِ الْعِلْمِ. وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُعْجِزًا أَيْضًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِتَقْرِيرِ نَوْعٍ مِنَ النُّقْصَانِ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﵇ كَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى. وَخَامِسُهَا: أَنَّا لَوْ صَرَفْنَا الضَّمِيرَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﵇ لكان ذلك يوهم أن صدور مثله الْقُرْآنِ مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ مِثْلَ مُحَمَّدٍ فِي كَوْنِهِ أُمِّيًّا مُمْكِنٌ. وَلَوْ صَرَفْنَاهُ إِلَى الْقُرْآنِ لدل ذلك على أن صدور مثل مِنَ الْأُمِّيِّ وَغَيْرِ الْأُمِّيِّ مُمْتَنِعٌ فَكَانَ هَذَا أَوْلَى.
Dördüncüsü: Şayet zamiri Kur'an'a döndürürsek, onun mucize oluşu ancak fesahatteki halinin kemalinden dolayı gerçekleşir. Şayet onu Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndürürsek, mucize oluşu ancak onun ümmî olup ilimden uzak bulunma vasfının kemalini ortaya koymakla tamamlanır. Bu durum her ne kadar bir mucize olsa da Hz. Muhammed aleyhisselâm hakkında bir tür noksanlığı ortaya koymadıkça tamamlanamayacağı için, birinci görüş daha evladır. Beşincisi: Şayet zamiri Hz. Muhammed aleyhisselâm'a döndürürsek bu durum, ümmîlik vasfında Hz. Muhammed gibi olmayan kimseden Kur'an'ın benzerinin sadır olmasının mümkün olduğu vehmini uyandırabilir. Şayet zamiri Kur'an'a döndürürsek, bu durum benzerinin ümmî olandan da ümmî olmayandan da sadır olmasının imkânsız olduğuna delalet eder; dolayısıyla bu görüş daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي الْمُرَادِ مِنَ الشُّهَدَاءِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مَنِ ادَّعَوْا فِيهِ الْإِلَهِيَّةَ وَهِيَ الْأَوْثَانُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُونَ مِنْ أَنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِمَا أَنَّهَا تَنْفَعُ وَتَضُرُّ فَقَدْ دُفِعْتُمْ فِي مُنَازَعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى فَاقَةٍ شَدِيدَةٍ وَحَاجَةٍ عَظِيمَةٍ فِي التَّخَلُّصِ عَنْهَا فَتَعَجَّلُوا الِاسْتِعَانَةَ بِهَا وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُبْطِلُونَ فِي ادِّعَاءِ كَوْنِهَا آلِهَةً وَأَنَّهَا تَنْفَعُ وَتَضُرُّ، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ مُحَاجَّةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: فِي إِبْطَالِ كَوْنِهَا آلِهَةً. وَالثَّانِي: فِي إِبْطَالِ مَا أَنْكَرُوهُ مِنْ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ مِنْ قِبَلِهِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَكَابِرُهُمْ أَوْ مَنْ يُوَافِقُهُمْ فِي إِنْكَارِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَالْمَعْنَى وَادْعُوا أَكَابِرَكُمْ وَرُؤَسَاءَكُمْ لِيُعِينُوكُمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ وَلِيَحْكُمُوا لَكُمْ وَعَلَيْكُمْ فِيمَا يُمْكِنُ وَيَتَعَذَّرُ. فَإِنْ قِيلَ هَلْ يُمْكِنُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِمَا مَعًا وَبِتَقْدِيرِ التَّعَذُّرِ فَأَيُّهُمَا أَوْلَى؟ قُلْنَا أَمَّا الْأَوَّلُ فَمُمْكِنٌ لِأَنَّ الشُّهَدَاءَ جَمْعُ شَهِيدٍ بِمَعْنَى الْحَاضِرِ أَوِ الْقَائِمِ بِالشَّهَادَةِ فَيُمْكِنُ جَعْلُهُ مَجَازًا عَنِ/ الْمُعِينِ وَالنَّاصِرِ، وَأَوْثَانُهُمْ وَأَكَابِرُهُمْ مُشْتَرِكَةٌ فِي أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِمْ كَوْنَهُمْ أَنْصَارًا لَهُمْ وَأَعْوَانًا، وَإِذَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَى هَذَا الْمَفْهُومِ الْمُشْتَرَكِ دَخَلَ الْكُلُّ فِيهِ وَأَمَّا الثَّانِي فَنَقُولُ: الْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى الْأَكَابِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَفْظَ الشُّهَدَاءِ لَا يُطْلَقُ ظَاهِرًا إِلَّا عَلَى مَنْ يَصِحُّ أَنْ يُشَاهِدَ وَيَشْهَدَ فَيَتَحَمَّلُ بِالْمُشَاهَدَةِ وَيُؤَدِّي الشَّهَادَةَ، وَذَلِكَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي حَقِّ رُؤَسَائِهِمْ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَوْثَانِ لَزِمَ الْمَجَازُ، فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الشُّهَدَاءِ عَلَى الْأَوْثَانِ أَوْ يُقَالُ: الْمُرَادُ وَادْعُوا مَنْ تَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ شهداؤكم، والإضمار خلاف الأصل، أما إذا حملناه عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ صَحَّ الْكَلَامُ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَادْعُوا مَنْ يَشْهَدُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ لِاتِّفَاقِكُمْ عَلَى هَذَا الْإِنْكَارِ. فَإِنَّ الْمُتَّفِقِينَ عَلَى الْمَذْهَبِ يَشْهَدُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ لِمَكَانِ الْمُوَافَقَةِ فَصَحَّتِ الْإِضَافَةُ فِي قَوْلِهِ شُهَدَاءَكُمْ، وَلِأَنَّهُ كَانَ فِي الْعَرَبِ أَكَابِرُ يَشْهَدُونَ عَلَى الْمُتَنَازِعِينَ فِي الْفَصَاحَةِ بِأَنَّ أَيَّهُمَا أَعْلَى دَرَجَةً مِنَ الْآخَرِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ حَمْلَ الْكَلَامِ عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَجَازِ.
Yedinci Mesele: Şahitlerden muradın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Murad, kendilerinde ilahlık iddia ettikleri putlardır. Sanki onlara şöyle denilmiştir: “Eğer durum sizin söylediğiniz gibi onların fayda ve zarar verdikleri için ibadete layık oldukları şeklinde ise, siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan mücadelenizde bundan kurtulmak için şiddetli bir darlığa ve büyük bir ihtiyaca düşmüş bulunuyorsunuz; o hâlde onlardan aceleyle yardım isteyin! Aksi takdirde onların ilah oldukları, fayda ve zarar verdikleri iddianızda batıl üzere olduğunuzu bilin!” Böylece sözde iki yönden delille susturma (muhâcce) bulunmuş olur: Birincisi: Onların ilah oluşlarını iptal etme hususunda; ikincisi: Kur'an'ın mucizeliğini ve onun [Allah] katından olduğunu inkâr etmelerini iptal etme hususunda. İkincisi: Şahitlerden murad, onların ileri gelenleri yahut Hz. Muhammed aleyhisselâm'ın davasını inkârda kendileriyle aynı görüşte olan kimselerdir. Anlam şudur: “Muârazada (benzerini getirmede) size yardım etmeleri, mümkün olan ve imkânsız olan hususlarda lehinize ve aleyhinize hüküm vermeleri için ileri gelenlerinizi ve reislerinizi çağırın.” Şayet: “Lafzı her ikisine birden hamletmek mümkün müdür ve imkânsızlık takdirinde hangisi daha evladır?” denilirse, deriz ki: Birincisi mümkündür; çünkü “şühedâ”, hazır bulunan veya şahitlik yapan anlamındaki “şehîd” kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla onun yardımcı ve destekçi anlamında mecaz kılınması mümkündür. Putları ile ileri gelenleri ise, onların kendilerini yardımcı ve destekçi kabul etmeleri noktasında ortaktır. Lafzı bu müşterek kavrama hamlettiğimizde hepsi bunun içine girer. İkinciye gelince, deriz ki: Onu ileri gelenlere hamletmek daha evladır; zira “şühedâ” lafzı zahirde ancak müşahede edip şahitlik etmesi, yani bizzat görerek üstlenip şahitliği yerine getirmesi sahih olan kimseler hakkında kullanılır. Bu da ancak onların reisleri hakkında gerçekleşir. Şayet onu putlara hamledersek, putlara şahitler lafzının ıtlak edilmesinde mecaz gerekir yahut: “Şahitleriniz olduğunu iddia ettiğiniz kimseleri çağırın” denilmesi gerekir ki takdir yapmak asıl olana aykırıdır. Şayet onu birinci veche hamledersek söz sahih olur; zira sanki şöyle buyurmuş gibi olur: “Bu inkâr üzerinde uzlaşmanız sebebiyle birbirinize şahitlik edecek kimseleri çağırın.” Çünkü aynı mezhepte birleşenler, uyuşma sebebiyle birbirlerine şahitlik ederler; böylece { شُهَداءَكُمْ } “şahitleriniz” ifadesindeki tamlama (izâfet) sahih olur. Ayrıca Araplar arasında, fesahat konusunda çekiştikleri zaman hangisinin diğerinden daha üstün dereceye sahip olduğuna dair çeki значения veren kimseler üzerine şahitlik eden ileri gelenler bulunurdu. Bu sabit olunca, sözü hakikate hamletmenin mecaza hamletmekten daha evla olduğu ortaya çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: أَمَّا (دُونَ) فَهُوَ أَدْنَى مَكَانٍ مِنَ الشَّيْءِ وَمِنْهُ الشَّيْءُ الدُّونُ، وَهُوَ الْحَقِيرُ الدَّنِيُّ، وَدَوَّنَ الْكُتُبَ إِذَا جَمَعَهَا لِأَنَّ جَمْعَ الشَّيْءِ أَدْنَاهُ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ وَيُقَالُ: هَذَا دُونَ ذَاكَ إِذَا كَانَ أَحَطَّ مِنْهُ قَلِيلًا، وَدُونَكَ هَذَا، أَصْلُهُ خُذْهُ مِنْ دُونِكَ أَيْ مِنْ أَدْنَى مَكَانٍ مِنْكَ فَاخْتُصِرَ ثُمَّ اسْتُعِيرَ هَذَا اللَّفْظُ لِلتَّفَاوُتِ فِي الْأَحْوَالِ، فَقِيلَ زَيْدٌ دُونَ عَمْرٍو فِي الشَّرَفِ وَالْعِلْمِ، ثُمَّ اتُّسِعَ فِيهِ فَاسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ مَا يُجَاوِزُ حَدًّا إِلَى حَدٍّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Sekizinci Mesele: “Dûn” (دُونَ) kelimesine gelince; o, bir şeyin en yakın yeridir. Değersiz ve aşağılık anlamına gelen “eş-şey'ü'd-dûn” lafzı da bundandır. Kitapları topladığı zaman “deyyene'l-kütüb” denir; çünkü bir şeyi toplamak, onun parçalarını birbirine yaklaştırmaktır. Bir şey diğerinden biraz daha aşağıda olduğunda “hâzâ dûne zâk” (bu, şunun altındadır/aşağısındadır) denir. “Dûneke hâzâ” sözünün aslı ise “huzhu min dûnik” yani “onu sana en yakın olan yerden al” demektir ve kısaltılmıştır. Daha sonra bu lafız hallerdeki farklılık için istiare yoluyla kullanılmış ve “Zeyd şeref ve ilimde Amr'dan aşağıdadır (dûne Amr)” denilmiştir. Sonra bunda genişleme yapılmış ve bir sınırı aşıp diğer bir sınıra geçen her şeyde kullanılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٨] أَيْ لَا يَتَجَاوَزُونَ وِلَايَةَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى وِلَايَةِ الْكَافِرِينَ فَإِنْ قِيلَ فَمَا مُتَعَلِّقُ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مُتَعَلِّقَهُ «شُهَدَاءَكُمْ» وَهَذَا فِيهِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى ادْعُوا الَّذِينَ اتَّخَذْتُمُوهُمْ آلِهَةً مَنْ دُونِ اللَّهِ وَزَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّكُمْ
“Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” [Âl-i İmrân: 28]; yani müminlerin velayetini aşıp kâfirlerin velayetine geçmesinler. Şayet: “{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin müteallakı (bağlantılı olduğu yer) neresidir?” denilirse, deriz ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Müteallakının { شُهَداءَكُمْ } olmasıdır; bunda da iki ihtimal vardır: Birincisi: Anlamın, “Allah'tan başka ilah edindiğiniz ve kıyamet gününde sizin
عَلَى الْحَقِّ، وَفِي أَمْرِهِمْ أَنْ يَسْتَظْهِرُوا بِالْجَمَادِ الَّذِي لَا يَنْطِقُ فِي مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ بِفَصَاحَتِهِ غَايَةُ التَّهَكُّمِ بِهِمْ، وَالثَّانِي: ادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ مِنْ دُونِ أَوْلِيَائِهِ وَمِنْ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَشْهَدُوا لَكُمْ أَنَّكُمْ أَتَيْتُمْ بِمِثْلِهِ، وَهَذَا مِنَ الْمُسَاهَلَةِ وَالْإِشْعَارِ بِأَنَّ شُهَدَاءَهُمْ وَهُمْ فُرْسَانُ الْفَصَاحَةِ تَأْبَى عَلَيْهِمُ الطَّبَائِعُ السَّلِيمَةُ أَنْ يَرْضَوْا لِأَنْفُسِهِمْ بِالشَّهَادَةِ الْكَاذِبَةِ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّ مُتَعَلِّقَهُ هُوَ الدُّعَاءُ، وَالْمَعْنَى ادْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُهَدَاءَكُمْ، يَعْنِي لَا تَسْتَشْهِدُوا بِاللَّهِ وَلَا تَقُولُوا اللَّهُ يَشْهَدُ أَنَّ مَا نَدَّعِيهِ حَقٌّ، كَمَا يَقُولُ الْعَاجِزُ عَنْ إِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ عَلَى صِحَّةِ دَعْوَاهُ، وَادْعُوا الشُّهَدَاءَ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ شَهَادَتُهُمْ بَيِّنَةٌ تُصَحَّحُ بِهَا الدَّعَاوَى عِنْدَ الْحُكَّامِ، وَهَذَا تَعْجِيزٌ لَهُمْ وَبَيَانٌ لِانْقِطَاعِهِمْ، وَأَنَّهُ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ مُتَشَبَّثٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّا لَصَادِقُونَ.
hak üzere olduğunuza şahitlik edeceklerini iddia ettiğiniz kimseleri çağırın” şeklinde olmasıdır. Fesahatiyle mucize olan Kur'an'a muâraza hususunda konuşamayan cansız varlıklardan destek istemelerini emretmekte, onlarla son derece alay etme vardır. İkincisi: “Onun bir benzerini getirdiğinize dair lehinize şahitlik etmeleri için Allah'tan başka, yani O'nun dostlarından ve müminlerden başka şahitlerinizi çağırın” demektir. Bu, müsamaha göstermek ve fesahat süvarileri olan şahitlerinin selim fıtratlarının kendileri adına yalancı şahitliğe razı gelmekten kaçınacağını hissettirmek türündendir. İkincisi: Müteallakının çağrı (dua) olmasıdır. Anlam şudur: “Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın”; yani davasının doğruluğuna delil getirmekten aciz olan kimsenin dediği gibi 'Allah şahittir ki iddia ettiğimiz haktır' demeyin ve Allah'ı şahit tutmayın; şahitlikleri hâkimler nezdinde davaların kendisiyle doğrulandığı kesin bir delil olan insanlardan şahitleri çağırın. Bu, onları aciz bırakma ve delillerinin tükendiğini, 'Allah şahittir ki biz doğru söyleyenleriz' sözünden başka tutunacak bir dallarının kalmadığını açıklamadır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي هَذَا التَّحَدِّي يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْجَبْرِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى تَعَذُّرِ مِثْلِهِ مِمَّنْ يَصِحُّ الْفِعْلُ مِنْهُ، فَمَنْ يَنْفِي كَوْنَ الْعَبْدِ فَاعِلًا لَمْ يُمْكِنْهُ إِثْبَاتُ التَّحَدِّي أَصْلًا وَفِي هَذَا إِبْطَالُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْمُعْجِزِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ تَعَذُّرَهُ عَلَى قَوْلِهِمْ يَكُونُ لِفَقْدِ الْقُدْرَةِ/ الْمُوجِبَةِ وَيَسْتَوِي فِي ذَلِكَ مَا يَكُونُ مُعْجِزًا. وَمَا لَا يَكُونُ فَلَا يَصِحُّ مَعْنَى التَّحَدِّي عَلَى قَوْلِهِمْ وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَا يُضَافُ إِلَى الْعَبْدِ فَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لَهُ فَتَحَدِّيهِ تَعَالَى لَهُمْ يَعُودُ فِي التَّحْقِيقِ إِلَى أَنَّهُ مُتَحَدٍّ لِنَفْسِهِ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ فَيَجِبُ أَنْ لَا يَثْبُتَ الْإِعْجَازُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُعْجِزَ إِنَّمَا يَدُلُّ بِمَا فِيهِ مِنْ نَقْضِ الْعَادَةِ، فَإِذَا كَانَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْمُعْتَادَ أَيْضًا لَيْسَ بِفِعْلٍ لَمْ يَثْبُتْ هَذَا الْفَرْقُ فَلَا يَصِحُّ الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعْجِزِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ يَحْتَجُّ بِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِذَلِكَ تَصْدِيقًا لَهُ فِيمَا ادَّعَاهُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ دَاخِلًا فِي الْإِعْجَازِ. وَعَلَى قَوْلِهِمْ بِالْجَبْرِ لَا يَصِحُّ هَذَا الْفَرْقُ، لِأَنَّ الْمُعْتَادَ وَغَيْرَ الْمُعْتَادِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ قِبَلِهِ، وَالْجَوَابُ. أَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ التَّحَدِّي إِمَّا أَنْ يَأْتِيَ الْخَصْمُ بِالْمُتَحَدَّى بِهِ قَصْدًا أَوْ أَنْ يَقَعَ ذَلِكَ مِنْهُ اتِّفَاقًا، وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ الِاتِّفَاقِيَّاتِ لَا تَكُونُ فِي وُسْعِهِ، فَثَبَتَ الْأَوَّلُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ إِتْيَانَهُ بِالتَّحَدِّي مَوْقُوفٌ عَلَى أَنْ يَحْصُلَ فِي قَلْبِهِ قَصْدٌ إِلَيْهِ، فَذَلِكَ الْقَصْدُ إِنْ كَانَ مِنْهُ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْجَبْرُ وَيَلْزَمُهُ كُلُّ مَا أَوْرَدَهُ عَلَيْنَا فَيَبْطُلُ كُلُّ مَا قَالَ.
Dokuzuncu Mesele: Kadı dedi ki: Bu meydan okuma cebir görüşünü birkaç yönden iptal eder: Birincisi: Bu, fiilin kendisinden sadır olması sahih olan kimseden benzerinin meydana gelmesinin imkânsızlığı esasına dayanır; kulun fail olduğunu nefyeden kimse ise meydan okumayı asla ispat edemez ve bunda mucize ile delil getirmeyi iptal etme vardır. İkincisi: Onların görüşüne göre bunun imkânsızlığı, mucip olan kudretin bulunmayışından kaynaklanır; bu hususta mucize olan şey ile olmayan şey eşittir, dolayısıyla onların görüşüne göre meydan okumanın anlamı sahih olmaz. Üçüncüsü: Kula nispet edilen şeyin yaratıcısı Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onlara meydan okuması hakikatte kendi nefsine meydan okumasına döner; O ise şüphesiz onun benzerine kâdirdir. O halde bu görüşe göre i'câzın sabit olmaması gerekir. Dördüncüsü: Mucize ancak kendisinde bulunan adeti bozma vasfıyla delalet eder; şayet onların dediği gibi alışılagelmiş durum da [kulun] fiili değilse bu fark sabit olmaz ve mucize ile delil getirmek sahih olmaz. Beşincisi: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, Teâlâ'nın iddia ettiği şeyde kendisini doğrulamak üzere onu buna tahsis etmesiyle delil getirmektedir; şayet bu Teâlâ katından olmasaydı mucize kapsamına girmezdi. Cebir görüşüne göre ise bu fark sahih olmaz; çünkü alışılagelen de alışılagelmemiş olan da ancak O'nun katındandır. Cevap şudur: Meydan okumadan talep edilen şey, hasmın meydan okunan şeyi ya kasıtlı olarak getirmesi ya da bunun kendisinden tesadüfen vaki olmasıdır. İkincisi batıldır; çünkü tesadüfi şeyler onun gücü dahilinde değildir. Böylece birincisi sabit oldu. Durum böyle olunca, onun meydan okunan şeyi getirmesinin kalbinde buna yönelik bir kastın hasıl olmasına bağlı olduğu sabit olur. O kasıt şayet kendisinden ise teselsül gerekir ki bu muhaldir; şayet Allah Teâlâ'dan ise bu durumda cebir geri döner ve bize yönelttiği her husus kendisine lazım gelir; böylece söylediği her şey iptal olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْمُعْجِزِ مِنْ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Şayet yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” sözüne gelince; bil ki bu âyet dört yönden mucizeye delalet etmektedir:
أَحَدُهَا: أَنَّا نَعْلَمُ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا فِي غَايَةِ الْعَدَاوَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفِي غَايَةِ الْحِرْصِ عَلَى إِبْطَالِ أَمْرِهِ، لِأَنَّ مُفَارَقَةَ الْأَوْطَانِ وَالْعَشِيرَةِ وَبَذْلَ النُّفُوسِ وَالْمُهَجِ مِنْ أَقْوَى مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهِ مِثْلُ هَذَا التَّقْرِيعِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَلَوْ كَانَ فِي وُسْعِهِمْ وَإِمْكَانِهِمِ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ أَوْ بِمِثْلِ سُورَةٍ مِنْهُ لَأَتَوْا بِهِ، فَحَيْثُ مَا أَتَوْا بِهِ ظَهَرَ الْمُعْجِزُ. وَثَانِيهَا: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ وَإِنْ كَانَ مُتَّهَمًا عِنْدَهُمْ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالنُّبُوَّةِ فَقَدْ كَانَ مَعْلُومَ الْحَالِ فِي وُفُورِ الْعَقْلِ وَالْفَضْلِ وَالْمَعْرِفَةِ بِالْعَوَاقِبِ، فَلَوْ تَطَرَّقَتِ التُّهْمَةُ إِلَى مَا ادَّعَاهُ مِنَ النُّبُوَّةِ لَمَا اسْتَجَازَ أَنْ يَتَحَدَّاهُمْ وَيَبْلُغَ فِي التَّحَدِّي إِلَى نِهَايَتِهِ، بَلْ كَانَ يَكُونُ وَجِلًا خَائِفًا مِمَّا يَتَوَقَّعُهُ مِنْ فَضِيحَةٍ يَعُودُ وَبَالُهَا عَلَى جَمِيعِ أُمُورِهِ، حَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ ﷺ، فَلَوْلَا مَعْرِفَتُهُ بِالِاضْطِرَارِ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ عَاجِزُونَ عَنِ الْمُعَارَضَةِ لَمَا جَوَّزَ مِنْ نَفْسِهِ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ بِأَبْلَغِ الطُّرُقِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﵇ لَوْ لَمْ يَكُنْ قَاطِعًا بِصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ لَمَا قَطَعَ فِي الْخَبَرِ بِأَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ قَاطِعًا بِصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ كَانَ يَجُوزُ خِلَافُهُ، وَبِتَقْدِيرِ وُقُوعِ خِلَافِهِ يَظْهَرُ كَذِبُهُ، فَالْمُبْطِلُ الْمُزَوِّرُ الْبَتَّةَ لَا يَقْطَعُ فِي الْكَلَامِ وَلَا يَجْزِمُ بِهِ، فَلَمَّا
Birincisi: Biz mütevatir olarak biliyoruz ki Araplar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı son derece düşmandılar ve onun davasını iptal etmeye son derece hırslıydılar; çünkü yurtlardan ve kabileden ayrılmak, canları ve kanları feda etmek buna delalet eden en güçlü şeylerdendir. Buna Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Şayet yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” sözü gibi bir kınama ve susturma da eklenince, şayet güçleri ve imkânları dahilinde Kur'an'ın veya ondan bir surenin benzerini getirmek bulunsaydı muhakkak onu getirirlerdi. Onu getiremedikleri için mucize ortaya çıkmıştır. İkincisi: O aleyhisselâm, her ne kadar nübüvvetle ilgili hususlarda onların nezdinde itham altında idiyse de akıl ve faziletinin kemali ile akıbetleri bilme hususunda hali gayet iyi bilinen biriydi. Şayet iddia ettiği nübüvvete töhmet karışmış olsaydı, onlara meydan okumayı ve meydan okumada son noktaya varmayı asla caiz görmezdi; bilakis vebali bütün işlerine dönecek olan bir rezaletin beklentisinden dolayı korkar ve çekinirdi; hâşâ sallallâhu aleyhi ve sellem bundan münezzehtir! Şayet onların durumundan muârazadan (benzerini getirmekten) aciz olduklarını zorunlu olarak bilmeseydi, onları en beliğ yollarla muârazaya sevk etmeyi kendi nefsine caiz görmezdi. Üçüncüsü: O aleyhisselâm şayet nübüvvetinin sıhhatinden kesin olarak emin olmasaydı, onların onun benzerini getiremeyeceklerini kesin bir dille haber vermezdi; çünkü nübüvvetinin sıhhatinden kesin emin olmasaydı aksinin vuku bulması caiz olurdu ve aksinin vuku bulduğu takdirde ise yalanı ortaya çıkardı. İptal edici ve sahtekâr kimse ise sözünde asla kesin konuşmaz ve hüküm vermez. O
جَزَمَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ كَانَ قَاطِعًا فِي أَمْرِهِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ وُجِدَ مُخْبَرُ هَذَا الْخَبَرِ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ لِأَنَّ مِنْ أَيَّامِهِ ﵊ إِلَى عَصْرِنَا هَذَا لَمْ يَخْلُ وَقْتٌ مِنَ الْأَوْقَاتِ مِمَّنْ يُعَادِي الدِّينَ وَالْإِسْلَامَ وَتَشْتَدُّ دَوَاعِيهِ فِي الْوَقِيعَةِ فِيهِ. ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ هَذَا الْحِرْصِ الشَّدِيدِ لَمْ تُوجَدِ الْمُعَارَضَةُ قَطُّ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْأَرْبَعَةُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْمُعْجِزِ مِمَّا تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ/ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْجُهَّالِ الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ كِتَابَ اللَّهِ لَا يشتمل على الحجة والاستدلال، وهاهنا سُؤَالَاتٌ. السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: انْتِفَاءُ إِتْيَانِهِمْ بِالسُّورَةِ وَاجِبٌ، فَهَلَّا جِيءَ بِإِذَا الَّذِي لِلْوُجُوبِ دُونَ «إِنْ» الَّذِي لِلشَّكِّ الْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُسَاقَ الْقَوْلُ مَعَهُمْ عَلَى حَسَبِ حُسْبَانِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا بَعْدُ غَيْرَ جَازِمِينَ بِالْعَجْزِ عَنِ الْمُعَارَضَةِ لِاتِّكَالِهِمْ عَلَى فَصَاحَتِهِمْ وَاقْتِدَارِهِمْ عَلَى الْكَلَامِ. الثَّانِي: أَنْ يَتَهَكَّمَ بِهِمْ كَمَا يَقُولُ الْمَوْصُوفُ بِالْقُوَّةِ الْوَاثِقُ مِنْ نَفْسِهِ بِالْغَلَبَةِ عَلَى مَنْ يُقَاوِمُهُ: إِنْ غَلَبْتُكَ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ غَالِبُهُ تَهَكُّمًا بِهِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَمْ يَقُلْ فَإِنْ لَمْ تَأْتُوا بِهِ؟
kesin hüküm verince, bu durum onun aleyhisselâm davasında kesin bilgiye sahip olduğuna delalet etti. Dördüncüsü: Bu haberin bildirilen muhtevası aynen bu şekilde gerçekleşmiştir; zira onun aleyhisselâm günlerinden günümüze kadar hiçbir vakit dine ve İslâm'a düşmanlık eden ve onu kötülemeye dair arzuları şiddetli olan kimselerden hali kalmamıştır. Sonra bu şiddetli hırsa rağmen muâraza asla vaki olmamıştır. İşte bu âyetin ihtiva ettiği mucizeye delalet eden dört yön bunlardır. Bu da Allah'ın kitabının hüccet ve istidlal içermediğini söyleyen cahillerin sözünün batıl olduğunu gösterir. Burada bazı sorular vardır: Birinci Soru: Onların sureyi getirememeleri kesin olduğuna göre, şüphe bildiren “in” (إِنْ) edatı yerine kesinlik bildiren “izâ” (إِذَا) edatının getirilmesi gerekmez miydi? Cevap iki yöndendir: Birincisi: Sözün onlarla onların zannına göre yürütülmesidir; çünkü onlar fesahatlerine ve söze güç yetirmelerine güvenmelerinden ötürü muârazadan aciz olduklarına henüz kesin olarak inanmıyorlardı. İkincisi: Kendisine karşı duran kimseye karşı galip geleceğine kesin güvenen güçlü kimsenin, hasmıyla alay etmek üzere -galip geleceğini bildiği halde- 'eğer sana galip gelirsem' demesi gibi onlarla alay etmektir (tehekküm). İkinci Soru: Niçin “şayet onu getirmezseniz” demedi de { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “şayet yapamazsanız” dedi?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ هَذَا أَخْصَرُ مِنْ أَنْ يُقَالَ فَإِنْ لَمْ تَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَلَنْ تَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ:
Cevap: Çünkü bu, “şayet onun benzerinden bir sure getiremezseniz ve asla onun benzerinden bir sure getiremeyeceksiniz” denilmesinden daha vecizdir. Üçüncü Soru:
وَلَنْ تَفْعَلُوا مَا مَحَلُّهَا؟ الْجَوَابُ لَا مَحَلَّ لَهَا لِأَنَّهَا جُمْلَةٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ. السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا حَقِيقَةُ لَنْ فِي بَابِ النَّفْيِ؟ الْجَوَابُ: لَا وَلَنْ أُخْتَانَ فِي نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا أَنَّ فِي «لَنْ» تَوْكِيدًا وَتَشْدِيدًا تَقُولُ لِصَاحِبِكَ: لَا أُقِيمُ غَدًا عِنْدَكَ، فَإِنْ أَنْكَرَ عَلَيْكَ قُلْتَ لَنْ أُقِيمَ غَدًا، ثُمَّ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَصْلُهُ لَا أَنْ، وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ. وَثَانِيهَا:
{ وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” cümlesinin iraptaki mahalli nedir? Cevap: İraptan mahalli yoktur; çünkü o bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Dördüncü Soru: Nefy (olumsuzluk) babında “len” (لَنْ) edatının hakikati nedir? Cevap: “Lâ” ve “len”, geleceği nefyetmede iki kardeştir; ancak “len” edatında bir tekit ve pekiştirme vardır. Arkadaşına: “Yarın senin yanında kalmam (lâ ükîmu)” dersin; eğer sana itiraz ederse “yarın asla kalmam (len ükîme)” dersin. Sonra bu hususta üç görüş vardır: Birincisi: Aslı “lâ en” (لا أن) şeklindedir ki bu Halîl'in görüşüdür. İkincisi:
لَا، أُبْدِلَتْ أَلِفُهَا نُونًا، وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ، وَثَالِثُهَا: حَرْفُ نَصْبٍ لِتَأْكِيدِ نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ، وَإِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ الْخَلِيلِ. السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا مَعْنَى اشْتِرَاطِهِ فِي اتِّقَاءِ النَّارِ انْتِفَاءُ إِتْيَانِهِمْ بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ؟ الْجَوَابُ:
“Lâ” (لا) lafzıdır ve elifi nuna dönüştürülmüştür; bu da Ferrâ'nın görüşüdür. Üçüncüsü: Geleceğin nefyini tekit etmek için nasb edatıdır; bu da Sîbeveyh'in görüşü olup Halîl'den gelen iki rivayetten biridir. Beşinci Soru: Ateşten sakınmada, onların onun benzeri bir sure getirememelerini şart koşmasının manası nedir? Cevap:
إِذَا ظهر عجزهم عن المعارضة صح عندم صِدْقُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ ثُمَّ لَزِمُوا الْعِنَادَ اسْتَوْجَبُوا الْعِقَابَ بِالنَّارِ، فَاتِّقَاءُ النَّارِ يُوجِبُ تَرْكَ الْعِنَادِ، فَأُقِيمَ الْمُؤَثِّرُ مَقَامَ الْأَثَرِ، وَجُعِلَ قَوْلُهُ: فَاتَّقُوا النَّارَ قَائِمًا مَقَامَ قَوْلِهِ فَاتْرُكُوا الْعِنَادَ، وَهَذَا هُوَ الْإِيجَازُ الَّذِي هُوَ أَحَدُ أَبْوَابِ الْبَلَاغَةِ وَفِيهِ تَهْوِيلٌ لِشَأْنِ الْعِنَادِ، لِإِنَابَةِ اتِّقَاءِ النَّارِ مَنَابَهُ مُتْبِعًا ذَلِكَ بِتَهْوِيلِ صِفَةِ النَّارِ. السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا الْوَقُودُ؟ الْجَوَابُ: هُوَ مَا يُوقَدُ بِهِ النَّارُ وَأَمَّا الْمَصْدَرُ فَمَضْمُومٌ وَقَدْ جَاءَ فِيهِ الْفَتْحُ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَسَمِعْنَا مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ وَقَدْنَا النَّارَ وَقُودًا عَالِيًا، ثُمَّ قَالَ وَالْوَقُودُ أَكْثَرُ، وَالْوَقُودُ الْحَطَبُ وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِالضَّمِّ تَسْمِيَةً بِالْمَصْدَرِ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ فَخَرُ قَوْمِهِ وَزَيْنُ بَلَدِهِ. السُّؤَالُ السَّابِعُ: صِلَةُ الَّذِي يَجِبُ أَنْ تَكُونَ قَضِيَّةً مَعْلُومَةً فَكَيْفَ عَلِمَ أُولَئِكَ أَنَّ نَارَ الْآخِرَةِ تُوقَدُ بِالنَّاسِ وَالْحِجَارَةِ؟
Muârazadan aciz oldukları ortaya çıkınca onların nezdinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğu sabit olur. Bu sabit olduktan sonra inatta ısrar ederlerse ateşle cezalandırılmayı hak ederler. Dolayısıyla ateşten sakınmak inadı terk etmeyi gerektirir. Böylece sebep olan şey (müessir), sonuç (eser) makamına geçirilmiş ve { فَاتَّقُوا النَّارَ } “ateşten sakının” sözü, “inadı terk edin” sözünün yerine ikame edilmiştir. İşte bu, belagatin kapılarından biri olan îcâzdır (veciz söz) ve ateşten sakınmayı inadın yerine koyup ardından ateşin sıfatını korkunç şekilde niteleyerek inadın vahametini gözler önüne sermektir. Altıncı Soru: “Vakûd” (وَقُود) nedir? Cevap: O, kendisiyle ateşin tutuşturulduğu şeydir (yakıt). Masdarı ise damme iledir (vukûd); ancak fetha ile de gelmiştir. Sîbeveyh dedi ki: Araplardan “ateşi yüksek bir tutuşla tutuşturduk (vakadnâ'n-nâra vekûden âliyen)” diyen kimseyi işittik. Sonra dedi ki: “Vakûd daha yaygındır ve vakûd odundur.” Îsâ b. Ömer ise bir kimseye 'kavminin övüncü ve beldesinin zineti' denilmesi gibi masdarı isim olarak kullanarak damme ile (vukûduhâ) okumuştur. Yedinci Soru: Sıla cümlesi (ism-i mevsulden sonra gelen cümle) bilinen bir husus olmalıdır; o halde onlar ahiret ateşinin insanlar ve taşlarla tutuşturulduğunu nasıl bildiler?
الْجَوَابُ، لَا يَمْنَعُ أَنْ يَتَقَدَّمَ لَهُمْ بِذَلِكَ سَمَاعٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَوْ سَمِعُوهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ سَمِعُوا مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ: نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [التحريم: ٦] . السُّؤَالُ الثَّامِنُ: فَلِمَ جَاءَتِ النَّارُ الْمَوْصُوفَةُ بِهَذِهِ الجملة منكرة في سورة التحريم وهاهنا مُعَرَّفَةً؟ الْجَوَابُ: تِلْكَ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ فَعَرَفُوا مِنْهَا نَارًا مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَةِ ثُمَّ نَزَلَتْ هَذِهِ بِالْمَدِينَةِ مُسْتَنِدَةً إِلَى مَا عَرَفُوهُ أَوَّلًا. السُّؤَالُ التَّاسِعُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ:
Cevap: Ehl-i Kitap'tan bunu önceden duymuş olmaları veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmiş olmaları yahut bu âyetten önce Tahrîm suresinde geçen: “Yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş...” [Tahrîm: 6] sözünü işitmiş olmaları bunu engellemez. Sekizinci Soru: Bu cümle ile nitelenen ateş Tahrîm suresinde belirsiz (nekre) olarak gelmişken burada niçin belirli (marife) olarak gelmiştir? Cevap: O âyet Mekke'de inmişti, dolayısıyla bu sıfatla nitelenen bir ateşi oradan tanıdılar; sonra bu âyet Medine'de önce bildikleri şeye dayanılarak [marife olarak] indi. Dokuzuncu Soru: Allah Teâlâ'nın:
وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ الْجَوَابُ: أَنَّهَا نَارٌ مُمْتَازَةٌ مِنَ النِّيرَانِ بِأَنَّهَا لَا تَتَّقِدُ إِلَّا بِالنَّاسِ وَالْحِجَارَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قُوَّتِهَا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ سَائِرَ النِّيرَانِ إِذَا أُرِيدَ إِحْرَاقُ النَّاسِ بِهَا أو إجماء الْحِجَارَةِ أُوقِدَتْ أَوَّلًا بِوَقُودٍ ثُمَّ طُرِحَ فِيهَا مَا يُرَادُ إِحْرَاقُهُ أَوْ إِحْمَاؤُهُ، وَتِلْكَ أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْهَا بِرَحْمَتِهِ الْوَاسِعَةِ تُوقَدُ بِنَفْسِ مَا تَحْرِقُ. الثَّانِي: أَنَّهَا لِإِفْرَاطِ حَرِّهَا تَتَّقِدُ فِي الْحَجَرِ.
{ وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan” sözünün manası nedir? Cevap: O, ancak insanlarla ve taşlarla tutuşması yönüyle diğer ateşlerden ayrılan bir ateştir. Bu da iki yönden onun şiddetine delalet eder: Birincisi: Diğer bütün ateşlerde insanlar yakılmak veya taşlar kızdırılmak istendiğinde önce bir yakıtla tutuşturulur, sonra yakılmak veya kızdırılmak istenen şey içine atılır; o ateş ise -Allah geniş rahmetiyle bizi ondan korusun- bizzat yaktığı şey ile tutuşturulur. İkincisi: Hararetinin aşırılığından dolayı taşın içinde bile tutuşur.
السُّؤَالُ الْعَاشِرُ: لِمَ قُرِنَ النَّاسُ بِالْحِجَارَةِ وَجُعِلَتِ الْحِجَارَةُ مَعَهُمْ وَقُودًا؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّهُمْ قَرَنُوا بها
Onuncu Soru: İnsanlar niçin taşlarla birlikte anılmış ve taşlar onlarla beraber yakıt kılınmıştır? Cevap: Çünkü onlar
أَنْفُسَهُمْ فِي الدُّنْيَا حَيْثُ نَحَتُوهَا أَصْنَامًا وَجَعَلُوهَا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَعَبَدُوهَا مِنْ دُونِهِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] وَهَذِهِ الْآيَةُ مُفَسِّرَةٌ لَهَا فَقَوْلُهُ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي مَعْنَى النَّاسِ وَالْحِجَارَةِ وَحَصَبُ جَهَنَّمَ فِي مَعْنَى وَقُودِهَا وَلَمَّا اعْتَقَدَ الْكُفَّارُ فِي حِجَارَتِهِمُ الْمَعْبُودَةِ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنَّهَا الشُّفَعَاءُ وَالشُّهَدَاءُ الَّذِينَ يَسْتَشْفِعُونَ بِهِمْ وَيَسْتَدْفِعُونَ الْمَضَارَّ عَنْ أَنْفُسِهِمْ تمسكاً بهم، وجعلها اللَّهُ عَذَابَهُمْ فَقَرَنَهُمْ بِهَا مُحْمَاةً فِي نَارِ جَهَنَّمَ إِبْلَاغًا وَإِغْرَابًا فِي تَحَسُّرِهِمْ، وَنَحْوُهُ مَا يَفْعَلُهُ بِالْكَافِرِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا ذَهَبَهُمْ وَفِضَّتَهُمْ عُدَّةً وَذَخِيرَةً فَشَحُّوا بِهَا وَمَنَعُوهَا مِنَ الْحُقُوقِ حَيْثُ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ، وَقِيلَ هِيَ حِجَارَةُ الْكِبْرِيتِ، وَهُوَ تَخْصِيصٌ بِغَيْرِ دَلِيلٍ، بَلْ فِيهِ مَا يدل على فساده، وذلك لأن الغرض هاهنا تَعْظِيمُ صِفَةِ هَذِهِ النَّارِ وَالْإِيقَادُ بِحِجَارَةِ الْكِبْرِيتِ أَمْرٌ مُعْتَادٌ فَلَا يَدُلُّ الْإِيقَادُ بِهَا عَلَى قُوَّةِ النَّارِ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى سَائِرِ الْأَحْجَارِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى عِظَمِ أَمْرِ النَّارِ فَإِنَّ سَائِرَ الْأَحْجَارِ تُطْفَأُ بِهَا النِّيرَانُ فَكَأَنَّهُ قَالَ تِلْكَ النِّيرَانُ بَلَغَتْ لِقُوَّتِهَا أَنْ تَتَعَلَّقَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهَا بِالْحِجَارَةِ الَّتِي هِيَ مُطْفِئَةٌ لِنِيرَانِ الدُّنْيَا، أَمَّا قَوْلُهُ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ النَّارَ الْمَوْصُوفَةَ مُعَدَّةٌ لِلْكَافِرِينَ، وَلَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ نِيرَانًا أُخْرَى غَيْرَ مَوْصُوفَةٍ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ معدة لفساق أهل الصلاة.
dünyada taşları put olarak yontup Allah'a ortak kıldıkları ve O'ndan başka onlara taptıkları için kendilerini onlarla birleştirdiler. Nitekim Teâlâ: “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ: 98] buyurmuştur. Bu âyet de onu tefsir etmektedir; zira O'nun: “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” sözü 'insanlar ve taşlar' anlamında, “cehennem yakıtısınız” sözü ise 'onun yakıtı' anlamındadır. Kâfirler Allah'tan başka taptıkları taşların kendilerine şefaat edecek, kendilerine sarılarak zararları kendilerinden savuşturacak şefaatçiler ve şahitler olduğuna inandıkları için, Allah onları onların azabı kıldı; pişmanlıklarını en üst seviyeye ulaştırmak ve hayretlerini artırmak için cehennem ateşinde kızdırılmış olarak onları bu taşlarla bir araya getirdi. Bunun bir benzeri de altın ve gümüşlerini bir hazırlık ve birikim kılıp onlara cimrilik eden ve haklarını vermekten kaçınan kâfirlere yaptığı muameledir; nitekim bunlar cehennem ateşinde kızdırılır ve alınları, böğürleri ve sırtları bunlarla dağlanır. Denildi ki: Onlar kükürt taşlarıdır. Bu ise delilsiz bir tahsistir; bilakis bunun batıl olduğuna delalet eden husus vardır. Zira buradaki gaye bu ateşin sıfatını tazim etmektir (büyüklüğünü belirtmektir); oysa kükürt taşları ile tutuşturmak alışılagelmiş bir şeydir, dolayısıyla onunla tutuşturulması ateşin şiddetine delalet etmez. Şayet onu diğer taşlara hamledersek bu durum ateşin işinin büyüklüğüne delalet eder; çünkü diğer taşlar ile ateşler söndürülür. Sanki şöyle buyurmuştur: O ateşler şiddetinden dolayı ilk başlangıcında dünya ateşlerini söndürücü olan taşlara tutunacak dereceye ulaşmıştır. { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmıştır” sözüne gelince; bu durum, bu nitelikteki ateşin kâfirler için hazırlandığına delalet eder; bunda namaz ehlinden olan günahkârlar için bu sıfatlarla nitelenmemiş başka ateşlerin bulunmadığına dair bir delil yoktur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 25]
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)
“İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altlarından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele! Ne zaman oradan bir meyve ile rızıklandırılsalar: 'Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir' derler. Ve onlara birbirine benzer olarak verilmiştir. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır. (25)”
الْكَلَامُ في المعاد
Ahiret (Meâd) Hakkında Açıklama
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ تَكَلَّمَ بَعْدَهُمَا فِي الْمَعَادِ وَبَيَّنَ عِقَابَ الْكَافِرِ وَثَوَابَ الْمُطِيعِ وَمِنْ عَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ إِذَا ذَكَرَ آيَةً فِي الْوَعِيدِ أن يعقبها بآية في الوعد وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki Allah celle celâluhû tevhid ve nübüvvetten bahsettikten sonra bunların ardından meâddan (ahiretten) bahsetti; kâfirin cezasını ve itaatkârın mükafatını açıkladı. Allah Teâlâ'nın adeti şöyledir ki tehdit (vaîd) içeren bir âyet zikrettiğinde hemen arkasından müjde (va'd) içeren bir âyet getirir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ مِنَ الْمَسَائِلِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي صِحَّةِ الدِّينِ وَالْبَحْثُ/ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِمَّا أَنْ يَقَعَ عَنْ إِمْكَانِهَا أَوْ عَنْ وُقُوعِهَا، أَمَّا الْإِمْكَانُ فَيَجُوزُ إِثْبَاتُهُ تَارَةً بِالْعَقْلِ، وَبِالنَّقْلِ أُخْرَى، وَأَمَّا الْوُقُوعُ فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِالنَّقْلِ، وَأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ فِي كِتَابِهِ وَبَيَّنَ الْحَقَّ فِيهِمَا مِنْ وُجُوهٍ: الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَثِيرًا مَا حَكَى عَنِ الْمُنْكِرِينَ إِنْكَارَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّهُ وَاقِعٌ كَائِنٌ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ الدَّلِيلِ فِيهِ، وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا لَا يَتَوَقَّفُ صِحَّةُ نُبُوَّةِ الرَّسُولِ ﷺ عَلَيْهِ أَمْكَنَ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلِيلِ النَّقْلِيِّ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ كذلك فجاز إثباته بالنقل، مثاله ما حكم هاهنا بِالنَّارِ لِلْكَفَّارِ، وَالْجَنَّةِ لِلْأَبْرَارِ، وَمَا أَقَامَ عَلَيْهِ دَلِيلًا بَلِ اكْتَفَى بِالدَّعْوَى، وَأَمَّا فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ فَلَمْ يَكْتَفِ فِيهِ بِالدَّعْوَى بَلْ ذَكَرَ فِيهِ الدَّلِيلَ، وَسَبَبُ الْفَرْقِ مَا ذَكَرْنَاهُ وَقَالَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [النَّحْلِ: ٣٨] وَقَالَ فِي سُورَةِ التَّغَابُنِ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ [التَّغَابُنِ: ٧] . الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ إِمْكَانَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أُمُورٍ تُشْبِهُ الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ، وَقَدْ قَرَّرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الطَّرِيقَةَ عَلَى وُجُوهٍ، فَأَجْمَعُهَا مَا جَاءَ فِي
Birinci Mesele: Bil ki haşr ve neşr (öldükten sonra dirilme ve toplanma) meselesi dinin sıhhati hususunda itibar edilen meselelerdendir. Bu mesele hakkındaki araştırma ya onun imkânı ya da vuku bulması hakkında cereyan eder. İmkâna gelince; onun ispatı bazen akılla bazen de nakille caizdir. Vuku bulmasına gelince; buna nakilden başka bir yol yoktur. Allah bu iki meseleyi kitabında zikretmiş ve her ikisindeki hakkı birkaç yönden açıklamıştır: Birinci Yön: İnkârcılardan haşr ve neşri inkâr ettiklerini çokça nakletmiş, sonra da Teâlâ delil zikretmeksizin onun vuku bulacağını ve gerçekleşeceğini hükme bağlamıştır. Bunun caiz oluşunun sebebi şudur: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatinin kendisine bağlı olmadığı her şey naklî delille ispat edilebilir; bu mesele de böyledir, dolayısıyla nakille ispatı caiz olmuştur. Bunun örneği, burada kâfirler için cehenneme, iyiler için de cennete hükmetmiş ve buna dair bir delil getirmeyip sadece iddiayla yetinmiş olmasıdır. Yaratıcı'nın ispatı ve nübüvvetin ispatında ise iddia ile yetinmeyip delil zikretmiştir; aradaki farkın sebebi de zikrettiğimiz husustur. Nahl suresinde şöyle buyurmuştur: “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu O'nun üzerine hak olan bir vaaddir, fakat insanların çoğu bilmezler” [Nahl: 38]. Teğâbün suresinde ise şöyle buyurmuştur: “İnkâr edenler kesinlikle diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki muhakkak diriltileceksiniz, sonra yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir'” [Teğâbün: 7]. İkinci Yön: Allah Teâlâ'nın haşr ve neşre benzeyen şeylere kadir olması esasına dayanarak haşr ve neşrin imkânını ispat etmesidir. Allah Teâlâ bu yöntemi birkaç yönden ortaya koymuştur; bunların en kapsamlısı
سُورَةِ الْوَاقِعَةِ فَإِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِيهَا حِكَايَةً عن أصحاب الشمال أنهم كانوا يقولون: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ
Vâkıa suresinde gelen kısımdır; zira Teâlâ orada sol ehlinin (ashâb-ı şimâl) şöyle dediklerini nakletmiştir: “Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?” Allah Teâlâ onlara şu sözüyle cevap vermiştir: “De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır'”
[الْوَاقِعَةِ: ٤٧- ٥٠] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَى إِمْكَانِهِ بِأُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٥٨، ٥٩] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِذَلِكَ أَنَّ الْمَنِيَّ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنْ فَضْلَةِ الْهَضْمِ الرَّابِعِ وَهُوَ كَالطَّلِّ الْمُنْبَثِّ فِي آفَاقِ أَطْرَافِ الْأَعْضَاءِ وَلِهَذَا تَشْتَرِكُ الأعضاء في الالتذاذ بالوقوع بِحُصُولِ الِانْحِلَالِ عَنْهَا كُلِّهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَلَّطَ قُوَّةَ الشَّهْوَةِ عَلَى الْبَقِيَّةِ حَتَّى أَنَّهَا تَجْمَعُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الطَّلِّيَّةَ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً جِدًّا، أَوَّلًا فِي أَطْرَافِ الْعَالَمِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَمَعَهَا فِي بَدَنِ ذَلِكَ الْحَيَوَانِ، ثُمَّ إِنَّهَا كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فِي أَطْرَافِ بَدَنِ ذَلِكَ الْحَيَوَانِ فَجَمَعَهَا اللَّهُ ﷾ فِي أَوْعِيَةِ الْمَنِيِّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَهَا مَاءً دَافِقًا إِلَى قَرَارِ الرَّحِمِ فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَجْزَاءُ مُتَفَرِّقَةً فَجَمَعَهَا وَكَوَّنَ مِنْهَا ذَلِكَ الشَّخْصَ، فَإِذَا افْتَرَقَتْ بِالْمَوْتِ مَرَّةً أُخْرَى فَكَيْفَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ جَمْعُهَا مَرَّةً أُخْرَى؟ فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذِهِ الْحُجَّةِ، وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذكرها فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، مِنْهَا فِي سُورَةِ الحج: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ إلى قوله: وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَأَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [الْحَجِّ: ٥- ٧] وَقَالَ فِي سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدَ ذِكْرِ مَرَاتِبِ الْخِلْقَةِ: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٥، ١٦] وَقَالَ فِي سورة لا أقسم: أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى [القيامة: ٣٧، ٣٨] وَقَالَ فِي سُورَةِ الطَّارِقِ:
[Vâkıa: 47-50]. Sonra Teâlâ onun imkânına dört hususla delil getirmiştir: Birincisi: Teâlâ'nın: “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz yoksa yaratanlar biz miyiz?” [Vâkıa: 58-59] sözüdür. Bununla istidlal etmenin yönü şudur: Meni dördüncü sindirimin artığından hasıl olur; o, organların uç noktalarının ufuklarına yayılmış çiy tanesi gibidir. Bu sebepledir ki bütün organlardan çözülüp ayrılmasının hasıl olmasıyla cinsi münasebetten lezzet almada organlar ortak olur. Sonra Allah Teâlâ geriye kalan kısım üzerine şehvet kuvvetini musallat kılmıştır, öyle ki o kuvvet o çiy tanesi gibi olan parçaları toplar. Hasılı kelam; bu parçalar başlangıçta âlemin uç noktalarında son derece dağınık haldeydi; sonra Teâlâ onları o canlının bedeninde topladı; sonra onlar o canlının bedeninin uç noktalarında dağınık haldeydi, Allah celle celâluhû onları meni kanallarında topladı; sonra Teâlâ onları fışkıran bir su olarak rahmin karargâhına çıkardı. Bu parçalar dağınık halde iken O bunları toplayıp kendilerinden o şahsı meydana getirdiğine göre, ölümle bir kez daha ayrıldıklarında onları tekrar bir araya getirmesi O'nun hakkında nasıl imkânsız olabilir? İşte bu delilin takriri budur. Allah Teâlâ bunu kitabının pek çok yerinde zikretmiştir; bunlardan biri Hac suresindedir: “Ey insanlar! Eğer dirilişten şüphe içindeyseniz, şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” âyetinden “ve yeryüzünü kupkuru görürsün” sözüne kadar. Sonra şöyle buyurmuştur: “Bu, Allah'ın hakkın ta kendisi olması, ölüleri diriltmesi, her şeye kadir olması, kıyametin şüphesiz gelecek olması ve Allah'ın kabirlerde olanları diriltecek olması sebebiyledir” [Hac: 5-7]. Mü'minûn suresinde yaratılış mertebelerini zikrettikten sonra: “Sonra siz bunun ardından muhakkak öleceksiniz. Sonra şüphesiz siz kıyamet gününde diriltileceksiniz” [Mü'minûn: 15-16] buyurmuştur. Kıyâme suresinde: “O, dökülen meniden bir damla değil miydi? Sonra bir alaka oldu da [Allah onu] yarattı ve düzenledi” [Kıyâme: 37-38] buyurmuştur. Târık suresinde ise şöyle buyurmuştur:
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ يَخْرُجُ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ [الطَّارِقِ: ٥- ٨] .
“İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Fışkırıp çıkan bir sudan yaratıldı...” âyetinden “Şüphesiz O, onu tekrar döndürmeye kâdirdir” [Târık: 5-8] sözüne kadar.
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ إِلَى قَوْلِهِ: بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٣- ٦٧] وَجْهُ الاستدلال به أن الحب وأقسامه/ من مُطَوَّلٌ مَشْقُوقٌ وَغَيْرُ مَشْقُوقٍ، كَالْأُرْزِ وَالشَّعِيرِ، وَمُدَوَّرٌ وَمُثَلَّثٌ وَمُرَبَّعٌ، وَغَيْرُ ذَلِكَ عَلَى اخْتِلَافِ أَشْكَالِهِ إِذَا وَقَعَ فِي الْأَرْضِ النَّدِيَّةِ وَاسْتَوْلَى عَلَيْهِ الْمَاءُ وَالتُّرَابُ، فَالنَّظَرُ الْعَقْلِيُّ يَقْتَضِي أَنْ يَتَعَفَّنَ وَيَفْسُدَ، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا يَكْفِي فِي حُصُولِ الْعُفُونَةِ، فَفِيهِمَا جَمِيعًا أَوْلَى، ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَفْسُدُ بَلْ يَبْقَى مَحْفُوظًا، ثُمَّ إِذَا ازْدَادَتِ الرُّطُوبَةُ تَنْفَلِقُ الْحَبَّةُ فِلْقَتَيْنِ فَيَخْرُجُ مِنْهَا وَرَقَتَانِ، وَأَمَّا الْمُطَوَّلُ فَيَظْهَرُ فِي رَأْسِهِ ثُقْبٌ وَتَظْهَرُ الْوَرَقَةُ الطَّوِيلَةُ كَمَا فِي الزَّرْعِ، وَأَمَّا النَّوَى فَمَا فِيهِ مِنَ الصَّلَابَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي بِسَبَبِهَا يَعْجِزُ عَنْ فَلْقِهِ أَكْثَرُ النَّاسِ إِذَا وَقَعَ فِي الْأَرْضِ النَّدِيَّةِ يَنْفَلِقُ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَنَوَاةُ التَّمْرِ تَنْفَلِقُ مِنْ نُقْرَةٍ عَلَى ظَهْرِهَا وَيَصِيرُ مَجْمُوعُ النَّوَاةِ مِنْ نِصْفَيْنِ يَخْرُجُ مِنْ أَحَدِ النِّصْفَيْنِ الْجُزْءُ الصَّاعِدُ، وَمِنَ الثَّانِي الْجُزْءُ الْهَابِطُ، أَمَّا الصَّاعِدُ فَيَصْعَدُ، وَأَمَّا الْهَابِطُ فَيَغُوصُ فِي أَعْمَاقِ الْأَرْضِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ النَّوَاةِ الصَّغِيرَةِ شَجَرَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: خَفِيفٌ صَاعِدٌ، وَالْأُخْرَى ثَقِيلٌ هَابِطٌ مَعَ اتِّحَادِ الْعُنْصُرِ وَاتِّحَادِ طَبْعِ النَّوَاةِ وَالْمَاءِ وَالْهَوَاءِ وَالتُّرْبَةِ أَفَلَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى قُدْرَةٍ كَامِلَةٍ وَحِكْمَةٍ شَامِلَةٍ فَهَذَا الْقَادِرُ كَيْفَ يَعْجَزُ عَنْ جَمْعِ الْأَجْزَاءِ وَتَرْكِيبِ الْأَعْضَاءِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْحَجِّ:
İkincisi: Teâlâ'nın: “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz...” âyetinden “bilakis biz mahrum bırakıldık” [Vâkıa: 63-67] sözüne kadar olan buyruğudur. Bununla istidlal etmenin yönü şudur: Tohum ve onun pirinç ile arpa gibi uzun yarık ve yarıksız olan, yuvarlak, üçgen, dörtgen ve şekillerinin farklılığı üzere bunlardan başka olan kısımları nemli toprağa düştüğünde ve üzerine su ile toprak hâkim olduğunda, aklî bakış onun kokuşmasını ve bozulmasını gerektirir; zira bu ikisinden biri kokuşmanın hasıl olması için yeterlidir, ikisi bir arada olduğunda ise evleviyetle böyledir. Sonra o bozulmaz, bilakis korunmuş olarak kalır. Sonra rutubet arttığında tohum iki parçaya ayrılır ve ondan iki yaprak çıkar. Uzun olan tohumda ise başında bir delik belirir ve ekinde olduğu gibi uzun yaprak ortaya çıkar. Çekirdeğe gelince; pek çok insanın yarmaktan aciz kaldığı o büyük sertliğine rağmen nemli toprağa düştüğünde Allah'ın izniyle yarılır. Hurma çekirdeği sırtındaki bir çukurcuktan yarılır ve çekirdeğin bütünü iki yarımdan ibaret hale gelir; bu iki yarımın birinden yükselen kısım, ikincisinden ise alçalan kısım çıkar. Yükselen kısım yukarı doğru çıkar, alçalan kısım ise yerin derinliklerine dalar. Hasılı, o küçük çekirdekten iki ağaç çıkar: Biri hafif ve yükselen, diğeri ise ağır ve alçalan; üstelik unsur bir, çekirdeğin, suyun, havanın ve toprağın tabiatı bir olduğu halde. Bu durum tam bir kudrete ve kuşatıcı bir hikmete delalet etmez mi? O halde bu Kadir olan Zât parçaları toplamaktan ve organları terkip etmekten nasıl aciz kalır? Bunun bir benzeri de Teâlâ'nın Hac suresindeki şu buyruğudur:
وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [الْحَجِّ: ٥] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ؟ [الْوَاقِعَةِ: ٦٨، ٦٩] وَتَقْدِيرُهُ أَنَّ الْمَاءَ جِسْمٌ ثَقِيلٌ بِالطَّبْعِ، وَإِصْعَادُ الثَّقِيلِ أَمْرٌ عَلَى خِلَافِ الطَّبْعِ، فَلَا بُدَّ مِنْ قَادِرٍ قَاهِرٍ يَقْهَرُ الطَّبْعَ وَيُبْطِلُ الْخَاصِّيَّةَ وَيُصْعِدُ مَا مِنْ شَأْنِهِ الْهُبُوطُ وَالنُّزُولُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ تِلْكَ الذَّرَّاتِ الْمَائِيَّةَ اجْتَمَعَتْ بَعْدَ تَفَرُّقِهَا. وَثَالِثُهَا: تَسْيِيرُهَا بِالرِّيَاحِ وَرَابِعُهَا:
“Yeryüzünü kupkuru görürsün; fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır” [Hac: 5]. Üçüncüsü: Teâlâ'nın: “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz yoksa indirenler biz miyiz?” [Vâkıa: 68-69] sözüdür. Bunun açıklaması şudur: Su tabiatı gereği ağır bir cisimdir; ağır olanı yukarı çıkarmak ise tabiata aykırı bir durumdur. Dolayısıyla tabiata baskın gelen, bu özelliği iptal eden ve şanı aşağı inmek ve düşmek olan şeyi yukarı çıkaran kahredici bir Kadir'in bulunması zorunludur. İkincisi: O su zerrelerinin dağıldıktan sonra toplanmış olmasıdır. Üçüncüsü: Onların rüzgârlarla sevk edilmesidir. Dördüncüsü:
إِنْزَالُهَا فِي مَظَانِّ الْحَاجَةِ وَالْأَرْضِ الْجُرُزِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْحَشْرِ. أَمَّا صُعُودُ الثَّقِيلِ فَلِأَنَّهُ قَلْبُ
ihtiyaç duyulan yerlere ve çorak araziye indirilmesidir; bütün bunlar haşrin caiz olduğuna delalet eder. Ağır olanın yukarı çıkmasına gelince; çünkü o, tabiatın tersine çevrilmesidir.
الطَّبِيعَةِ، فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُظْهِرَ الْحَيَاةَ وَالرُّطُوبَةَ مِنْ حَسَاوَةِ التُّرَابِ وَالْمَاءِ؟ وَالثَّانِي: لَمَّا قَدَرَ عَلَى جَمْعِ تِلْكَ الذَّرَّاتِ الْمَائِيَّةِ بَعْدَ تَفَرُّقِهَا فَلِمَ لَا يَجُوزُ جَمْعُ الْأَجْزَاءِ التُّرَابِيَّةِ بَعْدَ تَفَرُّقِهَا؟ وَالثَّالِثُ: تَسْيِيرُ الرِّيَاحِ فَإِذَا قَدَرَ عَلَى تَحْرِيكِ الرِّيَاحِ الَّتِي تَضُمُّ بَعْضَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْمُتَجَانِسَةِ إِلَى بَعْضٍ فلم لا يجوز هاهنا؟ وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْشَأَ السَّحَابَ لِحَاجَةِ النَّاسِ إِلَيْهِ فَهَهُنَا الْحَاجَةُ إِلَى إِنْشَاءِ الْمُكَلَّفِينَ مَرَّةً أُخْرَى لِيَصِلُوا إِلَى مَا اسْتَحَقُّوهُ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ أَوْلَى وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ هَذِهِ الدَّلَالَةِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِهِ فَقَالَ فِي الْأَعْرَافِ لَمَّا ذَكَرَ دَلَالَةَ التوحيد: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي إِلَى قَوْلِهِ: قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَافِ: ٥٦] ثُمَّ ذَكَرَ دَلِيلَ الْحَشْرِ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ إِلَى قَوْلِهِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٥٧] وَرَابِعُهَا:
Bu caiz olduğuna göre, toprak ve suyun karışımından hayatı ve rutubeti ortaya çıkarması niçin caiz olmasın? İkincisi: O su zerrelerini dağıldıktan sonra toplamaya kadir olduğuna göre, topraktan olan parçaları dağıldıktan sonra toplamak niçin caiz olmasın? Üçüncüsü: Rüzgârların sevk edilmesidir; birbiriyle aynı cinsten olan o parçaların bir kısmını diğerine katan rüzgârları hareket ettirmeye kadir olduğuna göre, burada niçin caiz olmasın? Dördüncüsü: Teâlâ bulutları insanların ona olan ihtiyacı sebebiyle var etmiştir; burada ise mükelleflerin hak ettikleri sevap ve cezaya ulaşmaları için onları tekrar var etmeye olan ihtiyaç daha evladır. Bil ki Allah Teâlâ bu delili kitabının başka bir yerinde ifade etmiş ve A'râf suresinde tevhid delilini zikrettiğinde: “Şüphesiz Rabbiniz Allah...” âyetinden “iyilik edenlere yakındır” [A'râf: 56] sözüne kadar buyurmuş; sonra haşr delilini zikrederek: “Rüzgârları gönderen O'dur...” âyetinden “Ölüleri de işte böyle çıkaracağız; umulur ki ibret alırsınız” [A'râf: 57] sözüne kadar buyurmuştur. Dördüncüsü:
قَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ [الْوَاقِعَةِ: ٧١، ٧٢] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ النَّارَ صَاعِدَةٌ وَالشَّجَرَةَ هَابِطَةٌ، وَأَيْضًا النَّارُ لَطِيفَةٌ، وَالشَّجَرَةُ كَثِيفَةٌ. وَأَيْضًا النَّارُ نُورَانِيَّةٌ وَالشَّجَرَةُ ظَلْمَانِيَّةٌ، وَالنَّارُ حَارَّةٌ يَابِسَةٌ وَالشَّجَرَةُ بَارِدَةٌ رَطْبَةٌ، فَإِذَا أَمْسَكَ اللَّهُ تَعَالَى فِي دَاخِلِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ الْأَجْزَاءَ النُّورَانِيَّةَ النَّارِيَّةَ فَقَدْ جَمَعَ بِقُدْرَتِهِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَنَافِرَةِ، فَإِذَا لَمْ يَعْجِزْ عَنْ ذَلِكَ فَكَيْفَ يَعْجِزُ عَنْ تَرْكِيبِ الْحَيَوَانَاتِ وَتَأْلِيفِهَا؟ وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الدَّلَالَةَ فِي سُورَةِ يس فَقَالَ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا [يس: ٨٠] .
Teâlâ'nın: “Tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız yoksa yaratanlar biz miyiz?” [Vâkıa: 71-72] sözüdür. Delil getirmenin yönü şudur: Ateş yukarı yükselir, ağaç ise aşağı iner. Ayrıca ateş latiftir, ağaç ise kesiftir. Yine ateş nurludur, ağaç ise karanlıklıdır; ateş sıcak ve kurudur, ağaç ise soğuk ve nemlidir. Allah Teâlâ o ağacın içinde nurlu ve ateşli parçaları tuttuğuna göre, kudretiyle bu birbirine zıt şeyleri bir araya getirmiştir. Bundan aciz kalmadığına göre, canlıları terkip edip birleştirmekten nasıl aciz kalır? Allah Teâlâ bu delili Yâsîn suresinde de zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: “O ki sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkardı” [Yâsîn: 80].
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمَرَ الْمَاءِ وَالنَّارِ وَذَكَرَ فِي النَّمْلِ أَمْرَ الْهَوَاءِ بِقَوْلِهِ: أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ إلى قوله: أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [النَّمْلِ: ٦٤] وَذَكَرَ الْأَرْضَ فِي الْحَجِّ فِي قَوْلِهِ:
Bil ki Teâlâ bu surede su ve ateş durumunu zikretti; Neml suresinde: “Karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren kimdir...” âyetinden “Yoksa yaratmayı ilk baştan başlatan, sonra onu tekrarlayan mı?” [Neml: 64] sözüne kadar olan kısımda hava durumunu zikretti; Hac suresinde ise şu buyruğuyla toprağı zikretti:
وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً [الْحَجِّ: ٥] فَكَأَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ أَنَّ الْعَنَاصِرَ الْأَرْبَعَةَ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهَا شَاهِدَةٌ بِإِمْكَانِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ. النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى إِمْكَانِ الْحَشْرِ: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَمَّا كُنْتُ قَادِرًا عَلَى الْإِيجَادِ أَوَّلًا فَلَأَنْ أَكُونُ قَادِرًا عَلَى الْإِعَادَةِ أَوْلَى. وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ تَقْرِيرُهَا فِي العقل ظاهر، وأنه تعالى ذكرها فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، مِنْهَا فِي الْبَقَرَةِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] ومنها قوله في سبحان الذي: وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً قُلْ كُونُوا حِجارَةً إِلَى قَوْلِهِ: قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [الْإِسْرَاءِ: ٤٩- ٥١] وَمِنْهَا فِي الْعَنْكَبُوتِ: أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٩] وَمِنْهَا قوله في الروم: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى [الرُّومِ: ٢٧] وَمِنْهَا فِي يس: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ [يس: ٧٩] ، النَّوْعُ الثالث: الاستدلال باقتداره على السموات عَلَى اقْتِدَارِهِ عَلَى الْحَشْرِ. وَذَلِكَ فِي آيَاتٍ مِنْهَا فِي سُورَةِ سُبْحَانَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٩٩] وَقَالَ فِي يس: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ [يس: ٨١] وَقَالَ فِي الْأَحْقَافِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
“Ve yeryüzünü kupkuru görürsün” [Hac: 5]. Sanki O celle celâluhû, dört unsurun bütün halleriyle haşr ve neşrin imkânına şahitlik ettiğini açıklamıştır. İkinci Tür: Haşrin imkânına delalet eden delillerdendir: Teâlâ'nın: 'İlk olarak var etmeye kadir olduğuma göre, tekrar iade etmeye kadir olmam evleviyetle geçerlidir' buyurmasıdır. Bu delilin akıldaki takriri açıktır ve Teâlâ bunu kitabının pek çok yerinde zikretmiştir; bunlardan biri Bakara suresindedir: “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra sizi diriltecek, sonra da O'na döndürüleceksiniz” [Bakara: 28]. Biri de İsrâ suresindeki şu buyruğudur: “Dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' De ki: 'İster taş olun...'” âyetinden “De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!'” [İsrâ: 49-51] sözüne kadar. Biri Ankebût suresindedir: “Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını, sonra onu tekrarladığını görmediler mi?” [Ankebût: 19]. Biri Rûm suresindeki şu buyruğudur: “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan O'dur ve bu O'na göre pek kolaydır. En yüce sıfatlar O'nundur” [Rûm: 27]. Biri de Yâsîn suresindedir: “De ki: 'Onu ilk defa var eden diriltecektir'” [Yâsîn: 79]. Üçüncü Tür: Gökler üzerindeki kudretiyle haşr üzerindeki kudretine delil getirmektir. Bu, birtakım âyetlerdedir; bunlardan biri İsrâ suresindedir: “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kâdir olduğunu görmediler mi?” [İsrâ: 99]. Yâsîn suresinde şöyle buyurmuştur: “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir? Evet! O, hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir” [Yâsîn: 81]. Ahkâf suresinde şöyle buyurmuştur: “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye kâdir olduğunu görmediler mi? Evet! Şüphesiz O her şeye kâdirdir”
[الأحقاف: ٣٣] ومنها في سورة ق: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً إِلَى قَوْلِهِ: رِزْقاً لِلْعِبادِ وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ [ق: ١١] ثُمَّ قَالَ: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] النَّوْعُ الرَّابِعُ: الِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُقُوعِ الْحَشْرِ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِثَابَةِ الْمُحْسِنِ وَتَعْذِيبِ الْعَاصِي وَتَمْيِيزِ أَحَدِهِمَا مِنَ الْآخَرِ بِآيَاتٍ، مِنْهَا فِي يُونُسَ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ [يُونُسَ: ٤] وَمِنْهَا فِي طَهَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها
[Ahkâf: 33]. Bunlardan biri de Kâf suresindedir: “Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı?...” âyetinden “kullara bir rızık olarak; ve onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir” [Kâf: 11] sözüne kadar. Sonra şöyle buyurmuştur: “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” [Kâf: 15]. Dördüncü Tür: İyilik edene sevap verilmesinin, isyankâr olana azap edilmesinin ve birinin diğerinden ayırt edilmesinin kaçınılmaz olduğu hususuyla haşrin vukuuna delil getirmektir; bu da birtakım âyetlerdedir: Bunlardan biri Yûnus suresindedir: “Hepinizin dönüşü O'nadır; Allah'ın vaadi haktır. İman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan şüphesiz O'dur” [Yûnus: 4]. Bunlardan biri de Tâhâ suresindedir: “Şüphesiz kıyamet gelmektedir; neredeyse onu gizleyeceğim...”
لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى
“Her nefis gayret ettiğinin karşılığını alsın diye.”
[طَهَ: ١٥] وَمِنْهَا فِي ص: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ. أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٧، ٢٨] النَّوْعُ الْخَامِسُ: الِاسْتِدْلَالُ بِإِحْيَاءِ الْمَوْتَى فِي الدُّنْيَا عَلَى صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ فَمِنْهَا خَلْقُهُ آدَمَ ﵊ ابْتِدَاءً وَمِنْهَا قِصَّةُ الْبَقَرَةِ وهي قوله: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
[Tâhâ: 15]. Bunlardan biri de Sâd suresindedir: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ. أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak (boş yere) yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlerin vay ateşteki hâline! Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde bozgunculuk yapanlar gibi mi tutacağız? Yoksa takvâ sahiplerini yoldan sapanlar gibi mi tutacağız?” [Sâd: 27, 28]. Beşinci Tür: Dünyada ölüleri diriltmek suretiyle haşr ve neşrin doğruluğuna delil getirmektir. Bunlardan biri, Allah'ın Âdem'i aleyhisselâm ilk başta yaratmasıdır. Bir diğeri de Bakara (sığır) kıssasıdır ki o da O'nun şu buyruğudur: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “Bunun üzerine: 'Ona (öldürülen kişiye), o [kesilen sığırın] bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir...”
[الْبَقَرَةِ: ٧٣] وَمِنْهَا قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها [الْبَقَرَةِ: ٢٥٩] وَمِنْهَا قِصَّةُ يَحْيَى وَعِيسَى ﵉ فَإِنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ عَلَى إِمْكَانِهِمَا بِعَيْنِ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى جَوَازِ الْحَشْرِ حَيْثُ قَالَ:
[Bakara: 73]. Bunlardan biri İbrâhim'in aleyhisselâm şu kıssasıdır: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” [Bakara: 260]. Bunlardan biri de O'nun şu buyruğudur: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “Yahut altı üstüne gelmiş ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibi...” [Bakara: 259]. Bunlardan biri de Yahyâ ve Îsâ'nın aleyhimesselâm kıssasıdır. Zira Allah Teâlâ, onların [var olabilme] imkânına, haşrin caiz oluşuna delil getirdiği şeyin aynısıyla şöyle buyurarak delil getirmiştir:
وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مَرْيَمَ: ٩] وَمِنْهَا فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَلِذَلِكَ قَالَ: لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها [الْكَهْفِ: ٢١] وَمِنْهَا قِصَّةُ أَيُّوبَ ﵇ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٤] يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّهُ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ بَعْدَ أَنْ مَاتُوا وَمِنْهَا مَا أَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدِ عِيسَى ﵇ مِنْ إِحْيَاءِ الموتى حيث قال: يُحْيِ الْمَوْتى [الْحَجِّ: ٦] وَقَالَ: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي [الْمَائِدَةِ: ١١٠] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً [مَرْيَمَ: ٦٧] فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى أُصُولِ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ، وَسَيَأْتِي الِاسْتِقْصَاءُ فِي تَفْسِيرِ كُلِّ آيَةٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ عِنْدَ الْوُصُولِ إِلَيْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَصَّ فِي الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ مُنْكِرَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ كَافِرٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ [الْكَهْفِ: ٣٥- ٣٧] وَوَجْهُ إِلْزَامِ الْكُفْرِ أَنَّ دُخُولَ هَذَا الشَّيْءِ فِي الْوُجُودِ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ، إِذْ لَوْ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُجُودِ لَمَا وُجِدَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَحَيْثُ وُجِدَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى عَلِمْنَا أَنَّهُ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ، فَلَوْ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَدَلَّ ذَلِكَ إِمَّا عَلَى عَجْزِهِ حَيْثُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِيجَادِ مَا هُوَ جَائِزُ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ، أَوْ عَلَى جَهْلِهِ حَيْثُ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ تَمْيِيزُ أَجْزَاءِ بَدَنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ عَنْ أَجْزَاءِ بَدَنِ الْمُكَلَّفِ الْآخَرِ، وَمَعَ الْقَوْلِ بِالْعَجْزِ وَالْجَهْلِ لَا يَصِحُّ إِثْبَاتُ النُّبُوَّةِ فَكَانَ ذَلِكَ مُوجِبًا لِلْكُفْرِ قَطْعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” [Meryem: 9]. Bunlardan biri de Ashâb-ı Kehf kıssasındadır; nitekim bu sebeple şöyle buyurmuştur: { لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها } “...Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kopmasında hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye” [Kehf: 21]. Bunlardan biri de Eyyûb'un aleyhisselâm kıssasıdır ki o da O'nun şu buyruğudur: { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ } “Ve ona ailesini verdik” [Enbiyâ: 84]. Bu, Allah Teâlâ'nın onları öldükten sonra dirilttiğine delalet eder. Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın Îsâ'nın aleyhisselâm eliyle ölüleri diriltme hususunda izhar ettiği şeylerdir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يُحْيِ الْمَوْتى } “...ölüleri diriltir” [Hac: 6] ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي } “Hani benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratıyor, sonra ona üflüyordun da o da benim iznimle bir kuş oluveriyordu...” [Mâide: 110]. Bunlardan biri de O'nun şu buyruğudur: { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” [Meryem: 67]. İşte bu, Allah Teâlâ'nın kitabında haşrin doğruluğuna dair zikrettiği delillerin asıllarına bir işarettir. Bu âyetlerin her birinin tefsirinde, oraya ulaşıldığında inşâallahu teâlâ etraflıca açıklamalar gelecektir. Sonra Allah Teâlâ Kur'an'da haşr ve neşri inkâr edenin kâfir olduğunu açıkça bildirmiştir. Buna delil O'nun şu buyruğudur: { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ } “Kendisine zulmederek bahçesine girdi ve şöyle dedi: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülecek olursam bile, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.' Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: 'Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?...'” [Kehf: 35-37]. Küfrün lüzumunun yönü şudur: Bu şeyin varlık alanına girmesi, kendi zatında mümkinü'l-vücuttur (var olması imkân dahilindedir); zira eğer mümteniu'l-vücut (var olması imkânsız) olsaydı ilk defasında var olmazdı. İlk defasında var olduğuna göre, onun zatı itibarıyla mümkinü'l-vücut olduğunu bildik. Şayet bu [tekrar diriltme], Allah Teâlâ hakkında sahih (mümkün) olmasaydı, bu durum ya O'nun kendi zatında var olması caiz olan bir şeyi var etmeye güç yetiremediği için acziyetine ya da mükelleflerden her birinin bedeninin parçalarını diğer mükellefin bedeninin parçalarından ayırt etmesi O'na güç geldiği için cehline delalet ederdi. Acziyet ve cehil kabul edildiğinde ise nübüvvetin ispatı sahih olmaz; bu da kesin olarak küfrü gerektirici olur. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَاتُ صَرِيحَةٌ فِي كَوْنِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ مخلوقتين، أَمَّا النَّارُ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَتِهَا:
İkinci Mesele: Bu âyetler, cennet ve cehennemin yaratılmış olduğu hususunda açıktır. Cehenneme gelince; çünkü Allah Teâlâ onun vasfı hakkında şöyle buyurmuştur:
أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ فهذا صريحة فِي أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ وَأَمَّا الْجَنَّةُ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آلِ عمران: ١٣٣] ولأنه تعالى قال هاهنا: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنْ وُقُوعِ هَذَا الْمِلْكِ وَحُصُولِهِ وَحُصُولُ الْمِلْكِ فِي الْحَالِ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَمْلُوكِ فِي الْحَالِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ مَخْلُوقَتَانِ.
{ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmıştır”; bu ifade onun yaratılmış olduğu hususunda açıktır. Cennete gelince; çünkü Allah Teâlâ başka bir âyette: { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakîler için hazırlanmıştır” [Âl-i İmrân: 133] buyurmuştur ve çünkü O Teâlâ burada: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele” buyurmuştur. Bu ise, bu mülkiyetin vuku bulduğunu ve hasıl olduğunu haber vermektedir; mülkiyetin hâlihazırda hasıl olması ise memlûkün (sahip olunan şeyin) hâlihazırda hasıl olmasını gerektirir. Bu da cennet ve cehennemin yaratılmış olduğuna delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَجَامِعَ اللَّذَّاتِ إِمَّا الْمَسْكَنُ أَوِ الْمَطْعَمُ أَوِ الْمَنْكَحُ فَوَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَسْكَنَ بِقَوْلِهِ: جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالْمَطْعَمَ بِقَوْلِهِ: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَالْمَنْكَحَ بِقَوْلِهِ: وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِذَا حَصَلَتْ وَقَارَنَهَا خَوْفُ الزَّوَالِ كَانَ التَّنَعُّمُ مُنَغَّصًا فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْخَوْفَ زَائِلٌ عَنْهُمْ فَقَالَ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ فَصَارَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى كَمَالِ التَّنَعُّمِ والسرر. وَلْنَتَكَلَّمِ الْآنَ فِي أَلْفَاظِ الْآيَةِ.
Üçüncü Mesele: Bil ki lezzetlerin toplandığı yerler ya mesken, ya yiyecek ya da evliliktir (eşlerdir). Allah Teâlâ meskeni { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akan cennetler” sözüyle; yiyeceği { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Ne zaman onlara oradaki meyvelerden bir rızık verilse: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' derler” sözüyle; evliliği (eşleri) ise { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” sözüyle nitelemiştir. Sonra, bu şeyler hasıl olduğunda buna zeval (yok olma) korkusu eşlik ederse nimetten faydalanma zevki kaçar. Bu sebeple Allah Teâlâ bu korkunun onlardan kalkmış olduğunu açıklayarak: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyurmuştur. Böylece bu âyet, nimetten faydalanmanın ve sevincin kemaline delalet etmiştir. Şimdi âyetin lâfızları hakkında konuşalım.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا فَفِيهِ سؤالات: الْأَوَّلُ: عَلَامَ عُطِفَ هَذَا الْأَمْرُ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ:
Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere müjdele” buyruğuna gelince, burada birtakım sorular vardır: Birincisi: Bu emir nereye matuftur? Cevap birkaç yöndendir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ الَّذِي اعْتُمِدَ بِالْعَطْفِ هُوَ الْأَمْرُ حَتَّى يُطْلَبَ لَهُ مُشَاكِلٌ مِنْ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ يُعْطَفُ عَلَيْهِ. إِنَّمَا الْمُعْتَمَدُ بِالْعَطْفِ هُوَ جُمْلَةُ وَصْفِ ثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ فَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَصْفِ عِقَابِ الْكَافِرِينَ كَمَا تَقُولُ: زَيْدٌ يُعَاقَبُ بِالْقَيْدِ وَالضَّرْبِ، وَبَشِّرْ عَمْرًا بِالْعَفْوِ وَالْإِطْلَاقِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا كَمَا تَقُولُ يَا بَنِي تَمِيمٍ احْذَرُوا عُقُوبَةَ مَا جَنَيْتُمْ/ وَبَشِّرْ يَا فُلَانُ بَنِي أَسَدٍ بِإِحْسَانِي إِلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: قَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَبَشِّرِ عَلَى لَفْظِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ عَطْفًا عَلَى أُعِدَّتْ. السُّؤَالُ الثَّانِي: مَنِ الْمَأْمُورُ بُقُولِهِ وَبَشِّرْ؟ وَالْجَوَابُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَنْ يَكُونَ كُلَّ أَحَدٍ كَمَا
Birincisi: Atıfta asıl dayanak olan şey bu emir değildir ki kendisine matuf olacağı emir veya nehiy türünden benzer bir ifade aransın. Bilakis atıfta asıl dayanak, müminlerin sevabının vasfedildiği cümledir; bu cümle, kâfirlerin azabının vasfedildiği cümleye matuftur; nitekim senin: 'Zeyd pranga ve dayakla cezalandırılacak, Amr'ı da af ve serbest bırakılma ile müjdele' demen gibidir. İkincisi: Bu, [Allah Teâlâ'nın] { فَاتَّقُوا } “Sakının” buyruğuna matuftur; nitekim senin: 'Ey Temîmoğulları! İşlediğiniz suçların cezasından sakının; ey falan, Esedoğullarını da onlara yapacağım ihsan ile müjdele' demen gibidir. Üçüncüsü: Zeyd b. Ali, { وَبَشِّرِ } kelimesini { أُعِدَّتْ } ifadesine atfen meçhul sîgasıyla (vebüşşira) okumuştur. İkinci Soru: { وَبَشِّرْ } “Müjdele” buyruğunda emredilen kimdir? Cevap: Bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olması da herkes olması da caizdir; nitekim
قَالَ ﵊: «بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ إِلَى الْمَسَاجِدِ فِي الظُّلَمِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ القيامة»
Peygamber aleyhisselâm: «Karanlıklarda mescitlere yürüyenleri, kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele» buyurmuştur.
لم يأمر بذلك واحد بِعَيْنِهِ، وَإِنَّمَا كُلُّ أَحَدٍ مَأْمُورٌ بِهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ وَأَجْزَلُ، لِأَنَّهُ يُؤْذِنُ بِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ لِعَظَمَتِهِ وَفَخَامَتِهِ حَقِيقٌ بِأَنْ يُبَشِّرَ بِهِ كُلُّ مَنْ قَدَرَ عَلَى الْبِشَارَةِ بِهِ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْبِشَارَةُ؟ الْجَوَابُ:
Bununla belirli bir kimseyi emretmemiş, bilakis herkes bununla emrolunmuştur. Bu yön daha güzel ve daha vecizdir; çünkü bu emir, büyüklüğü ve azameti sebebiyle bunu müjdelemeye gücü yeten herkesin müjdelemesine layık olduğunu hissettirmektedir. Üçüncü Soru: Bişâret (müjde) nedir? Cevap:
أَنَّهَا الْخَبَرُ الَّذِي يُظْهِرُ السُّرُورَ، وَلِهَذَا قَالَ الْفُقَهَاءُ إِذَا قَالَ لِعَبِيدِهِ: أَيُّكُمْ بَشَّرَنِي بِقُدُومِ فُلَانٍ فَهُوَ حُرٌّ فَبَشَّرُوهُ فُرَادَى عُتِقَ أَوَّلُهُمْ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَفَادَ خَبَرُهُ السُّرُورَ وَلَوْ قَالَ مَكَانَ بَشَّرَنِي أَخْبَرَنِي عُتِقُوا جَمِيعًا لِأَنَّهُمْ جَمِيعًا أَخْبَرُوهُ، وَمِنْهُ الْبَشَرَةُ لِظَاهِرِ الْجِلْدِ، وَتَبَاشِيرُ الصُّبْحِ مَا ظَهَرَ مِنْ أَوَائِلِ ضَوْئِهِ، وَأَمَّا فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ فَمِنَ الْكَلَامِ الَّذِي يُقْصَدُ بِهِ الِاسْتِهْزَاءُ الزَّائِدُ فِي غَيْظِ الْمُسْتَهْزَأِ بِهِ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِعَدُوِّهِ أَبْشِرْ بِقَتْلِ ذُرِّيَّتِكَ وَنَهْبِ مَالِكَ. أَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَفِيهِ مَسَائِلُ: - الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ غَيْرُ دَاخِلَةٍ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْإِيمَانَ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَجَبَ التَّغَايُرُ وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ.
O, sevinç izhar eden haberdir. Bu sebeple fukaha şöyle demiştir: Bir kimse kölelerine: 'Hanginiz falanın gelişini bana müjdelerse o hürdür' der ve onlar da teker teker müjdelerse, sadece birincisi azat olur; çünkü haberi sevinç ifade eden kişi odur. Eğer 'bana müjdelerse' yerine 'bana haber verirse' deseydi, hepsi birden azat olurdu; çünkü hepsi ona haber vermiştir. Derinin dış yüzeyi için kullanılan beşere (بَشَرَة) kelimesi ve sabahın ilk beliren ışıkları için kullanılan tebâşîrü's-subh (تَبَاشِيرُ الصُّبْحِ) ifadesi de bu köktendir. { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları elem verici bir azapla müjdele” buyruğuna gelince, bu, alaya alınan kimsenin öfkesini artırmak için istihzâ (alay) kastedilen sözlerdendir; nitekim bir adamın düşmanına: 'Soyunun öldürülmesi ve malının yağmalanmasıyla müjdelen!' demesi gibidir. [Allah Teâlâ'nın]: { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu [müjdele]” buyruğuna gelince, burada birtakım meseleler vardır: Birinci Mesele: Bu âyet, amellerin imanın müsemmâsına (tanımına) dâhil olmadığına delalet eder; çünkü [Allah Teâlâ] imanı zikredip ardından salih ameli ona atfettiğinde, bir başkalık (farklılık) zorunlu olur; aksi takdirde tekrar gerekirdi ki bu da asla aykırıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ أَجْرَى هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا فَقَالَ: كُلُّ مَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَلَهُ الْجَنَّةُ. فَإِذَا قِيلَ لَهُ مَا قَوْلُكَ فِيمَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ ثُمَّ كَفَرَ قَالَ إِنَّ هَذَا مُمْتَنِعٌ لِأَنَّ فِعْلَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ الدَّائِمِ، وَفِعْلُ الْكُفْرِ اسْتِحْقَاقُ الْعِقَابِ الدَّائِمِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ، وَالْقَوْلُ أَيْضًا بِالتَّحَابُطِ مُحَالٌ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ هَذَا الْفَرْضُ الَّذِي فَرَضْتُمُوهُ مُمْتَنِعٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْقَوْلَ بِالتَّحَابُطِ مُحَالٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الِاسْتِحْقَاقَيْنِ إِمَّا أَنْ يَتَضَادَّا أَوْ لَا يَتَضَادَّا فَإِنْ تَضَادَّا كَانَ طَرَيَانُ الطَّارِئِ مَشْرُوطًا بِزَوَالِ الْبَاقِي، فَلَوْ كَانَ زَوَالُ الْبَاقِي مُعَلَّلًا بِطَرَيَانِ الطَّارِئِ لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُنَافَاةَ حَاصِلَةٌ مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَلَيْسَ زَوَالُ الْبَاقِي لِطَرَيَانِ الطَّارِئِ أَوْلَى مِنِ انْدِفَاعِ الطَّارِئِ بِقِيَامِ الْبَاقِي، فَإِمَّا أَنْ يُوجَدَا مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ أَوْ يَتَدَافَعَا فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْقَوْلُ بِالْمُحَابَطَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الِاسْتِحْقَاقَيْنِ إِمَّا أَنْ يَتَسَاوَيَا أَوْ كَانَ الْمُقَدَّمُ أَكْثَرَ أَوْ أَقَلَّ، فَإِنْ تَعَادَلَا مِثْلَ أَنْ يُقَالَ كَانَ قَدْ حَصَلَ اسْتِحْقَاقُ عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ مِنَ الثَّوَابِ فَطَرَأَ اسْتِحْقَاقُ عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ مِنَ الْعِقَابِ فَنَقُولُ: اسْتِحْقَاقُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْعِقَابِ مُسْتَقِلٌّ بِإِزَالَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ تَأْثِيرُ هَذَا الْجُزْءِ فِي إِزَالَةِ هَذَا الْجُزْءِ أَوْلَى مِنْ تَأْثِيرِهِ فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْجُزْءِ وَمِنْ تَأْثِيرِ جُزْءٍ آخَرَ فِي إِزَالَتِهِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ الطَّارِئَةِ مُؤَثِّرًا فِي إِزَالَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْعِلَلِ مَعْلُولَاتٌ كَثِيرَةٌ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْلُولَاتِ عِلَلٌ كَثِيرَةٌ/ مُسْتَقِلَّةٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ يَخْتَصَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ الطَّارِئَةِ بِوَاحِدٍ مِنَ الْبَاقِي مِنْ غَيْرِ مُخَصِّصٍ فَذَلِكَ مُحَالٌ لِامْتِنَاعِ تَرَجُّحِ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْمُقَدَّمُ أَكْثَرَ فَالطَّارِئُ لَا يُزِيلُ إِلَّا بَعْضَ أَجْزَاءِ الْبَاقِي، فَلَمْ
İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları bu âyeti zahirine hamletmiş ve şöyle demiştir: 'İman ve salih ameller getiren herkes için cennet vardır.' Kendisine: 'İman ve salih ameller getirip sonra kâfir olan kimse hakkında ne dersin?' denilirse, o şöyle der: 'Bu imkânsızdır; çünkü iman ve taati yerine getirmek ebedî sevabı hak etmeyi gerektirir, küfrü işlemek ise ebedî azabı hak etmeyi gerektirir. İkisini bir arada toplamak muhaldir; tehâbutu (amellerin birbirini düşürmesini/boşa çıkarmasını) söylemek de muhaldir. Dolayısıyla geriye sadece sizin varsaydığınız bu faraziyenin imkânsız olduğunu söylemek kalır.' Tehâbutu söylemenin muhal olduğunu şu yönlerden dolayı söyledik: Birincisi: İki hak ediş ya birbirine zıttır ya da zıt değildir. Eğer zıtsa, sonradan gelenin gelişi kalıcı olanın zeval bulması şartına bağlıdır; şayet kalıcı olanın zeval bulması sonradan gelenin gelişiyle illetlendirilirse devir (kısır döngü) gerekir ki bu da muhaldir. İkincisi: Karşılıklı zıtlık her iki taraftan da mevcuttur; dolayısıyla kalıcı olanın sonradan gelenin gelişi sebebiyle zeval bulması, kalıcı olanın durması sebebiyle sonradan gelenin defedilmesinden daha evlâ değildir. Dolayısıyla ya ikisi birlikte bulunacaktır ki bu muhaldir ya da birbirini defedecektir; bu durumda da muhâbata (amellerin birbirini düşürmesi) görüşü bâtıl olur. Üçüncüsü: İki hak ediş ya birbirine eşittir ya da önce olan daha fazla veya daha azdır. Eğer eşitse, meselâ on cüz sevap hak edişi hasıl olmuşken sonradan on cüz azap hak edişi gelmiş olduğu söylense şöyle deriz: Azap cüzlerinden her biri, sevap hak edişi cüzlerinden her birini gidermede müstakildir. Böyle olunca, bu cüzün şu cüzü gidermedeki tesiri, diğer cüzü gidermedeki tesirinden ve başka bir cüzün onu gidermedeki tesirinden daha evlâ olmaz. Bu durumda sonradan gelen bu cüzlerin her biri önceki cüzlerin her birini gidermede ya müessir olacaktır ki bu takdirde her bir illet için birçok ma‘lûl (sonuç) ve her bir ma‘lûl için birçok müstakil illet olması gerekir; bunların hepsi muhaldir; ya da sonradan gelen cüzlerin her biri tahsis edici bir sebep olmaksızın kalıcı olanlardan birine tahsis edilecektir ki bu da muhaldir; çünkü mümkün olan iki taraftan birinin diğerine bir tercih edici olmaksızın üstün gelmesi imkânsızdır. Eğer önceki daha fazla ise, sonradan gelen kalıcı olanın ancak bazı cüzlerini giderir. Dolayısıyla
يَكُنْ بَعْضُ أَجْزَاءِ الْبَاقِي أَنْ يَزُولَ بِهِ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَجْزَاءِ فَإِمَّا أَنْ يَزُولَ الْكُلُّ وَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الزَّائِلَ لَا يَزُولُ إِلَّا بِالنَّاقِصِ. أَوْ يَتَعَيَّنَ الْبَعْضُ لِلزَّوَالِ مِنْ غَيْرِ مُخَصِّصٍ، وَهُوَ مُحَالٌ، أَوْ لَا يَزُولَ شَيْءٌ مِنْهَا وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَأَيْضًا فَهَذَا الطَّارِئُ إِذَا أَزَالَ بَعْضَ أَجْزَاءِ الْبَاقِي فَإِمَّا أَنْ يَبْقَى الطَّارِئُ، أَوْ يَزُولَ. أَمَّا الْقَوْلُ بِبَقَاءِ الطَّارِئِ فَلَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ. وَأَمَّا الْقَوْلُ بِزَوَالِهِ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَأْثِيرُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي إِزَالَةِ الْآخَرِ مَعًا أَوْ عَلَى التَّرْتِيبِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُزِيلَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا حَالَ الْإِزَالَةِ، فَلَوْ وُجِدَ الزَّوَالَانِ مَعًا لَوُجِدَ الْمُزِيلَانِ مَعًا، فَيَلْزَمُ أَنْ يُوجَدَا حَالَ مَا عُدِمَا وَهُوَ مُحَالٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى التَّرْتِيبِ فَالْمَغْلُوبُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَنْقَلِبَ غَالِبًا، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْمُتَقَدِّمُ أَقَلَّ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِي زَوَالِهِ بَعْضَ أَجْزَاءِ الطَّارِئِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ جَمِيعَ أَجْزَائِهِ صَالِحٌ لِلْإِزَالَةِ، وَاخْتِصَاصُ الْبَعْضِ بِذَلِكَ تَرْجِيحٌ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ يَصِيرَ الْكُلُّ مُؤَثِّرًا فِي الْإِزَالَةِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَجْتَمِعَ عَلَى الْمَعْلُولِ الْوَاحِدِ عِلَلٌ مُسْتَقِلَّةٌ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَقَدْ ثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْعَقْلِيَّةِ فَسَادُ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ، وَعِنْدَ هَذَا تَعَيَّنَ فِي الْجَوَابِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنِ اعْتَبَرَ الْمُوَافَاةَ، وَهُوَ أَنَّ شَرْطَ حُصُولِ الْإِيمَانِ أَنْ لَا يَمُوتَ عَلَى الْكُفْرِ فَلَوْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ عَلِمْنَا أَنَّ مَا أَتَى بِهِ أَوَّلًا كَانَ كُفْرًا وَهَذَا قَوْلٌ ظَاهِرُ السُّقُوطِ، الثَّانِي: أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى الطَّاعَةِ ثَوَابًا وَلَا عَلَى الْمَعْصِيَةِ عِقَابًا اسْتِحْقَاقًا عَقْلِيًّا وَاجِبًا، وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَاخْتِيَارُنَا، وَبِهِ يَحْصُلُ الْخَلَاصُ مِنْ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ.
kalıcı olanın bazı cüzlerinin onunla zeval bulması diğer cüzlerinden daha evlâ olmaz; bu takdirde ya hepsi zeval bulacaktır ki bu muhaldir; zira zeval bulan ancak noksan olanla zeval bulur; ya da tahsis edici bir sebep olmaksızın bir kısmı zeval bulmak üzere belirlenecektir ki bu muhaldir; ya da onlardan hiçbir şey zeval bulmayacaktır ki matlup olan (ulaşılmak istenen sonuç) budur. Ayrıca bu sonradan gelen, kalıcı olanın bazı cüzlerini giderdiğinde, sonradan gelen ya baki kalır ya da zeval bulur. Sonradan gelenin baki kalacağı sözünü akıl sahiplerinden hiçbiri söylememiştir. Zeval bulacağı sözü ise bâtıldır; çünkü ikisinden her birinin diğerini gidermedeki tesiri ya aynı anda ya da sırayla olacaktır. Birincisi bâtıldır; çünkü giderenin giderme anında mevcut olması gerekir; şayet iki zeval birlikte bulunursa iki gideren de birlikte bulunacaktır, böylece her ikisinin de yok oldukları anda var olmaları gerekir ki bu muhaldir. Şayet sırayla olursa, mağlup olanın galibe dönüşmesi imkânsızdır. Eğer önceki daha az ise, onun zeval bulmasında müessir olan ya sonradan gelenin bazı cüzleridir ki bu muhaldir, çünkü onun bütün cüzleri gidermeye elverişlidir ve bir kısmın buna tahsis edilmesi bir tercih edici olmaksızın tercihtir ki bu muhaldir; ya da tamamı gidermede müessir olur ki bu durumda tek bir ma‘lûl üzerinde müstakil illetlerin toplanması gerekir; bu ise muhaldir. Böylece bu aklî yönlerle ihbât (amellerin boşa çıkması) görüşünün fasit olduğu sabit olmuştur. Bu durumda cevapta iki görüş belirlenmiştir: Birincisi: Muvâfâtı (son nefesi) muteber sayanların görüşüdür; o da imanın hasıl olmasının şartının küfür üzere ölmemek olduğudur; şayet küfür üzere ölürse baştan getirdiği şeyin küfür olduğunu anlarız; bu ise düşüklüğü açık bir görüştür. İkincisi: Kulun taat karşılığında bir sevabı ve masiyet karşılığında bir azabı aklî ve zorunlu bir hak edişle hak etmediğidir; bu, Ehl-i Sünnet'in görüşü ve bizim tercihimizdir; bu karanlıklardan kurtuluş da bununla hasıl olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى أَنَّ الطَّاعَةَ تُوجِبُ الثَّوَابَ فَإِنَّ فِي حَالِ مَا بَشَّرَهُمْ بِأَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ لَهُمْ عَلَى طَرِيقِ الْوُقُوعِ، وَلَمَّا لَمْ يُمْكِنْ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ وَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْوُقُوعِ لِأَنَّهُ يَجُوزُ التَّعْبِيرُ بِالْوُقُوعِ عَنِ اسْتِحْقَاقِ الْوُقُوعِ مَجَازًا.
Üçüncü Mesele: Mûtezile taatin sevabı gerektirdiğine delil getirmiştir; zira [Allah Teâlâ] onlara kendileri için cennetler olduğunu müjdelediği anda, bu onlar için fiilen vuku bulma yoluyla hasıl olmamıştı. Âyeti buna hamletmek mümkün olmayınca, onu vukuu hak etmeye hamletmek vacip olmuştur; çünkü vukuu hak etmeyi mecazen vuku ile ifade etmek caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْجَنَّةُ: الْبُسْتَانُ مِنَ النَّخْلِ وَالشَّجَرِ الْمُتَكَاثِفِ الْمُظَلِّلِ بِالْتِفَافِ أَغْصَانِهِ وَالتَّرْكِيبُ دَائِرٌ عَلَى مَعْنَى السِّتْرِ وَكَأَنَّهَا لِتَكَاثُفِهَا وَتَظْلِيلِهَا سُمِّيَتْ بِالْجَنَّةِ الَّتِي هِيَ الْمَرَّةُ مِنْ مَصْدَرِ جَنَّهَ إِذَا سَتَرَهُ كَأَنَّهَا سُتْرَةٌ وَاحِدَةٌ لِفَرْطِ الْتِفَافِهَا وَسُمِّيَتْ دَارُ الثَّوَابِ جَنَّةً لِمَا فِيهَا مِنَ الْجِنَانِ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ نُكِّرَتِ الْجَنَّاتُ وَعُرِّفَتِ الْأَنْهَارُ؟
Dördüncü Mesele: Cennet (el-Cenne); dallarının birbirine sarılmasıyla gölge yapan, hurma ve sık ağaçlardan oluşan bahçedir. Kelimenin kökü setr (örtme/gizleme) anlamı etrafında döner. Sanki o, sık ve gölgelikli olmasından dolayı, bir şeyi örttüğünde kullanılan cenne (جَنَّ) fiilinin ism-i merresi olan cennet (bir defa örtme) ile isimlendirilmiştir; zira aşırı derecede sık oluşu sebebiyle tek bir örtü gibidir. Sevap yurdu da içinde bahçeler (cinân) bulunduğu için cennet olarak isimlendirilmiştir. Eğer: 'Niçin cennât kelimesi nekre (belirsiz), el-enhâr kelimesi ise mârife (belirli) getirilmiştir?' denilirse,
الْجَوَابُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ الْجَنَّةَ اسْمٌ لِدَارِ الثَّوَابِ كُلِّهَا وَهِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى جَنَّاتٍ كَثِيرَةٍ مُرَتَّبَةٍ مَرَاتِبَ عَلَى حَسَبِ اسْتِحْقَاقَاتِ الْعَامِلِينَ لِكُلِّ طَبَقَةٍ مِنْهُمْ جَنَّاتٌ مِنْ تِلْكَ الْجَنَّاتِ، وَأَمَّا تَعْرِيفُ الْأَنْهَارِ فَالْمُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ كَمَا يُقَالُ لِفُلَانٍ بُسْتَانٌ فِيهِ الْمَاءُ الْجَارِي وَالتِّينُ وَالْعِنَبُ يُشِيرُ إِلَى الْأَجْنَاسِ الَّتِي فِي عِلْمِ الْمُخَاطَبِ، أَوْ يُشَارُ بِاللَّامِ إِلَى الْأَنْهَارِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَأَمَّا قَوْلُهُ: كُلَّما رُزِقُوا فَهَذَا لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً ثَانِيَةً لِجَنَّاتٍ. أَوْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً لِأَنَّهُ لَمَّا/ قِيلَ: إِنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ لَمْ يَخْلُ قَلْبُ السَّامِعِ أَنْ يَقَعَ فِيهِ أَنَّ ثِمَارَ تِلْكَ الْجَنَّاتِ أشباه ثمار الدنيا أم لا؟
Cevap: Birincisine gelince; çünkü cennet, sevap yurdunun tamamının ismidir ve o, amel edenlerin hak edişlerine göre derecelendirilmiş birçok cenneti kapsamaktadır; onların her bir tabakası için o cennetlerden cennetler vardır. Irmakların (el-enhâr) belirli olmasına gelince; bununla cins kastedilmiştir, nitekim muhatabın bilgisinde bulunan cinslere işaretle: 'Falanın içinde akan su, incir ve üzüm bulunan bir bahçesi vardır' denilmesi gibidir. Yahut harf-i tarif (lâm) ile O'nun şu buyruğunda zikredilen ırmaklara işaret edilmektedir: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ } “Orada bozulmayan temiz sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar vardır...” [Muhammed: 15]. O'nun: { كُلَّما رُزِقُوا } “Ne zaman rızıklandırılsalar...” buyruğuna gelince; bu ifade ya 'cennât' için ikinci bir sıfattır ya mahzuf bir mübtedanın haberidir ya da istînâf (başlangıç) cümlesidir; çünkü kendilerine 'onlar için cennetler vardır' denildiğinde, dinleyenin kalbinde 'o cennetlerin meyveleri dünya meyvelerinin benzeri midir, değil midir?' sorusunun yer etmemesi mümkün değildir.
وهاهنا سؤالات: السؤال الأول: ما وقع مِنْ ثَمَرَةٍ؟ الْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: هُوَ كَقَوْلِكَ كُلَّمَا أَكَلْتُ مِنْ بُسْتَانِكَ مِنَ الرُّمَّانِ شَيْئًا حَمِدْتُكَ فَمَوْقِعُ مِنْ ثَمَرَةٍ مَوْقِعُ قَوْلِكَ من الرمان فمن الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ كِلْتَاهُمَا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، لِأَنَّ الرِّزْقَ قَدِ ابْتَدَأَ مِنَ الْجَنَّاتِ وَالرِّزْقَ مِنَ الْجَنَّاتِ قَدِ ابْتَدَأَ مِنْ ثَمَرَةٍ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالثَّمَرَةِ التُّفَّاحَةَ الْوَاحِدَةَ أَوِ الرُّمَّانَةَ الْفَرْدَةَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ النَّوْعُ مِنْ أَنْوَاعِ الثِّمَارِ. الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مِنْ ثَمَرَةٍ بَيَانًا عَلَى مِنْهَاجِ قَوْلِكَ رَأَيْتُ مِنْكَ أَسَدًا تُرِيدُ أَنْتَ أَسَدٌ، وَعَلَى هَذَا يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِالثَّمَرَةِ النَّوْعُ مِنَ الثَّمَرَةِ أَوِ الْحَبَّةُ الْوَاحِدَةُ. السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَقُولُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا الْآنَ هُوَ الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ، الْجَوَابُ: لَمَّا اتَّحَدَ
Burada birtakım sorular vardır: Birinci Soru: { مِنْ ثَمَرَةٍ } “bir meyveden” ifadesinin [cümledeki] konumu nedir? Cevap: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Bu, senin: 'Senin bahçenden nar nevinden her ne vakit bir şey yesem sana hamdederim' sözün gibidir. Dolayısıyla { مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin konumu, senin 'nardan' sözünün konumu gibidir. Birinci ve ikinci 'min' harf-i cerlerinin her ikisi de ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; zira rızık cennetlerden başlamıştır, cennetlerden olan rızık da bir meyveden başlamıştır. Bu tefsire göre meyve ile kastedilen tek bir elma veya tek bir nar değil, bilakis meyve türlerinden bir türdür. İkincisi: { مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin, 'Sende bir arslan gördüm' diyerek 'sen bir arslansın' demeyi kastetmen üslubunca beyan olmasıdır. Buna göre meyve ile meyve türünün veya tek bir tanenin kastedilmesi sahih olur. İkinci Soru: 'Şimdi bize rızık olarak verilen bu şey, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' demeleri nasıl sahih olur? Cevap: Mahiyet
فِي الْمَاهِيَّةِ وَإِنْ تَغَايَرَ بِالْعَدَدِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ هَذَا هُوَ ذَاكَ أَيْ بِحَسَبِ الْمَاهِيَّةِ فَإِنَّ الْوَحْدَةَ النَّوْعِيَّةَ لَا تُنَافِيهَا الْكَثْرَةُ بِالشَّخْصِ وَلِذَلِكَ إِذَا اشْتَدَّتْ مُشَابَهَةُ الِابْنِ بِالْأَبِ قَالُوا إنه الأب. السؤال الثالث: [فَالْمُشَبَّهُ بِهِ أَهُوَ مِنْ أَرْزَاقِ الدُّنْيَا، أَمْ من أرزاق الجنة؟] الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ شَبَّهُوا رِزْقَهُمُ الَّذِي يَأْتِيهِمْ فِي الْجَنَّةِ بِرِزْقٍ آخَرَ جَاءَهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَالْمُشَبَّهُ بِهِ أَهُوَ مِنْ أَرْزَاقِ الدُّنْيَا، أَمْ مِنْ أَرْزَاقِ الْجَنَّةِ؟
itibarıyla bir olup sayı bakımından farklı olsa da mahiyet itibarıyla 'bu, odur' denilmesi sahih olur; zira nev'î (türsel) birlik, şahsî çokluğa aykırı değildir. Bu sebeple oğlun babaya benzerliği çok kuvvetli olduğunda: 'O, babanın kendisidir' derler. Üçüncü Soru: Kendisine benzetilen şey dünya rızıklarından mıdır, yoksa cennet rızıklarından mıdır? Âyet, cennette kendilerine gelen rızıklarını bundan önce kendilerine gelmiş olan başka bir rızka benzettiklerine delalet etmektedir; o hâlde kendisine benzetilen şey dünya rızıklarından mıdır, yoksa cennet rızıklarından mıdır?
وَالْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ أَرْزَاقِ الدُّنْيَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ بِالْمَأْلُوفِ آنَسُ وَإِلَى الْمَعْهُودِ أَمْيَلُ، فَإِذَا رَأَى مَا لَمْ يَأْلَفْهُ نَفَرَ عَنْهُ طَبْعُهُ ثُمَّ إِذَا ظَفَرَ بِشَيْءٍ مِنْ جِنْسِ مَا سَلَفَ لَهُ بِهِ عَهْدٌ ثُمَّ وَجَدَهُ أَشْرَفَ مِمَّا أَلِفَهُ أَوَّلًا عَظُمَ ابتهاجه وفرحه به، فأهل الجنة إذ أَبْصَرُوا الرُّمَّانَةَ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ أَبْصَرُوهَا فِي الْآخِرَةِ وَوَجَدُوا رُمَّانَةَ الْجَنَّةِ أَطْيَبَ وَأَشْرَفَ مِنْ رُمَّانَةِ الدُّنْيَا كَانَ فَرَحُهُمْ بِهَا أَشَدَّ مِنْ فَرَحِهِمْ بِشَيْءٍ مِمَّا شَاهَدُوهُ فِي الدُّنْيَا، وَالدَّلِيلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَرَّاتِ فَيَتَنَاوَلُ الْمَرَّةَ الْأُولَى فَلَهُمْ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى مِنْ أَرْزَاقِ الْجَنَّةِ شَيْءٌ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ، وَلَا يَكُونُ قَبْلَ الْمَرَّةِ الْأُولَى شَيْءٌ مِنْ أَرْزَاقِ الْجَنَّةِ حَتَّى يُشَبَّهَ ذَلِكَ بِهِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَرْزَاقِ الدُّنْيَا، الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُشَبَّهَ بِهِ رِزْقُ الْجَنَّةِ أَيْضًا وَالْمُرَادُ تَشَابُهُ أَرْزَاقِهِمْ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيمَا حَصَلَتِ الْمُشَابَهَةُ فِيهِ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ تَسَاوِي ثَوَابِهِمْ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ فِي الْقَدْرِ وَالدَّرَجَةِ حَتَّى لَا يَزِيدَ وَلَا يَنْقُصَ. الثَّانِي: الْمُرَادُ تَشَابُهُهَا فِي الْمَنْظَرِ فَيَكُونُ الثَّانِي كَأَنَّهُ الْأَوَّلُ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ ثُمَّ هَؤُلَاءِ مُخْتَلِفُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الِاشْتِبَاهُ كَمَا يَقَعُ فِي الْمَنْظَرِ يَقَعُ فِي الْمَطْعَمِ، فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا الْتَذَّ بِشَيْءٍ وَأُعْجِبَ بِهِ لَا تَتَعَلَّقُ بِهِ نَفْسُهُ إِلَّا بِمِثْلِهِ، فَإِذَا جَاءَ مَا يُشْبِهُ الْأَوَّلَ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ كَانَ ذَلِكَ نِهَايَةَ اللَّذَّةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ وَإِنْ حَصَلَ الِاشْتِبَاهُ فِي اللَّوْنِ لَكِنَّهَا تَكُونُ مُخْتَلِفَةً فِي الطَّعْمِ، قَالَ الْحَسَنُ يُؤْتَى أَحَدُهُمْ بِالصَّحْفَةِ فَيَأْكُلُ مِنْهَا ثُمَّ يُؤْتَى بِالْأُخْرَى فَيَقُولُ هَذَا الَّذِي أُتِينَا بِهِ مِنْ قَبْلُ، فَيَقُولُ الْمَلَكُ كُلْ فَاللَّوْنُ وَاحِدٌ وَالطَّعْمُ مُخْتَلِفٌ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ عَلَى لِسَانِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ، وَهُوَ أَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ لَيْسَ إِلَّا فِي مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَعْرِفَةِ صِفَاتِهِ وَمَعْرِفَةِ أَفْعَالِهِ مِنَ الملائكة الكروبية والملائكة الروحانية وطبقات لأرواح وعالم السموات وَبِالْجُمْلَةِ يَجِبُ أَنْ يَصِيرَ رُوحُ الْإِنْسَانِ/ كَالْمِرْآةِ الْمُحَاذِيَةِ لِعَالَمِ الْقُدُسِ ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْمَعَارِفَ تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا وَلَا يَحْصُلُ بِهَا كَمَالُ الِالْتِذَاذِ وَالِابْتِهَاجِ، لِمَا أَنَّ الْعَلَائِقَ الْبَدَنِيَّةَ تَعُوقُ عَنْ ظُهُورِ تِلْكَ السَّعَادَاتِ وَاللَّذَّاتِ، فَإِذَا زَالَ هَذَا الْعَائِقُ حَصَلَتِ السَّعَادَةُ الْعَظِيمَةُ وَالْغِبْطَةُ الْكُبْرَى، فَالْحَاصِلُ أَنَّ كُلَّ سَعَادَةٍ رُوحَانِيَّةٍ يَجِدُهَا الْإِنْسَانُ بَعْدَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ يَقُولُ هَذِهِ هِيَ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً لِي حِينَ كُنْتُ فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكَمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ الْحَاصِلَةَ فِي الْآخِرَةِ هِيَ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّهَا فِي الدُّنْيَا مَا أَفَادَتِ اللَّذَّةَ وَالْبَهْجَةَ وَالسُّرُورَ وَفِي الْآخِرَةِ أَفَادَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِزَوَالِ الْعَائِقِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً ففيه سؤالان: السؤال الأول: ألا م يرجح الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Onun dünya rızıklarından olduğudur; buna iki yön delalet eder: Birincisi: İnsan alıştığı şeyle daha çok ünsiyet kurar ve bildiği şeye daha çok meyleder. Alışmadığı bir şeyi gördüğünde tabiatı ondan kaçınır; sonra daha önce bildiği cinsten bir şeye ulaşıp da onu ilk alıştığından daha üstün bulunca onunla sevinci ve neşesi çok büyük olur. Cennet ehli dünyada narı görüp sonra onu âhirette gördüklerinde ve cennet narını dünya narından daha lezzetli ve daha üstün bulduklarında, ona olan sevinçleri dünyada müşahede ettikleri şeylerden herhangi birine olan sevinçlerinden daha şiddetli olur. İkinci delil: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها } “Oradan her rızıklandırıldıklarında” buyruğu bütün defaları kapsar; dolayısıyla ilk defayı da kapsar. İlk defada cennet rızıklarından bir şey aldıklarında mutlaka 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' diyeceklerdir; oysa ilk defadan önce kendisine benzetilecek bir cennet rızkı bulunmaz; bu sebeple onu dünya rızıklarına hamletmek vacip olmuştur. İkinci Görüş: Kendisine benzetilenin yine cennet rızkı olduğu ve kastın rızıklarının birbirine benzemesi olduğudur. Sonra benzerliğin hangi hususta hasıl olduğu konusunda iki yönde ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Kastedilen, sevaplarının bütün vakitlerde miktar ve derece bakımından eşit olmasıdır; öyle ki ne artar ne de eksilir. İkincisi: Kastedilen, görünüşte birbirine benzemesidir; böylece Hasan'dan rivayet edildiğine göre ikincisi sanki birincisi gibidir. Sonra bunlar da ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle der: Benzerlik görünüşte olduğu gibi tatta da olur; zira insan bir şeyden lezzet alıp onu beğendiğinde nefsi ancak onun benzerine bağlanır; dolayısıyla her bakımdan birincisine benzeyen bir şey geldiğinde bu son derece lezzetli olur. Bazısı da şöyle der: Renkte benzerlik olsa da tatta farklı olur. Hasan demiştir ki: 'Onlardan birine bir çanak getirilir, ondan yer; sonra başka bir çanak getirilir, o da: «Bu, daha önce bize getirilen şeydir» der. Bunun üzerine melek: «Ye, rengi bir ama tadı farklıdır» der.' Âyet hakkında marifet ehlinin diliyle üçüncü bir görüş daha vardır ki o da şudur: Kemâl-i saadet (tam mutluluk) ancak Allah Teâlâ'nın zatını bilmekte, sıfatlarını bilmekte ve Kerûbiyyûn melekleri, Rûhâniyyûn melekleri, ruhlar mertebeleri ve semavat âlemi gibi O'nun fiillerini bilmektedir. Velhasıl insan ruhunun kudsiyet âlemine bakan bir ayna gibi olması gerekir. Sonra bu marifetler dünyada hasıl olur fakat bedenî alakalar bu saadetlerin ve lezzetlerin ortaya çıkmasına engel olduğu için bunlarla tam bir lezzetlenme ve sevinç hasıl olmaz. Bu engel ortadan kalktığında ise o büyük saadet ve en yüce sevinç hasıl olur. Hâsılı, insan ölümden sonra bulduğu her ruhanî saadet için: 'İşte ben dünyadayken bana hasıl olan şey budur' der; bu da âhirette hasıl olan nefsânî kemalatın dünyada hasıl olan şeylerin aynısı olduğuna bir işarettir; şu kadar var ki dünyada engel bulunması sebebiyle lezzet, neşe ve sevinç vermemiş, âhirette ise engelin kalkmasıyla bu şeyleri vermiştir. [Allah Teâlâ'nın]: { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Ve o kendilerine birbirine benzer olarak verildi” buyruğuna gelince, bunda iki soru vardır: Birinci Soru: O'nun
وَأُتُوا بِهِ؟ الْجَوَابُ: إِنْ قُلْنَا الْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ رِزْقُ الدُّنْيَا فَإِلَى الشَّيْءِ الْمَرْزُوقِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ يَعْنِي أُتُوا بِذَلِكَ النَّوْعِ مُتَشَابِهًا يُشْبِهُ الْحَاصِلُ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ مَا كَانَ حَاصِلًا مِنْهُ فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ قُلْنَا الْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ رِزْقُ الْجَنَّةِ أَيْضًا، فَإِلَى الشَّيْءِ الْمَرْزُوقِ فِي الْجَنَّةِ، يَعْنِي أُتُوا بِذَلِكَ النَّوْعِ فِي الْجَنَّةِ بِحَيْثُ يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا. السُّؤَالُ الثَّانِي:
{ وَأُتُوا بِهِ } “O kendilerine verildi” sözündeki zamir nereye racidir? Cevap: Şayet 'Kendisine benzetilen dünya rızkıdır' dersek, dünyada ve âhirette rızık olarak verilen şeye racidir; yani âhirette hasıl olanı dünyada hasıl olanına benzer şekilde, o tür kendilerine birbirine benzer olarak verilmiştir. Şayet 'Kendisine benzetilen yine cennet rızkıdır' dersek, cennette rızık olarak verilen şeye racidir; yani bir kısmı bir kısmına benzeyecek şekilde o tür cennette kendilerine verilmiştir. İkinci Soru:
كَيْفَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ادِّعَاءَ تَشَابُهِ الْأَرْزَاقِ فِي قَوْلِهِ: قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ تَعَالَى صَدَّقَهُمْ فِي تِلْكَ الدَّعْوَةِ بِقَوْلِهِ: وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ فَالْمُرَادُ طَهَارَةُ أَبْدَانِهِنَّ مِنَ الْحَيْضِ وَالِاسْتِحَاضَةِ وَجَمِيعِ الْأَقْذَارِ وَطَهَارَةُ أَزْوَاجِهِنَّ مِنْ جَمِيعِ الْخِصَالِ الذَّمِيمَةِ، وَلَا سِيَّمَا مَا يَخْتَصُّ بِالنِّسَاءِ، وَإِنَّمَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَى الْكُلِّ لِاشْتِرَاكِ الْقِسْمَيْنِ فِي قَدْرٍ مُشْتَرَكٍ، قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَةِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّنَبُّهِ لِمَسَائِلَ.
{ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Ve o kendilerine birbirine benzer olarak verildi” buyruğunun söz dizimindeki (nazımdaki) yeri nedir? Cevap: Allah Teâlâ, cennet ehlinin { قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' dediler” sözündeki rızıkların benzerliği iddiasını nakledince, Allah Teâlâ { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Ve o kendilerine birbirine benzer olarak verildi” buyruğuyla onları bu iddialarında doğrulamıştır. [Allah Teâlâ'nın]: { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” buyruğuna gelince; kastedilen, onların bedenlerinin hayızdan, istihâzadan ve bütün pisliklerden temizlenmiş olması, eşlerinin de özellikle kadınlara has olanlar başta olmak üzere bütün yerilmiş huylardan temizlenmiş olmasıdır. Bu lâfzı hepsine hamletmemiz, her iki kısmın ortak bir paydada birleşmesinden dolayıdır. İşaret ehli demiştir ki: Bu durum birtakım meselelere dikkat edilmesini gerektirir.
أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا حَاضَتْ فَاللَّهُ تَعَالَى مَنَعَكَ عَنْ مُبَاشَرَتِهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] فَإِذَا مَنَعَكَ عَنْ مُقَارَبَتِهَا لِمَا عَلَيْهَا مِنَ النَّجَاسَةِ الَّتِي هِيَ مَعْذُورَةٌ فِيهَا فَإِذَا كَانَتِ الْأَزْوَاجُ اللَّوَاتِي فِي الْجَنَّةِ مُطَهَّرَاتٍ فَلَأَنْ يَمْنَعَكَ عَنْهُنَّ حَالَ كَوْنِكَ مُلَوَّثًا بِنَجَاسَاتِ الْمَعَاصِي مَعَ أَنَّكَ غَيْرُ مَعْذُورٍ فِيهَا كَانَ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ قَضَى شَهْوَتَهُ مِنَ الْحَلَالِ فَإِنَّهُ يُمْنَعُ الدُّخُولَ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ بَرٍّ وَفَاجِرٍ، فَمَنْ قَضَى شَهْوَتَهُ مِنَ الْحَرَامِ كَيْفَ يُمَكَّنُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ الَّتِي لَا يَسْكُنُهَا إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ آدَمَ لَمَّا أَتَى بِالزَّلَّةِ أُخْرِجَ مِنْهَا. وَثَالِثُهَا: مَنْ كَانَ عَلَى ثَوْبِهِ ذَرَّةٌ مِنَ النَّجَاسَةِ لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁، فَمَنْ كَانَ عَلَى قَلْبِهِ مِنْ نَجَاسَاتِ الْمَعَاصِي أعظم من الدنيا كيف تقبل صلاته وهاهنا سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: هَلَّا جَاءَتِ الصِّفَةُ مَجْمُوعَةً كَالْمَوْصُوفِ؟ الْجَوَابُ: هُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ يُقَالُ النِّسَاءُ فَعَلْنَ وَالنِّسَاءُ فَعَلَتْ. وَمِنْهُ بَيْتُ الْحَمَاسَةِ:
Birincisi: Kadın hayız gördüğünde Allah Teâlâ sana onunla cinsel yakınlığı yasaklamıştır; Allah Teâlâ: { قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “De ki: 'O bir ezadır; hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun'” [Bakara: 222] buyurmuştur. Mazur olduğu bir necaset üzerinde bulunduğu için sana ona yaklaşmayı yasakladığına göre, cennetteki eşler tertemiz olduğuna göre, masiyet necasetleriyle kirlenmiş durumdayken ve bunda hiçbir mazeretin de yokken seni onlardan menetmesi daha evlâdır. İkincisi: Helal yoldan şehvetini gideren kimsenin, her iyi ve kötünün girdiği mescide girmesi yasaklanmaktadır; o hâlde şehvetini haramdan gideren kimse, sadece tertemiz olanların oturabileceği cennete girmeye nasıl imkân bulabilir? Nitekim Âdem o zelle'yi işlediğinde oradan çıkarılmıştır. Üçüncüsü: Elbisesinde zerre kadar necaset bulunan kimsenin Şâfiî'ye [radıyallâhu anh] göre namazı sahih olmaz; o hâlde kalbinde dünyadan daha büyük masiyet necasetleri bulunan kimsenin namazı nasıl kabul edilir? Burada iki soru vardır: Birincisi: Sıfat da mevsuf gibi niçin cemî (çoğul) olarak gelmedi? Cevap: Bunlar iki fasih lügattir; 'en-nisâu fa‘alne' de denir, 'en-nisâu fa‘alet' de denir. Hamâse'deki şu beyit de bu kabildendir:
وَإِذَا الْعَذَارَى بِالدُّخَانِ تَقَنَّعَتْ ... وَاسْتَعْمَلَتْ نَصْبَ الْقُدُورِ فَمَلَّتْ
“Genç kızlar dumanla örtündükleri ... ve tencereleri kurup da usandıkları zaman...”
وَالْمَعْنَى وَجَمَاعَةُ أَزْوَاجٍ مُطَهَّرَةٍ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ: مُطَهَّرَاتٌ وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: مُطَّهِّرَةٌ يَعْنِي مُتَطَهِّرَةً.
Mana: 'Tertemiz bir eşler topluluğu' demektir. Zeyd b. Ali 'mutahharâtun' (مُطَهَّرَاتٌ); Ubeyd b. Umeyr ise 'mutetahhire' yani kendini temizleyen manasında 'muttahhiretün' (مُطَّهِّرَةٌ) şeklinde okumuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلَّا قِيلَ طَاهِرَةٌ؟ الْجَوَابُ: فِي الْمُطَهَّرَةِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ مُطَهِّرًا طَهَّرَهُنَّ وَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَذَلِكَ يُفِيدُ فَخَامَةَ أَمْرِ أَهْلِ الثَّوَابِ كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي زَيَّنَهُنَّ/ لِأَهْلِ الثَّوَابِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْخُلْدَ هاهنا هُوَ الثَّبَاتُ اللَّازِمُ وَالْبَقَاءُ الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْآيَةِ وَالشِّعْرِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٤] فَنَفَى الْخُلْدَ عَنِ الْبَشَرِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى بَعْضَهُمُ الْعُمُرَ الطَّوِيلَ، وَالْمَنْفِيُّ غَيْرُ الْمُثْبَتِ، فَالْخُلْدُ هُوَ الْبَقَاءُ الدَّائِمُ وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İkinci Soru: Niçin 'tâhireh' (طَاهِرَة) denilmedi? Cevap: 'Mutahharah' (مُطَهَّرَة) kelimesinde, onları bir temizleyicinin tertemiz yaptığı hissi vardır ki o da ancak Allah Teâlâ'dır. Bu da sevap ehlinin durumunun azametini ifade eder; sanki: 'Allah Teâlâ sevap ehli için onları bizzat süslemiştir' denilmiş gibidir. O'nun: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğuna gelince; Mûtezile şöyle demiştir: Buradaki huld (ebedîlik), kesintiye uğramayan sürekli sebat ve daimî bekadır. Buna âyet ve şiirle delil getirmişlerdir: Âyete gelince; O'nun şu buyruğudur: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik; şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” [Enbiyâ: 34]. Allah Teâlâ bazı insanlara uzun ömür vermiş olmasına rağmen beşerden ebedîliği nefyetmiştir; nefyedilen ise ispat edilenden başkadır; dolayısıyla huld, daimî bekadır. Şiire gelince; İmruülkays'ın şu sözüdür:
وَهَلْ يَعِمَنُ إِلَّا سَعِيدٌ مُخَلَّدٌ ... قَلِيلُ هُمُومٍ مَا يَبِيتُ بِأَوْجَالِ
“Nimet içinde yaşar mı hiç; ebedî kılınmış, kederi az ve korkular içinde gecesi geçmeyen mutlu kimseden başkası?”
وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْخُلْدُ هُوَ الثَّبَاتُ الطَّوِيلُ سَوَاءٌ دَامَ أَوْ لَمْ يَدُمْ وَاحْتَجُّوا فِيهِ بِالْآيَةِ وَالْعُرْفِ أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تعالى: خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَلَوْ كَانَ التَّأْبِيدُ دَاخِلًا فِي مَفْهُومِ الْخُلْدِ لَكَانَ ذَلِكَ تَكْرَارًا وَأَمَّا الْعُرْفُ فَيُقَالُ حَبَسَ فُلَانٌ فُلَانًا حَبْسًا مُخَلَّدًا وَلِأَنَّهُ يُكْتَبُ فِي صُكُوكِ الْأَوْقَافِ وَقَفَ فُلَانٌ وَقْفًا مُخَلَّدًا فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ هَلْ يَدُلُّ عَلَى دَوَامِ الثَّوَابِ أَمْ لَا؟ وَقَالَ آخَرُونَ الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى دَوَامِهِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَجِبْ دَوَامُهُ لَجَوَّزُوا انْقِطَاعَهُ فَكَانَ خَوْفُ الِانْقِطَاعِ يُنَغِّصُ عَلَيْهِمْ تِلْكَ النِّعْمَةِ لَأَنَّ النِّعْمَةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَعْظَمَ كَانَ خَوْفُ انْقِطَاعِهَا أَعْظَمَ وَقْعًا فِي الْقَلْبِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَنْفَكَّ أَهْلُ الثَّوَابِ الْبَتَّةَ مِنَ الْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ والله تعالى أعلم.
Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle demiştir: Huld, ister devam etsin ister etmesin, uzun süreli kalıştır. Buna âyet ve örfle delil getirmişlerdir. Âyete gelince; Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebedî olarak kalıcıdırlar” buyruğudur; şayet ebedîlik huld mefhumuna dâhil olsaydı bu bir tekrar olurdu. Örfe gelince; 'Falan kimse falanı müebbet hapisle (habsen muhalleden) hapsetti' denilir ve vakıf senetlerinde 'Falan kimse ebedî bir vakıf (vakfen muhalleden) yaptı' diye yazılır. İşte bu lâfzın sevabın devamlılığına delalet edip etmeyeceği konusundaki söz budur. Başkaları da şöyle demiştir: Akıl onun devamlılığına delalet eder; çünkü devamı vacip olmasaydı onun kesilmesini caiz görürlerdi; kesilme korkusu da o nimeti onlara zehir ederdi. Zira nimet ne kadar büyük olursa, kesilme korkusu kalpte o kadar büyük bir tesir bırakır; bu da sevap ehlinin keder ve hasretten asla kurtulamamasını gerektirir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 26-27]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve hatta onun üstündekini (daha küçüğünü/büyüğünü) misal vermekten hayâ etmez (çekinmez). İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler. [Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir. Oysa O, onunla sadece fâsıkları saptırır. Onlar ki, Allah'a kesin söz verdikten sonra sözlerinden dönerler, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır.”
اعلم أنه بين بالدليل كون القرآن معجزاً أورد هاهنا شُبْهَةً أَوْرَدَهَا الْكُفَّارُ قَدْحًا فِي ذَلِكَ وَأَجَابَ عَنْهَا وَتَقْرِيرُ الشُّبْهَةِ أَنَّهُ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ النَّحْلِ وَالذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ وَالنَّمْلِ وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَا يَلِيقُ ذِكْرُهَا بِكَلَامِ الْفُصَحَاءِ فَاشْتِمَالُ الْقُرْآنِ عَلَيْهَا يَقْدَحُ فِي فَصَاحَتِهِ فَضْلًا عَنْ/ كَوْنِهِ مُعْجِزًا، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِأَنَّ صِغَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَقْدَحُ فِي الْفَصَاحَةِ إِذَا كَانَ ذِكْرُهَا مُشْتَمِلًا عَلَى حِكَمٍ بَالِغَةٍ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى كَيْفِيَّةِ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا ثُمَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki [Allah Teâlâ], Kur'an'ın mucize olduğunu delille beyan ettikten sonra burada kâfirlerin bunu lekelemek için ileri sürdükleri bir şüpheyi zikretmiş ve ona cevap vermiştir. Şüphenin takriri şöyledir: Kur'an'da bal arısı, sinek, örümcek ve karıncanın zikri geçmiştir; bu gibi şeylerin fasihlerin kelamında zikredilmesi yakışık almaz; dolayısıyla Kur'an'ın bunları içermesi, mucize olması şöyle dursun onun fesahatini zedeler. Allah Teâlâ buna, bu şeylerin küçüklüğünün, zikirleri üstün hikmetler içerdiği takdirde fesahati zedelemeyeceği şeklinde cevap vermiştir. İşte bu âyetin kendisinden öncekine irtibatının keyfiyetine yapılan işaret budur. Sonra bu âyette birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: [في طعن اليهود في مثال الله ﷿ ببيت العنكبوت] عن ابن عباس أنه لما نزل: يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ [الْحَجِّ: ٧٣] فَطَعَنَ فِي أَصْنَامِهِمْ ثُمَّ شَبَّهَ عِبَادَتَهَا بِبَيْتِ الْعَنْكَبُوتِ قَالَتِ الْيَهُودُ أَيُّ قَدْرٍ لِلذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ حَتَّى يَضْرِبَ اللَّهُ الْمَثَلَ بِهِمَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ طَعَنُوا فِي ضَرْبِ الْأَمْثَالِ بِالنَّارِ وَالظُّلُمَاتِ وَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا [الْبَقَرَةِ: ١٧] وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الطَّعْنَ كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قال القفال: الكل محتمل هاهنا، أَمَّا الْيَهُودُ فَلِأَنَّهُ قِيلَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَهَذَا صِفَةُ الْيَهُودِ، لِأَنَّ الْخِطَابَ بِالْوَفَاءِ وَبِالْعَهْدِ فِيمَا بَعْدُ إِنَّمَا هُوَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَمَّا الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ فَقَدْ ذَكَرُوا فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] الْآيَةَ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَحْتَمِلُ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ فَقَدْ جُمِعَ الفريقان هاهنا: إذا ثبت هذا فنقول: احتمال الكل هاهنا قَائِمٌ لِأَنَّ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودَ كَانُوا مُتَوَافِقِينَ فِي إِيذَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ مَضَى مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ ذِكْرُ الْيَهُودِ، وَذِكْرُ الْمُنَافِقِينَ، وَذِكْرُ الْمُشْرِكِينَ. وَكُلُّهُمْ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَنْزِلَ ذَلِكَ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ لِأَنَّ مَعْنَاهُ فِي نَفْسِهِ مُفِيدٌ.
Birinci Mesele: [Yahudilerin Allah Teâlâ'nın örümcek ağı misaline dil uzatmaları hakkında] İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; { يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “Ey insanlar! Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin...” [Hac: 73] âyeti inip putlarına dil uzatınca ve ardından onlara tapınmayı örümcek ağına benzetince Yahudiler: 'Allah'ın kendileriyle misal getireceği kadar sinek ve örümceğin ne değeri var ki?' dediler; bunun üzerine bu âyet indi. İkinci Görüş: Münafıklar, { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir...” [Bakara: 17] buyruğunda ateş, karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşekle misaller verilmesine dil uzatmışlardır. Üçüncü Görüş: Bu dil uzatmanın müşriklerden geldiğidir. Kaffâl şöyle demiştir: Burada hepsinin olması muhtemeldir. Yahudilere gelince; çünkü âyetin sonunda: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Oysa O, onunla sadece fâsıkları; Allah'a kesin söz verdikten sonra sözlerinden dönenleri saptırır” denilmiştir ki bu Yahudilerin vasfıdır; çünkü bundan sonraki ahde vefâ hitabı İsrâiloğullarınadır. Kâfirler ve münafıklara gelince; onlar Müddessir suresindeki şu âyette zikredilmiştir: { وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “...Kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler diye. İşte Allah dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” [Müddessir: 31]. Kalplerinde hastalık bulunanlar münafıklardır; inkâr edenlerin (kâfirlerin) ise müşrikler olması muhtemeldir; zira sure Mekkîdir; dolayısıyla iki fırka burada toplanmıştır. Bu sabit olunca deriz ki: Hepsine ihtimal burada geçerlidir; zira kâfirler, münafıklar ve Yahudiler Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etme hususunda ittifak hâlindeydiler ve surenin başından bu yere kadar Yahudilerin zikri, münafıkların zikri ve müşriklerin zikri geçmiştir. Bunların hepsi 'inkâr edenler' (ellezîne keferû) zümresindendir. Sonra Kaffâl şöyle demiştir: Bunun bir sebep olmaksızın doğrudan inmiş olması da caizdir; çünkü manası kendi zatında faydalıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْحَيَاءَ تَغَيُّرٌ وَانْكِسَارٌ يَعْتَرِي الْإِنْسَانَ مِنْ خَوْفِ مَا يُعَابُ بِهِ وَيُذَمُّ وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْحَيَاةِ يُقَالُ حَيِيَ الرجل كما يقول نَسِيَ وَخَشِيَ وَشَظِيَ الْفَرَسُ إِذَا اعْتَلَّتْ هَذِهِ الْأَعْضَاءُ. جَعَلَ الْحَيِيَّ لِمَا يَعْتَرِيهِ الِانْكِسَارُ وَالتَّغَيُّرُ مُنْكَسِرَ الْقُوَّةِ مُنَغَّصَ الْحَيَاةِ، كَمَا قَالُوا فُلَانٌ هَلَكَ حَيَاءً مِنْ كَذَا، وَمَاتَ حَيَاءً، وَرَأَيْتُ الْهَلَاكَ فِي وَجْهِهِ مِنْ شِدَّةِ الْحَيَاءِ، وَذَابَ حَيَاءً، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا اسْتَحَالَ الْحَيَاءُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ تَغَيُّرٌ يَلْحَقُ الْبَدَنَ، وَذَلِكَ لَا يُعْقَلُ إِلَّا فِي حَقِّ الْجِسْمِ، وَلَكِنَّهُ وَارِدٌ فِي الْأَحَادِيثِ.
İkinci Mesele: Bil ki hayâ; kınanacağı ve yerileceği şeylerin korkusundan insana arız olan bir değişme ve kırılmadır. Kelimenin türeyişi 'hayat'tandır. Nitekim bu uzuvlar hastalandığında 'nesiye' (نَسِيَ), 'haşiye' (خَشِيَ) ve at için 'şaziye' (شَظِيَ) denildiği gibi 'hayiye'r-racül' (حَيِيَ الرَّجُلُ) denir. Kendisine kırılma ve değişme arız olduğu için utangaç kimseyi gücü kırılmış ve hayatı zehir olmuş kılmıştır; nitekim 'Falan falandan utancından helak oldu', 'utancından öldü', 'aşırı hayâdan yüzünde helaki gördüm' ve 'utancından eridi' demişlerdir. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ hakkında hayâ imkânsızdır; çünkü o bedene arız olan bir değişmedir ve bu da ancak cisim hakkında tasavvur edilebilir; lâkin bu hadislerde varit olmuştur.
رَوَى سَلْمَانُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي إِذَا رَفَعَ الْعَبْدُ إِلَيْهِ يَدَيْهِ أَنْ يَرُدَّهُمَا صِفْرًا حَتَّى يَضَعَ فِيهِمَا خَيْرًا»
Selmân, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ hayîdir (pek hayâ sahibidir), kerîmdir; kul O'na ellerini kaldırdığında, onların içine bir hayır koymadan o ikisini boş çevirmekten hayâ eder.»
وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ تَأْوِيلُهُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْقَانُونُ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ ثَبَتَتْ لِلْعَبْدِ مِمَّا يَخْتَصُّ بِالْأَجْسَامِ فَإِذَا وُصِفَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ فَذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى نِهَايَاتِ الْأَعْرَاضِ لَا عَلَى بِدَايَاتِ الْأَعْرَاضِ مِثَالُهُ أَنَّ الْحَيَاءَ حَالَةٌ تَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ لَكِنَّ لَهَا مَبْدَأً وَمُنْتَهًى، أَمَّا الْمَبْدَأُ فَهُوَ التَّغَيُّرُ الْجُسْمَانِيُّ الَّذِي يَلْحَقُ الْإِنْسَانَ مِنْ خَوْفِ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى الْقَبِيحِ، وَأَمَّا النِّهَايَةُ فَهُوَ أَنْ يَتْرُكَ الْإِنْسَانُ ذَلِكَ الْفِعْلَ، فَإِذَا وَرَدَ الْحَيَاءُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ ذَلِكَ الْخَوْفُ الَّذِي هُوَ مَبْدَأُ الْحَيَاءِ وَمُقَدَّمَتُهُ، بَلْ تَرْكُ الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ مُنْتَهَاهُ وَغَايَتُهُ، وَكَذَلِكَ الْغَضَبُ لَهُ، عَلَامَةٌ وَمُقَدَّمَةٌ وَهِيَ غَلَيَانُ دَمِ الْقَلْبِ، وَشَهْوَةُ الِانْتِقَامِ وَلَهُ غَايَةٌ وَهُوَ إِنْزَالُ الْعِقَابِ بِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ، فَإِذَا وَصَفْنَا اللَّهَ تَعَالَى/ بِالْغَضَبِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ الْمَبْدَأَ أَعْنِي شَهْوَةَ الِانْتِقَامِ وَغَلَيَانَ دَمِ الْقَلْبِ، بَلِ الْمُرَادُ تِلْكَ النِّهَايَةُ وَهُوَ إِنْزَالُ الْعِقَابِ، فَهَذَا هُوَ الْقَانُونُ الْكُلِّيُّ فِي هَذَا الْبَابِ. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ تَقَعَ هَذِهِ الْعِبَارَةُ فِي كَلَامِ الْكَفَرَةِ فَقَالُوا أَمَّا
Durum böyle olunca onun tevil edilmesi vacip olur; bunda iki yön vardır: Birincisi: Bu gibi şeylerdeki genel kural şudur: Cisimlere mahsus olup kul için sabit olan her sıfat, Allah Teâlâ hakkında vasfedildiğinde arazların başlangıçlarına değil, arazların nihayetlerine (sonuçlarına) hamledilir. Misali şudur: Hayâ insana hasıl olan bir durumdur; fakat onun bir başlangıcı, bir de sonucu vardır. Başlangıcı, çirkin bir şeye nispet edilme korkusundan insana arız olan cismanî değişmedir. Sonucu ise insanın o fiili terk etmesidir. Hayâ Allah Teâlâ hakkında varit olduğunda, bundan murat hayânın başlangıcı ve mukaddimesi olan o korku değil, bilakis onun nihayeti ve gayesi olan fiili terk etmektir. Nitekim gazabın da bir alameti ve mukaddimesi vardır ki o da kalp kanının kaynaması ve intikam arzusudur; bir de gayesi vardır ki o da gazap edilene cezanın indirilmesidir. Allah Teâlâ'yı gazap ile nitelediğimizde kastedilen o başlangıç, yani intikam arzusu ve kalp kanının kaynaması değil, bilakis o nihayet yani cezanın indirilmesidir. İşte bu babdaki küllî kural budur. İkincisi: Bu ifadenin kâfirlerin kelamında geçmiş olması ve onların:
يَسْتَحِي رَبُّ مُحَمَّدٍ أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا بِالذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ، فَجَاءَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى سَبِيلِ إِطْبَاقِ الْجَوَابِ عَلَى السُّؤَالِ، وَهَذَا فَنٌّ بَدِيعٌ مِنَ الْكَلَامِ، ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي مَا لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ إِثْبَاتًا فَيَجِبُ أَنْ لَا يُطْلَقَ عَلَى طَرِيقِ النَّفْيِ أَيْضًا عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ إِنَّهُ لَا يُوصَفُ بِهِ فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ لَا يَسْتَحِي وَيُطْلَقُ عَلَيْهِ ذَلِكَ فَمُحَالٌ، لِأَنَّهُ يُوهِمُ نَفْيَ مَا يَجُوزُ عَلَيْهِ وَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ كِتَابِهِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَوْلِهِ:
'Muhammed'in Rabbi sinek ve örümcekle misal vermekten utanmıyor mu?' demiş olmaları caizdir; böylece bu söz, cevabın soruya mutabık kılınması yoluyla gelmiştir ki bu da sözün bedîî (edebî) bir sanatıdır. Sonra Kâdî şöyle demiştir: Bu cinsten olup ispat yoluyla Allah hakkında caiz olmayan şeylerin, nefy yoluyla da O'nun hakkında mutlak olarak söylenmemesi gerekir. Ancak O'nun bununla nitelenemeyeceği söylenir. Ama 'hayâ etmez' denilip bunun O'na mutlak olarak isnat edilmesi imkânsızdır; çünkü bu, O'nun hakkında caiz olan bir şeyin nefyedildiği vehmini verir. Allah Teâlâ'nın kitabında zikrettiği: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” [Bakara: 255] buyruğu ile,
لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [الْإِخْلَاصِ: ٣] فَهُوَ بِصُورَةِ النَّفْيِ وَلَيْسَ بِنَفْيٍ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ [المؤمنون: ٩١] وكذلك قولك: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَلَيْسَ كُلُّ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُهُ جَائِزًا أَنْ يُطْلَقَ فِي الْمُخَاطَبَةِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُطْلَقَ ذَلِكَ إِلَّا مَعَ بَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا شَكَّ فِي أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ مَنْفِيَّةٌ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَكَانَ الْإِخْبَارُ عَنِ انْتِفَائِهَا صِدْقًا فَوَجَبَ أَنْ يَجُوزَ. بَقِيَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ انْتِفَائِهَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهَا عَلَيْهِ فَنَقُولُ: هَذِهِ الدَّلَالَةُ مَمْنُوعَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ تَخْصِيصَ هَذَا النَّفْيِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ غَيْرِهِ بَلْ لَوْ قُرِنَ بِاللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ الصِّحَّةِ أَيْضًا كَانَ ذَلِكَ أَحْسَنَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَكُونُ مُبَالَغَةً فِي الْبَيَانِ وَلَيْسَ إِذَا كَانَ غَيْرُهُ أَحْسَنَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبِيحًا.
{ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O doğurmamış ve doğmamıştır” [İhlâs: 3] buyruğuna gelince; bu nefy suretindedir fakat hakikatte [imkânsız olanın] nefyedilmesi değildir. Nitekim O'nun: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” [Mü'minûn: 91] buyruğu ile senin: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O yedirir fakat yedirilmez” [En'âm: 14] sözün de böyledir. Kur'an'da mutlak olarak varit olan her şeyin hitapta mutlak olarak söylenmesi caiz değildir; dolayısıyla bunun imkânsız olduğu açıklanmaksızın mutlak olarak söylenmesi caiz olmaz. Birisi şöyle diyebilir: Bu sıfatların Allah Sübhânehu'dan nefyedilmiş olduğunda şüphe yoktur; dolayısıyla bunların yokluğunu haber vermek haktır ve caiz olması vaciptir. Geriye bunların nefyini haber vermenin O'nun hakkında caiz oluşuna delalet ettiği iddiası kalır; biz de deriz ki: Bu delalet kabul edilmez; zira bu nefyin özellikle zikredilmesi başkasının sübutuna delalet etmez. Bilakis lâfza [o sıfatın caiz oluşunun] sıhhatinin de bulunmadığını gösteren bir şey eklenseydi, beyanda mübalağa olması bakımından bu daha güzel olurdu; bir şeyin daha güzel olanının bulunması ise diğerinin çirkin olmasını gerektirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ضَرْبَ الْأَمْثَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْمُسْتَحْسَنَةِ فِي الْعُقُولِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا:
Üçüncü Mesele: Bil ki misal getirmek akıllarda güzel görülen hususlardandır; buna birtakım yönler delalet eder: Birincisi:
إِطْبَاقُ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ عَلَى ذَلِكَ أَمَّا الْعَرَبُ فَذَلِكَ مَشْهُورٌ عِنْدَهُمْ وَقَدْ تَمَثَّلُوا بِأَحْقَرِ الْأَشْيَاءِ، فَقَالُوا فِي التَّمْثِيلِ بِالذَّرَّةِ: أَجْمَعُ مِنْ ذَرَّةٍ، وَأَضْبَطُ مِنْ ذَرَّةٍ، وَأَخْفَى مِنَ الذَّرَّةِ وَفِي التَّمْثِيلِ بِالذُّبَابِ: أَجْرَأُ مِنَ الذُّبَابِ، وَأَخْطَأُ مِنَ الذُّبَابِ، وَأَطْيَشُ مِنَ الذُّبَابِ، وَأَشْبَهُ مِنَ الذُّبَابِ بِالذُّبَابِ، وَأَلَحُّ مِنَ الذُّبَابِ. وَفِي التَّمْثِيلِ بِالْقُرَادِ، أَسْمَعُ مِنْ قُرَادٍ، وَأَصْغَرُ مِنْ قُرَادٍ. وَأَعْلَقُ مِنْ قُرَادٍ. وَأَغَمُّ مِنْ قُرَادٍ، وَأَدَبُّ مِنْ قُرَادٍ، وَقَالُوا فِي الْجَرَادِ: أَطْيَرُ مِنْ جَرَادَةٍ، وَأَحْطَمُ مِنْ جَرَادَةٍ، وَأَفْسَدُ مِنْ جَرَادَةٍ. وَأَصْفَى مِنْ لُعَابِ الْجَرَادِ، وَفِي الْفَرَاشَةِ: أَضْعَفُ مِنْ فَرَاشَةٍ، وَأَطْيَشَ مِنْ فَرَاشَةٍ، وَأَجْهَلُ مِنْ فَرَاشَةٍ، وَفِي الْبَعُوضَةِ. أَضْعَفُ مِنْ بَعُوضَةٍ، وَأَعَزُّ مِنْ مُخِّ الْبَعُوضَةِ، وَكَلَّفَنِي مُخَّ الْبَعُوضَةِ، فِي مِثْلِ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ: وَأَمَّا الْعَجَمُ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ «كِتَابُ كَلِيلَةَ وَدِمْنَةَ» وَأَمْثَالُهُ، وَفِي بَعْضِهَا: قَالَتِ الْبَعُوضَةُ، وَقَدْ وَقَعَتْ عَلَى نَخْلَةٍ عَالِيَةٍ وَأَرَادَتْ أَنْ تَطِيرَ عَنْهَا، يَا هَذِهِ اسْتَمْسِكِي فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَطِيرَ، فَقَالَتِ النَّخْلَةُ: وَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ بِوُقُوعِكِ فَكَيْفَ أَشْعُرُ بِطَيَرَانِكِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ضَرَبَ الْأَمْثَالَ فِي إِنْجِيلِ عِيسَى ﵇ بِالْأَشْيَاءِ الْمُسْتَحْقَرَةِ، قَالَ: مَثَلُ مَلَكُوتِ السَّمَاءِ كَمَثَلِ رَجُلٍ زَرَعَ فِي قَرْيَتِهِ حِنْطَةً جَيِّدَةً نَقِيَّةً، فَلَمَّا نَامَ النَّاسُ جَاءَ عَدُوُّهُ فَزَرَعَ الزُّوَانَ بَيْنَ الْحِنْطَةِ، فَلَمَّا نَبَتَ الزَّرْعُ وَأَثْمَرَ العشب غلب عليه الزوان، فقال عبيد الزراع، يَا سَيِّدَنَا أَلَيْسَ حِنْطَةً جَيِّدَةً نَقِيَّةً زَرَعْتَ فِي قَرْيَتِكَ؟ قَالَ: بَلَى، قَالُوا: فَمِنْ أَيْنَ هَذَا الزُّوَانُ؟ قَالَ: لَعَلَّكُمْ إِنْ ذَهَبْتُمْ أَنْ تَقْلَعُوا الزُّوَانَ فَتَقْلَعُوا مَعَهُ الْحِنْطَةَ فَدَعُوهُمَا يَتَرَبَّيَانِ/ جَمِيعًا حَتَّى الْحَصَادِ فَأَمَرَ الْحَصَّادِينَ أَنْ يَلْتَقِطُوا الزُّوَانَ مِنَ الْحِنْطَةِ وَأَنْ يَرْبُطُوهُ حُزَمًا ثُمَّ يَحْرِقُوهُ بِالنَّارِ وَيَجْمَعُوا الْحِنْطَةَ إِلَى الْخَزَائِنِ. وَأُفَسِّرُ لَكُمْ ذَلِكَ الرَّجُلُ الَّذِي زَرَعَ الْحِنْطَةَ الْجَيِّدَةَ هُوَ أَبُو الْبَشَرِ، وَالْقَرْيَةُ هِيَ الْعَالَمُ، وَالْحِنْطَةُ الجيدة النقية هو نحن أبناء الملكوت الذي يَعْمَلُونَ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْعَدُوُّ الَّذِي زَرَعَ الزُّوَانَ هُوَ إِبْلِيسُ، وَالزُّوَانُ هُوَ الْمَعَاصِي الَّتِي يَزْرَعُهَا إِبْلِيسُ وَأَصْحَابُهُ، وَالْحَصَّادُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ يَتْرُكُونَ الناس حتى تدنوا آجَالُهُمْ فَيَحْصُدُونَ أَهْلَ الْخَيْرِ إِلَى مَلَكُوتِ اللَّهِ، وَأَهْلَ الشَّرِّ إِلَى الْهَاوِيَةِ وَكَمَا أَنَّ الزُّوَانَ يُلْتَقَطُ وَيُحْرَقُ بِالنَّارِ كَذَلِكَ رُسُلُ اللَّهِ وَمَلَائِكَتُهُ يَلْتَقِطُونَ مِنْ مَلَكُوتِهِ الْمُتَكَاسِلِينَ، وَجَمِيعَ عُمَّالِ الْإِثْمِ فيلقونهم في أتون الهاوية فيكون هنا لك الْبُكَاءُ، وَصَرِيفُ الْأَسْنَانِ، وَيَكُونُ الْأَبْرَارُ هُنَالِكَ فِي ملكوت
Arapların ve Arap olmayanların bu konuda ittifak etmiş olmalarıdır. Araplara gelince; bu onların nezdinde meşhurdur ve onlar en hakir şeylerle darbımesel yapmışlardır: Karınca (zerre) ile misal getirmede: 'Karıncadan daha çok toplayıcı', 'karıncadan daha zaptedici', 'karıncadan daha gizli' demişlerdir. Sinek ile misal getirmede: 'Sinekden daha cüretkâr', 'sinekten daha şaşkın/hatalı', 'sinekten daha uçarı/hafifmeşrep', 'sineğin sineğe benzerliğinden daha benzer' ve 'sinekten daha ısrarcı' demişlerdir. Kene (kurâd) ile misal getirmede: 'Keneden daha iyi işitici', 'keneden daha küçük', 'keneden daha yapışkan', 'keneden daha gamlı' ve 'keneden daha sessiz yürüyücü' demişlerdir. Çekirge hakkında: 'Çekirgeden daha çok uçucu', 'çekirgeden daha çok kırıp dökücü', 'çekirgeden daha ifsat edici' ve 'çekirgenin salyasından daha duru' demişlerdir. Pervane (kelebek) hakkında: 'Pervaneden daha zayıf', 'pervaneden daha uçarı' ve 'pervaneden daha cahil' demişlerdir. Sivrisinek hakkında ise: 'Sivrisinekten daha zayıf', 'sivrisineğin beyninden daha az bulunur' ve takat getirilemeyecek şeyleri teklif etme hakkında 'Bana sivrisineğin beynini teklif etti' demişlerdir. Arap olmayanlara gelince; buna 'Kelîle ve Dimne' kitabı ve benzerleri delalet eder. Bunların bazısında şöyle geçer: Sivrisinek, yüksek bir hurma ağacına konup da oradan uçmak istediğinde: 'Ey ağaç! Sıkı tutun, çünkü ben uçmak istiyorum' demiş. Hurma ağacı da: 'Vallahi senin konduğunu bile hissetmedim, uçuşunu nasıl hissedeyim?' demiştir. İkincisi: Îsâ'nın aleyhisselâm İncil'inde hakir görülen şeylerle darbımeseller getirilmiştir; o şöyle demiştir: 'Göklerin melekûtunun misali, köyüne (tarlasına) iyi ve temiz buğday eken bir adamın durumu gibidir. İnsanlar uyuduğunda düşmanı gelip buğdayın arasına delice otu ekti. Ekin bitip ot meyve verince delice otu ona galip geldi. Ekinin hizmetçileri dediler ki: «Ey efendimiz! Sen köyüne iyi ve temiz buğday ekmemiş miydin?» O: «Evet» dedi. Onlar: «Öyleyse bu delice otu nereden çıktı?» dediler. O şöyle dedi: «Olur ki delice otunu sökmeye kalkarsanız onunla beraber buğdayı da sökersiniz; bırakın ikisi de hasada kadar birlikte büyüsün.» Sonra hasatçılara delice otunu buğdaydan ayıklamalarını, demetler hâlinde bağlayıp ateşte yakmalarını ve buğdayı ambarlara toplamalarını emretti. Bunu size tefsir edeyim: O iyi buğdayı eken adam insanoğludur (Âdem'dir); köy dünyadır; iyi ve temiz buğday, Allah Teâlâ'ya itaatle amel eden biz melekût çocuklarıyız; delice otunu eken düşman İblis'tir; delice otu İblis ve avenesinin ektiği masiyetlerdir; hasatçılar ise meleklerdir; insanları ecelleri yaklaşana kadar bırakırlar, sonra hayır ehlini Allah'ın melekûtuna, şer ehlini ise cehenneme hasat ederler. Delice otunun ayıklanıp ateşte yakıldığı gibi, Allah'ın elçileri ve melekleri de O'nun melekûtundan tembelleri ve bütün günah işleyenleri ayıklar, onları cehennem fırınına atarlar; işte orada ağlayış ve diş gıcırtısı olacaktır; iyiler ise orada Rablerinin
رَبِّهِمْ، مَنْ كَانَتْ لَهُ أُذُنٌ تَسْمَعُ فَلْيَسْمَعْ، وَأَضْرِبُ لَكُمْ مَثَلًا آخَرَ يُشْبِهُ مَلَكُوتَ السَّمَاءِ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَخَذَ حَبَّةً مِنْ خَرْدَلٍ وَهِيَ أَصْغَرُ الْحُبُوبِ وَزَرَعَهَا فِي قَرْيَتِهِ، فَلَمَّا نَبَتَتْ عَظُمَتْ حَتَّى صَارَتْ كَأَعْظَمِ شَجَرَةٍ مِنَ الْبُقُولِ وَجَاءَ طَيْرٌ مِنَ السَّمَاءِ فَعَشَّشَ فِي فُرُوعِهَا فَكَذَلِكَ الْهُدَى مَنْ دَعَا إِلَيْهِ ضَاعَفَ اللَّهُ أَجْرَهُ وَعَظَّمَهُ وَرَفَعَ ذِكْرَهُ، وَنَجَّى مَنِ اقْتَدَى بِهِ، وَقَالَ: لَا تَكُونُوا كَمُنْخُلٍ يَخْرُجُ مِنْهُ الدَّقِيقُ الطَّيِّبُ وَيُمْسِكُ النُّخَالَةَ، وَكَذَلِكَ أَنْتُمْ تَخْرُجُ الْحِكْمَةُ مِنْ أَفْوَاهِكُمْ وَتُبْقُونَ الْغِلَّ فِي صُدُورِكُمْ، وَقَالَ: قُلُوبُكُمْ كَالْحَصَاةِ الَّتِي لَا تُنْضِجُهَا النَّارُ وَلَا يُلَيِّنُهَا الْمَاءُ وَلَا تَنْسِفُهَا الرِّيَاحُ، وَقَالَ لَا تَدَّخِرُوا ذَخَائِرَكُمْ حَيْثُ السُّوسُ وَالْأَرَضَةُ فتفسدها، ولا في البرية حيث السموم اللصوص فَتَحْرِقَهَا السُّمُومُ وَتَسْرِقَهَا اللُّصُوصُ وَلَكِنِ ادَّخِرُوا ذَخَائِرَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَقَالَ: نَحْفِرُ فَنَجِدُ دَوَابَّ عَلَيْهَا لباسها وهناك بِلِبَاسِهِنَّ وَأَرْزَاقِهِنَّ إِلَّا اللَّهُ؟ أَفَلَا تَعْقِلُونَ، وَقَالَ: لَا تُثِيرُوا الزَّنَابِيرَ فَتَلْدَغَكُمْ وَلَا تُخَاطِبُوا السُّفَهَاءَ فَيَشْتُمُوكُمْ، فَظَهَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ضَرَبَ الْأَمْثَالَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْحَقِيرَةِ وَأَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ مِنْ طَبْعِ الْخَيَالِ الْمُحَاكَاةُ وَالتَّشَبُّهُ فَإِذَا ذُكِرَ الْمَعْنَى وَحْدَهُ أَدْرَكَهُ الْعَقْلُ وَلَكِنْ مَعَ مُنَازَعَةِ الْخَيَالِ، وَإِذَا ذُكِرَ مَعَهُ الشَّبَهُ أَدْرَكَهُ الْعَقْلُ مَعَ مُعَاوَنَةِ الْخَيَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الثَّانِيَ يَكُونُ أَكْمَلَ وَأَيْضًا فَنَحْنُ نَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَذْكُرُ مَعْنًى وَلَا يَلُوحُ لَهُ كَمَا يَنْبَغِي فَإِذَا ذَكَرَ الْمِثَالَ اتَّضَحَ وَصَارَ مُبَيَّنًا مَكْشُوفًا، وَإِنْ كَانَ التَّمْثِيلُ يُفِيدُ زِيَادَةَ الْبَيَانِ وَالْوُضُوحِ، وَجَبَ ذِكْرُهُ فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يُرَادُ مِنْهُ إِلَّا الْإِيضَاحُ وَالْبَيَانُ، أَمَّا قَوْلُهُمْ: ضَرْبُ الْأَمْثَالِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْحَقِيرَةِ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ تَعَالَى، قُلْنَا هَذَا جَهْلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي خَلَقَ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ وَحُكْمُهُ فِي كُلِّ مَا خَلَقَ وَبَرَأَ عَامٌّ لِأَنَّهُ قَدْ أَحْكَمَ جَمِيعَهُ، وَلَيْسَ الصَّغِيرُ أَخَفَّ عَلَيْهِ مِنَ الْكَبِيرِ وَالْعَظِيمُ أَصْعَبَ مِنَ الصَّغِيرِ، وَإِذَا كَانَ الْكُلُّ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ لَمْ يَكُنِ الْكَبِيرُ أَوْلَى أَنْ يَضْرِبَهُ مَثَلًا لِعِبَادِهِ مِنَ الصَّغِيرِ بَلِ الْمُعْتَبَرُ فِيهِ مَا يَلِيقُ بِالْقِصَّةِ، فَإِذَا كَانَ الْأَلْيَقُ بِهَا الذُّبَابَ
melekûtunda bulunacaklardır. İşitecek kulağı olan işitsin! Size göklerin melekûtuna benzeyen başka bir misal daha vereyim: Bir adam bir hardal tanesi -ki o tanelerin en küçüğüdür- alıp onu köyüne (tarlasına) ekse; o bitip büyüdüğünde sebzelerin en büyük ağacı gibi olsa ve gökten bir kuş gelip onun dallarına yuva yapsa; işte doğru yola çağıran kimse de böyledir; Allah onun ecrini kat kat artırır, onu yüceltir, şanını yükseltir ve ona uyanı kurtarır.' Ve şöyle demiştir: 'İçinden temiz unun çıkıp kepeği tutan elek gibi olmayın; siz de böylesiniz, hikmet ağızlarınızdan çıkıyor ama kini göğüslerinizde tutuyorsunuz.' Ve şöyle demiştir: 'Kalpleriniz; ateşin pişiremediği, suyun yumuşatamadığı ve rüzgârların savuramadığı taş gibidir.' Ve şöyle demiştir: 'Hazinelerinizi güve ve tahtakurdunun bulunduğu, onları ifsat edeceği yerlerde biriktirmeyin; sam yelinin ve hırsızların bulunduğu kırlarda da biriktirmeyin ki sam yeli onları yakmasın ve hırsızlar çalmasın; lâkin hazinelerinizi Allah katında biriktirin.' Ve şöyle demiştir: 'Yeri kazarız da üzerinde elbisesi olan canlılar buluruz; orada onların elbiselerini ve rızıklarını Allah'tan başka kim vermiştir? Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?' Ve şöyle demiştir: 'Eşek arılarını kışkırtmayın ki sizi sokmasınlar; beyinsizlere hitap etmeyin ki size sövmesinler.' Böylece Allah Teâlâ'nın bu hakir şeylerle misaller getirdiği ortaya çıkmıştır. Akla gelince; çünkü hayalin tabiatında taklit ve benzetme vardır; mana tek başına zikredildiğinde akıl onu hayalin muhalefetiyle birlikte idrak eder; onunla beraber benzeri zikredildiğinde ise akıl onu hayalin yardımıyla idrak eder. Şüphe yok ki ikincisi daha mükemmeldir. Ayrıca biz görüyoruz ki insan bir manayı zikreder de o mana kendisine gerektiği gibi belirmez; misali zikrettiğinde ise açıklığa kavuşur, beyan edilmiş ve aşikâr kılınmış olur. Temsil (misal getirme) beyanı ve açıklığı artırma faydası sağlıyorsa, kendisinden yalnızca açıklama ve beyan murat edilen bir Kitap'ta bunun zikredilmesi vaciptir. Onların: 'Bu hakir şeylerle misal getirmek Allah Teâlâ'ya yakışmaz' sözlerine gelince; deriz ki: Bu bir cehalettir; çünkü küçüğü de büyüğü de yaratan O Teâlâ'dır; yarattığı ve var ettiği her şeydeki hükmü umumidir, zira hepsini muhkem kılmıştır. Küçük O'na büyükten daha hafif, büyük de küçükten daha zor değildir. Hepsi aynı mertebede olunca, kullarına misal getirmede büyük olan küçük olandan daha evlâ olmaz; bilakis bunda muteber olan kıssaya uygun düşendir. Duruma en uygun olan sinek
وَالْعَنْكَبُوتَ يَضْرِبُ الْمَثَلَ بِهِمَا لَا بِالْفِيلِ وَالْجَمَلِ، فَإِذَا أَرَادَ تَعَالَى أَنْ يُقَبِّحَ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ وَعُدُولَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الرَّحْمَنِ صَلُحَ أَنْ يضرب المثل/ بالذباب، ليبين أن قدر مضرتها لا يندفع بهذه الأصنام، ويضرب المثل لبيت الْعَنْكَبُوتِ لِيُبَيِّنَ أَنَّ عِبَادَتَهَا أَوْهَنُ وَأَضْعَفُ مِنْ ذلك وفي مثل ذلك كل ما كَانَ الْمَضْرُوبُ بِهِ الْمَثَلُ أَضْعَفَ كَانَ الْمَثَلُ أَقْوَى وَأَوْضَحَ.
ve örümcek olduğunda, fil ve deve ile değil bu ikisiyle misal getirir. Allah Teâlâ onların putlara tapmalarını ve Rahmân'a ibadetten yüz çevirmelerini çirkin göstermek istediğinde; zararlarının boyutunun bu putlar tarafından savulamayacağını beyan etmek için sinekle misal getirmesi, onlara tapınmanın bundan daha çürük ve zayıf olduğunu beyan etmek için de örümcek ağıyla misal getirmesi uygun düşmüştür. Bu gibi durumlarda kendisiyle misal getirilen şey ne kadar zayıf olursa, misal o kadar güçlü ve açık olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْأَصَمُّ: «مَا» فِي قَوْلِهِ مَثَلًا مَا صِلَةٌ زَائِدَةٌ كَقَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ فِي الْقُرْآنِ زِيَادَةٌ وَلَغْوٌ وَالْأَصَحُّ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ هُدًى وَبَيَانًا وَكَوْنُهُ لَغْوًا يُنَافِي ذَلِكَ، وَفِي بَعُوضَةً قِرَاءَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: النَّصْبُ وَفِي لَفْظَةِ مَا عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ وَهِيَ الَّتِي إِذَا قُرِنَتْ بِاسْمٍ نَكِرَةٍ أَبْهَمَتْهُ إِبْهَامًا وَزَادَتْهُ شُيُوعًا وَبُعْدًا عَنِ الْخُصُوصِيَّةِ. بَيَانُهُ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِصَاحِبِهِ أَعْطِنِي كِتَابًا أَنْظُرْ فِيهِ فَأَعْطَاهُ بَعْضَ الْكُتُبِ صَحَّ لَهُ أَنْ يَقُولَ أَرَدْتُ كِتَابًا آخَرَ وَلَمْ أُرِدْ هَذَا وَلَوْ قَالَهُ مَعَ مَا لَمْ يَصِحَّ لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ أَعْطِنِي كِتَابًا أَيَّ كِتَابٍ كَانَ. الثَّانِي: أَنَّهَا نَكِرَةٌ قَامَ تَفْسِيرُهَا بِاسْمِ الْجِنْسِ مَقَامَ الصِّفَةِ، أَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَوْصُولَةٌ صِلَتُهَا الْجُمْلَةُ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ هُوَ بَعُوضَةٌ فَحُذِفَ الْمُبْتَدَأُ كَمَا حُذِفَ فِي تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ [الْأَنْعَامِ: ١٥٤] .
Dördüncü Mesele: Esamm şöyle demiştir: { مَثَلاً مَا } sözündeki { مَا } kelimesi, O'nun: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rahmet sayesinde...” [Âl-i İmrân: 159] buyruğunda olduğu gibi zâit bir sıladır (pekiştirme edatıdır). Ebû Müslim ise: 'Kur'an'da fazlalık ve lağv (boş söz) bulunmasından Allah'a sığınırım' demiştir. En sahih olanı Ebû Müslim'in sözüdür; zira Allah Teâlâ Kur'an'ı hidayet ve beyan olarak vasfetmiştir; onun lağv olması ise buna aykırıdır. { بَعُوضَةً } lâfzında iki kıraat vardır: Birincisi: Mensup (ba‘ûdaten) okunmasıdır. Bu kıraate göre { مَا } lâfzında iki yön vardır: Birincisi: Onun mübhem olmasıdır; bu da nekre bir isme bitiştiğinde onu iyice belirsizleştiren, yaygınlığını artıran ve hususilikten uzaklaştıran edattır. İzahı şudur: Bir kimse arkadaşına: 'Bana içine bakacağım bir kitap ver' deyip o da ona kitaplardan birini verse, 'Ben başka bir kitap istemiştim, bunu istememiştim' demesi sahih olur; şayet bunu 'mâ' ile birlikte söyleseydi bu onun için sahih olmazdı; çünkü sözün takdiri: 'Bana herhangi bir kitap ver' şeklinde olur. İkincisi: Cins ismiyle yapılan tefsiri sıfat makamına kaim olmuş bir nekre olmasıdır. Merfû (ba‘ûdatün) kıraatine gelince, bunda iki yön vardır: Birincisi: Cümlenin sılası olduğu bir ism-i mevsûl olmasıdır; zira takdiri 'hüve ba‘ûdatün' (o bir sivrisinektir) şeklindedir ve { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “...iyilik edene tamamlamak üzere” [En'âm: 154] âyetinde hazfedildiği gibi mübteda hazfedilmiştir.
الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا كَأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ مَا بَعُوضَةٌ فَمَا فَوْقَهَا حَتَّى يَضْرِبَ الْمَثَلَ بِهِ، بَلْ لَهُ أَنْ يُمَثِّلَ بِمَا هُوَ أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ كَثِيرًا كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ لَا يُبَالِي بِمَا وَهَبَ، مَا دِينَارٌ وَدِينَارَانِ، أَيْ يَهَبُ مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ بِكَثِيرٍ.
İkincisi: İstifhamiyye (soru edatı) olmasıdır; zira O: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” buyurunca, sanki arkasından: 'Sivrisinek ve onun üstündeki nedir ki onunla misal getirilsin? Bilakis O'nun bundan çok daha azıyla misal getirme hakkı vardır' demiştir; nitekim: 'Falan kimse bağışladığı şeye aldırmaz; bir dinar, iki dinar da nedir ki!' denilmesi gibidir; yani bundan çok daha fazlasını bağışlar.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : ضَرْبُ الْمَثَلِ اعْتِمَادُهُ وَتَكْوِينُهُ مِنْ ضَرْبِ اللَّبِنِ وَضَرْبِ الْخَاتَمِ.
Beşinci Mesele: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: 'Darb-ı mesel' (misal getirme); kerpiç basma (darbü'l-lebn) ve mühür basma/yapma (darbü'l-hâtem) ifadelerinden alınma olup onu ortaya koymak ve var etmektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: انْتَصَبَ بَعُوضَةً بِأَنَّهُ عَطْفُ بَيَانٍ لمثلًا أو مفعول ليضرب ومثلًا حَالٌ مِنَ النَّكِرَةِ مُقَدَّمٌ عَلَيْهِ أَوْ ثَانِي مفعولين ليضرب مُضَمَّنًا مَعْنَى يَجْعَلُ، وَهَذَا إِذَا كَانَتْ مَا صِلَةً أَوْ إِبْهَامِيَّةً، فَإِنْ كَانَتْ مُفَسَّرَةً بِبَعُوضَةٍ فَهِيَ تَابِعَةٌ لِمَا هِيَ تَفْسِيرٌ لَهُ، وَالْمُفَسِّرُ وَالْمُفَسَّرُ مَعًا لِمَجْمُوعِهِمَا عَطْفُ بَيَانٍ أَوْ مَفْعُولٌ، ومثلًا حَالٌ مُقَدَّمَةٌ، وَأَمَّا رَفْعُهَا فَبِكَوْنِهَا خَبَرَ مُبْتَدَأٍ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ مَا مَوْصُولَةً أَوْ مَوْصُوفَةً أَوِ اسْتِفْهَامِيَّةً فَأَمْرُهَا ظَاهِرٌ، فَإِذَا كَانَتْ إِبْهَامِيَّةً فَهِيَ عَلَى الْجَوَابِ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ مَا هُوَ فَقِيلَ بَعُوضَةٌ.
Altıncı Mesele: { بَعُوضَةً } lâfzı, 'meselen' (مَثَلًا) kelimesinin atf-ı beyânı olarak mensuptur veya 'yadribe' (يَضْرِبَ) fiilinin mef'ûlüdür, 'meselen' ise nekreden öne geçmiş bir hâldir; yahut 'yadribe' fiilinin 'yec‘alu' (يَجْعَلُ) manasını tazammun etmesiyle onun ikinci mef'ûlüdür. Bu, 'mâ' sıla (zâit) veya ibhâmiyye olduğundadır. Eğer 'ba‘ûda' ile tefsir edilmişse, tefsir ettiği şeye tâbidir; müfessir ve müfesser birlikte ikisinin toplamı atf-ı beyân veya mef'ûldür, 'meselen' ise öne geçmiş hâldir. Onun merfû olmasına gelince, mübtedanın haberi olması sebebiyledir. 'Mâ' mevsûl, mevsûf veya istifhamiyye olduğunda ise durumu açıktır. İbhâmiyye olduğunda ise sanki birisi 'O nedir?' demiş de 'Bir sivrisinektir' denilmiş gibi cevap üzerinedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : اشْتِقَاقُ الْبَعُوضِ مِنَ الْبَعْضِ وَهُوَ الْقَطْعُ كَالْبَضْعِ وَالْعَضْبِ يُقَالُ بَعَضَهُ الْبَعُوضُ وَمِنْهُ بَعْضُ الشَّيْءِ لِأَنَّهُ قِطْعَةٌ مِنْهُ وَالْبَعُوضُ فِي أَصْلِهِ صِفَةٌ عَلَى فَعُولٍ كَالْقَطُوعِ فَغَلَبَتِ اسْمِيَّتُهُ، وَعَنْ بَعْضِهِمِ اشْتِقَاقُهُ مِنْ بَعْضِ الشَّيْءِ سُمِّيَ بِهِ لِقِلَّةِ جُرْمِهِ وَصِغَرِهِ وَلِأَنَّ بَعْضَ الشَّيْءِ قَلِيلٌ بِالْقِيَاسِ إِلَى كُلِّهِ، وَالْوَجْهُ الْقَوِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ، قَالَ وَهُوَ مِنْ عَجَائِبِ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ صَغِيرٌ جِدًّا وَخُرْطُومُهُ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ مُجَوَّفٌ ثُمَّ ذَلِكَ الْخُرْطُومُ مَعَ فَرْطِ صِغَرِهِ وَكَوْنِهِ جَوْفًا يَغُوصُ فِي جِلْدِ الْفِيلِ وَالْجَامُوسِ عَلَى ثَخَانَتِهِ كَمَا يَضْرِبُ الرَّجُلُ إِصْبَعَهُ فِي الْخَبِيصِ، / وَذَلِكَ لِمَا رَكَّبَ اللَّهُ فِي رَأْسِ خُرْطُومِهِ مِنَ السُّمِّ.
Yedinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Baûz (الْبَعُوض) kelimesinin türeyişi, 'bad' (الْبَعْض) kökünden olup bad' (الْبَضْع) ve adb (الْعَضْب) gibi kesmek demektir; 'Sivrisinek onu ısırdı/kesti' anlamında 'baadahü'l-baûz' (بَعَضَهُ الْبَعُوضُ) denir. Bir şeyin bir parçası olduğu için 'ba'du'ş-şey' (بَعْضُ الشَّيْءِ) ifadesi de bundandır. Baûz aslında katû' (kesici) gibi faûl vezninde bir sıfattır, sonra isim yönü galebe çalmıştır. Bazılarından rivayet edildiğine göre onun 'ba'du'ş-şey' (bir şeyin parçası) ifadesinden türediği söylenmiştir; cüssesinin azlığı ve küçüklüğü sebebiyle ve bir şeyin parçası bütününe kıyasla az olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir; güçlü olan görüş ise birincisidir. Zemahşerî demiştir ki: O, Allah Teâlâ'nın yaratışının şaşılacak harikalarındandır; zira o son derece küçüktür, hortumu da son derece küçüktür; sonra bununla birlikte onun içi boştur; sonra o hortum aşırı küçüklüğüne ve içinin boş olmasına rağmen, bir adamın parmağını pelteye batırması gibi, derisinin kalınlığına rağmen filin ve mandanın derisine batar; bu da Allah'ın onun hortumunun ucuna yerleştirdiği zehirden dolayıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي قَوْلِهِ: فَما فَوْقَها وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهَا فِي الْجُثَّةِ كَالذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ وَالْحِمَارِ وَالْكَلْبِ، فَإِنَّ الْقَوْمَ أَنْكَرُوا تَمْثِيلَ اللَّهِ تَعَالَى بِكُلِّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. وَالثَّانِي: أَرَادَ بِمَا فَوْقَهَا فِي الصِّغَرِ أَيْ بِمَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهَا وَالْمُحَقِّقُونَ مَالُوا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَقْصِدَ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ تَحْقِيرُ الْأَوْثَانِ، وَكُلَّمَا كَانَ الْمُشَبَّهُ بِهِ أَشَدَّ حَقَارَةً كَانَ الْمَقْصُودُ فِي هَذَا الْبَابِ أَكْمَلَ حُصُولًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ الغرض هاهنا بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَمْتَنِعُ مِنَ التَّمْثِيلِ بِالشَّيْءِ الْحَقِيرِ، وَفِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ ثَانِيًا أَشَدَّ حَقَارَةً مِنَ الْأَوَّلِ يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا يَتَحَمَّلُ الذُّلَّ فِي اكْتِسَابِ الدِّينَارِ، وَفِي اكْتِسَابِ مَا فَوْقَهُ، يَعْنِي فِي الْقِلَّةِ لِأَنَّ تَحَمُّلَ الذُّلِّ فِي اكْتِسَابِ أَقَلَّ مِنَ الدِّينَارِ أَشَدُّ مِنْ تَحَمُّلِهِ فِي اكْتِسَابِ الدِّينَارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَ أَصْغَرَ كَانَ الِاطِّلَاعُ عَلَى أَسْرَارِهِ أَصْعَبَ، فَإِذَا كَانَ فِي نِهَايَةِ الصِّغَرِ لَمْ يُحِطْ بِهِ إِلَّا عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ التَّمْثِيلُ بِهِ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ الْحِكْمَةِ مِنَ التَّمْثِيلِ بِالشَّيْءِ الْكَبِيرِ، وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِأَنَّ لَفْظَ «فَوْقَ» يَدُلُّ عَلَى الْعُلُوِّ، فَإِذَا قِيلَ هَذَا فَوْقَ ذَاكَ، فَإِنَّمَا مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَكْبَرُ مِنْهُ
Sekizinci Mesele: O'nun: { فَما فَوْقَها } “veya onun üstündekini” buyruğunda iki yön vardır: Birincisi: Kastedilenin sinek, örümcek, eşek ve köpek gibi cüssece ondan daha büyük olanlar olmasıdır; zira o kavim, Allah Teâlâ'nın bütün bu şeylerle misal getirmesini inkâr etmişti. İkincisi: Küçüklükte onun üstünde olanı, yani ondan daha küçük olanı kastetmiş olmasıdır; muhakkik âlimler birtakım yönlerden dolayı bu görüşe meyletmişlerdir: Birincisi: Bu misal getirmeden maksat putları hakir kılmaktır; kendisine benzetilen şey ne kadar çok hakir olursa, bu babdaki maksat o kadar tam hasıl olur. İkincisi: Buradaki gaye, Allah Teâlâ'nın hakir şeyle misal getirmekten çekinmediğini beyan etmektir; böyle bir yerde ikinci olarak zikredilenin birincisinden daha hakir olması gerekir; nitekim: 'Falan kimse bir dinar kazanmak için de, ondan daha üstündeki (yani daha azı) için de zillete katlanır' denilir; çünkü bir dinardan daha azını kazanmak için zillete katlanmak, bir dinarı kazanmak için katlanmaktan daha ağırdır. Üçüncüsü: Bir şey ne kadar küçük olursa, onun sırlarına vâkıf olmak o kadar zor olur; son derece küçük olduğunda onu ancak Allah Teâlâ'nın ilmi kuşatır; dolayısıyla onunla misal getirmek, hikmetin kemaline delalet etmede büyük bir şeyle misal getirmekten daha güçlüdür. Birinci görüşü savunanlar iki yönle delil getirmişlerdir: Birincisi: 'Fevk' (فَوْقَ) lâfzı yüceliğe delalet eder; 'Bu şunun üstündedir' denildiğinde bunun manası ancak onun ondan daha büyük olduğudur.
وَيُرْوَى أَنَّ رَجُلًا مَدَحَ عَلِيًّا ﵁ وَالرَّجُلُ مُتَّهَمٌ فِيهِ، فَقَالَ عَلِيٌّ: أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَفَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ،
Rivayet edildiğine göre bir adam Ali'yi [radıyallâhu anh] övmüş, adam ise bunda samimiyetsizlikle itham edilmişti; bunun üzerine Ali şöyle demiştir: 'Ben senin söylediğinden daha aşağıdayım, fakat senin içindekinin de üstündeyim.'
أَرَادَ بِهَذَا أَعْلَى مِمَّا فِي نَفْسِكَ. الثَّانِي:
Bununla: 'Senin içindekinden daha üstünüm' demek istemiştir. İkincisi:
كَيْفَ يُضْرَبُ الْمَثَلُ بِمَا دُونَ الْبَعُوضَةِ وَهِيَ النِّهَايَةُ فِي الصِّغَرِ؟ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ كَانَ ثُبُوتُ صِفَةٍ فِيهِ أَقْوَى مِنْ ثُبُوتِهَا فِي شَيْءٍ آخَرَ كَانَ ذَلِكَ الْأَقْوَى فَوْقَ الْأَضْعَفِ فِي تِلْكَ الصِّفَةِ يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا فَوْقَ فُلَانٍ فِي اللُّؤْمِ وَالدَّنَاءَةِ. أَيْ هُوَ أَكْثَرُ لُؤْمًا وَدَنَاءَةً مِنْهُ، وَكَذَا إِذَا قِيلَ هَذَا فَوْقَ ذَلِكَ فِي الصِّغَرِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَ صِغَرًا مِنْهُ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي أَنَّ جَنَاحَ الْبَعُوضَةِ أَقَلُّ مِنْهَا وَقَدْ ضَرَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَثَلًا لِلدُّنْيَا.
Sivrisinek küçüklükte son nokta iken, sivrisinekten daha aşağı olanla nasıl misal getirilir? Birinciye cevap: Bir sıfatın kendisinde sübutu başka bir şeydeki sübutundan daha güçlü olan her şey, o sıfatta daha zayıf olanın üstündedir; nitekim 'Falan kimse alçaklık ve bayağılıkta falanın üstündedir' denir; yani alçaklık ve bayağılıkta ondan daha ileridir. Aynı şekilde 'Bu, küçüklükte şunun üstündedir' denildiğinde, küçüklük bakımından ondan daha ileri olması gerekir. İkinciye cevap: Sivrisineğin kanadı ondan daha azdır (küçüktür) ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu dünya için misal getirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: «أَمَّا» حَرْفٌ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَلِذَلِكَ يُجَابُ بِالْفَاءِ وَهَذَا يُفِيدُ التَّأْكِيدُ تَقُولُ زَيْدٌ ذَاهِبٌ فَإِذَا قَصَدْتَ تَوْكِيدَ ذَلِكَ وَأَنَّهُ لَا مَحَالَةَ ذَاهِبٌ قُلْتَ أَمَّا زَيْدٌ فَذَاهِبٌ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِيرَادُ الْجُمْلَتَيْنِ مُصَدَّرَتَيْنِ بِهِ إِحْمَادٌ عَظِيمٌ لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَاعْتِدَادٌ بِعِلْمِهِمْ أَنَّهُ الْحَقُّ وَذَمٌّ عَظِيمٌ لِلْكَافِرِينَ عَلَى مَا قَالُوهُ وَذَكَرُوهُ.
Dokuzuncu Mesele: { أَمَّا } kelimesi, içinde şart manası bulunan bir harftir; bu sebeple cevabı 'fâ' ile gelir ve bu da tekit ifade eder. Sen: 'Zeyd gidicidir' dersin; bunu ve onun muhakkak gidici olduğunu tekit etmek istediğinde ise: 'Zeyd'e gelince, o gidicidir' (emmâ zeydün fe-zâhibün) dersin. Bu sabit olunca deriz ki: İki cümlenin onunla başlanarak getirilmesi, müminlerin durumunu büyük bir övgüyle karşılamak ve onların bunun hak olduğunu bilmelerine değer vermek; söyledikleri ve zikrettikleri şeyler sebebiyle de kâfirleri büyük bir şekilde yermektir.