Binûn

Bakara Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: «الْحَقُّ» الثَّابِتُ الَّذِي لَا يَسُوغُ إِنْكَارُهُ يُقَالُ حَقَّ الْأَمْرُ إِذَا ثَبَتَ وَوَجَبَ وَحَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ، وَثَوْبٌ مُحَقَّقٌ مُحْكَمُ النسج.

Onuncu Mesele: { الْحَقُّ }, inkâr edilmesi caiz olmayan sabit demektir. Bir şey sabit ve zorunlu olduğunda «حَقَّ الْأَمْرُ» (iş kesinleşti, hak oldu) denir; nitekim «وَحَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ» (Rabbinin sözü hak oldu/gerçekleşti) böyledir. Dokuması sağlam kumaşa da «ثَوْبٌ مُحَقَّقٌ» denir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: «مَاذَا» فِيهِ وَجْهَانِ أَنْ يَكُونَ ذَا اسْمًا مَوْصُولًا بِمَعْنَى الَّذِي فَيَكُونُ كَلِمَتَيْنِ وَأَنْ يَكُونَ ذَا مُرَكَّبَةً مَعَ مَا مَجْعُولَيْنِ اسْمًا وَاحِدًا فَيَكُونُ كَلِمَةً وَاحِدَةً فَهُوَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَرْفُوعُ الْمَحَلِّ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ ذَا مَعَ صِلَتِهِ، وَعَلَى الثَّانِي: مَنْصُوبُ الْمَحَلِّ فِي حُكْمِ مَا وَحْدَهُ كَمَا لَوْ قُلْتَ مَا أَرَادَ اللَّهُ.

On Birinci Mesele: { مَاذَا } lâfzında iki vecih vardır: 'Zâ'nın (ذا) 'ellezî' (الَّذِي) manasında ism-i mevsul olması; bu durumda iki kelime olur. Ya da 'zâ'nın 'mâ' (ما) ile birleşip tek bir isim kılınması; bu durumda ise tek bir kelime olur. Buna göre iki vecihte de durum şöyledir: Birincisinde mübteda olarak mahallen merfûdur; haberi ise sılasıyla birlikte 'zâ'dır. İkincisinde ise tıpkı «مَا أَرَادَ اللَّهُ» (Allah neyi murat etti?) demişsin gibi tek başına 'mâ'nın hükmünde olup mahallen mansuptur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْإِرَادَةُ مَاهِيَّةٌ يَجِدُهَا الْعَاقِلُ مِنْ نَفْسِهِ وَيُدْرِكُ التَّفْرِقَةَ الْبَدِيهِيَّةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَأَلَمِهِ وَلَذَّتِهِ. وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ تَصَوُّرُ مَاهِيَّتِهَا مُحْتَاجًا إِلَى التَّعْرِيفِ، وَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ إِنَّهَا صِفَةٌ تَقْتَضِي رُجْحَانَ أَحَدِ طَرَفَيِ الْجَائِزِ عَلَى الْآخَرِ لَا فِي الْوُقُوعِ بَلْ فِي الْإِيقَاعِ، وَاحْتَرَزْنَا بِهَذَا الْقَيْدِ الْأَخِيرِ عَنِ الْقُدْرَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي كَوْنِهِ تَعَالَى مُرِيدًا مَعَ اتِّفَاقِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى إِطْلَاقِ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ النَّجَّارِيَّةُ إِنَّهُ مَعْنًى سَلْبِيٌّ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ غَيْرُ مَغْلُوبٍ وَلَا مُسْتَكْرَهٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ أَمْرٌ ثُبُوتِيٌّ وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فَقَالَ الْجَاحِظُ وَالْكَعْبِيُّ وَأَبُو الْحَسَنِ الْبَصْرِيُّ: مَعْنَاهُ عِلْمُهُ تعالى باشتماله الْفِعْلِ عَلَى الْمَصْلَحَةِ أَوِ الْمَفْسَدَةِ، وَيُسَمُّونَ هَذَا الْعِلْمَ بِالدَّاعِي أَوِ الصَّارِفِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا وَأَبُو عَلِيٍّ وَأَبُو هَاشِمٍ وَأَتْبَاعُهُمَا إِنَّهُ صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْعِلْمِ ثُمَّ الْقِسْمَةُ فِي تِلْكَ الصِّفَةِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ ذَاتِيَّةً وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِلنَّجَّارِيَّةِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مَعْنَوِيَّةً، وَذَلِكَ الْمَعْنَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا وَهُوَ قَوْلُ الْأَشْعَرِيَّةِ أَوْ مُحْدَثًا وَذَلِكَ الْمُحْدَثُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَائِمًا بِاللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةِ، أَوْ قَائِمًا بِجِسْمٍ آخَرَ وَهَذَا الْقَوْلَ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ، أَوْ يَكُونَ مَوْجُودًا لَا فِي مَحَلٍّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هَاشِمٍ وَأَتْبَاعِهِمَا.

On İkinci Mesele: İrade, akıl sahibi kimsenin kendi nefsinde bulduğu, onunla kendi ilmi, kudreti, acısı ve lezzeti arasındaki apaçık farkı derk ettiği bir mahiyettir. Durum böyle olunca onun mahiyetinin tasavvuru bir tanıma ihtiyaç duymaz. Kelâmcılar ise onun, 'mümkünün iki tarafından birinin diğerine tercih edilmesini vukuunda değil bizzat vuku buldurulmasında (îkâında) gerektiren bir sıfat' olduğunu söylemişlerdir. Bu son kayıtla kudretten sakınmış olduk. Müslümanlar bu lâfzın Allah Teâlâ hakkında kullanılmasında ittifak etmekle birlikte, O'nun 'mürîd' (irade eden) oluşunun mahiyetinde ihtilaf etmişlerdir. Neccâriyye bunun selbî bir mana olduğunu, anlamının ise O'nun mağlup ve zorlanmış olmaması anlamına geldiğini söylemiştir. Onlardan bazıları ise bunun sübûtî bir vasıf olduğunu söylemiş; bunlar da kendi aralarında ihtilaf etmiştir. Câhız, Kâ‘bî ve Ebu'l-Hüseyn el-Basrî şöyle demiştir: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın fiilin maslahat veya mefsedet içermesini bilmesidir; bu ilme de dâî (yönlendirici) veya sârıf (engelleyici) adını verirler. Bizim ashabımız (Eş'arîler), Ebû Ali, Ebû Hâşim ve bu ikisine tâbi olanlar ise bunun ilimden ayrı, zâit bir sıfat olduğunu söylemişlerdir. Sonra bu sıfatla ilgili taksim şöyledir: Ya zâtîdir ki bu Neccâriyye'nin ikinci görüşüdür; ya da manevîdir (zâta zâit bir manadır). Bu mana ya kadîmdir ki bu Eş'ariyye'nin görüşüdür; ya hâdistir. O hâdis olan da ya Allah Teâlâ'nın zâtıyla kâimdir ki bu Kerrâmiyye'nin görüşüdür; ya başka bir cisimle kâimdir ki bu görüşü hiç kimse savunmamıştır; ya da bir mahalde olmaksızın mevcuttur ki bu da Ebû Ali, Ebû Hâşim ve onlara tâbi olanların görüşüdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: الضَّمِيرُ فِي «أَنَّهُ الحق» للمثل أو لأن يَضْرِبَ، وَفِي قَوْلِهِمْ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا اسْتِحْقَارٌ كَمَا قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: يَا عَجَبًا لِابْنِ عَمْرٍو هَذَا.

On Üçüncü Mesele: { أَنَّهُ الْحَقُّ } ifadesindeki zamir ya misale ya da misal getirmeye (darp fiiline) aittir. Onların { مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا } sözlerinde ise bir küçümseme vardır; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'nın Abdullah b. Amr b. el-Âs hakkında: 'Şu İbn Amr'ın yaptığına şaşarım!' demesi de böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: «مَثَلًا» نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ كَقَوْلِكَ لِمَنْ أجاب بجواب غث ماذا أراد بِهَذَا جَوَابًا؟

On Dördüncü Mesele: { مَثَلًا } kelimesi temyiz olarak mansup kılınmıştır; tıpkı değersiz bir cevap veren kimseye: 'Bununla cevap namına neyi kastettin?' denilmesi gibidir.

وَلِمَنْ حَمَلَ سِلَاحًا رَدِيئًا كَيْفَ تَنْتَفِعُ بِهَذَا سِلَاحًا؟ أَوْ عَلَى الْحَالِ كَقَوْلِهِ: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً [الْأَعْرَافِ: ٧٣] .

Yahut kötü bir silah taşıyan kimseye: 'Silah namına bundan nasıl faydalanacaksın?' denmesi gibidir. Ya da O'nun: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte şu, Allah'ın devesi sizin için bir mucizedir” [A'râf 73] kavlinde olduğu gibi hal olarak [mansuptur].

الْمَسْأَلَةُ الخامسة عشرة: [بحث في الهداية والإضلال وما المراد من إضلال الله وهداية الله تعالى] اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ ﷾ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ كُفْرَهُمْ وَاسْتِحْقَارَهُمْ كَلَامَ اللَّهِ بِقَوْلِهِ:

On Beşinci Mesele: [Hidayet ve idlâl, Allah Teâlâ'nın saptırması ve hidayet etmesinden ne kastedildiği üzerine bir inceleme]. Bil ki Allah Azze ve Celle, onların inkârlarını ve Allah'ın kelâmını küçümsemelerini şu sözleriyle nakledince:

مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا أَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَنُرِيدُ أن نتكلم هاهنا فِي الْهِدَايَةِ وَالْإِضْلَالِ لِيَكُونَ هَذَا الْمَوْضِعُ كَالْأَصْلِ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ مَا يَجِيءُ فِي هَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْآيَاتِ فَنَتَكَلَّمُ أَوَّلًا فِي الْإِضْلَالِ فَنَقُولُ: إِنَّ الْهَمْزَةَ تَارَةً تَجِيءُ لِنَقْلِ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْمُتَعَدِّي كَقَوْلِكَ خَرَجَ فَإِنَّهُ غَيْرُ مُتَعَدٍّ، فَإِذَا قُلْتَ أَخْرَجَ فَقَدْ جَعَلْتَهُ مُتَعَدِّيًا وَقَدْ تَجِيءُ لِنَقْلِ الْفِعْلِ مِنَ الْمُتَعَدِّي إِلَى غَيْرِ الْمُتَعَدِّي كَقَوْلِكَ كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ، وَقَدْ تَجِيءُ لِمُجَرَّدِ الْوُجْدَانِ. حُكِيَ عن عمرو بن معديكرب أنه قال لنبي سُلَيْمٍ: قَاتَلْنَاكُمْ فَمَا أَجَبْنَاكُمْ، وَهَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ، وَسَأَلْنَاكُمْ فَمَا أَبْخَلْنَاكُمْ. أَيْ فَمَا وَجَدْنَاكُمْ جُبَنَاءَ وَلَا مُفْحَمِينَ وَلَا بُخَلَاءَ. وَيُقَالُ أَتَيْتُ أَرْضَ فُلَانٍ فَأَعْمَرْتُهَا أَيْ وَجَدْتُهَا عَامِرَةً قَالَ الْمُخَبَّلُ:

{ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi murat etti?” [şeklindeki sözlerine] karşılık: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “Onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” buyurarak cevap vermiştir. Biz burada hidayet ve idlâl (saptırma) hakkında konuşmak istiyoruz ki burası, bu manada gelecek bütün ayetlerde kendisine başvurulacak bir asıl/temel gibi olsun. İlk olarak idlâl hakkında konuşup deriz ki: [Baştaki] hemze bazen fiili lâzım (geçişsiz) olmaktan çıkarıp müteaddî (geçişli) kılmak için gelir; nitekim geçişsiz olan «خَرَجَ» (çıktı) fiili için «أَخْرَجَ» (çıkardı) dediğinde onu geçişli yapmış olursun. Bazen de fiili müteaddî olmaktan çıkarıp lâzım kılmak için gelir; nitekim «كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ» (Onu yüzüstü devirdim, o da yüzüstü kapaklandı) demen böyledir. Bazen de sadece 'öyle bulmak' (vicdân) manası için gelir. Amr b. Ma'dîkerib'den rivayet edildiğine göre o, Benî Süleym'e şöyle demiştir: 'Sizinle savaştık, sizi korkak bulmadık; sizinle atıştık (hicivleştik), sizi aciz ve suskun bulmadık; sizden istedik, sizi cimri bulmadık.' Yani sizi korkaklar, dili tutulmuşlar ve cimriler olarak bulmadık. Yine «أَتَيْتُ أَرْضَ فُلَانٍ فَأَعْمَرْتُهَا» (Falanın arazisine vardım ve onu imar edilmiş buldum) denir. el-Muhabbel şöyle demiştir:

تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَنْ يَسُودَ خُزَاعَةَ ... فَأَمْسَى حُصَيْنٌ قَدْ أَذَلَّ وَأَقْهَرَا

Humeyd, Huzâa'ya reis olmayı arzuladı da... Akşam olunca zelil ve yenik düşmüş bulundu.

أَيْ وُجِدَ ذَلِيلًا مَقْهُورًا، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْهَمْزَةُ لَا تُفِيدُ إِلَّا نَقْلَ الْفِعْلِ/ مِنْ غَيْرِ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْمُتَعَدِّي فَأَمَّا قَوْلُهُ: كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ، فَلَعَلَّ الْمُرَادَ كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ نَفْسَهُ عَلَى وَجْهِهِ فَيَكُونُ قَدْ ذُكِرَ الْفِعْلُ مَعَ حَذْفِ الْمَفْعُولَيْنِ وَهَذَا لَيْسَ بِعَزِيزٍ. وَأَمَّا قَوْلُهُ. قَاتَلْنَاكُمْ فَمَا أَجَبْنَاكُمْ، فَالْمُرَادُ مَا أَثَّرَ قِتَالُنَا فِي صَيْرُورَتِكُمْ جُبَنَاءَ.

Yani zelil ve yenilmiş olarak bulundu. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Hemzenin sadece fiili lâzımdan müteaddîye nakletmeye yaradığını söylemek niçin caiz olmasın? «كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ» sözüne gelince, belki de kastedilen 'Onu yüzüstü devirdim, o da kendi nefsini yüzüstü kapaklandırdı' demektir; dolayısıyla iki mefulü hazfedilerek fiil zikredilmiş olur ki bu da nadir bir kullanım değildir. «قَاتَلْنَاكُمْ فَمَا أَجَبْنَاكُمْ» sözüne gelince, maksat 'Savaşımız sizin korkak hâle gelmenizde bir tesir doğurmadı' demektir.

وَمَا أَثَّرَ هِجَاؤُنَا لَكُمْ فِي صَيْرُورَتِكُمْ مُفْحَمِينَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْبَوَاقِي، وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي قُلْنَاهُ أَوْلَى دَفْعًا

'Hicvimiz de sizin aciz ve suskun hâle gelmenizde bir tesir doğurmadı.' Diğerleri hakkındaki söz de böyledir. Bizim söylediğimiz bu görüş, iştirâki (eş sesliliği/anlam karışıklığını) defetmek açısından

لِلِاشْتِرَاكِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُنَا: أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ إِلَّا عَلَى وَجْهَيْنِ: أحدهما: أنه صيره ضالًا، والثاني: أنه وحده ضَالًّا أَمَّا التَّقْدِيرُ الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنَّهُ صَيَّرَهُ ضَالًّا فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تعالى صيره ضالًا عما ذا وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ صَيَّرَهُ ضَالًّا عَنِ الدِّينِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ صَيَّرَهُ ضَالًّا عَنِ الْجَنَّةِ، أَمَّا الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى صَيَّرَهُ ضَالًّا عَنِ الدِّينِ فَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى الْإِضْلَالِ عَنِ الدِّينِ فِي اللُّغَةِ هُوَ الدُّعَاءُ إِلَى تَرْكِ الدِّينِ وَتَقْبِيحِهِ فِي عَيْنِهِ وَهَذَا هُوَ الْإِضْلَالُ الَّذِي أَضَافَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى إِبْلِيسَ فَقَالَ: إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ [الْقَصَصِ: ١٥] وَقَالَ:

daha evlâdır. Bu sabit olunca deriz ki: Bizim «أَضَلَّهُ اللَّهُ» (Allah onu saptırdı) sözümüz ancak iki veche hamledilebilir: Birincisi: Onu sapkın kılmıştır. İkincisi: Onu sapkın olarak bulmuştur. 'Onu sapkın kılmıştır' şeklindeki birinci takdire gelince; lâfızda Allah Teâlâ'nın onu neyden saptırdığına dair bir delalet yoktur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onu dinden saptırmış olmasıdır. İkincisi: Onu cennetten saptırmış olmasıdır. Allah Teâlâ'nın onu dinden saptırmış olması şeklindeki birinciye gelince; bil ki dilden dinden saptırmanın manası, dini terk etmeye çağırmak ve onu kişinin gözünde çirkin göstermektir. Allah Teâlâ'nın İblis'e nispet ettiği saptırma da işte budur; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır” [Kasas 15] ve şöyle buyurmuştur:

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ [النِّسَاءِ: ١١٩] وقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا [فصلت: ٢٩] وقال: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ

{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım ve onları boş kuruntularla oyalayacağım” [Nisâ 119]. İnkâr edenler de şöyle demiştir: { رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا } “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster ki onları ayaklarımızın altına alalım” [Fussilet 29]. Ve şöyle buyurmuştur: { زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur”

[النَّمْلِ: ٢٤، العنكبوت: ٣٨] ، وقال الشيطان إِلَى قَوْلِهِ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَأَيْضًا أَضَافَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْإِضْلَالَ إِلَى فِرْعَوْنَ فَقَالَ: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طَهَ: ٧٩] وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْإِضْلَالَ بِهَذَا الْمَعْنَى لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى مَا دَعَا إِلَى الْكُفْرِ وَمَا رَغَّبَ فِيهِ بَلْ نَهَى عَنْهُ وَزَجَرَ وَتَوَعَّدَ بِالْعِقَابِ عَلَيْهِ، وَإِذَا كَانَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيُّ لِلْإِضْلَالِ فِي اللُّغَةِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا وَهَذَا الْمَعْنَى مَنْفِيٌّ بِالْإِجْمَاعِ ثَبَتَ انْعِقَادُ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِجْرَاءُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ.

[Neml 24, Ankebût 38]. Ve Şeytan'ın şu sözünü [nakletmiştir]: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm 22]. Ayrıca Allah Teâlâ bu saptırmayı Firavun'a da nispet etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” [Tâhâ 79]. Bil ki ümmet, bu manadaki bir saptırmanın Allah Teâlâ hakkında caiz olmadığı hususunda icma etmiştir; çünkü O Teâlâ küfre çağırmamış, ona teşvik etmemiş, bilakis ondan nehyetmiş, menetmiş ve ona karşı azapla tehdit etmiştir. Dilde saptırmanın asıl manası bundan ibaret olunca ve bu mana da icma ile [Allah'tan] nefyedilince, bu lâfzın zahirine hamledilmesinin caiz olmadığına dair icmaın gerçekleştiği sabit olur.

وَعِنْدَ هَذَا افْتَقَرَ أَهْلُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ إِلَى التَّأْوِيلِ أَمَّا أَهْلُ الْجَبْرِ فَقَدْ حَمَلُوهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الضَّلَالَ وَالْكُفْرَ فِيهِمْ وَصَدَّهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَحَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، وَرُبَّمَا قَالُوا هَذَا هُوَ حَقِيقَةُ اللَّفْظِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ، لِأَنَّ الْإِضْلَالَ عِبَارَةٌ عَنْ جَعْلِ الشَّيْءِ ضَالًّا كَمَا أَنَّ الْإِخْرَاجَ وَالْإِدْخَالَ عِبَارَةٌ عَنْ جَعْلِ الشَّيْءِ خَارِجًا وَدَاخِلًا، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذَا التَّأْوِيلُ غَيْرُ جَائِزٍ لَا بِحَسَبِ الْأَوْضَاعِ اللُّغَوِيَّةِ وَلَا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، أَمَّا الْأَوْضَاعُ اللُّغَوِيَّةُ فَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

Bu noktada cebir ve kader (Mu'tezile) ehli tevil etmeye muhtaç olmuşlardır. Cebir ehline gelince; onlar bunu Allah Teâlâ'nın onlarda sapkınlığı ve küfrü yaratması, onları imandan alıkoyması ve kendileriyle iman arasına girmesi şeklinde yorumlamışlardır. Hatta bazen şöyle demişlerdir: 'Dilin aslında lâfzın hakiki anlamı budur; çünkü saptırmak (idlâl), çıkarmak (ihrâc) ve girdirmenin (idhâl) bir şeyi dışarıda ve içeride kılmaktan ibaret olması gibi, bir şeyi sapkın kılmaktan ibarettir.' Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu tevil ne dilsel vaz'lar bakımından ne de aklî deliller bakımından caizdir. Dilsel vaz'lara gelince, bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi:

أَنَّهُ لَا يَصِحُّ مِنْ طَرِيقِ اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ لِمَنْ مَنَعَ غَيْرَهُ مِنْ سُلُوكِ الطَّرِيقِ كَرْهًا وَجَبْرًا أَنَّهُ أَضَلَّهُ بَلْ يُقَالُ مَنَعَهُ مِنْهُ وَصَرَفَهُ عَنْهُ وَإِنَّمَا يَقُولُونَ إِنَّهُ أَضَلَّهُ عَنِ الطَّرِيقِ إِذَا لَبَّسَ عَلَيْهِ وَأَوْرَدَ مِنَ الشُّبْهَةِ مَا يُلَبِّسُ عَلَيْهِ الطَّرِيقَ فَلَا يَهْتَدِي لَهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ إِبْلِيسَ وَفِرْعَوْنَ بِكَوْنِهِمَا مُضَلِّلَيْنِ، مَعَ أن فرعون وإبليس ما كان خَالِقَيْنِ لِلضَّلَالِ فِي قُلُوبِ الْمُسْتَجِيبِينَ لَهُمَا بِالِاتِّفَاقِ، وَأَمَّا عِنْدُ الْجَبْرِيَّةِ فَلِأَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْإِيجَادِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْقَدَرِيَّةِ فَلِأَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْإِيجَادِ، فَلَمَّا حَصَلَ اسْمُ الْمُضِلِّ حَقِيقَةً مَعَ نَفْيِ الْخَالِقِيَّةِ بِالِاتِّفَاقِ، عَلِمْنَا أَنَّ اسْمَ الْمُضِلِّ غَيْرُ مَوْضُوعٍ فِي اللُّغَةِ لِخَالِقِ الضَّلَالِ: وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِضْلَالَ فِي مُقَابَلَةِ الْهِدَايَةِ فَكَمَا صَحَّ أَنْ يُقَالَ هَدَيْتُهُ فَمَا اهْتَدَى وَجَبَ صِحَّةُ أَنْ يُقَالَ أَضْلَلْتُهُ فَمَا ضَلَّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ حَمْلُ الْإِضْلَالِ عَلَى خَلْقِ الضَّلَالِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ/ فَمِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ الضَّلَالَ فِي الْعَبْدِ ثُمَّ كَلَّفَهُ بِالْإِيمَانِ لَكَانَ قَدْ كَلَّفَهُ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ وَهُوَ سَفَهٌ وَظُلْمٌ، وَقَالَ تَعَالَى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] وَقَالَ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقَالَ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ تَعَالَى خَالِقًا لِلْجَهْلِ وَمُلَبِّسًا عَلَى الْمُكَلَّفِينَ لَمَا كَانَ مُبَيِّنًا لِمَا كُلِّفَ الْعَبْدُ بِهِ، وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُبَيِّنًا، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ فِيهِمُ الضَّلَالَ وَصَدَّهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ لَمْ يَكُنْ لِإِنْزَالِ الْكُتُبِ عَلَيْهِمْ وَبِعْثَةِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ فَائِدَةٌ لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَا يَكُونُ مُمْكِنَ الْحُصُولِ كَانَ السَّعْيُ فِي تَحْصِيلِهِ عَبَثًا وَسَفَهًا. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ عَلَى مُضَادَّةٍ كَبِيرَةٍ مِنَ الْآيَاتِ نَحْوَ قَوْلِهِ: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الِانْشِقَاقِ: ٢٠] فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٩] ، وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] فَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا مَانِعَ لَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ الْبَتَّةَ. وَإِنَّمَا امْتَنَعُوا لِأَجْلِ

Dil bakımından, başkasını yola girmekten zorla ve cebren alıkoyan kimse hakkında 'onu saptırdı' denmesi sahih olmaz; bilakis 'onu yoldan alıkoydu ve onu ondan çevirdi' denir. Ancak bir kimse hakkında, yolu şaşırtıp karıştırdığında ve yola dair aklını karıştıracak şüpheler getirip neticede o kimse doğru yolu bulamadığında 'onu yoldan saptırdı' derler. İkincisi: Allah Teâlâ İblis'i ve Firavun'u saptırıcı (mudill) olmakla nitelemiştir; halbuki Firavun ve İblis kendilerine icabet edenlerin kalplerinde sapkınlığı yaratan kimseler değillerdir, bunda ittifak vardır. Cebriyye'ye göre [böyle değildir], zira kul icada (yaratmaya) kâdir değildir; Kaderiyye'ye (Mu'tezile'ye) göre de [böyle değildir], zira kul bu tür bir icada kâdir değildir. İttifakla yaratıcılık vasfı nefyedilmişken 'mudill' ismi hakiki olarak tahakkuk ettiğine göre, dil kurallarında 'mudill' isminin sapkınlığı yaratan kimse için konulmadığını anlamış oluruz. Üçüncüsü: İdlâl (saptırma), hidayetin karşılığıdır; nitekim 'Ona yol gösterdim ama doğru yolu bulmadı' denmesi sahih olduğu gibi 'Onu saptırmaya çalıştım ama sapmadı' denmesinin de sahih olması gerekir. Durum böyle olunca idlâli, sapkınlığı yaratmak manasına hamletmek imkânsız olur. Aklî deliller bakımından ise birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ kulda sapkınlığı yaratıp sonra da onu imanla mükellef tutsaydı, onu iki zıddı birleştirmekle mükellef tutmuş olurdu ki bu bir sefihlik ve zulümdür. Halbuki Allah Teâlâ: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet 46], { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez” [Bakara 286] ve { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [Hac 78] buyurmuştur. İkincisi: Şayet Allah Teâlâ cehaleti yaratan ve mükelleflerin zihnini bulandıran olsaydı, kulun neyle mükellef kılındığını açıklayan (mübeyyin) olmazdı; halbuki ümmet O Teâlâ'nın açıklayıcı olduğu hususunda icma etmiştir. Üçüncüsü: Şayet Allah Teâlâ onlarda sapkınlığı yaratıp onları imandan alıkoymuş olsaydı, onlara kitaplar indirmesinin ve peygamberler göndermesinin hiçbir faydası olmazdı; çünkü gerçekleşmesi mümkün olmayan bir şeyin gerçekleşmesi için çaba göstermek abes ve sefihliktir. Dördüncüsü: Bu durum pek çok ayete tamamen zıttır; nitekim O'nun şu buyrukları böyledir: { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor ki iman etmiyorlar?” [İnşikâk 20], { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49] ve { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “İnsanlara hidayet geldiğinde onların iman etmelerine engel olan şey, sadece 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir” [İsrâ 94]. Böylece onlar için imana hiçbir engelin bulunmadığını beyan etmiştir. Onlar sadece

إِنْكَارِهِمْ بِعْثَةَ الرُّسُلِ مِنَ الْبَشَرِ وَقَالَ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ [الْكَهْفِ: ٥٥] وَقَالَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] وَقَالَ: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ وقال:

insanlardan peygamber gönderilmesini inkâr ettikleri için kaçınmışlardır. Yine şöyle buyurmuştur: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan hiçbir şey yoktur” [Kehf 55]. Yine: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz ölüler iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara 28] ve { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” ve:

فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فَلَوْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَضَلَّهُمْ عَنِ الدِّينِ وَصَرَفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ لَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ بَاطِلَةً.

{ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” buyurmuştur. Şayet Allah Teâlâ onları dinden saptırmış ve imandan çevirmiş olsaydı, bu ayetler bâtıl olurdu.

وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ إِبْلِيسَ وَحِزْبَهُ وَمَنْ سَلَكَ سَبِيلَهُ فِي إِضْلَالِ النَّاسِ عَنِ الدِّينِ وَصَرْفِهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَرَ عِبَادَهُ وَرَسُولَهُ بِالِاسْتِعَاذَةِ مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ إلى قوله: مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ وقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ [المؤمنين: ٩٧] ، فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النحل: ٩٨] فَلَوْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى يُضِلُّ عِبَادَهُ عَنِ الدِّينِ كَمَا تُضِلُّ الشَّيَاطِينُ لَاسْتَحَقَّ مِنَ الْمَذَمَّةِ مِثْلَ مَا اسْتَحَقُّوهُ وَلَوَجَبَ الِاسْتِعَاذَةُ مِنْهُ كَمَا وَجَبَ مِنْهُمْ، وَلَوَجَبَ أَنْ يَتَّخِذُوهُ عَدُوًّا مِنْ حَيْثُ أَضَلَّ أَكْثَرَ خَلْقِهِ كَمَا وَجَبَ اتِّخَاذُ إِبْلِيسَ عَدُوًّا لِأَجْلِ ذَلِكَ، قَالُوا بَلْ خِصِّيصِيَّةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ أَكْثَرُ إِذْ تَضْلِيلُ إِبْلِيسَ سَوَاءٌ وَجُودُهُ وَعَدَمُهُ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى حُصُولِ الضَّلَالِ بِخِلَافِ تَضْلِيلِ اللَّهِ فَإِنَّهُ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي الضَّلَالِ فَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا تَنْزِيهُ إِبْلِيسَ عَنْ جَمِيعِ الْقَبَائِحِ وَإِحَالَتُهَا كُلِّهَا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ الذَّمُّ مُنْقَطِعًا بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ إِبْلِيسَ وَعَائِدًا إِلَى اللَّهِ ﷾ عَنْ قَوْلِ الظَّالِمِينَ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْإِضْلَالَ عَنِ الدِّينِ إِلَى غَيْرِهِ وَذَمَّهُمْ لِأَجْلِ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طَهَ: ٧٩] ، وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ [طَهَ: ٨٥] ، وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١١٦] ، إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ [ص: ٢٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْ إِبْلِيسَ: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ [النِّسَاءِ: ١١٩] فَهَؤُلَاءِ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَدْ أَضَلُّوا غَيْرَهُمْ عَنِ الدِّينِ فِي الْحَقِيقَةِ أَوْ يَكُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَضَلَّهُمْ أَوْ حَصَلَ الْإِضْلَالُ بِاللَّهِ وَبِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الشَّرِكَةِ فَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَضَلَّهُمْ عَنِ الدِّينِ دُونَ هَؤُلَاءِ فَهُوَ ﷾ قَدْ تَقَوَّلَ عَلَيْهِمْ إِذْ قَدْ رَمَاهُمْ بِدَأْبِهِ وَعَابَهُمْ بِمَا فِيهِ وَذَمَّهُمْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُوهُ، وَاللَّهُ متعالٍ عَنْ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى مُشَارِكًا لَهُمْ فِي ذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَذُمَّهُمْ عَلَى فِعْلٍ هُوَ شَرِيكٌ فِيهِ وَمُسَاوٍ لَهُمْ فِيهِ وَإِذَا فَسَدَ الْوَجْهَانِ صَحَّ أَنْ لَا يُضَافَ خَلْقُ الضَّلَالِ إِلَى اللَّهِ/ تَعَالَى. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَكْثَرَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا ذِكْرُ الضَّلَالِ مَنْسُوبًا إِلَى الْعُصَاةِ عَلَى مَا قال: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [البقرة: ٢٦] . وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] ، إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] ، كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ [غافر: ٣٤] ، كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ [غَافِرٍ: ٢٨] فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالضَّلَالِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ تَعَالَى هُوَ مَا هُمْ فِيهِ كَانَ كَذَلِكَ إِثْبَاتًا لِلثَّابِتِ وَهَذَا مُحَالٌ. وَثَامِنُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى إِلَهِيَّةَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَا يَهْدُونَ إِلَى الْحَقِّ قَالَ: أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى [يُونُسَ: ٣٥] فَنَفَى رُبُوبِيَّةَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا لَا تَهْدِي وَأَوْجَبَ رُبُوبِيَّةَ نَفْسِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ ﷾ يَهْدِي فَلَوْ كَانَ ﷾ يُضِلُّ عَنِ الْحَقِّ لَكَانَ قَدْ سَاوَاهُمْ فِي الضَّلَالِ وَفِيمَا لِأَجْلِهِ نَهَى عَنِ اتِّبَاعِهِمْ، بَلْ كَانَ قَدْ أَرْبَى عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ الْأَوْثَانَ كَمَا أَنَّهَا لَا تَهْدِي فَهِيَ لَا تُضِلُّ، وَهُوَ ﷾ مَعَ أَنَّهُ إِلَهٌ يَهْدِي فَهُوَ يُضِلُّ. وَتَاسِعُهَا:

Beşincisi: Allah Teâlâ insanları dinden saptırma ve onları haktan çevirme konusunda İblis'i, onun taraftarlarını ve onun yolundan gidenleri yermiş, kullarına ve Resûlüne onlardan sığınmayı emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ } “De ki: İnsanların Rabbine sığınırım” [Nâs 1] ayetinden { مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ } “O sinsi vesvesecinin şerrinden” [Nâs 4] ayetine kadar; { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ } “De ki: Sabahın Rabbine sığınırım” [Felak 1], { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım” [Mü'minûn 97], { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” [Nahl 98]. Şayet Allah Teâlâ kullarını şeytanların saptırdığı gibi dinden saptırıyor olsaydı, onların hak ettiği kınanmayı hak ederdi ve onlardan sığınılması gerektiği gibi O'ndan da sığınılması vacip olurdu; ayrıca yaratıklarının çoğunu saptırdığı gerekçesiyle İblis'in düşman edinilmesi vacip olduğu gibi O'nun da düşman edinilmesi gerekirdi. Hatta dediler ki: Bu hususta Allah Teâlâ'nın konumu daha da ileridedir; zira İblis'in saptırması, sapkınlığın hâsıl olması bakımından varlığı ile yokluğu birdir; Allah'ın saptırması ise böyle olmayıp sapkınlıkta bizzat tesir edendir. Bu durumda İblis'in bütün çirkinliklerden tenzih edilmesi ve bunların tamamının Allah Teâlâ'ya havale edilmesi gerekir; böylece kınama tamamen İblis'ten kesilip Allah'a döner ki zâlimlerin söylediklerinden Allah Azze ve Celle yücedir. Altıncısı: Allah Teâlâ dinden saptırmayı başkasına nispet etmiş ve bundan dolayı onları yermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” [Tâhâ 79], { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Onları Sâmirî saptırdı” [Tâhâ 85], { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar” [En'âm 116], { إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Allah'ın yolundan sapanlar için hesap gününü unuttuklarından dolayı şiddetli bir azap vardır” [Sâd 26]. Allah Teâlâ'nın İblis'ten hikâye ettiği şu sözü de böyledir: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla oyalayacağım ve onlara emredeceğim” [Nisâ 119]. Bu durumda bunlar ya hakikatte başkalarını dinden saptırmışlardır ya da onları saptıran bizzat Allah'tır yahut saptırma ortaklık yoluyla hem Allah hem de onlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Şayet onları dinden saptıran bunlar değil de sadece Allah Teâlâ ise, bu durumda O Azze ve Celle onların aleyhine iftirada bulunmuş olur; çünkü kendi yaptığını onlara isnat etmiş, kendisinde olanla onları ayıplamış ve yapmadıkları bir şeyden ötürü onları yermiştir; Allah bundan yücedir, münezzehtir. Şayet Allah Teâlâ bunda onlara ortak ise, bizzat kendisinin de ortak ve onlara denk olduğu bir fiilden ötürü onları nasıl kınayabilir? Bu iki vecih bâtıl olunca, sapkınlığı yaratmanın Allah Teâlâ'ya isnat edilmemesi gerektiği sabit olur. Yedincisi: Allah Teâlâ sapkınlığın geçtiği ayetlerin çoğunu, şu buyruklarında olduğu gibi isyankârlara nispet ederek zikretmiştir: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Onunla ancak fâsıkları saptırır” [Bakara 26], { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah zâlimleri saptırır” [İbrâhîm 27], { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” [Mâide 67], { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } “İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır” [Mü'min (Gâfir) 34], { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } “İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır” [Mü'min (Gâfir) 28]. Şayet O Teâlâ'ya isnat edilen sapkınlıktan maksat zaten içinde bulundukları sapkınlık olsaydı, bu sabit olanı yeniden sabit kılmak (tahsîl-i hâsıl) olurdu ki bu muhaldir. Sekizincisi: Allah Teâlâ, onların tapmakta oldukları şeylerin hakka iletmedikleri gerekçesiyle ilahlıklarını nefyetmiş ve şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “Hakka ileten mi uyulmaya daha lâyıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı?” [Yûnus 35]. Böylece hidayet etmedikleri için o şeylerin rabliğini nefyetmiş, hidayet ettiği için de bizzat kendi rabliğini gerekli kılmıştır. Şayet O Azze ve Celle haktan saptırıyor olsaydı, sapkınlıkta ve kendilerine uymaktan nehyettiği hususta onlara denk olurdu; hatta onlardan daha ileri geçmiş olurdu, çünkü putlar hidayet etmedikleri gibi saptırmazlar da; O Azze ve Celle ise hidayet eden bir ilah olduğu halde saptırmış olurdu. Dokuzuncusu:

أَنَّهُ تَعَالَى يَذْكُرُ هَذَا الضَّلَالَ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى سُوءِ صَنِيعِهِمْ وَعُقُوبَةً عَلَيْهِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا هُمْ عَلَيْهِ من الضلال كان ذلك عقوبة وتهديداً بأمرهم له ملابسون، وعليه مقبولون، وَبِهِ مُلْتَذُّونَ وَمُغْتَبِطُونَ، وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَتِ الْعُقُوبَةُ بِالزِّنَا عَلَى الزِّنَا وَبِشُرْبِ الْخَمْرِ عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ، وَهَذَا لَا يَجُوزُ. وَعَاشِرُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ [البقرة: ٢٦، ٢٧] صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَفْعَلُ

Allah Teâlâ bu sapkınlığı onların kötü işlerine bir karşılık ve bir ceza olarak zikretmektedir. Şayet kastedilen onların zaten içinde bulundukları sapkınlık olsaydı, bu, bizzat bulaştıkları, yöneldikleri, kendisiyle lezzet alıp sevindikleri bir şeyle onları cezalandırmak ve tehdit etmek olurdu. Şayet bu caiz olsaydı, zinaya karşılık zina ile, şarap içmeye karşılık şarap içmekle cezalandırmak da caiz olurdu ki bu caiz değildir. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onunla ancak, Allah'a verdikleri sözü kesinleştirdikten sonra bozan fâsıkları saptırır” [Bakara 26, 27] kavli, O Teâlâ'nın

بِهِ هَذَا الْإِضْلَالَ بَعْدَ أَنْ صَارَ هُوَ مِنَ الْفَاسِقِينَ النَّاقِضِينَ لِعَهْدِ اللَّهِ بِاخْتِيَارِ نَفْسِهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِضْلَالَ الَّذِي يَحْصُلُ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ فَاسِقًا وَنَاقِضًا لِلْعَهْدِ مُغَايِرٌ لِفِسْقِهِ وَنَقْضِهِ، وَحَادِي عَاشِرِهَا: أَنَّهُ تَعَالَى فَسَّرَ الإضلال المنسوب إليه في كتابه، إما بكوه ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا، أَوْ بِكَوْنِهِ عُقُوبَةً وَنَكَالًا، فَقَالَ فِي الِابْتِلَاءِ: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَيِ امْتِحَانًا إِلَى أَنْ قَالَ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَبَيَّنَ أَنَّ إِضْلَالَهُ لِلْعَبْدِ يَكُونُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنْ إِنْزَالِهِ آيَةً مُتَشَابِهَةً أَوْ فِعْلًا مُتَشَابِهًا لَا يُعْرَفُ حَقِيقَةُ الْغَرَضِ فِيهِ، وَالضَّالُّ بِهِ هُوَ الَّذِي لَا يَقِفُ عَلَى الْمَقْصُودِ وَلَا يَتَفَكَّرُ فِي وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهِ بَلْ يَتَمَسَّكُ بِالشُّبُهَاتِ فِي تَقْرِيرِ الْمُجْمَلِ الْبَاطِلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] وَأَمَّا الْعُقُوبَةُ وَالنَّكَالُ فَكَقَوْلِهِ: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ [غَافِرٍ: ٧١] إِلَى أَنْ قَالَ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ فَبَيَّنَ أَنَّ إِضْلَالَهُ لَا يَعْدُو أَحَدَ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ وَإِذَا كَانَ الْإِضْلَالُ مُفَسَّرًا بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُفَسَّرًا بِغَيْرِهِمَا دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْإِضْلَالِ عَلَى خَلْقِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَنَقُولُ بَيَّنَّا أَنَّ الْإِضْلَالَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ الدُّعَاءُ إِلَى الْبَاطِلِ وَالتَّرْغِيبُ فِيهِ وَالسَّعْيُ فِي إِخْفَاءِ مَقَابِحِهِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي ذَهَبَتِ الْجَبْرِيَّةُ إِلَيْهِ قَدْ أَبْطَلْنَاهُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى وُجُوهٍ أُخَرَ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ. أَحَدُهَا: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ضَلَّ بِاخْتِيَارِهِ عِنْدَ حُصُولِ شَيْءٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّيْءُ أَثَّرَ فِي إِضْلَالِهِ فَيُقَالُ لِذَلِكَ الشَّيْءِ إِنَّهُ أَضَلَّهُ قَالَ تَعَالَى فِي/ حَقِّ الْأَصْنَامِ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] أَيْ ضَلُّوا بِهِنَّ، وَقَالَ:

bu saptırmayı ancak o kimse kendi tercihiyle Allah'ın ahdini bozan fâsıklardan biri olduktan sonra onun hakkında gerçekleştirdiğine açık bir delildir. Bu da göstermektedir ki o kimsenin fâsık ve ahdi bozan biri olmasından sonra hâsıl olan bu saptırma, onun fıskından ve ahdi bozmasından farklı bir şeydir. On Birincisi: Allah Teâlâ kitabında kendisine nispet edilen idlâli ya ibtilâ ve imtihan oluşuyla ya da ukūbet ve ceza oluşuyla tefsir etmiştir. İbtilâ hakkında şöyle buyurmuştur: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık ve onların sayısını da inkâr edenler için sadece bir imtihan kıldık” yani bir sınama kıldık demiştir; ta ki: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “İşte Allah dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” [Müddessir 31] buyurana kadar. Böylece kulunu saptırmasının, maksadın hakikati anlaşılamayan müteşabih bir ayet yahut müteşabih bir fiil indirmek suretiyle bu şekilde gerçekleştiğini beyan etmiştir. Onunla sapan kimse ise maksada vâkıf olamayan, onun hikmet yönünü tefekkür etmeyen, aksine bâtıl ve müphem olanı pekiştirmek için şüphelere sarılan kimsedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “Kalplerinde eğrilik olanlar fitne çıkarmak ve onu tevil etmek için onun müteşabih olanının peşine düşerler” [Âl-i İmrân 7]. Ukūbet ve cezaya gelince, tıpkı O'nun şu buyruğu gibidir: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ } “Boyunlarında lâleler ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman” [Mü'min (Gâfir) 71] ayetinden { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” [Mü'min (Gâfir) 74] buyurduğu yere kadar. Böylece O'nun saptırmasının bu iki vecihten dışarı çıkmadığını beyan etmiştir. İdlâl bu iki vecihten biriyle açıklandığına göre, iştirâki önlemek için bu ikisinin dışındaki bir anlamla tefsir edilmemesi gerekir. Dolayısıyla idlâli küfrü ve sapkınlığı yaratmak manasına hamletmenin caiz olmadığı sabit olur. Bu sabit olunca deriz ki: Biz idlâlin dilin asıl yapısında bâtıla davet etmek, ona teşvik etmek ve çirkinliklerini gizlemeye çalışmak olduğunu beyan ettik; bu ise Allah Teâlâ hakkında caiz değildir, dolayısıyla tevile gitmek zorunlu olmuştur. Cebriyye'nin gittiği tevili ise bâtıl kılmıştık; bu sebeple tevillerden diğer vecihlere başvurmak vacip olmuştur. Bunlardan birincisi: Bir adam bir şey meydana geldiğinde, o şeyin saptırmasında hiçbir tesiri olmaksızın kendi tercihiyle saptığı zaman, o şey hakkında 'onu saptırdı' denir. Nitekim Allah Teâlâ putlar hakkında şöyle buyurmuştur: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhîm 36] yani onlar sebebiyle saptılar. Ve şöyle buyurmuştur:

وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً [نُوحٍ: ٢٣، ٢٤] أَيْ ضَلَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ بِهِمْ وَقَالَ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً [الْمَائِدَةِ: ٦٤] وَقَالَ: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٦] أَيْ لَمْ يَزْدَادُوا بِدُعَائِي لَهُمْ إِلَّا فِرَارًا وَقَالَ: فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٠] وَهُمْ لَمْ يُنْسُوهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ بَلْ كَانُوا يُذَكِّرُونَهُمُ اللَّهَ وَيَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ اشْتِغَالُهُمْ بِالسُّخْرِيَةِ مِنْهُمْ سَبَبًا لِنِسْيَانِهِمْ أُضِيفَ الْإِنْسَاءُ إِلَيْهِمْ وَقَالَ فِي بَرَاءَةٍ: وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً، فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٤، ١٢٥] فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ نُزُولَ السُّورَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الشَّرَائِعِ يُعَرِّفُ أَحْوَالَهُمْ فَمِنْهُمْ مَنْ يَصْلُحُ عَلَيْهَا فَيَزْدَادُ بِهَا إِيمَانًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَفْسُدُ عَلَيْهَا فَيَزْدَادُ بِهَا كُفْرًا، فَإِذَنْ أُضِيفَتِ الزِّيَادَةُ فِي الْإِيمَانِ وَالزِّيَادَةُ فِي الْكُفْرِ إِلَى السُّورَةِ، إِذْ كَانُوا إِنَّمَا صَلُحُوا عِنْدَ نُزُولِهَا وَفَسَدُوا كَذَلِكَ أَيْضًا، فَكَذَا أُضِيفَ الْهُدَى وَالْإِضْلَالُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذَا كَانَ إِحْدَاثُهُمَا عِنْدَ ضَرْبِهِ تَعَالَى الْأَمْثَالَ لَهُمْ وَقَالَ فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ ذِكْرَهُ لِعِدَّةِ خَزَنَةِ النَّارِ امْتِحَانٌ مِنْهُ لِعِبَادِهِ لِيَتَمَيَّزَ الْمُخْلِصُ مِنَ الْمُرْتَابِ فَآلَتِ الْعَاقِبَةُ إِلَى أَنْ صَلُحَ عَلَيْهَا الْمُؤْمِنُونَ وَفَسَدَ الْكَافِرُونَ وَأَضَافَ زِيَادَةَ الْإِيمَانِ وَضِدَّهَا إِلَى الْمُمْتَحَنِينَ فَقَالَ لِيَزْدَادَ وَلِيَقُولَ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ قَوْلِهِ: مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا، كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَأَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ إِضْلَالَهُمْ وَهُدَاهُمْ بَعْدَ أَنْ أَضَافَ إِلَيْهِمُ الْأَمْرَيْنِ مَعًا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْإِضْلَالَ مُفَسَّرٌ بِهَذَا الِامْتِحَانِ وَيُقَالُ فِي الْعُرْفِ أَيْضًا. أَمْرَضَنِي الْحُبُّ أَيْ مَرِضْتُ بِهِ: وَيُقَالُ قَدْ أَفْسَدَتْ فُلَانَةٌ فُلَانًا وَهِيَ لَمْ تَعْلَمْ بِهِ، وَقَالَ الشاعر:

{ وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً } “Yeğûs'u, Yeûk'u ve Nesr'i sakın bırakmayın! Gerçekten onlar birçoğunu saptırdılar” [Nûh 23, 24] yani onlar sebebiyle insanlardan birçoğu saptı. Ve şöyle buyurmuştur: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen şey onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü mutlaka artıracaktır” [Mâide 64]. Ve şöyle buyurmuştur: { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } “Benim davetim onları kaçmaktan başka bir şeye sevk etmedi” [Nûh 6] yani onlara davetim sebebiyle kaçıştan başka bir şeyleri artmadı. Ve şöyle buyurmuştur: { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي } “Siz onları alaya aldınız, nihayet onlar size beni anmayı unutturdu” [Mü'minûn 110]. Halbuki hakikatte onlar unutturmamışlardı; bilakis onlara Allah'ı hatırlatıyor ve O'na davet ediyorlardı; fakat onlar ile alay etmeye dalmaları zikri unutmalarına sebep olunca unutturma fiili onlara isnat edildi. Berâe (Tevbe) Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً، فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da murdarlığına murdarlık katmıştır” [Tevbe 124, 125]. Sübhânehu Teâlâ, hükümleri içeren surenin inmesinin onların durumlarını ortaya çıkardığını haber vermiştir; dolayısıyla onlardan kimi onunla ıslah olup onun sebebiyle imanı artar, kimi de onun sebebiyle fesada uğrayıp küfrü artar. Dolayısıyla imandaki artış da küfürdeki artış da sureye nispet edilmiştir; zira onlar ancak o indiği anda ıslah olmuş ve yine o indiğinde bozulmuşlardır. Aynı şekilde hidayet ve saptırma da, O Teâlâ'nın onlara misaller getirdiği anda ortaya çıkması sebebiyle Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir. Müddessir Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً } “Biz onların sayısını inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey kılmadık; ta ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın ve iman edenlerin de imanı artsın” [Müddessir 31]. Allah Teâlâ, cehennem bekçilerinin sayısını zikretmesinin, ihlaslının şüpheciden ayırt edilmesi için kullarına yönelik bir imtihanı olduğunu haber vermiştir; neticede akıbet, müminlerin onunla ıslah olmasına, kâfirlerin ise bozulmasına varmıştır. İmandaki artışı ve zıddını ise imtihan edilenlere nispet ederek 'artsın diye' ve 'desinler diye' buyurmuş, sonra da { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi murat etti?” sözlerinin ardından: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “İşte Allah dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” [Müddessir 31] buyurmuştur. İki durumu birden onlara nispet ettikten sonra onların sapmalarını ve hidayete ermelerini bizzat kendisine nispet etmiştir; böylece Teâlâ, idlâlin bu imtihanla açıklandığını beyan etmiştir. Örfte de şöyle denir: 'Aşk beni hasta etti' yani onun sebebiyle hasta oldum. Yine 'Falan kadın falanı yoldan çıkardı' denir, oysa kadının bundan haberi bile yoktur. Şair de şöyle demiştir:

دَعْ عَنْكَ لَوْمِي فَإِنَّ اللَّوْمَ إِغْرَاءُ

Bırak beni kınamayı; zira kınamak [kişiyi günaha] teşvik etmektir.

أَيْ يُغْرِي الْمَلُومَ بِاللَّوْمِ، وَالْإِضْلَالُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَجُوزُ أَنْ يُضَافَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْكَافِرِينَ ضَلُّوا بِسَبَبِ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الِامْتِحَانَاتِ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكُفَّارُ لَمَّا قَالُوا: مَا الْحَاجَةُ إِلَى الْأَمْثَالِ وَمَا الْفَائِدَةُ فِيهَا وَاشْتَدَّ عَلَيْهِمْ هَذَا الِامْتِحَانُ حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِضْلَالَ هُوَ التَّسْمِيَةُ بِالضَّلَالِ فَيُقَالُ أَضَلَّهُ أَيْ سَمَّاهُ ضَالًّا وَحَكَمَ عَلَيْهِ بِهِ وَأَكْفَرَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا سَمَّاهُ كَافِرًا وَأَنْشَدُوا بَيْتَ الْكُمَيْتِ:

Yani kınanan kişiyi kınamayla ayartır. Bu manadaki idlâl, kâfirlerin imtihanları içeren ayetler sebebiyle saptıkları manasında Allah Teâlâ'ya nispet edilebilir. Bu ayette de kâfirler: 'Misallere ne ihtiyaç var, bunlardaki fayda nedir?' deyip bu imtihan kendilerine ağır gelince bu nispet güzel olmuştur. İkincisi: İdlâl, sapkınlıkla isimlendirmektir; nitekim 'Onu saptırdı' denir, yani onu sapkın olarak isimlendirdi ve onun hakkında bu hükmü verdi demektir. Tıpkı bir kimseyi kâfir olarak isimlendirdiğinde «أَكْفَرَ فُلَانٌ فُلَانًا» (Falan kimse falanı kâfir saydı) denmesi gibidir. Bu hususta el-Kümeyt'in şu beytini inşad etmişlerdir:

وَطَائِفَةٌ قَدْ أَكْفَرُونِي بِحُبِّكُمْ ... وَطَائِفَةٌ قَالُوا مُسِيءٌ وَمُذْنِبُ

Bir fırka sizin sevginiz yüzünden beni kâfir saydı... Bir fırka da: 'Kötülük yapan bir günahkârdır' dedi.

وَقَالَ طَرَفَةُ:

Tarafe de şöyle demiştir:

وَمَا زَالَ شُرْبِي الرَّاحَ حَتَّى أَضَلَّنِي ... صَدِيقِي وَحَتَّى سَاءَنِي بَعْضُ ذَلِكَا

Şarap içmem öyle sürüp gitti ki sonunda dostum beni saptırdı (sapkın saydı)... Ve bu durumların bir kısmı beni üzdü.

أَرَادَ سَمَّانِي ضَالًّا وَهَذَا الْوَجْهُ مِمَّا ذَهَبَ إِلَيْهِ قُطْرُبٌ وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَمِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مَنْ أَنْكَرَهُ وَقَالَ إِنَّمَا يُقَالُ ضَلَّلْتُهُ تَضْلِيلًا إِذَا سَمَّيْتُهُ ضَالًّا، وَكَذَلِكَ فَسَّقْتُهُ وَفَجَّرْتُهُ إِذَا سَمَّيْتُهُ فَاجِرًا فَاسِقًا، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ مَتَى صَيَّرَهُ فِي نَفْسِهِ ضَالًّا لَزِمَهُ أَنْ يَصِيرَ مَحْكُومًا عَلَيْهِ بِالضَّلَالِ فَهَذَا الْحُكْمُ/ مِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ التَّصْيِيرِ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْمَلْزُومِ عَلَى اللَّازِمِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ وَأَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ أَيْضًا لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِآخَرَ: فُلَانٌ ضَالٌّ جَازَ أَنْ يُقَالَ لَهُ لِمَ جَعَلْتَهُ ضَالًّا وَيَكُونُ الْمَعْنَى لِمَ سَمَّيْتَهُ بِذَلِكَ وَلِمَ حَكَمْتَ بِهِ عَلَيْهِ فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ حَمَلُوا الْإِضْلَالَ عَلَى الْحُكْمِ وَالتَّسْمِيَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْإِضْلَالُ هُوَ التَّخْلِيَةُ وَتَرْكُ الْمَنْعِ بِالْقَهْرِ وَالْجَبْرِ، فَيُقَالُ أَضَلَّهُ إِذَا خَلَّاهُ وَضَلَالَهُ قَالُوا وَمِنْ مَجَازِهِ قَوْلُهُمْ: أَفْسَدَ فُلَانٌ ابْنَهُ وَأَهْلَكَهُ وَدَمَّرَ عَلَيْهِ إِذَا لَمْ يَتَعَهَّدْهُ بِالتَّأْدِيبِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْعَرْجِيِّ:

'Beni sapkın olarak isimlendirdi' demek istemiştir. Bu vecih, Kutrub'un ve Mu'tezile'den pek çok kimsenin benimsediği görüşlerdendir. Dilcilerden bunu inkâr eden ve şöyle diyenler de olmuştur: 'Bir kimseyi sapkın olarak isimlendirdiğinde ancak «ضَلَّلْتُهُ تَضْلِيلًا» denir; nitekim onu fâsık ve fâcir olarak isimlendirdiğinde «فَسَّقْتُهُ» ve «فَجَّرْتُهُ» denir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir kimse onu kendi nefsinde sapkın kıldığı zaman, onun hakkında sapkınlık hükmü verilmiş olması gerekir; dolayısıyla bu hüküm o dönüştürmenin (tasyîr) gereklerindendir. Melzûmun (gerektirenin) ismini lâzıma (gerekene) vermek ise meşhur bir mecazdır ve aynı zamanda kullanılmaktadır; zira bir kimse diğerine: 'Falan sapkındır' dediğinde ona: 'Onu niçin sapkın kıldın?' denmesi caizdir; bunun manası da 'Onu niçin öyle isimlendirdin ve niçin onun hakkında bu hükmü verdin?' demektir. İşte bu veçhe binaen idlâli hüküm verme ve isimlendirme manasına hamletmişlerdir. Üçüncüsü: İdlâlin, başıboş bırakmak (tahliye) ve zorla/cebren engellemeyi terk etmek olmasıdır. Bir kimse birini kendi haline ve sapıklığına terk ettiğinde 'onu saptırdı' denir. Dediler ki: Bir kimse çocuğunu terbiye etmekle ilgilenmeyip başıboş bıraktığında söylenen 'Falan kimse çocuğunu ifsat etti, helak etti ve batırdı' sözü de bu mecazdandır. el-Arcî'nin şu sözü de bunun gibidir:

أَضَاعُونِي وَأَيَّ فَتًى أَضَاعُوا ... لِيَوْمِ كَرِيهَةٍ وَسَدَادِ ثَغْرِ

Beni zayi ettiler; hem de savaş günü ve sınır muhafazası için... Nasıl bir yiğidi zayi ettiler!

وَيُقَالُ لِمَنْ تَرَكَ سَيْفَهُ فِي الْأَرْضِ النَّدِيَّةِ حَتَّى فَسَدَ وَصَدِئَ: أَفْسَدْتَ سَيْفَكَ وَأَصْدَأْتَهُ. وَرَابِعُهَا: الضَّلَالُ وَالْإِضْلَالُ هُوَ الْعَذَابُ وَالتَّعْذِيبُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [الْقَمَرِ: ٤٧، ٤٨] فَوَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي ضَلَالٍ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَذَابَهُمْ وَقَالَ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ [غَافِرٍ: ٧١- ٧٤] فُسِّرَ ذَلِكَ الضَّلَالُ بِالْعَذَابِ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يُحْمَلَ الْإِضْلَالُ عَلَى الْإِهْلَاكِ وَالْإِبْطَالِ كَقَوْلِهِ:

Kılıcını nemli toprakta bırakıp neticede bozulmasına ve paslanmasına sebep olan kimseye: 'Kılıcını bozdun ve onu paslandırdın' denir. Dördüncüsü: Dalâl ve idlâl, azap ve azaplandırmak demektir; bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Şüphesiz suçlular sapkınlık ve çılgın alevler içindedirler. O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler ve: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denilecektir]” [Kamer 47, 48]. Allah Teâlâ onları kıyamet gününde sapkınlık (dalâl) içinde olmakla nitelemiştir ki bu da ancak onların azabıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “Boyunlarında lâleler ve zincirler olduğu halde kaynar suda sürüklendikleri, sonra ateşte yakıldıkları zaman... Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilir. Onlar da: 'Bizden kaybolup gittiler (saptılar); hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz' derler. İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” [Mü'min (Gâfir) 71-74]. Bu sapkınlık azap ile tefsir edilmiştir. Beşincisi: İdlâlin helak etmek ve iptal/boşa çıkarmak manasına hamledilmesidir; nitekim O'nun şu buyruğu böyledir:

الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١] قِيلَ أَبْطَلَهَا وَأَهْلَكَهَا وَمِنْ مَجَازِهِ قَوْلُهُمْ: ضَلَّ الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ إِذَا صَارَ مُسْتَهْلَكًا فِيهِ وَيُقَالُ أَضْلَلْتُهُ أَنَا إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِهِ فَأَهْلَكْتَهُ وَصَيَّرْتَهُ كَالْمَعْدُومِ وَمِنْهُ يُقَالُ أَضَلَّ الْقَوْمُ مَيِّتَهُمْ إِذَا وَارَوْهُ فِي قَبْرِهِ فَأَخْفَوْهُ حَتَّى صَارَ لَا يُرَى، قَالَ النَّابِغَةُ:

{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } “İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar var ya, Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır (saptırmıştır)” [Muhammed 1]. 'Onları iptal etti ve helak etti' denilmiştir. Sütün içinde eriyip yok olduğunda söylenen «ضَلَّ الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ» (Su sütte kayboldu/yok oldu) sözü de bu mecazdandır. Bir kimseye bunu yapıp onu helak ettiğinde ve yok hükmüne getirdiğinde «أَضْلَلْتُهُ» (onu yok ettim/saptırdım) denir. Bir topluluk ölülerini kabre koyup görünmez hale getirecek şekilde gizlediklerinde «أَضَلَّ الْقَوْمُ مَيِّتَهُمْ» denmesi de bundandır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

وَآبَ مُضِلُّوهُ بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ ... وَغُودِرَ بِالْجُولَانِ حَزْمٌ وَنَائِلُ

Onu defnedenler (saptıranlar) açık bir haberle döndüler... Cevlân'da ise azim ve cömertlik terk edilip bırakıldı.

وقال تعالى: وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السجدة: ١٠] أي أإذا انْدَفَنَّا فِيهَا فَخَفِيَتْ أَشْخَاصُنَا فَيُحْتَمَلُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يُضِلُّ اللَّهُ إِنْسَانًا أَيْ يُهْلِكُهُ وَيُعْدِمُهُ فَتَجُوزُ إِضَافَةُ الْإِضْلَالِ إِلَيْهِ تَعَالَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْخَمْسَةُ إِذَا حَمَلْنَا الْإِضْلَالَ عَلَى الْإِضْلَالِ عَنِ الدِّينِ. وَسَادِسُهَا: أَنْ يُحْمَلَ

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Ve dediler ki: 'Toprağın içinde kaybolup gittiğimiz (saptığımız) zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?'” [Secde 10] yani toprağa gömülüp şahıslarımız gizlendiği zaman mı? Dolayısıyla bu manaya göre Allah'ın bir insanı saptırması (yudıllu), onu helak etmesi ve yok etmesi anlamına gelebilir; bu veçhe binaen idlâlin O Teâlâ'ya isnadı caiz olur. İşte bu beş vecih, idlâli dinden saptırma manasına hamletmemiz durumundadır. Altıncısı ise şudur:

الْإِضْلَالُ عَلَى الْإِضْلَالِ عَنِ الْجَنَّةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ تَأْوِيلًا بَلْ حَمْلًا لِلَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ فَإِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّهُمْ وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أنه عما ذا يُضِلُّهُمْ، فَنَحْنُ نَحْمِلُهَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ ثُمَّ حَمَلُوا كُلَّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْجُبَّائِيِّ قَالَ تَعَالَى:

İdlâlin cennetten saptırma manasına hamledilmesidir. Mu'tezile şöyle demiştir: Bu hakikatte bir tevil değil, bilakis lâfzı zahirine hamletmektir; çünkü ayet O Teâlâ'nın onları saptırdığına delalet etmekte olup onları neyden saptırdığına dair bir delalet taşımamaktadır. Biz de bunu Allah Teâlâ'nın onları cennetin yolundan saptırdığı manasına hamlederiz. Sonra Kur'an'da bu cinsten olan her şeyi bu anlama hamletmişlerdir ki Cübbâî'nin tercihi de budur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ [الْحَجِّ: ٤] أَيْ يُضِلُّهُ عَنِ الْجَنَّةِ وَثَوَابِهَا. هَذَا كُلُّهُ إِذَا حَمَلْنَا الْهَمْزَةَ فِي الْإِضْلَالِ عَلَى التَّعْدِيَةِ. وَسَابِعُهَا: أَنْ نَحْمِلَ الْهَمْزَةَ لَا عَلَى التَّعْدِيَةِ بَلْ عَلَى الْوُجْدَانِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَيَانُهُ فَيُقَالُ أَضَلَّ فُلَانٌ بَعِيرَهُ أَيْ ضَلَّ عَنْهُ فَمَعْنَى إِضْلَالِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَجَدَهُمْ ضَالِّينَ. وَثَامِنُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً مِنْ تَمَامِ قَوْلِ الْكُفَّارِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا الْمَثَلِ الَّذِي لَا يَظْهَرُ وَجْهُ الْفَائِدَةِ فِيهِ ثُمَّ قَالُوا: يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَذَكَرُوهُ عَلَى/ سَبِيلِ التَّهَكُّمِ فَهَذَا مِنْ قَوْلِ الْكُفَّارِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى جَوَابًا لَهُمْ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ أَيْ مَا أَضَلَّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقَ. هَذَا مَجْمُوعُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَقَالَتِ الْجَبْرِيَّةُ لَقَدْ سَمِعْنَا كَلَامَكُمْ وَاعْتَرَفْنَا لَكُمْ بِجَوْدَةِ الْإِيرَادِ وَحُسْنِ التَّرْتِيبِ وَقُوَّةِ الْكَلَامِ وَلَكِنْ مَاذَا نَعْمَلُ وَلَكُمْ أَعْدَاءٌ ثَلَاثَةٌ يُشَوِّشُونَ عَلَيْكُمْ هَذِهِ الْوُجُوهَ الْحَسَنَةَ؟ وَالدَّلَائِلَ اللَّطِيفَةَ:

{ كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } “Onun hakkında şöyle yazılmıştır: Şüphesiz kim onu dost edinirse bilsin ki o kendisini saptırır ve alevli cehennem azabına iletir” [Hac 4] yani onu cennetten ve onun sevabından saptırır. Bütün bunlar, idlâldeki hemzeyi ta'diye (geçişlilik) manasına hamletmemiz durumundadır. Yedincisi: Hemzeyi ta'diye için değil, bu meselenin başında açıklandığı üzere 'öyle bulmak' (vicdân) manasına hamletmemizdir; nitekim devesi kendisinden kaybolup giden kimse için «أَضَلَّ فُلَانٌ بَعِيرَهُ» denir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onları saptırmasının manası, O Teâlâ'nın onları sapkın kimseler olarak bulmuş olmasıdır. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “Onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” kavlinin kâfirlerin sözünün tamamından olmasıdır; zira onlar: 'Allah içindeki fayda yönü açık olmayan bu misalle neyi murat etti?' demiş, sonra da alay yollu olarak: 'Onunla birçoğunu saptıracak, birçoğunu da hidayete erdirecek [öyle mi?]' demişlerdir. İşte bu, kâfirlerin sözündendir; sonra Allah Teâlâ onlara cevap olarak: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Onunla ancak fâsıkları saptırır” [Bakara 26] buyurmuştur; yani onunla sadece fâsıkı saptırmıştır. İşte Mu'tezile'nin sözünün özeti budur. Cebriyye ise şöyle demiştir: Sözünüzü işittik; ifadenizin güzelliğini, tertibinizin hoşluğunu ve sözünüzün gücünü itiraf ettik. Fakat sizin bu güzel vecihlerinizi ve ince delillerinizi altüst eden üç düşmanınız varken biz ne yapalım:

أَحَدُهَا: مَسْأَلَةُ الدَّاعِي وَهِيَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْعِلْمِ وَالْجَهْلِ وَالْإِهْدَاءِ وَالْإِضْلَالِ لِمَ فَعَلَ أَحَدَهُمَا دُونَ الْآخَرِ؟

Birincisi: Dâî (yönlendirici sebep) meselesidir; o da şudur: İlme, cehalete, hidayete erdirmeye ve saptırmaya kâdir olan kimse niçin diğerini değil de bu ikisinden birini yapmıştır?

وَثَانِيهَا: مَسْأَلَةُ الْعِلْمِ عَلَى مَا سَبَقَ تَقْرِيرُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] وَمَا رَأَيْنَا لَكُمْ فِي دَفْعِ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ كَلَامًا مُحِيلًا قَوِيًّا وَنَحْنُ لَا شَكَّ نَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ مَعَ مَا مَعَكُمْ مِنَ الذَّكَاءِ الضَّعْفَ عَنْ تِلْكَ الْأَجْوِبَةِ الَّتِي تَكَلَّمُوا بِهَا فكما أنصفنا واعترافنا لَكُمْ بِحُسْنِ الْكَلَامِ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ فَأَنْصِفُوا أَيْضًا وَاعْتَرِفُوا بِأَنَّهُ لَا وَجْهَ لَكُمْ عَنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَإِنَّ التَّعَامِيَ وَالتَّغَافُلَ لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَوْ كَانَ بِإِيجَادِهِ لَمَا حَصَلَ إِلَّا الَّذِي قَصَدَ إِيجَادَهُ لَكِنَّ أَحَدًا لَا يُرِيدُ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ وَالِاهْتِدَاءِ، وَيَحْتَرِزُ كُلَّ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْجَهْلِ وَالضَّلَالِ فَكَيْفَ يَحْصُلُ الْجَهْلُ وَالْإِضْلَالُ لِلْعَبْدِ مَعَ أَنَّهُ مَا قَصَدَ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ وَالِاهْتِدَاءِ؟ فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ اشْتَبَهَ عَلَيْهِ الْكُفْرُ بِالْإِيمَانِ وَالْعِلْمُ بِالْجَهْلِ فَظَنَّ فِي الْجَهْلِ أَنَّهُ عِلْمٌ فَقَصَدَ إِيقَاعَهُ فَلِذَلِكَ حَصَلَ لَهُ الْجَهْلُ قُلْنَا ظَنُّهُ فِي الْجَهْلِ أَنَّهُ عِلْمٌ ظَنُّ خَطَأٍ فَإِنْ كَانَ اخْتَارَهُ أَوَّلًا فَقَدِ اخْتَارَ الْجَهْلَ وَالْخَطَأَ لِنَفْسِهِ وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ اشْتَبَهَ عَلَيْهِ ذَلِكَ بِسَبَبِ ظَنٍّ آخَرَ مُتَقَدِّمٍ عَلَيْهِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ كُلِّ ظَنٍّ ظَنٌّ لَا إِلَى نِهَايَةٍ وَهُوَ مُحَالٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ التَّصَوُّرَاتِ غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ وَالتَّصْدِيقَاتِ الْبَدِيهِيَّةَ غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ وَالتَّصْدِيقَاتِ بِأَسْرِهَا غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ فَهَذِهِ مُقَدَّمَاتٌ ثَلَاثَةٌ.

İkincisi: Allah Teâlâ'nın { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [Bakara 7] kavlinde daha önce açıklanması geçen ilim meselesidir. Bu iki sözü bertaraf etme hususunda sizden tutarlı ve güçlü bir söz görmedik. Sahip olduğunuz zekâya rağmen sizin dile getirdiğiniz o cevaplardaki zayıflığın sizce de meçhul olmadığını şüphesiz biliyoruz. Dolayısıyla zikrettiğiniz sözün güzelliğini insafla nasıl itiraf ettiysek, siz de insaflı olun ve bu iki veçhe karşı bir yolunuzun bulunmadığını itiraf edin; zira görmezden gelmek ve gaflete yatmak akıl sahiplerine yakışmaz. Üçüncüsü: Şayet kulun fiili kendi icadı ile olsaydı, ancak icadını kastettiği şey hâsıl olurdu. Halbuki hiç kimse ilim ve hidayeti elde etmekten başka bir şey istemez; cehalet ve sapkınlıktan ise son derece sakınır. Kul sadece ilim ve hidayeti elde etmeyi kastettiği halde nasıl olur da onda cehalet ve saptırma hâsıl olur? Şayet: 'Küfür ile iman, ilim ile cehalet ona iltibas etmiş (karışmış), cehaleti ilim zannetmiş ve onu meydana getirmeyi kastetmiştir; bu sebeple onda cehalet hâsıl olmuştur' denilirse deriz ki: Onun cehaleti ilim zannetmesi hatalı bir zandır; şayet bunu öncelikle tercih etmişse, kendi nefsi için cehaleti ve hatayı bizzat tercih etmiş demektir ki bu mümkün değildir. Şayet bu durumun kendisinden önceki başka bir zan sebebiyle ona karıştığını söylersek, her zandan önce sonsuza kadar giden başka bir zannın bulunması gerekir ki bu da muhaldir. Dördüncüsü: Tasavvurlar kesbî (kazanılmış) değildir; bedihî tasdikler kesbî değildir; tasdiklerin tamamı da kesbî değildir. İşte bunlar üç önermedir.

الْمُقَدَّمَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ أَنَّ التَّصَوُّرَاتِ غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يُحَاوِلُ اكْتِسَابَهَا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَصَوِّرًا لَهَا أَوْ لَا يَكُونَ مُتَصَوِّرًا لَهَا فَإِنْ كَانَ مُتَصَوِّرًا لَهَا اسْتَحَالَ أَنْ يَطْلُبَ تَحْصِيلَ تَصَوُّرِهَا لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَصَوِّرًا لَهَا كَانَ ذِهْنُهُ غَافِلًا عَنْهَا وَالْغَافِلُ عَنِ الشَّيْءِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ طَالِبَهُ.

Birinci Önerme: Tasavvurların kesbî olmadığını beyan hakkındadır; çünkü onları kazanmaya çalışan kimse ya onları tasavvur etmektedir ya da tasavvur etmemektedir. Şayet onları tasavvur ediyorsa, onların tasavvurunu elde etmeyi talep etmesi imkânsızdır; zira tahsîl-i hâsıl (zaten var olanı elde etmeye çalışmak) muhaldir. Şayet onları tasavvur etmiyorsa, zihni onlardan gafildir; bir şeyden gafil olanın ise onu talep eden olması imkânsızdır.

الْمُقَدَّمَةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ التَّصْدِيقَاتِ الْبَدِيهِيَّةَ غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ لِأَنَّ حُصُولَ طَرَفَيِ التَّصْدِيقِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَافِيًا فِي جَزْمِ الذِّهْنِ بِذَلِكَ التَّصْدِيقِ أَوْ لَا يَكُونَ كَافِيًا فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ ذَلِكَ التَّصْدِيقُ دَائِرًا مَعَ ذَيْنَكِ التَّصَوُّرَيْنِ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مَقْدُورًا، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَكُنِ التَّصْدِيقُ بَدِيهِيًّا بَلْ مُتَوَقَّفًا فِيهِ.

İkinci Önerme: Bedihî tasdiklerin kesbî olmadığını beyan hakkındadır; çünkü tasdikin iki tarafının (konu ve yükleminin) hâsıl olması ya zihnin o tasdike kesin hükmetmesinde yeterlidir ya da yeterli değildir. Şayet birincisi ise, o tasdik nefy ve ispat bakımından zorunluluk yoluyla o iki tasavvurla birlikte döner; böyle olan bir şey ise [kulun] kudreti dahilinde değildir. Şayet ikincisi ise, tasdik bedihî olmaz, aksine üzerinde durulup düşünülen (nazarî) bir şey olur.

الْمُقَدَّمَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ التَّصْدِيقَاتِ بِأَسْرِهَا غَيْرُ كَسْبِيَّةٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ النَّظَرِيَّاتِ إِنْ كَانَتْ وَاجِبَةَ اللُّزُومِ عَنْ تِلْكَ الْبَدِيهِيَّاتِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ مَقْدُورَةٍ كَانَتْ تِلْكَ النَّظَرِيَّاتُ أَيْضًا غَيْرَ مَقْدُورَةٍ. وَإِنْ لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةَ اللُّزُومِ عَنْ

Üçüncü Önerme: Tasdiklerin tamamının kesbî olmadığını beyan hakkındadır; çünkü bu nazarî (düşünceye dayalı) hükümler şayet [kulun] kudreti dahilinde olmayan o bedihî bilgilerden zorunlu olarak doğuyorsa, o nazarî hükümler de kudret dahilinde değildir. Şayet

تِلْكَ الْبَدِيهِيَّاتِ لَمْ يُمْكِنِ الِاسْتِدْلَالُ بِتِلْكَ الْبَدِيهِيَّاتِ عَلَى تِلْكَ النَّظَرِيَّاتِ، فَلَمْ تَكُنْ تِلْكَ الِاعْتِقَادَاتُ الْحَاصِلَةُ فِي تِلْكَ النَّظَرِيَّاتِ عُلُومًا، بَلْ لَا تَكُونُ إِلَّا اعْتِقَادًا حَاصِلًا لِلْمُقَلِّدِ وَلَيْسَ كَلَامُنَا فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَكُمْ فِي عَدَمِ إِسْنَادِ الِاهْتِدَاءِ وَالضَّلَالِ إِلَى اللَّهِ/ تَعَالَى مُعَارَضٌ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ الَّتِي لَا جَوَابَ عَنْهَا. وَلْنَتَكَلَّمِ الْآنَ فِيمَا ذَكَرُوهُ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ أَمَّا التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ فَسَاقِطٌ لِأَنَّ إِنْزَالَ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ هَلْ لَهَا أَثَرٌ فِي تَحْرِيكِ الدَّوَاعِي أَوْ لَيْسَ لَهَا أَثَرٌ فِي ذَلِكَ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ وَجَبَ عَلَى قَوْلِكُمْ أَنْ يُقَبَّحَ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] عَلَى أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الرُّجْحَانُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ الْوُجُوبُ وَأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الِاسْتِوَاءِ وَبَيْنَ الْوُجُوبِ الْمَانِعِ مِنَ النَّقِيضِ وَاسِطَةٌ، فَإِذَا أَثَّرَ إِنْزَالُ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ فِي التَّرْجِيحِ وَثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ التَّرْجِيحُ فَقَدْ حَصَلَ الْوُجُوبُ فَحِينَئِذٍ جَاءَ الْجَبْرُ وَبَطَلَ مَا قُلْتُمُوهُ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّهُ لَا يَنْتَهِي إِلَى حَدِّ الْوُجُوبِ إِلَّا أَنَّ الْمُكَلَّفَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُزَاحَ الْعُذْرِ وَالْعِلَّةِ وَإِنْزَالُ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ عَلَيْهِ مَعَ أَنَّ لَهَا أَثَرًا فِي تَرْجِيحِ جَانِبِ الضَّلَالِ عَلَى جَانِبِ الِاهْتِدَاءِ كَالْعُذْرِ لِلْمُكَلَّفِ فِي عَدَمِ الْإِقْدَامِ عَلَى الطَّاعَةِ فَوَجَبَ أَنْ يُقَبَّحَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا إِنْ لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ أَثَرٌ فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى تَرْجِيحِ جَانِبِ الضَّلَالِ على جانب بالاهتداء كَانَتْ نِسْبَةُ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ إِلَى ضَلَالِهِمْ كَصَرِيرِ الْبَابِ وَنَعِيقِ الْغُرَابِ فَكَمَا أَنَّ ضَلَالَهُمْ لَا يُنْسَبُ إِلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الْأَجْنَبِيَّةِ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يُنْسَبَ إِلَى هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ بِوَجْهٍ مَا، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ تَأْوِيلُهُمْ، أَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّانِي وَهُوَ التَّسْمِيَةُ وَالْحُكْمُ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لَكِنَّ الْإِشْكَالَ مَعَهُ بَاقٍ لِأَنَّهُ إِذَا سَمَّاهُ اللَّهُ بِذَلِكَ وَحَكَمَ بِهِ عَلَيْهِ فلو لم يأت المكلف به لا نقلب خَبَرُ اللَّهِ الصِّدْقُ كَذِبًا وَعِلْمُهُ جَهْلًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ عَدَمُ إِتْيَانِ الْمُكَلَّفِ بِهِ مُحَالًا وَإِتْيَانُهُ بِهِ وَاجِبًا وَهَذَا عَيْنُ الْجَبْرِ الَّذِي تفرون منه وأنه ملاقيكم لا محالة، وهاهنا يَنْتَهِي الْبَحْثُ إِلَى الْجَوَابَيْنِ الْمَشْهُورَيْنِ لَهُمَا فِي هَذَا الْمَقَامِ وَكُلُّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ بِبَدِيهَةِ عَقْلِهِ سُقُوطَ ذَلِكَ، وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ وَهُوَ التَّخْلِيَةُ وَتَرْكُ الْمَنْعِ فَهَذَا إِنَّمَا يُسَمَّى إِضْلَالًا إِذَا كَانَ الْأَوْلَى وَالْأَحْسَنُ بِالْوَالِدِ أَنْ يَمْنَعَهُ عَنْ ذلك فأما إذا كان الولد أَنْ يَمْنَعَهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَمَّا إِذَا كَانَ الْوَلَدُ بِحَيْثُ لَوْ مَنَعَهُ وَالِدُهُ عَنْ ذَلِكَ لَوَقَعَ فِي مَفْسَدَةٍ أَعْظَمَ مِنْ تِلْكَ الْمَفْسَدَةِ الْأُولَى لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ أَنَّهُ أَفْسَدَ وَلَدَهُ وأضله، وهاهنا الْأَمْرُ بِخِلَافِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ مَنَعَ الْمُكَلَّفَ جَبْرًا عَنْ هَذِهِ الْمَفْسَدَةِ لَزِمَتْ مَفْسَدَةٌ أُخْرَى أَعْظَمُ مِنَ الْأُولَى، فَكَيْفَ يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى أَفْسَدَ الْمُكَلَّفَ وَأَضَلَّهُ بِمَعْنَى أَنَّهُ مَا مَنَعَهُ عَنِ الضَّلَالِ مَعَ أَنَّهُ لَوْ مَنَعَهُ لَكَانَتْ تِلْكَ الْمَفْسَدَةُ أَعْظَمَ وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الرَّابِعُ فَقَدِ اعْتَرَضَ الْقَفَّالُ عَلَيْهِ فَقَالَ: لَا نُسَلِّمُ بِأَنَّ الضَّلَالَ جَاءَ بِمَعْنَى الْعَذَابِ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [الْقَمَرِ: ٤٧] فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فِي ضَلَالٍ عَنِ الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا وَفِي سُعُرٍ: أَيْ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ فِي الْآخِرَةِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ مِنْ صِلَةِ سُعُرٍ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:

o bedihî bilgilerden zorunlu olarak doğmuyorsa, o bedihî bilgilerle o nazarî hükümlere istidlâlde bulunmak (delil getirmek) mümkün olmaz; dolayısıyla o nazarî hükümlerde hâsıl olan o inançlar kesin ilimler olmaz, bilakis ancak taklitçide hâsıl olan bir inanç olur ki bizim sözümüz bunun hakkında değildir. Böylece hidayet ve dalâletin Allah Teâlâ'ya isnat edilmemesi hakkındaki sözünüzün, hiçbir cevabı bulunmayan bu kesin aklî delillerle çürütüldüğü sabit olmuştur. Şimdi onların zikrettikleri teviller hakkında konuşalım: Birinci tevile gelince, bu tevil düşmüştür; çünkü bu müteşabihlerin indirilmesinin dâîleri (yönlendirici sebepleri) harekete geçirmede bir tesiri var mıdır yok mudur? Şayet birincisi ise, sizin mezhebinize göre bunun iki vecihten ötürü çirkin sayılması gerekirdi: Birincisi: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Bakara 7] kavlinin tefsirinde, bir taraf ağır bastığında (rüçhan hâsıl olduğunda) zorunluluğun (vücûb) mutlaka hâsıl olacağını ve eşitlik ile çelişiğe engel olan zorunluluk arasında bir vasıtanın bulunmadığını delillendirmiştik. Dolayısıyla bu müteşabihlerin indirilmesi tercihte tesir edince ve tercihin gerçekleştiği her durumda zorunluluğun gerçekleştiği sabit olunca, işte o anda cebir meydana gelmiş ve sizin söyledikleriniz bâtıl olmuştur. İkincisi: Farz edelim ki bu durum vücûb (zorunluluk) derecesine ulaşmasın; ancak mükellefin mazeretinin ve illetinin ortadan kaldırılmış olması gerekir. Hidayet tarafına nispetle sapıklık tarafını tercihte bir tesiri bulunmasıyla birlikte bu müteşabihlerin mükellefe indirilmesi, itaate yönelmemesi hususunda mükellef için bir mazeret gibi olur; bu sebeple bunun Allah Teâlâ'dan sâdır olmasının çirkin sayılması gerekirdi. Şayet bunun, onların hidayet tarafına karşı dalâlet tarafını tercih etmeye yönelmelerinde hiçbir tesiri yoksa, bu müteşabihlerin onların sapkınlığına nispeti kapı gıcırtısı ve karga gaklaması gibi olurdu; nitekim onların sapkınlığı bu tür ilgisiz şeylere nispet edilemeyeceği gibi, aynı şekilde bu müteşabihlere de hiçbir şekilde nispet edilmemesi gerekirdi. Bu durumda onların tevili bâtıl olur. İkinci tevil olan isimlendirme ve hüküm vermeye gelince; bu her ne kadar son derece uzak bir tevil olsa da işkâl onunla birlikte yine bâkidir; çünkü Allah onu öyle isimlendirip onun hakkında bu hükmü verdiğinde, şayet mükellef o fiili getirmeseydi Allah'ın doğru olan haberi yalana, ilmi de cehalete dönüşürdü. Bütün bunlar ise muhaldir; muhale götüren şey de muhaldir. Dolayısıyla mükellefin onu getirmemesi muhal, getirmesi ise vacip/zorunlu olurdu; bu da sizin kendisinden kaçtığınız ve mutlaka karşılaşacağınız cebrin ta kendisidir. Burada inceleme, onların bu makamda meşhur olan iki cevabına varır ki her akıl sahibi bunların geçersizliğini aklının apaçıklığı ile bilir. Üçüncü tevil olan başıboş bırakmak ve engellemeyi terk etmeye gelince; bir babanın [çocuğunu] bundan menetmesi daha evlâ ve daha güzel olduğu takdirde bu durum ancak idlâl olarak adlandırılır. Fakat şayet çocuk, babası kendisini bundan engellediği takdirde bu ilk mefsedetten daha büyük bir mefsedete düşecek durumda ise, hiç kimse babanın çocuğunu ifsat ettiğini ve saptırdığını söylemez. Burada ise durum bunun aksinedir; zira Allah Teâlâ mükellefi zorla bu mefsedetten engelleseydi, birincisinden daha büyük başka bir mefsedet gerekirdi. O halde, engellemiş olsaydı o mefsedet daha büyük olacağı halde, Allah Teâlâ'nın mükellefi saptırmaktan menetmediği manasında onu ifsat edip saptırdığı nasıl söylenebilir? Dördüncü tevile gelince; el-Kaffâl buna itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Dalâlin azap manasına geldiğini kabul etmiyoruz. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [Kamer 47] kavline gelince; kastedilenin dünyada haktan sapkınlık içinde ve 'çılgın alevler' yani ahirette cehennem azabı içinde olmaları mümkündür; { يَوْمَ يُسْحَبُونَ } kavli de 'suur' (çılgın alevler) kelimesinin sılası olur. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ إلى قوله: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ فَمَعْنَى قَوْلِهِ ضَلُّوا عَنَّا أَيْ بَطَلُوا فَلَمْ ينتفع بِهِمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي كُنَّا نَرْجُو شَفَاعَتَهُمْ فِيهِ ثُمَّ قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ قَدْ يَكُونُ عَلَى مَعْنَى كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ أَيْ يُحْبِطُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيُحْتَمَلُ كَذَلِكَ يَخْذُلُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا فَلَا يُوَفِّقُهُمْ لِقَبُولِ الْحَقِّ إِذْ أَلِفُوا الْبَاطِلَ وَأَعْرَضُوا عَنِ التَّدَبُّرِ، فَإِذَا خَذَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَتَوْا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَدْ بَطَلَتْ أَعْمَالُهُمُ الَّتِي كَانُوا يَرْجُونَ الِانْتِفَاعَ بِهَا فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا/ التَّأْوِيلُ الْخَامِسُ: وَهُوَ الْإِهْلَاكُ فَغَيْرُ لَائِقٍ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِ الْإِضْلَالِ عَلَى الْإِهْلَاكِ. وَأَمَّا التَّأْوِيلُ السَّادِسُ: وَهُوَ أَنَّهُ يُضِلُّهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُضِلُّ بِهِ أَيْ يُضِلُّ بِسَبَبِ اسْتِمَاعِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالْإِضْلَالُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ لَيْسَ بِسَبَبِ اسْتِمَاعِ هَذِهِ الْآيَاتِ بَلْ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْقَبَائِحِ فَكَيْفَ يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَيْهِ. وَأَمَّا التَّأْوِيلُ السَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: يُضِلَّهُ

{ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } [Mü'min (Gâfir) 71] ayetinden { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } [Mü'min (Gâfir) 74] kavline kadar olan kısımda, onların: { ضَلُّوا عَنَّا } sözlerinin manası: 'Bâtıl oldular, şefaatlerini umduğumuz bu günde kendilerinden faydalanılamadı' demektir. Sonra O'nun: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } kavli, 'İşte Allah kıyamet gününde onların amellerini böyle saptırır yani boşa çıkarır' manasında olabilir. Şöyle olması da muhtemeldir: 'İşte Allah Teâlâ dünyada onları böyle yüzüstü bırakır (hızlân); bâtıla alıştıkları ve tefekkürden yüz çevirdikleri için onları hakkı kabule muvaffak kılmaz.' Allah Teâlâ onları yüzüstü bırakıp onlar da kıyamet gününe geldiklerinde, dünyada kendisinden faydalanmayı umdukları amelleri bâtıl olup gitmiştir. Beşinci tevil olan helak etmeye gelince; bu makama uygun değildir, zira Allah Teâlâ'nın: { وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } kavli, idlâlin helak etme manasına hamledilmesine engeldir. Altıncı tevil olan cennet yolundan saptırmaya gelince; bu da zayıftır, zira Allah Teâlâ: { يُضِلُّ بِهِ } yani bu ayetleri dinleme sebebiyle saptırır buyurmuştur; cennet yolundan saptırma ise bu ayetleri dinleme sebebiyle değil, kişinin çirkin işlere girişmesi sebebiyledir; öyleyse bu manaya hamledilmesi nasıl caiz olabilir? Yedinci tevil olan: O'nun saptırmasının (yudıllühû)

أَيْ يَجِدُهُ ضَالًّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ إِثْبَاتَ هَذِهِ اللُّغَةِ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ عَدَّى الْإِضْلَالَ بِحَرْفِ الْبَاءِ فَقَالَ: يُضِلُّ بِهِ وَالْإِضْلَالُ بِمَعْنَى الْوُجْدَانِ لَا يَكُونُ مُعَدًّى بِحَرْفِ الْبَاءِ. وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّامِنُ: فَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُوجِبُ تَفْكِيكَ النَّظْمِ لِأَنَّهُ إِلَى قَوْلِهِ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً مِنْ كَلَامِ الْكُفَّارِ ثُمَّ قَوْلُهُ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ بَيْنَهُمَا بَلْ مَعَ حَرْفِ الْعَطْفِ وَهُوَ الواو، ثم هب أنه هاهنا كَذَلِكَ لَكِنَّهُ فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ لَا شَكَّ أَنَّهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي الْإِضْلَالِ.

onu sapkın bulması demek olduğuna gelince; dilde bu kullanımın sübûtuna dair bir delil bulunmadığını beyan etmiştik. Ayrıca O, idlâl fiilini 'bâ' (ب) harf-i ceri ile geçişli kılarak: { يُضِلُّ بِهِ } buyurmuştur; bulmak (vicdân) manasındaki idlâl ise 'bâ' harfi ile geçişli olmaz. Sekizinci tevile gelince; bu ayette nazmın (söz diziminin) parçalanmasını gerektirir, çünkü { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } kısmına kadar olan yer kâfirlerin sözünden, sonra gelen { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } kısmı ise aralarında bir fasıla olmaksızın, bilakis atıf harfi olan vâv ile birlikte Allah Teâlâ'nın kelâmı kılınmış olur. Sonra farz edelim ki burada böyle olsun; fakat Müddessir Suresi'ndeki: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } buyruğunun şüphesiz Allah Teâlâ'nın sözü olduğu açıktır. İşte idlâl konusundaki söz bundan ibarettir.

أَمَّا الْهُدَى فَقَدْ جَاءَ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الدَّلَالَةُ وَالْبَيَانُ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا [السَّجْدَةِ: ٢٦] وَقَالَ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ [الْبَقَرَةِ: ٣٨] وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ الْهُدَى عِبَارَةً عَنِ الْبَيَانِ وَقَالَ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى [النَّجْمِ: ٢٣] وَقَالَ: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً [الْإِنْسَانِ: ٣] أَيْ سَوَاءٌ شَكَرَ أَوْ كَفَرَ فَالْهِدَايَةُ قَدْ جَاءَتْهُ فِي الْحَالَتَيْنِ وَقَالَ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فُصِّلَتْ: ١٧] وَقَالَ: ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٥٤] وَهَذَا لَا يُقَالُ لِلْمُؤْمِنِ وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ خُصُومِ دَاوُدَ ﵇: وَلا تُشْطِطْ وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ [ص: ٢٢] أَيْ أَرْشِدْنَا وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ٢٥] وَقَالَ: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ الزُّمَرِ: ٥٦] إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الزُّمَرِ: ٥٧] إِلَى قَوْلِهِ: بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ [الزُّمَرِ: ٥٩] أَخْبَرَ أَنَّهُ قَدْ هَدَى الْكَافِرَ مِمَّا جَاءَهُ مِنَ الْآيَاتِ وَقَالَ: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ [الْأَنْعَامِ: ١٥٧] وَهَذِهِ مُخَاطَبَةٌ لِلْكَافِرِينَ.

Hüdâ (hidayet) kavramına gelince, birkaç vecih üzere gelmiştir: Birincisi: Delalet ve beyandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onlara yol göstermedi (beyan etmedi) mi?” [Secde 26], { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa...” [Bakara 38]. Bu ancak hüdânın beyandan ibaret olması durumunda sahih olur. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } “Onlar ancak zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar; halbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir” [Necm 23]. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً } “Şüphesiz biz ona yolu gösterdik; ister şükredici olsun, ister nankör” [İnsân 3] yani ister şükretsin ister nankörlük etsin, hidayet (yol gösterme) her iki durumda da ona gelmiştir. Ve şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Semûd kavmine gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler” [Fussilet 17]. Ve şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Sonra iyilik eden kimseye nimetimizi tamamlamak, her şeyi açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler” [En'âm 154]. Bu ise mümin için söylenmez. Allah Teâlâ Dâvûd aleyhisselâm'ın hasımlarının sözünü hikâye ederek şöyle buyurmuştur: { وَلا تُشْطِطْ وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “Haksızlık etme ve bizi doğru yolun ortasına ilet (irşat et)” [Sâd 22] yani bize yol göster. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ } “Şüphesiz kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönenlere şeytan bunu süslemiş ve onları uzun emellere düşürmüştür” [Muhammed 25]. Ve şöyle buyurmuştur: { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Kişinin: 'Allah'ın yanında yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!' demesinden” [Zümer 56] ayetinden { أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi elbette sakınanlardan olurdum' demesinden” [Zümer 57] ayetine ve { بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ } “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış ve büyüklük taslamıştın” [Zümer 59] ayetine kadar... Ayetlerden kendisine gelen şeyler sebebiyle kâfire hidayet ettiğini haber vermiştir. Ve şöyle buyurmuştur: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “Yahut: 'Eğer bize de kitap indirilseydi elbette onlardan daha çok hidayette olurduk' demeyesiniz diye... İşte size Rabbinizden apaçık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi” [En'âm 157]. Bu da kâfirlere yönelik bir hitaptır.

وَثَانِيهَا: قَالُوا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشُّورَى: ٥٢] أَيْ لَتَدْعُو وَقَوْلُهُ: وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ [الرَّعْدِ: ٧] أَيْ دَاعٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى ضَلَالٍ أَوْ هُدًى. وَثَالِثُهَا: التَّوْفِيقُ مِنَ اللَّهِ بِالْأَلْطَافِ الْمَشْرُوطَةِ بِالْإِيمَانِ يُؤْتِيهَا الْمُؤْمِنِينَ جَزَاءً عَلَى إِيمَانِهِمْ وَمَعُونَةً عَلَيْهِ وَعَلَى الِازْدِيَادِ مِنْ طَاعَتِهِ، فَهَذَا ثَوَابٌ لَهُمْ وَبِإِزَائِهِ ضِدُّهُ لِلْكَافِرِينَ وَهُوَ أَنْ يَسْلُبَهُمْ ذَلِكَ فَيَكُونُ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا هَدَاهُمْ يَكُونُ قَدْ أَضَلَّهُمْ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkincisi: O'nun: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletmektesin” [Şûrâ 52] kavli hakkında 'davet etmektesin' ve { وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “Her kavmin bir yol göstericisi (hâdîsi) vardır” [Ra'd 7] kavli hakkında da 'onları sapıklığa veya hidayete çağıran bir davetçisi vardır' demişlerdir. Üçüncüsü: İmana bağlı olan lütuflarla Allah'tan gelen tevfiktir ki Allah bunları imanlarına bir karşılık, imanda sebat etmelerine ve O'na itaati artırmalarına bir yardım olmak üzere müminlere verir; dolayısıyla bu onlar için bir mükâfattır. Bunun karşılığında kâfirler için ise bunun zıddı vardır; o da Allah'ın bu lütufları onlardan çekip almasıdır; böylece O Teâlâ onlara hidayet etmemekle birlikte onları saptırmış olur. Bu vechlin delili Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır:

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] ، وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً [مَرْيَمَ: ٧٦] ، وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [آل عمران: ٨٦] ، يُثَبِّتُ اللَّهُ/ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] ، كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٨٦] فَأَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يَهْدِيهِمْ وَأَنَّهُمْ قَدْ جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ، فَهَذَا الْهُدَى غَيْرُ الْبَيَانِ لَا مَحَالَةَ، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ [التَّغَابُنِ: ١١] أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] . وَرَابِعُهَا: الْهُدَى إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً [النِّسَاءِ: ١٧٥] وَقَالَ: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الْمَائِدَةِ: ١٥، ١٦] وَقَالَ: وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ

{ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Hidayete erenlere gelince, Allah onların hidayetini artırmıştır” [Muhammed 17], { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah hidayete erenlerin hidayetini artırır” [Meryem 76], { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zâlimler topluluğunu hidayete erdirmez” [Âl-i İmrân 86], { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de o sabit sözle sapasağlam tutar; Allah zâlimleri ise saptırır” [İbrâhîm 27], { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder? Allah zâlimler topluluğunu hidayete erdirmez” [Âl-i İmrân 86]. Onlara apaçık deliller geldiği halde kendilerine hidayet etmeyeceğini haber vermiştir; dolayısıyla bu hidayet şüphesiz beyandan başkadır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ } “Kim Allah'a iman ederse, Allah onun kalbini doğru yola iletir” [Teğâbün 11], { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } “İşte onlar, kalplerine imanı yazdığı ve katından bir ruh ile desteklediği kimselerdir” [Mücâdele 22]. Dördüncüsü: Cennetin yoluna iletmektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince, Allah onları kendisinden bir rahmet ve lütuf içine sokacak ve onları kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir” [Nisâ 175]. Ve şöyle buyurmuştur: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Gerçekten size Allah'tan bir nûr ve apaçık bir Kitap gelmiştir. Allah onunla rızasına uyanları kurtuluş yollarına iletir, onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru bir yola hidayet eder” [Mâide 15, 16]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ } “Allah yolunda öldürülenlere gelince, Allah onların amellerini asla boşa çıkarmayacaktır”

سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ

{ سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ } “Onları doğru yola iletecek, durumlarını düzeltecek ve onları cennete sokacaktır”

[مُحَمَّدٍ: ٤- ٦] وَالْهِدَايَةُ بَعْدَ الْقَتْلِ لَا تَكُونُ إِلَّا إِلَى الْجَنَّةِ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ [يُونُسَ: ٩٠] وَهَذَا تَأْوِيلُ الْجُبَّائِيِّ، وَخَامِسُهَا: الْهُدَى بِمَعْنَى التَّقْدِيمِ يُقَالُ هَدَى فُلَانٌ فُلَانًا أَيْ قَدَّمَهُ أَمَامَهُ، وَأَصْلُ هَدَى مِنْ هِدَايَةِ الطَّرِيقِ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ يَتَقَدَّمُ الْمَدْلُولَ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ أَقْبَلَتْ هَوَادِي الْخَيْلِ. أَيْ مُتَقَدِّمَاتُهَا وَيُقَالُ لِلْعُنُقِ هَادِي وَهَوَادِي الْخَيْلِ أَعْنَاقُهَا لِأَنَّهَا تَتَقَدَّمُهَا، وَسَادِسُهَا: يَهْدِي أَيْ يَحْكُمُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ مُهْتَدٍ وَتَسْمِيَتُهُ بِذَلِكَ لِأَنَّ حَقِيقَةَ قَوْلِ الْقَائِلِ هَدَاهُ جَعَلَهُ مُهْتَدِيًا، وَهَذَا اللَّفْظُ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْحُكْمِ وَالتَّسْمِيَةِ قَالَ تَعَالَى: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ [الْمَائِدَةِ: ١٠٣] أَيْ مَا حَكَمَ وَلَا شَرَعَ، وَقَالَ: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٣] مَعْنَاهُ أَنَّ الْهُدَى مَا حَكَمَ اللَّهُ بِأَنَّهُ هُدًى وَقَالَ: وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ [الإسراء: ٩٧] أَيْ مَنْ حَكَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْهُدَى فَهُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُسَمَّى مُهْتَدِيًا فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُعْتَزِلَةُ: وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَيْهَا فِيمَا تقدم في باب الإضلال. قالت الجبرية:

[Muhammed 4-6] “Onları doğru yola iletecek, durumlarını düzeltecek ve onları cennete sokacaktır”. Öldürülmeden sonraki hidayet ancak cennete yönelik olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Şüphesiz iman edip sâlih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir; altlarından ırmaklar akar” [Yûnus 9]. Bu da Cübbâî'nin tevilidir. Beşincisi: Öne geçirmek manasında hidayettir. Bir kimse birini öne geçirdiğinde «هَدَى فُلَانٌ فُلَانًا» denir. 'Hedâ' kelimesinin aslı yol göstermekten (hidâyetü't-tarîk) gelir; çünkü rehber, yol gösterilenin önünden gider. Araplar: «أَقْبَلَتْ هَوَادِي الْخَيْلِ» yani 'atların öncüleri geldi' derler. Boyna da 'hâdî' denir; atların boyunlarına da önde gittikleri için 'hevâdî' denmiştir. Altıncısı: Hidayet eder yani müminin hidayet üzere olduğuna hükmeder ve onu öyle isimlendirir; çünkü bir kimsenin 'ona hidayet etti' sözünün hakikati, onu hidayete ermiş kılmasıdır. Bu lâfız hüküm ve isimlendirme için de kullanılabilir. Nitekim Allah Teâlâ: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah hiçbir bahîra kılmamıştır (hükmetmemiştir)” [Mâide 103] yani hükmetmemiş ve meşru kılmamıştır buyurmuştur. Ve: { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir” [Âl-i İmrân 73] buyurmuştur ki manası: Hidayet, ancak Allah'ın hidayet olduğuna hükmettiği şeydir demektir. Ve: { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur” [İsrâ 97] buyurmuştur; yani Allah'ın hakkında hidayet hükmü verdiği kimse hidayete ermiş olarak isimlendirilmeye müstahak olan kimsedir. İşte Mu'tezile'nin zikrettiği vecihler bunlardır ve biz idlâl konusunda daha önce bunlar hakkında konuştuk. Cebriyye şöyle demiştir:

وهاهنا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْهُدَى بِمَعْنَى خَلْقِ الْهِدَايَةِ وَالْعِلْمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [يُونُسَ: ٢٥] قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَصِحُّ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ لِمَنْ حَمَلَ غَيْرَهُ عَلَى سُلُوكِ الطَّرِيقِ كَرْهًا وَجَبْرًا أَنَّهُ هَدَاهُ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا يُقَالُ رَدَّهُ إِلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ وَحَمَلَهُ عَلَيْهِ وَجَرَّهُ إِلَيْهِ فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ هَدَاهُ إِلَيْهِ فَلَا، وَثَانِيهَا: لَوْ حَصَلَ ذَلِكَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَبَطَلَ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَالْمَدْحُ وَالذَّمُّ وَالثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، فَإِنْ قِيلَ هَبْ أَنَّهُ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُ كَسْبُ الْعَبْدِ قُلْنَا هَذَا الْكَسْبُ مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وُقُوعَ هَذِهِ الْحَرَكَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ لَا يَكُونَ بِتَخْلِيقِهِ، فَإِنْ كَانَ بِتَخْلِيقِهِ، فَمَتَى خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى اسْتَحَالَ مِنَ الْعَبْدِ أَنْ يَمْتَنِعَ مِنْهُ، وَمَتَى لَمْ يَخْلُقْهُ اسْتَحَالَ مِنَ الْعَبْدِ الْإِتْيَانُ بِهِ، فَحِينَئِذٍ تَتَوَجَّهُ الْإِشْكَالَاتُ الْمَذْكُورَةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى بَلْ مِنَ الْعَبْدِ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ بِالِاعْتِزَالِ، الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى وَكَسْبًا لِلْعَبْدِ لَمْ يَخْلُ مِنْ أَحَدِ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ يَخْلُقُهُ أَوَّلًا ثُمَّ يَكْتَسِبُهُ الْعَبْدُ أَوْ يَكْتَسِبُهُ الْعَبْدُ أَوَّلًا ثُمَّ يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى. أَوْ يَقَعُ الْأَمْرَانِ مَعًا، فَإِنْ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى كَانَ الْعَبْدُ مَجْبُورًا عَلَى اكْتِسَابِهِ فَيَعُودُ الْإِلْزَامُ وَإِنِ اكْتَسَبَهُ الْعَبْدُ أَوَّلًا فَاللَّهُ مَجْبُورٌ عَلَى/ خَلْقِهِ، وَإِنْ وَقَعَا مَعًا وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ هَذَا الْأَمْرُ إِلَّا بَعْدَ اتِّفَاقِهِمَا لَكِنَّ هَذَا الِاتِّفَاقَ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَنَا فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ هَذَا الِاتِّفَاقُ، وَأَيْضًا فَهَذَا الِاتِّفَاقُ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ إِلَّا بِاتِّفَاقٍ آخَرَ، لِأَنَّهُ مِنْ كَسْبِهِ وَفِعْلِهِ، وَذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الِاتِّفَاقِ وَهُوَ مُحَالٌ هَذَا مَجْمُوعُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ قَالَتِ الجبرية: إنا قد دللنا بدلائل الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي لَا تَقْبَلُ الِاحْتِمَالَ، وَالتَّأْوِيلَ عَلَى أَنَّ خَالِقَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، إِمَّا بِوَاسِطَةٍ أَوْ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَالْوُجُوهُ الَّتِي تَمَسَّكْتُمْ بِهَا وُجُوهٌ نَقْلِيَّةٌ قَابِلَةٌ لِلِاحْتِمَالِ وَالْقَاطِعُ لَا يُعَارِضُهُ الْمُحْتَمَلُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى مَا قُلْنَاهُ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

Burada başka bir vecih daha vardır ki o da hidayetin bizzat hidayeti ve ilmi yaratmak manasında olmasıdır. Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir” [Yûnus 25] buyurmuştur. Kaderiyye (Mu'tezile) bunun birkaç yönden caiz olmadığını söylemiştir: Birincisi: Dil kurallarına göre, bir başkasını zorla ve cebren yola sokan kimse hakkında 'onu o yola iletti' denmesi sahih olmaz; sadece 'onu dosdoğru yola döndürdü, ona zorladı ve onu oraya çekti' denir; fakat 'ona iletti' denmez. İkincisi: Şayet bu durum Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla gerçekleşseydi emir, nehiy, övgü, yergi, sevap ve ceza bâtıl olurdu. Şayet: 'Farz edelim ki bu Allah Teâlâ'nın yaratmasıdır, fakat kulun da kesbidir' denilirse deriz ki: Bu kesb iki yönden merduttur: Birincisi: Bu hareketin vuku bulması ya Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır ya da O'nun yaratmasıyla değildir. Şayet O'nun yaratmasıyla ise, Allah Teâlâ onu yarattığı anda kulun ondan kaçınması imkânsızdır; onu yaratmadığı anda ise kulun onu yapması imkânsızdır; bu durumda zikredilen işkâller yönelir. Şayet Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla değil de kuldan ise, bu da zaten İ'tizâl mezhebinin görüşüdür. İkincisi: Şayet bu durum Allah Teâlâ için yaratma, kul için de kesb olsaydı üç vecihten hâli olmazdı: Ya Allah Teâlâ önce yaratır sonra kul onu kesbeder; ya kul önce kesbeder sonra Allah Teâlâ yaratır; ya da iki durum birlikte vuku bulur. Şayet Allah Teâlâ [önce] yaratırsa kul onu kesbetmeye mecbur kılınmış olur ve ilzam (cebir itirazı) geri döner. Şayet kul önce kesbederse bu defa Allah onu yaratmaya mecbur kalır. Şayet ikisi birlikte vuku bulursa bu durumun ancak ikisinin anlaşmasından sonra hâsıl olması gerekir; fakat bu anlaşma bizim tarafımızdan bilinmemektedir, dolayısıyla bu anlaşmanın gerçekleşmemesi gerekir. Ayrıca bu anlaşmanın da onun kesbi ve fiili olması hasebiyle başka bir anlaşma ile hâsıl olması gerekirdi; bu da anlaşmaların sonsuza kadar gitmesine yol açar ki bu muhaldir. İşte Mu'tezile'nin sözünün özeti budur. Cebriyye ise şöyle demiştir: Biz bu fiillerin yaratıcısının bir vasıtayla veya vasıtasız olarak Allah Teâlâ olduğuna dair ihtimal ve tevil kabul etmeyen aklî deliller getirdik. Sizin sarıldığınız vecihler ise ihtimale açık naklî vecihlerdir; kat'î (kesin) olan delile ihtimalli olan delil karşı koyamaz. Dolayısıyla bizim söylediğimize dönmek vaciptir; muvaffakiyet Allah'tandır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لِمَ وُصِفَ الْمَهْدِيُّونَ بِالْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةُ صِفَتُهُمْ لِقَوْلِهِ: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَقَلِيلٌ مَا هُمْ [ص: ٢٤]

On Altıncı Mesele: Biri çıkıp şöyle diyebilir: O'nun: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe' 13] ve { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “Onlar da ne kadar azdır!” [Sâd 24] buyrukları gereğince azlık onların vasfı olduğu halde hidayete erenler niçin çoklukla nitelenmiştir?

وَلِحَدِيثِ «النَّاسُ كَإِبِلٍ مِائَةٍ لَا تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً»

Ve «النَّاسُ كَإِبِلٍ مِائَةٍ لَا تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً» “İnsanlar, içinde binmeye elverişli bir tek deve bile bulamadığın yüz deve gibidir” hadisi sebebiyledir.

وَحَدِيثِ «النَّاسُ أخبر قلة» ،

Ve «النَّاسُ أخبر قلة» “İnsanlar denendikçe [hayırlılarının] az olduğu görülür” hadisi [sebebiyledir].

وَالْجَوَابُ: أَهْلُ الْهُدَى كَثِيرٌ فِي أَنْفُسِهِمْ وَحَيْثُ يُوصَفُونَ بِالْقِلَّةِ إِنَّمَا يُوصَفُونَ بِهَا بِالْقِيَاسِ إِلَى أَهْلِ الضَّلَالِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْقَلِيلَ مِنَ الْمَهْدِيِّينَ كَثِيرٌ فِي الْحَقِيقَةِ وَإِنْ قَلُّوا فِي الصُّورَةِ فَسُمُّوا بِالْكَثِيرِ ذَهَابًا إِلَى الْحَقِيقَةِ.

Cevap şudur: Hidayet ehli kendi içlerinde çokturlar. Azlıkla nitelendirildikleri yerlerde ise bu, dalâlet ehline kıyasladır. Ayrıca hidayete erenlerden az olanlar, surette/görünüşte az olsalar bile hakikatte çokturlar. Dolayısıyla hakikat esas alınarak onlara "çok" denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْفَاسِقُ أَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ فَسَقَتِ الرَّطْبَةُ مِنْ قِشْرِهَا أَيْ خَرَجَتْ، فَكَأَنَّ الْفَاسِقَ هُوَ الْخَارِجُ عَنِ الطَّاعَةِ، وَتُسَمَّى الْفَأْرَةُ فُوَيْسِقَةٌ لِخُرُوجِهَا لِأَجْلِ الْمَضَرَّةِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْقِبْلَةِ فِي أَنَّهُ هَلْ

On Yedinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: Fâsık (الْفَاسِقُ) kelimesinin aslı, Arapların "فَسَقَتِ الرَّطْبَةُ مِنْ قِشْرِهَا" (yaş hurma kabuğundan çıktı) sözündendir, yani çıktı demektir. Sanki fâsık, itaatten çıkan kimsedir. Fareye de zarar vermek üzere [yuvasından] çıkması sebebiyle füveysika (فُوَيْسِقَة) denilmiştir. Kıble ehli, onun (fâsıkın)

هُوَ مُؤْمِنٌ أَوْ كَافِرٌ، فَعِنْدَ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ مُؤْمِنٌ، وَعِنْدَ الْخَوَارِجِ أَنَّهُ كَافِرٌ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ لَا مُؤْمِنٌ وَلَا كَافِرٌ، وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ [الْحُجُرَاتِ: ١١] وَقَالَ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ [التَّوْبَةِ: ١٧] وَقَالَ: حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ [الْحُجُرَاتِ: ٧] وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ طَوِيلَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ.

mümin mi yoksa kâfir mi olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) göre o mümindir, Havâric'e göre kâfirdir, Mu'tezile'ye göre ise ne mümin ne de kâfirdir. [Ehl-i Sünnet'e] muhalif olanlar Allah Teâlâ'nın: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } “İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir addır” [el-Hucurât 11], { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar, fâsıkların ta kendileridir” [et-Tevbe 67] ve { حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } “O, size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; küfrü, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi” [el-Hucurât 7] buyruklarını delil getirmişlerdir. Bu uzun bir mesele olup kelâm ilminde zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ، مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْمِيثَاقِ حُجَجُهُ الْقَائِمَةُ عَلَى عِبَادِهِ الدَّالَّةُ لَهُمْ عَلَى صِحَّةِ تَوْحِيدِهِ وَصِدْقِ رُسُلِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِيثَاقًا وَعَهْدًا عَلَى التَّمَسُّكِ بِالتَّوْحِيدِ إِذَا كَانَ يَلْزَمُ بِهَذِهِ الْحُجَجِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ التَّمَسُّكِ بِالتَّوْحِيدِ وَغَيْرِهِ، وَلِذَلِكَ صَحَّ قَوْلُهُ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] ، وَثَانِيهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَعْنِيَ بِهِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً [فَاطِرٍ: ٤٢] فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلُوا مَا حَلَفُوا عَلَيْهِ وَصَفَهُمْ بِنَقْضِ عَهْدِهِ وَمِيثَاقِهِ، والتأويل الأول يمكن فيه العموم فيه كُلِّ مَنْ ضَلَّ وَكَفَرَ، وَالثَّانِي: لَا يُمْكِنُ إِلَّا فِيمَنِ اخْتَصَّ بِهَذَا الْقَسَمِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ رُجْحَانُ التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ عَلَى الثَّانِي مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يُمْكِنُ إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِهَا، وَعَلَى الثَّانِي يَلْزَمُ التَّخْصِيصُ، الثَّانِي: أَنَّ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَلْزَمُهُمُ الذَّمُّ لِأَنَّهُمْ نَقَضُوا عَهْدًا أَبْرَمَهُ اللَّهُ وَأَحْكَمَهُ بِمَا أَنْزَلَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي كَرَّرَهَا عَلَيْهِمْ فِي الْأَنْفُسِ وَالْآفَاقِ وَأَوْضَحَهَا وَأَزَالَ التَّلْبِيسَ عَنْهَا، وَلِمَا أَوْدَعَ فِي الْعُقُولِ مِنْ دَلَائِلِهَا وَبَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ وَأَنْزَلَ الْكُتُبَ مُؤَكِّدًا لَهَا: وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي/ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُمُ الذَّمُّ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ تَرَكُوا شَيْئًا هُمْ بِأَنْفُسِهِمُ الْتَزَمُوهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَرْتِيبَ الذَّمِّ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَوْلَى، وَثَالِثُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بِالْآيَةِ قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَدْ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ بِتَصْدِيقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَيَّنَ لَهُمْ أَمْرَهُ وَأَمْرَ أُمَّتِهِ فَنَقَضُوا ذَلِكَ وأعرضوا عنه وجحدوا نبوته. ورابعاً: قَالَ بَعْضُهُمْ، إِنَّهُ عَنَى بِهِ مِيثَاقًا أَخَذَهُ مِنَ النَّاسِ وَهُمْ عَلَى صُورَةِ الذَّرِّ وَأَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ كَذَلِكَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ هَذَا سَاقِطٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَحْتَجُّ عَلَى الْعِبَادِ بِعَهْدٍ وَمِيثَاقٍ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ كَمَا لَا يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا ذَهَبَ عِلْمُهُ عَنْ قَلْبِهِمْ بِالسَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَعِيبَهُمْ بِذَلِكَ؟ وَخَامِسُهَا: عَهْدُ اللَّهِ إِلَى خَلْقِهِ ثَلَاثَةُ عُهُودٍ. الْعَهْدُ الْأَوَّلُ: الَّذِي أَخَذَهُ عَلَى جَمِيعِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَهُوَ الْإِقْرَارُ بِرُبُوبِيَّتِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] وَعَهْدٌ خَصَّ بِهِ النَّبِيِّينَ أَنْ يُبَلِّغُوا الرِّسَالَةَ وَيُقِيمُوا الدِّينَ وَلَا يَتَفَرَّقُوا فِيهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَعَهْدٌ خَصَّ بِهِ الْعُلَمَاءَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضَّمِيرُ فِي مِيثَاقِهِ لِلْعَهْدِ وَهُوَ مَا وَثَّقُوا بِهِ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ قَبُولِهِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى تَوْثِيقِهِ كَمَا أَنَّ الْمِيعَادَ وَالْمِيلَادَ بِمَعْنَى الْوَعْدِ وَالْوِلَادَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ الضَّمِيرُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ بَعْدِ مَا وَثَّقَ بِهِ عَهْدَهُ مِنْ آيَاتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ.

On Sekizinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini, sağlamca bağlandıktan sonra bozarlar” kavlinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmiş ve birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bu mîsaktan murat, O'nun kulları üzerindeki, tevhidinin sıhhatine ve peygamberlerinin doğruluğuna delalet eden açık delilleridir. Bu hüccetlerle tevhide sarılmak ve diğer hususlar vacip olunca, bu deliller tevhide sarılma hususunda bir mîsak ve ahit olmuştur. Bu sebeple O'nun: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki Ben de size olan ahdimi yerine getireyim” [el-Bakara 40] buyruğu sahih olmuştur. İkincisi: O'nun şu buyruğunda delalet ettiği şeyin kastedilmiş olması muhtemeldir: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların ancak uzaklaşmalarını artırdı” [Fâtır 42]. Onlar yemin ettikleri şeyi yapmayınca [Allah] onları O'nun ahdini ve mîsakını bozmakla nitelemiştir. Birinci tevil sapan ve inkâr eden herkesi kapsayabilir; ikincisi ise ancak bu yemini eden kimselere has kılınabilir. Bu sabit olunca, birinci tevilin ikinciye üstünlüğü iki vecihten ortaya çıkar: Birincisi: İlk takdire göre ayeti umumuna hamletmek mümkündür; ikinciye göre ise tahsis gerekir. İkincisi: İlk takdire göre kınanmayı hak ederler; çünkü onlar nefislerde ve ufuklarda tekrar ettiği, açıkladığı ve üzerindeki şüpheleri giderdiği apaçık delillerle, akıllara yerleştirdiği hüccetlerle, bunları pekiştirmek üzere peygamberler gönderip kitaplar indirmek suretiyle Allah'ın sağlamlaştırıp pekiştirdiği bir ahdi bozmuşlardır. İkinci takdire göre ise bizzat kendilerinin üstlendiği bir şeyi terk ettikleri için kınanmayı hak ederler; kınamanın birinci veche göre tertip edilmesinin daha evla olduğu ise malumdur. Üçüncüsü: el-Kaffâl şöyle demiştir: Ayetten maksadın, peygamberlerine indirilen kitaplarda Hz. Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdik etmeleri hususunda kendilerinden söz ve mîsak alınan, onun durumunun ve ümmetinin durumunun kendilerine açıklandığı, fakat bunu bozup ondan yüz çeviren ve peygamberliğini inkâr eden ehl-i kitaptan bir zümre olması muhtemeldir. Dördüncüsü: Bazıları, bununla Allah'ın insanlardan zerreler suretinde iken ve onları Âdem'in sulbünden o şekilde çıkardığında aldığı mîsakı kastettiğini söylemişlerdir ki bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurmuş; onlar da: 'Evet!' demişlerdi” [el-A'râf 172] buyruğunun manasıdır. Kelâmcılar derler ki: Bu [görüş] geçersizdir; çünkü Allah Teâlâ, kulları farkında olmadıkları bir ahit ve mîsakla sorumlu tutmayacağı gibi, sehven ve unutarak kalplerinden bilgisi silinen şeylerden dolayı da onları hesaba çekmez. O halde bundan ötürü onları ayıplaması nasıl caiz olabilir? Beşincisi: Allah'ın yarattıklarına olan ahdi üç ahittir: Birinci ahit: Âdem'in bütün zürriyetinden aldığı, O'nun rubûbiyyetini ikrar etme ahdidir ki bu, O'nun: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı...” [el-A'râf 172] buyruğudur. Peygamberlere has kıldığı ahit: Tebliği ulaştırmaları, dini ikame etmeleri ve onda ayrılığa düşmemeleridir ki bu, O'nun: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ } “Hani Biz peygamberlerden mîsaklarını almıştık” [el-Ahzâb 7] buyruğudur. Âlimlere has kıldığı ahit ise O'nun: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye mîsak almıştı” [Âl-i İmrân 187] buyruğudur. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { مِيثاقِهِ } lafzındaki zamir ahde aittir; yani onu kabul ederek Allah'ın ahdini pekiştirdikleri şeydir. "Mî'âd" ve "mîlâd" kelimelerinin vaat ve doğum manasına gelmesi gibi, "mîsak"ın da pekiştirme (tevsîk) manasında olması caizdir. Zamirin, âyetleri, kitapları ve elçileriyle ahdini pekiştirmesinden sonra Allah Teâlâ'ya raci olması da caizdir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ فَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَرَادَ بِهِ قَطِيعَةَ الرَّحِمِ وَحُقُوقَ الْقَرَابَاتِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِوَصْلِهَا وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٢٢] وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ قَطَعُوا مَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْقَرَابَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَكُونُ الْآيَةُ خَاصَّةً. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُمْ أَنْ يَصِلُوا حبلهم بحبل

On Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler” kavlinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmiş ve birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bununla sıla-i rahmi ve Allah'ın gözetilmesini emrettiği akrabalık haklarını kesmeyi kastetmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } “Demek iş başına geçecek olursanız yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız, öyle mi?” [Muhammed 22] buyruğu gibidir. Bunda, onların Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile aralarındaki akrabalık bağını kopardıklarına da bir işaret vardır. Bu tevile göre ayet özeldir. İkincisi: Allah Teâlâ onlara bağlarını

الْمُؤْمِنِينَ فَهُمُ انْقَطَعُوا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَاتَّصَلُوا بِالْكُفَّارِ فَذَاكَ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ نُهُوا عَنِ التَّنَازُعِ وَإِثَارَةِ الْفِتَنِ وَهُمْ كَانُوا مُشْتَغِلِينَ بِذَلِكَ.

müminlerin bağına bağlamalarını emretmiş, onlar ise müminlerden kopup kâfirlere bağlanmışlardır; işte: { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler” kavlinden kastedilen budur. Üçüncüsü: Çekişmekten ve fitne çıkarmaktan nehyolunmuşlardı; oysa onlar bununla meşgul oluyorlardı.

الْمَسْأَلَةُ الْعِشْرُونَ: أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَالْأَظْهَرُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْفَسَادُ الَّذِي يَتَعَدَّى دُونَ مَا يَقِفُ عَلَيْهِمْ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الصَّدُّ عَنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ ﵊ لِأَنَّ تَمَامَ الصَّلَاحِ فِي الْأَرْضِ بِالطَّاعَةِ لِأَنَّ بِالْتِزَامِ الشَّرَائِعِ يَلْتَزِمُ الْإِنْسَانُ كُلَّ مَا لَزِمَهُ، وَيَتْرُكُ التَّعَدِّيَ إِلَى الْغَيْرِ، وَمِنْهُ زَوَالُ التَّظَالُمِ وَفِي زَوَالِهِ الْعَدْلُ الذي قامت به السموات وَالْأَرْضُ، قَالَ تَعَالَى فِيمَا حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ [غَافِرٍ: ٢٦] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ أَخْبَرَ أَنَّ مَنْ فَعَلَ هَذِهِ الْأَفَاعِيلَ خَاسِرٌ فَقَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَفِي هَذَا الْخُسْرَانِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ خَسِرُوا نَعِيمَ الْجَنَّةِ لِأَنَّهُ لَا أَحَدَ إِلَّا وَلَهُ فِي الْجَنَّةِ أَهْلٌ وَمَنْزِلٌ، فَإِنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَجَدَهُ، وَإِنْ عَصَاهُ وَرِثَهُ الْمُؤْمِنُونَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠- ١١] وَقَالَ: إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الشُّورَى: ٤٥] وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ خَسِرُوا حَسَنَاتِهِمُ الَّتِي عَمِلُوهَا لِأَنَّهُمْ أَحْبَطُوهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَمْ يَصِلْ لَهُمْ مِنْهَا خَيْرٌ وَلَا ثَوَابٌ، وَالْآيَةُ فِي الْيَهُودِ وَلَهُمْ أَعْمَالٌ فِي شَرِيعَتِهِمْ، وَفِي الْمُنَافِقِينَ وَهُمْ يَعْمَلُونَ فِي الظَّاهِرِ مَا يَعْمَلُهُ الْمُخْلِصُونَ فَحَبِطَ ذَلِكَ كُلُّهُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ إِنَّمَا أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ خَوْفًا مِنْ أَنْ تَفُوتَهُمُ اللَّذَّاتُ الْعَاجِلَةُ، ثُمَّ إنها تفوتهم إما عند ما يَصِيرُ الرَّسُولُ ﷺ مَأْذُونًا فِي الْجِهَادِ أَوْ عِنْدَ مَوْتِهِمْ، وَقَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:

Yirminci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde fesat çıkarırlar” kavline gelince; en zahir olan, bununla sadece kendilerinde kalmayıp başkalarına da sirayet eden fesadın kastedilmesidir. En açık olanı ise bundan maksadın Resul'e (aleyhisselâm) itaatten alıkoymak olmasıdır; çünkü yeryüzündeki tam ıslah ancak itaatle olur. Zira şeriatlere sarılmakla insan üzerine gereken her şeye sarılır ve başkasına tecavüz etmeyi terk eder; zulümlerin kalkması da bundandır ve onun kalkmasında göklerin ve yerin kendisiyle ayakta durduğu adalet vardır. Allah Teâlâ Firavun'dan naklen onun şöyle dediğini bildirmiştir: { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ } “Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum” [Gâfir 26]. Sonra O Azze ve Celle bu fiilleri işleyenlerin hüsrana uğrayanlar olduğunu bildirerek: { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyurmuştur. Bu hüsranda şu vecihler vardır: Birincisi: Onlar cennet nimetini kaybetmişlerdir; çünkü herkesin cennette mutlaka bir ailesi ve konağı vardır. Şayet Allah'a itaat ederse ona kavuşur; şayet O'na isyan ederse müminler ona vâris olur. İşte Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte vârisler onlardır; Firdevs cennetine vâris olurlar, onlar orada ebedî kalacaklardır” [el-Mü'minûn 10-11] ve { إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Gerçekten hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır” [eş-Şûrâ 45] buyrukları budur. İkincisi: İşledikleri iyilikleri kaybetmişlerdir; çünkü inkârları sebebiyle onları boşa çıkarmışlar, bu yüzden kendilerine onlardan ne bir hayır ne de bir sevap ulaşmıştır. Ayet, şeriatlerinde amelleri bulunan Yahudiler ve ihlaslı kimselerin yaptıklarını zahirde yapan münafıklar hakkındadır; dolayısıyla bütün bunlar boşa çıkmıştır. Üçüncüsü: Onlar peşin lezzetlerin ellerinden kaçacağı korkusuyla inkârda ısrar etmişlerdir; sonra bu lezzetler ya Resulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) cihada izin verildiğinde ya da ölümleri anında ellerinden çıkıp gitmektedir. el-Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir:

وَبِالْجُمْلَةِ أَنَّ الْخَاسِرَ اسْمٌ عَامٌّ يَقَعُ عَلَى كُلِّ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَا يُجْزَى عَلَيْهِ فَيُقَالُ لَهُ خَاسِرٌ، كَالرَّجُلِ الَّذِي إِذَا تَعَنَّى وَتَصَرَّفَ فِي أَمْرٍ فَلَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ عَلَى نَفْعٍ قِيلَ لَهُ خَابَ وَخَسِرَ لِأَنَّهُ كَمَنْ أَعْطَى شَيْئًا وَلَمْ يَأْخُذْ بِإِزَائِهِ مَا يَقُومُ مَقَامَهُ، فَسَمَّى الْكُفَّارَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمَعَاصِي اللَّهِ خَاسِرِينَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْعَصْرِ: ٢، ٣] وَقَالَ: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [الكهف: ١٠٣، ١٠٤] والله أعلم.

Özetle, hüsrana uğrayan (el-hâsir), kendisine karşılık verilmeyen bir amel işleyen herkesi kapsayan genel bir isimdir ve ona "hâsir" denir. Nitekim bir işe emek sarf edip uğraşan ama ondan hiçbir fayda elde edemeyen adama, bir şey verip karşılığında onun yerini tutacak bir şey alamayan kimse gibi olduğu için "hâbe ve hasire" (eli boş çıktı ve zarar etti) denilir. Bu sebeple Allah'a isyan ile amel eden kâfirleri "hâsirûn" (hüsrana uğrayanlar) olarak isimlendirmiştir. Allah Teâlâ: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz insan hüsrandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [el-Asr 2-3] ve { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: Size amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan kimselerdir” [el-Kehf 103-104] buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 28]

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, sonra da O'na döndürüleceksiniz? (28)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فَمِنْ هذه الموضع إلى قوله: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] فِي شَرْحِ النِّعَمِ الَّتِي عَمَّتْ جَمِيعَ الْمُكَلَّفِينَ وَهِيَ أَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا: نِعْمَةُ الْإِحْيَاءِ وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَإِنْ كَانَ بِصُورَةِ الِاسْتِخْبَارِ فَالْمُرَادُ بِهِ التَّبْكِيتُ وَالتَّعْنِيفُ، لِأَنَّ عِظَمَ النِّعْمَةِ يَقْتَضِي عِظَمَ مَعْصِيَةِ الْمُنْعِمِ، يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّ الْوَالِدَ كُلَّمَا عَظُمَتْ نِعْمَتُهُ عَلَى الْوَلَدِ بِأَنْ رَبَّاهُ وَعَلَّمَهُ وَخَرَّجَهُ وَمَوَّلَهُ وَعَرَّضَهُ لِلْأُمُورِ الْحِسَانِ، كَانَتْ مَعْصِيَتُهُ لِأَبِيهِ أَعْظَمَ، فَبَيَّنَ ﷾ بِذَلِكَ عِظَمَ مَا أَقْدَمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، بِأَنْ ذَكَّرَهُمْ نِعَمَهُ الْعَظِيمَةَ عَلَيْهِمْ لِيَزْجُرَهُمْ بِذَلِكَ عَمَّا أَقْدَمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْتَمَسُّكِ بِالْكُفْرِ وَيَبْعَثَهُمْ عَلَى اكْتِسَابِ الْإِيمَانِ، فَذَكَرَ تَعَالَى مِنْ نِعَمِهِ مَا هُوَ الْأَصْلُ فِي النِّعَمِ وَهُوَ الْإِحْيَاءُ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْكُلِّيُّ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ كَانَ الْعَطْفُ الْأَوَّلُ بِالْفَاءِ وَالْبَوَاقِي بِثُمَّ؟ قلنا لأن الإحياء الأول قد يعقب الْمَوْتُ بِغَيْرِ تَرَاخٍ، وَأَمَّا الْمَوْتُ فَقَدْ تَرَاخَى عَنِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِحْيَاءُ الثَّانِي كَذَلِكَ مُتَرَاخٍ

Bil ki O Azze ve Celle buraya kadar tevhid, nübüvvet ve meâd delillerinden bahsettiğinde, bu makamdan: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” [el-Bakara 40] kavline kadar olan kısım, bütün mükellefleri kuşatan nimetlerin açıklanması hakkındadır. Bunlar da dört tanedir: Birincisi: Bu ayette zikredilen diriltme (hayat verme) nimetidir. Bil ki O'nun: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” kavli her ne kadar soru suretinde ise de bundan maksat susturma (tebkit) ve azarlamadır (ta'nif); çünkü nimetin büyüklüğü, nimeti verene isyanın büyüklüğünü iktiza eder. Bunu şu açıklar: Bir babanın çocuğunu büyütmesi, eğitmesi, yetiştirmesi, mal mülk sahibi yapması ve güzel şeylere erdirmesiyle çocuğuna olan nimeti ne kadar büyürse, çocuğun babasına isyanı da o derece büyük olur. Böylece O Azze ve Celle, üzerlerindeki büyük nimetlerini hatırlatarak küfürde ısrar etmekten onları sakındırmak ve onları iman kazanmaya sevk etmek için girişmiş oldukları küfrün ne denli büyük olduğunu beyan etti. Dolayısıyla Allah Teâlâ nimetlerinden, nimetlerin aslı olan şeyi, yani hayat vermeyi zikretti. İşte küllî maksat budur. Şayet: "İlk atıf niçin fa (فَ) harfiyle, geri kalanlar ise sümme (ثُمَّ) ile yapılmıştır?" denilirse; deriz ki: Çünkü ilk diriltme, ölümün ardından bir gecikme olmaksızın hemen gelebilir; ölüme gelince, o diriltmeden sonra gecikmeli gelmiştir; ikinci diriltme de aynı şekilde gecikmelidir.

عن الموت إن أريد به النور تراخياً ظاهرا، وهاهنا مَسَائِلُ:

Ölümden sonra [ikinci diriltme ile kastedilen neşir ise], açık bir gecikmeyle gelir. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ مِنْ قِبَلِ الْعِبَادِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ هُوَ الْخَالِقُ لِلْكُفْرِ فِيهِمْ لَمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ/ مُوَبِّخًا لَهُمْ، كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ كَيْفَ تَسْوَدُّونَ وَتَبْيَضُّونَ وَتَصِحُّونَ وَتَسْقَمُونَ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ أَجْمَعَ مِنْ خَلْقِهِ فِيهِمْ. وَثَانِيهَا: إِذَا كَانَ خَلَقَهُمْ أَوَّلًا لِلشَّقَاءِ وَالنَّارِ وَمَا أَرَادَ بِخَلْقِهِمْ إِلَّا الْكُفْرَ وَإِرَادَةَ الْوُقُوعِ فِي النَّارِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يقال مُوَبِّخًا لَهُمْ كَيْفَ تَكْفُرُونَ؟. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ كَيْفَ تعقل مِنَ الْحَكِيمِ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ حَالَ مَا يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِيهِمْ وَيَقُولُ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] حَالَ مَا مَنَعَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَيَقُولُ: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الِانْشِقَاقِ: ٢٠] ، فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٩] وَهُوَ يَخْلُقُ فِيهِمُ الْإِعْرَاضَ وَيَقُولُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ ... فَأَنَّى تُصْرَفُونَ وَيَخْلُقُ فِيهِمُ الْإِفْكَ وَالصَّرْفَ وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ بِأَنْ يُعَدَّ مِنَ السُّخْرِيَةِ أَوْلَى مِنْ أَنْ يُذْكَرَ فِي بَابِ إِلْزَامِ الْحُجَّةِ عَلَى الْعِبَادِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا قَالَ لِلْعَبِيدِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ فَهَلْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ تَوْجِيهًا لِلْحُجَّةِ عَلَى الْعَبْدِ وَطَلَبًا لِلْجَوَابِ مِنْهُ أَوْ لَيْسَ كَذَلِكَ؟ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِطَلَبِ هَذَا الْمَعْنَى لَمْ يَكُنْ فِي ذِكْرِهِ فَائِدَةٌ فَكَانَ هَذَا الْخِطَابُ عَبَثًا، وَإِنْ ذَكَرَهُ لِتَوْجِيهِ الْحُجَّةِ عَلَى الْعَبْدِ، فَلِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ حَصَلَ فِي حَقِّي أُمُورٌ كَثِيرَةٌ مُوجِبَةٌ لِلْكُفْرِ. فَالْأَوَّلُ: أَنَّكَ عَلِمْتَ بِالْكُفْرِ مِنِّي وَالْعِلْمُ بِالْكُفْرِ يُوجِبُ الْكُفْرَ. وَالثَّانِي: أَنَّكَ أَرَدْتَ الْكُفْرَ مِنِّي وَهَذِهِ الْإِرَادَةُ مُوجِبَةٌ لَهُ. وَالثَّالِثُ: أَنَّكَ خَلَقْتَ الْكُفْرَ فِيَّ وَأَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى إِزَالَةِ فِعْلِكَ. وَالرَّابِعُ: أَنَّكَ خَلَقْتَ فِيَّ قُدْرَةً مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ. فِيَّ إِرَادَةً مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ. وَالسَّادِسُ: أَنَّكَ خَلَقْتَ فِيَّ قُدْرَةً مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ. وَالْخَامِسُ أَنَّكَ خَلَقْتَ فِيَّ إِرَادَةً مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ. وَالسَّادِسُ أَنَّكَ خَلَقْتَ مُوجِبَةً لِلْإِرَادَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْكُفْرِ ثُمَّ لَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَسْبَابُ السِّتَّةُ فِي حُصُولِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ يُوقَفُ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ السِّتَّةِ فِي طَرَفِ الْإِيمَانِ وَهِيَ بِأَسْرِهَا كَانَتْ مَفْقُودَةً، فَقَدْ حَصَلَ لِعَدَمِ الْإِيمَانِ اثْنَا عَشَرَ سَبَبًا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُسْتَقِلٌّ بِالْمَنْعِ مِنَ الْإِيمَانِ، وَمَعَ قِيَامِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ الْكَثِيرَةِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ؟

Birinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, küfrün kullar cihetinden olduğuna birkaç yönden delalet eder: Birincisi: Şayet onlardaki küfrün yaratıcısı Allah Teâlâ olsaydı, onları azarlayarak: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” demesi caiz olmazdı; nitekim siyahlaşmak, beyazlaşmak, sıhhat bulmak ve hastalanmak tümüyle O'nun onlarda yaratmasıyla olduğu için "nasıl siyahlaşıyorsunuz, beyazlaşıyorsunuz, iyileşiyorsunuz, hastalanıyorsunuz?" denilmesi caiz değildir. İkincisi: Şayet onları başlangıçta bedbahtlık ve cehennem için yaratmışsa ve onları yaratmakla sadece küfrü ve ateşe düşmelerini murat etmişse, onları azarlayarak "nasıl inkâr ediyorsunuz?" denilmesi nasıl sahih olabilir? Üçüncüsü: Hakîm olan [Allah]'ın onlarda küfrü yarattığı halde kendilerine: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” demesi; onları imandan alıkoyduğu halde: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanların iman etmesine ne engel oldu?” [el-İsrâ 94] demesi; onlarda yüz çevirmeyi yarattığı halde: { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” [el-İnşikâk 20] ve { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [el-Müddessir 49] demesi; onlarda saptırmayı ve çevirmeyi yarattığı halde: { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” ... { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Nasıl da çevriliyorsunuz?” demesi nasıl makul olabilir? Böyle bir kelâmın kullara hüccet getirme babında zikredilmesindense alay sayılması daha uygundur. Dördüncüsü: Allah Teâlâ kullara: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” dediğinde, bu sözü kula hüccet yöneltmek ve ondan cevap istemek için mi zikretmiştir yoksa böyle değil midir? Şayet bu manayı talep etmek için değilse, bunu zikretmekte bir fayda olmaz ve bu hitap abes olurdu. Şayet bunu kula hüccet yöneltmek için zikretmişse, kulun şöyle deme hakkı doğar: "Benim hakkımda küfrü gerektiren pek çok durum meydana geldi: Birincisi: Sen benden küfrün sâdır olacağını bildin ve küfrü bilmek küfrü gerektirir. İkincisi: Benden küfrü Sen murat ettin ve bu irade onu gerektirir. Üçüncüsü: Küfrü içimde Sen yarattın ve ben Senin fiilini gidermeye güç yetiremem. Dördüncüsü: İçimde küfrü gerektiren bir kudret yarattın. Beşincisi: İçimde küfrü gerektiren bir irade yarattın. Altıncısı: Küfrü gerektiren iradeyi gerektiren bir sebep yarattın. Küfrün meydana gelmesinde bu altı sebep hâsıl olduktan sonra, imanın meydana gelmesi de iman tarafında bu altı sebebin hâsıl olmasına bağlıdır ve bunların tamamı yoktu. Böylece imanın bulunmaması için her biri imana tek başına engel olan on iki sebep meydana gelmiştir. Bu kadar çok sebep mevcutken 'Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?' denilmesi nasıl makul olabilir?"

وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِرَسُولِهِ قُلْ لَهُمْ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ أَعْنِي نِعْمَةَ الْحَيَاةِ وَعَلَى قَوْلِ أَهْلِ الْجَبْرِ لَا نِعْمَةَ لَهُ تَعَالَى عَلَى الْكَافِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَهُمْ كُلَّ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْكَافِرِ فَإِنَّمَا فَعَلَهُ لِيَسْتَدْرِجَهُ إِلَى الْكُفْرِ وَيَحْرِقَهُ بِالنَّارِ، فَأَيُّ نِعْمَةٍ تَكُونُ لِلَّهِ عَلَى الْعَبْدِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَهَلْ يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِمَنْزِلَةِ مَنْ قَدَّمَ إِلَى غَيْرِهِ صَحْفَةَ فَالُوذَجَ مَسْمُومٍ فَإِنَّ ظَاهِرَهُ وَإِنْ كَانَ لَذِيذًا وَيُعَدُّ نِعْمَةً لَكِنْ لَمَّا كَانَ بَاطِنُهُ مُهْلِكًا فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَعُدُّهُ نِعْمَةً، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعَذَابَ الدَّائِمَ أَشَدُّ ضَرَرًا مِنْ ذَلِكَ السُّمِّ فَلَا يَكُونُ لِلَّهِ تَعَالَى نِعْمَةٌ عَلَى الْكَافِرِ، فَكَيْفَ يَأْمُرُ رَسُولَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِمَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ عِنْدَ الْبَحْثِ يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى التَّمَسُّكِ بِطَرِيقَةِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، فَنَحْنُ أَيْضًا نُقَابِلُهَا بِالْكَلَامِ الْمُعْتَمَدِ فِي هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ ﷾ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ، فَلَوْ وُجِدَ لَانْقَلَبَ عِلْمُهُ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَوُقُوعُهُ مُحَالٌ مَعَ أَنَّهُ قَالَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ وَأَيْضًا فَالْقُدْرَةُ عَلَى الْكُفْرِ إِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ امْتَنَعَ كَوْنُهَا مَصْدَرًا لِلْإِيمَانِ عَلَى التَّعْيِينِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ كَانَ مِنَ الْعَبْدِ عَادَ السُّؤَالُ، إن/ كَانَ مِنَ اللَّهِ فَمَا لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ مِنَ اللَّهِ امْتَنَعَ حُصُولُ الْكُفْرِ، وَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ وَجَبَ، وَعَلَى هَذَا كَيْفَ لَا يُعْقَلُ قَوْلُهُ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلِيَّ إِذَا طَوَّلَ كَلَامَهُ وَفَرَّعَ وُجُوهَهُ فِي الْمَدْحِ وَالذَّمِّ فَعَلَيْكَ بِمُقَابَلَتِهَا بِهَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ فإنهما يهدمان

Beşincisi: Allah Teâlâ Resulü'ne; onlara: "Size bu büyük nimeti, yani hayat nimetini bahşeden Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?" de, buyurmuştur. Oysa cebir ehlinin kavline göre O Teâlâ'nın kâfir üzerinde hiçbir nimeti yoktur; çünkü onlara göre Allah Teâlâ'nın kâfire yaptığı her şey, onu derece derece küfre sürüklemek ve ateşte yakmak içindir. Bu takdire göre Allah'ın kul üzerinde ne nimeti olabilir? Bu durum, bir başkasına zehirli bir fâlude tabağı ikram eden kimsenin durumundan farksız mıdır? Zira onun dışı lezzetli olsa ve bir nimet sayılsa bile, içi helak edici olduğundan dolayı hiç kimse onu bir nimet saymaz. Daimî azabın o zehirden daha zararlı olduğu ise malumdur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kâfir üzerinde bir nimeti olamaz. Hal böyleyken Resulü'ne onlara: "Size bu büyük nimetleri ihsan eden zâtı nasıl inkâr edersiniz?" demesini nasıl emreder? Cevap şudur: Bu vecihler araştırıldığında neticesi övgü, yergi, emir, nehiy, sevap ve ceza yoluna sarılmaya döner. Biz de bunlara, bu şüphede itimat edilen şu sözle karşılık veririz: Allah Azze ve Celle onun olmayacağını bilmiştir; şayet meydana gelseydi O'nun ilmi cehâlete dönüşürdü ki bu muhaldir; muhali gerektiren şey de muhaldir; dolayısıyla { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O sizi diriltti” buyurmasına rağmen onun vuku bulması muhaldir. Ayrıca küfre olan kudret şayet imana da elverişli ise, bir müreccih (tercih ettirici sebep) olmaksızın bizzat imanın kaynağı olması imkânsızdır. O müreccih şayet kuldan ise aynı soru tekrar eder; şayet Allah'tan ise Allah'tan o müreccih hâsıl olmadıkça küfrün hâsıl olması imkânsızdır; o müreccih hâsıl olduğunda ise zorunlu olur. Buna göre O'nun: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” buyruğu nasıl makul olmasın? Bil ki Mu'tezilî kimse övgü ve yergi hususunda sözünü uzatıp vecihler türettiğinde, senin yapman gereken ona bu iki vecihle karşı koymaktır; çünkü bu iki vecih

جَمِيعَ كَلَامِهِ وَيُشَوِّشَانِ كُلَّ شُبَهَاتِهِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

onun bütün sözlerini yıkar ve bütün şüphelerini darmadağın eder. Muvaffakiyet Allah'tandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً الْمُرَادُ بِهِ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَنُطَفًا، لِأَنَّ ابْتِدَاءَ خَلْقِ آدَمَ مِنَ التُّرَابِ وَخُلِقَ سَائِرُ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ أَوْلَادِهِ إِلَّا عِيسَى ﵇ مِنَ النُّطَفِ، لَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الْمَيِّتِ عَلَى الْجَمَادِ حَقِيقَةٌ أَوْ مَجَازٌ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ مَجَازٌ لِأَنَّهُ شَبَّهَ الْمَوَاتَ بِالْمَيِّتِ وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ بِسَبِيلٍ لِأَنَّ الْمَيِّتَ مَا يَحِلُّ بِهِ الْمَوْتُ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِصِفَةِ مَنْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَيًّا فِي الْعَادَةِ فَيَكُونُ اللَّحْمِيَّةُ وَالرُّطُوبَةُ وَقَالَ الْأَوَّلُونَ هُوَ حَقِيقَةٌ فِيهِ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ كَانُوا أَمْوَاتًا فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى ثُمَّ أَخْرَجَهُمْ ثُمَّ أَمَاتَهُمُ الْمَوْتَةَ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْهَا، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ. فَهُمَا حَيَاتَانِ وَمَوْتَتَانِ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَالْمَوْتُ الْمُقَدَّمُ عَلَى الْحَيَاةِ هُوَ كَوْنُهُ مَوَاتًا فَدَلَّ عَلَى أَنَّ إِطْلَاقَ الْمَيِّتِ عَلَى الْمَوَاتِ ثَابِتٌ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَقْرَبُ، لِأَنَّهُ يُقَالُ فِي الْجَمَادِ إِنَّهُ مَوَاتٌ وَلَيْسَ بِمَيِّتٍ فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ اسْتِعْمَالُ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ قَالَ الْقَفَّالُ: وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً [الْإِنْسَانِ: ١] فَبَيَّنَ ﷾ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَانَ لَا شَيْءَ يُذْكَرُ فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَيًّا وَجَعَلَهُ سَمِيعًا بَصِيرًا وَمَجَازُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ مَيِّتُ الذِّكْرِ. وَهَذَا أَمْرٌ مَيِّتٌ، وَهَذِهِ سِلْعَةٌ مَيِّتَةٌ، إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا طَالِبٌ وَلَا ذَاكِرٌ قَالَ الْمُخَبَّلُ السَّعْدِيُّ:

İkinci Mesele: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Siz ölüler idiniz” kavlinden muradın "siz toprak ve nutfeler idiniz" olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü Âdem'in yaratılışının başlangıcı topraktandır; Îsâ (aleyhisselâm) müstesna onun evlatlarından olan diğer mükellefler ise nutfelerden yaratılmıştır. Fakat cansıza (cemâda) "ölü" (meyyit) ismini vermenin hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk bunun mecaz olduğu görüşündedir; çünkü mevâtı (ölü toprağı/cansızı) meyyite benzetmiştir; oysa birinin diğeriyle bir ilgisi yoktur. Zira ölü, içine ölümün girdiği şeydir ve onda âdeten diri olması caiz olan kimsenin vasfının bulunması, yani etlilik ve ıslaklık taşıması gerekir. Öncekiler ise bunun onda hakikat olduğunu söylemişlerdir ki bu Katâde'den rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: "Babalarının sulbünde ölüler idiler, Allah Teâlâ onları diriltti, sonra onları [dünyaya] çıkardı, sonra kendisinden kaçış olmayan ölümle onları öldürdü, sonra ölümden sonra onları diriltti." Dolayısıyla bu, iki diriltme ve iki ölümdür. Onlar: { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “Ölümü ve hayatı yarattı” [el-Mülk 2] kavlini delil getirmişlerdir; hayattan önce gelen ölüm, onun mevât (cansız) olmasıdır; bu da mevâta meyyit ismini vermenin hakikat yoluyla sabit olduğuna delalet eder. Birinci görüş ise daha uygundur; çünkü cemâd hakkında onun mevât olduğu söylenir, meyyit olduğu söylenmez. Dolayısıyla birinin diğeri yerine kullanılması benzetme yoluyla olsa gerektir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً } “İnsanın üzerinden, henüz anılmaya değer bir şey olmadığı uzun bir süre geçmedi mi?” [el-İnsân 1] kavli gibidir. O Azze ve Celle insanın anılmaya değer bir şey olmadığını, sonra Allah'ın onu diri kılıp işiten ve gören yaptığını beyan etmiştir. Bunun mecaz oluşu, onların talibi ve ananı olmadığında "falancanın adı ölüdür", "bu ölü bir iştir", "bu ölü bir metadır" sözlerinden gelir. el-Mühabbel es-Sa'dî şöyle demiştir:

وَأَحْيَيْتَ لِي ذِكْرِي وَمَا خَامِلًا ... وَلَكِنَّ بَعْضَ الذِّكْرِ أَنْبَهُ مِنْ بَعْضِ

Ölüp unutulmuş değilken adımı ihya ettin / Fakat bazı hatıralar diğerlerinden daha canlıdır.

فَكَذَا مَعْنَى الْآيَةِ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً أَيْ خَامِلِينَ وَلَا ذِكْرَ لَكُمْ لِأَنَّكُمْ لَمْ تَكُونُوا شَيْئًا فَأَحْياكُمْ أَيْ فَجَعَلَكُمْ خَلْقًا سَمِيعًا بَصِيرًا.

Ayetin manası da böyledir: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } yani unutulmuştunuz ve bir adınız sanınız yoktu; çünkü bir şey değildiniz. { فَأَحْياكُمْ } yani sizi işiten ve gören bir varlık kıldı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ عَذَابِ الْقَبْرِ، قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ يُحْيِيهِمْ مَرَّةً فِي الدُّنْيَا وَأُخْرَى فِي الْآخِرَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ حَيَاةَ الْقَبْرِ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٥، ١٦] وَلَمْ يَذْكُرْ حَيَاةً فِيمَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، قَالُوا وَلَا يَجُوزُ الِاسْتِدْلَالُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Bir topluluk kabir azabının batıl olduğuna bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ onları bir defa dünyada ve bir defa da ahirette dirilteceğini beyan etmiş, kabir hayatını zikretmemiştir. Bunu O'nun: { ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra siz bunun ardından muhakkak öleceksiniz. Sonra siz şüphesiz kıyamet gününde diriltileceksiniz” [el-Mü'minûn 15-16] kavli de teyit etmektedir; nitekim bu iki hal arasında bir hayat zikretmemiştir. Demişlerdir ki: Allah Teâlâ'nın:

قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ [غَافِرٍ: ١١] لِأَنَّهُ قَوْلُ الْكُفَّارِ، وَلِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ أَثْبَتُوا حَيَاةَ الذَّرِّ فِي صُلْبِ آدَمَ ﵇ حِينَ اسْتَخْرَجَهُمْ وَقَالَ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ حَصَلَ حَيَاتَانِ وَمَوْتَتَانِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى إِثْبَاتِ حَيَاةٍ فِي الْقَبْرِ، فَالْجَوَابُ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ الذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ لَا تَكُونَ حَاصِلَةً، وَأَيْضًا فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ حَيَاةَ الْقَبْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. لأن قوله في يحييكم ليس هو الحياة الدائمة وإلا لم صَحَّ أَنْ يَقُولَ: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لِأَنَّ كَلِمَةَ ثُمَّ تَقْتَضِي التَّرَاخِيَ، وَالرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى حَاصِلٌ عَقِبَ الْحَيَاةِ/ الدَّائِمَةِ مِنْ غَيْرِ تَرَاخٍ فَلَوْ جَعَلْنَا الْآيَةَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ دَلِيلًا عَلَى حَيَاةِ الْقَبْرِ كَانَ قَرِيبًا.

{ قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün'” [Gâfir 11] kavliyle delil getirmek caiz değildir; çünkü bu kâfirlerin sözüdür ve insanların çoğu Âdem'in (aleyhisselâm) sulbündeki zerre hayatını, Allah onları çıkarıp: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [el-A'râf 172] dediği an olarak ispat etmişlerdir. Bu takdire göre kabirde bir hayat ispatına gerek kalmaksızın iki hayat ve iki ölüm meydana gelmiş olur. Cevap şudur: Bu ayette zikredilmemiş olmasından onun meydana gelmediği gerekmez. Ayrıca bir kimse şöyle diyebilir: Allah Teâlâ kabir hayatını bu ayette zikretmiştir; çünkü { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } buyruğundaki hayat daimî hayat değildir; aksi takdirde { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra da O'na döndürüleceksiniz” buyurması sahih olmazdı. Zira "sümme" (ثُمَّ) kelimesi bir gecikmeyi (terâhî) gerektirir; Allah Teâlâ'ya dönüş ise daimî hayatın hemen ardından gecikmeksizin hâsıl olur. Şayet ayeti bu yönden kabir hayatına delil kılarsak bu [isabetli ve] yakın bir izah olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْحَسَنُ ﵀ قَوْلُهُ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ يَعْنِي بِهِ الْعَامَّةَ، وَأَمَّا بَعْضُ النَّاسِ فَقَدْ أَمَاتَهُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ نَحْوَ مَا حَكَى فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها [الْبَقَرَةِ: ٢٥٩] إِلَى قَوْلِهِ: فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ وَكَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٣] وَكَقَوْلِهِ: فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٥، ٥٦] وَكَقَوْلِهِ: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Dördüncü Mesele: Hasan[-ı Basrî] -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: O'nun: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” kavli ile genel insanlar kastedilmiştir. Bazı insanları ise [Allah] üç defa öldürmüştür; nitekim: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibi...” [el-Bakara 259] kavlinden: { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl öldürdü, sonra diriltti” kavline kadar anlattığı şeyde; { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara 'Ölün!' dedi, sonra onları diriltti” [el-Bakara 243] kavlinde; { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” [el-Bakara 55-56] kavlinde; { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “Bunun üzerine: 'Ona onun bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir”

[الْبَقَرَةِ: ٧٣] وَكَقَوْلِهِ:

[el-Bakara 73] kavlinde ve:

وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها [الْكَهْفِ: ٢١] وَكَقَوْلِهِ فِي قِصَّةِ أيوب

{ وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها } “Böylece Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye onları buldurduk” [el-Kehf 21] kavlinde olduğu gibi; yine Eyyûb

عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٤] فإن الله تعالى رد عليه أهله بعد ما أَمَاتَهُمْ.

(aleyhisselâm) kıssasındaki: { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “Ve ona ailesini, onlarla beraber bir mislini daha verdik” [el-Enbiyâ 84] kavlinde olduğu gibi; zira Allah Teâlâ onları öldürdükten sonra ailesini ona geri vermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: تَمَسَّكَ الْمُجَسِّمَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فِي مَكَانٍ وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ إِلَى حُكْمِهِ يُرْجَعُونَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَيَجْمَعُهُمْ فِي الْمَحْشَرِ وَذَلِكَ هُوَ الرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا وُصِفَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ رُجُوعٌ إِلَى حَيْثُ لَا يَتَوَلَّى الْحُكْمَ غَيْرُهُ كَقَوْلِهِمْ رَجَعَ أَمْرُهُ إِلَى الْأَمِيرِ، أَيْ إِلَى حَيْثُ لَا يَحْكُمُ غَيْرُهُ.

Beşinci Mesele: Mücessime, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra da O'na döndürüleceksiniz” kavline sarılarak O Teâlâ'nın bir mekânda olduğunu iddia etmiştir; bu ise zayıftır. Murad, onların O'nun hükmüne döndürülecekleridir; çünkü Allah Teâlâ kabirlerdekileri diriltir ve onları mahşerde toplar; işte Allah Teâlâ'ya dönüş budur. Bunun böyle nitelenmesi, hükmü O'ndan başkasının üstlenmediği bir yere dönüş olmasındandır; nitekim Arapların "onun işi emîre döndü", yani hükmü ondan başkasının vermeyeceği yere vardı demeleri gibidir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَيَبْطُلُ بِهِ قَوْلُ أَهْلِ الطَّبَائِعِ مِنْ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ وَالْأَرْكَانِ وَالْمِزَاجَاتِ كَمَا حكى عن قوم في قوله: مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٤] الثَّانِي: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الدَّالِّ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَحْيَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بَعْدَ مَوْتِهَا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَوَجَبَ أَنْ يَصِحَّ ذَلِكَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، الثَّالِثُ: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى التَّكْلِيفِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ. الرَّابِعُ: أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، الْخَامِسُ: أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ قَالَ: فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ فَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُتْرَكُ عَلَى هَذَا الْمَوْتِ. بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَيْهِ أَمَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ، فَقَدْ بَيَّنَ ﷾ أنه بعد ما كَانَ نُطْفَةً فَإِنَّ اللَّهَ أَحْيَاهُ وَصَوَّرَهُ أَحْسَنَ صُورَةٍ وَجَعَلَهُ بَشَرًا سَوِيًّا وَأَكْمَلَ عَقْلَهُ وَصَيَّرَهُ بَصِيرًا بِأَنْوَاعِ الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ وَمَلَّكَهُ الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ وَالدُّورَ وَالْقُصُورَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُزِيلُ كُلَّ ذَلِكَ عَنْهُ بِأَنْ يُمِيتَهُ وَيُصَيِّرَهُ بِحَيْثُ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا وَلَا يَبْقَى مِنْهُ فِي الدُّنْيَا خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ وَيَبْقَى مُدَّةً طَوِيلَةً فِي اللُّحُودِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] يُنَادَى فَلَا يُجِيبُ وَيُسْتَنْطَقُ فَلَا يَتَكَلَّمُ ثُمَّ لَا يَزُورُهُ الْأَقْرَبُونَ، بَلْ يَنْسَاهُ الْأَهْلُ وَالْبَنُونَ. كَمَا قَالَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ الرَّازِيُّ:

Altıncı Mesele: Bu ayet birtakım hususlara delalet eder: Birincisi: Diriltmeye ve öldürmeye Allah Teâlâ'dan başkasının güç yetiremeyeceğine delalet eder; böylece tabiatçıların, hayatta ve ölümde müessir olanın feleklerden, yıldızlardan, unsurlardan ve mizaçlardan filan ve falan şeyler olduğuna dair sözleri batıl olur; nitekim bir topluluktan naklen: { مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman helak eder” [el-Câsiye 24] buyruğunda anlatıldığı gibidir. İkincisi: Buna delalet eden aklî delile dikkat çekmekle birlikte haşir ve neşrin sıhhatine delalet eder; çünkü Allah Teâlâ bu şeyleri ilk defa ölümlerinden sonra dirilttiğini beyan etmiştir; dolayısıyla bunun ikinci defa da sahih olması vaciptir. Üçüncüsü: Teklife, tergib (teşvik) ve terhibe (korkutma) delalet eder. Dördüncüsü: Daha önce beyan edildiği üzere cebr ve kadere delalet eder. Beşincisi: Dünyada zühdün vacip olduğuna delalet eder; çünkü: { فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek” buyurarak ölümün kaçınılmaz olduğunu, sonra bu ölüm üzere bırakılmayıp bilakis O'na dönmenin mutlak olduğunu beyan etmiştir. Ölümün kaçınılmaz olduğuna gelince; O Azze ve Celle insanın nutfe olmasından sonra Allah'ın onu dirilttiğini, en güzel surette şekillendirdiğini, düzgün bir beşer kıldığını, aklını kemale erdirdiğini, türlü faydaları ve zararları görür hale getirdiğini, mallara, evlatlara, evlere ve köşklere malik kıldığını; sonra O Teâlâ'nın onu öldürerek bütün bunları ondan çekip aldığını, hiçbir şeye malik olamayacak ve dünyada ondan ne bir haber ne de bir iz kalmayacak hale getirdiğini ve Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } “Arkalarında ise bir berzah vardır” [el-Mü'minûn 100] buyurduğu gibi uzun bir müddet kabirlerde kalacağını beyan etmiştir; çağrılır cevap vermez, konuşturulmak istenir konuşamaz; sonra yakınları onu ziyaret etmez, bilakis ailesi ve oğulları onu unutur. Nitekim Yahyâ b. Muâz er-Râzî şöyle demiştir:

يَمُرُّ أَقَارِبِي بِحِذَاءِ قَبْرِي ... كَأَنَّ أَقَارِبِي لَمْ يَعْرِفُونِي

Akrabalarım kabrimin yanından geçerler / Sanki akrabalarım beni hiç tanımamışlar gibi!

وَقَالَ أَيْضًا: إِلَهِي كَأَنِّي بِنَفْسِي وَقَدْ أَضْجَعُوهَا فِي حُفْرَتِهَا، وَانْصَرَفَ الْمُشَيِّعُونَ عَنْ تَشْيِيعِهَا، وَبَكَى الْغَرِيبُ عَلَيْهَا لِغُرْبَتِهَا، وَنَادَاهَا مِنْ شَفِيرِ الْقَبْرِ ذُو مَوَدَّتِهَا، وَرَحِمَتْهَا الْأَعَادِي عِنْدَ جَزْعَتِهَا، / وَلَمْ يَخْفَ عَلَى النَّاظِرِينَ عَجْزُ حِيلَتِهَا، فَمَا رجائي إلا أن نقول: مَا تَقُولُ مَلَائِكَتِي انْظُرُوا إِلَى فَرِيدٍ قَدْ نَأَى عَنْهُ الْأَقْرَبُونَ، وَوَحِيدٍ قَدْ جَفَاهُ الْمُحِبُّونَ، أَصْبَحَ مِنِّي قَرِيبًا وَفِي اللَّحْدِ غَرِيبًا، وَكَانَ لِي فِي الدُّنْيَا دَاعِيًا وَمُجِيبًا، وَلِإِحْسَانِي إِلَيْهِ عِنْدَ وُصُولِهِ إِلَى هَذَا الْبَيْتِ رَاجِيًا، فَأَحْسِنْ إِلَيَّ هُنَاكَ يَا قَدِيمَ الْإِحْسَانِ، وَحَقِّقْ رَجَائِيَ فِيكَ يَا وَاسِعَ الْغُفْرَانِ. وَأَمَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ فلأن سُبْحَانَهُ يَأْمُرُ بِأَنْ يُنْفَخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزُّمَرِ: ٦٨] وَقَالَ: يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [الْمَعَارِجِ: ٤٣] ثُمَّ يُعْرَضُونَ على الله كما قال: عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا

Yine şöyle demiştir: "İlâhî! Sanki kendimi çukuruna yatırılmış, cenazeyi uğurlayanların dönüp gittiği, garipliğine yabancıların ağladığı, kabrin kenarından seveninin ona seslendiği, çaresizliği anında düşmanlarının bile ona acıdığı ve çaresizliğinin bakanlara gizli kalmadığı bir halde görüyorum. Ümidim ancak şöyle demendir: 'Meleklerim ne dersiniz! Yakınlarının kendisinden uzaklaştığı bir yapayalnıza, sevenlerinin terk ettiği bir kimsesize bakın! O Bana yakın, kabirde ise garip oldu. Dünyada Bana dua eden ve davetime icabet edendi; bu eve ulaştığında da ihsanımı ummaktaydı. Ey ihsanı kadîm olan [Allah'ım], orada bana ihsanda bulun ve ey bağışlaması geniş olan, hakkındaki ümidimi boşa çıkarma!'" Allah'a dönmenin kaçınılmaz olmasına gelince; çünkü O Sübhânehu sûrâ üflenmesini emredecek: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp düşer... Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” [ez-Zümer 68] ve: { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “Sanki dikili hedeflere koşuyorlarmış gibi kabirlerinden hızlıca çıkarlar” [el-Meâric 43] buyurmuştur. Sonra: { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا } “Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olunurlar”

[الْكَهْفِ: ٤٨] فَيَقُومُونَ خَاشِعِينَ خَاضِعِينَ كَمَا قَالَ: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ [طَهَ: ١٠٨] وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِلَهَنَا إِذَا قُمْنَا مِنْ ثَرَى الْأَجْدَاثِ مُغْبَرَّةٌ رُؤُوسُنَا. وَمِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ شَاحِبَةٌ وُجُوهُنَا، وَمِنْ هَوْلِ الْقِيَامَةِ مُطْرِقَةٌ رُؤُوسُنَا. وَجَائِعَةٌ لِطُولِ الْقِيَامَةِ بُطُونُنَا، وَبَادِيَةٌ لِأَهْلِ الْمَوْقِفِ سَوْآتُنَا، وَمُوقَرَةٌ مِنْ ثِقَلِ الْأَوْزَارِ ظُهُورُنَا، وَبَقِينَا مُتَحَيِّرِينَ فِي أُمُورِنَا نَادِمِينَ عَلَى ذُنُوبِنَا، فَلَا تُضْعِفِ الْمَصَائِبَ بِإِعْرَاضِكَ عَنَّا، وَوَسِّعْ رَحْمَتَكَ وَغُفْرَانَكَ لَنَا، يَا عظيم الرحمة يا واسع المغفرة.

[el-Kehf 48] buyurduğu gibi Allah'a arz olunurlar. Böylece O'nun: { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır” [Tâhâ 108] buyurduğu gibi huşû ve boyun eğmiş olarak dikilirler. Bazıları şöyle demiştir: "İlâhımız! Kabirlerin toprağından başlarımız toz içinde kalktığımızda; korkunun şiddetinden yüzlerimiz sarardığında, kıyametin dehşetinden başlarımız öne eğildiğinde; kıyametin uzunluğundan karınlarımız acıktığında, mahşer ehline avret yerlerimiz açıldığında; ağır günahların yükünden sırtlarımız çöktüğünde ve işlerimizde şaşkın, günahlarımıza pişman bir halde kaldığımız vakit; bizden yüz çevirerek musibetleri katmerleştirme; rahmetini ve bağışlamanı bize bol eyle, ey rahmeti büyük, ey mağfireti geniş olan!"

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 29]

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir. (29)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النِّعْمَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي عَمَّتِ الْمُكَلَّفِينَ بِأَسْرِهِمْ وَمَا أَحْسَنَ مَا رَعَى اللَّهُ ﷾ هَذَا التَّرْتِيبَ فَإِنَّ الِانْتِفَاعَ بِالْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ حُصُولِ الْحَيَاةِ فَلِهَذَا ذَكَرَ اللَّهُ أَمْرَ الْحَيَاةِ أَوَّلًا ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَمَّا قَوْلُهُ: خَلَقَ فَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢١] وَأَمَّا قَوْلُهُ:

Bil ki bu, mükelleflerin tamamını kuşatan ikinci nimettir. Allah Azze ve Celle bu sırayı ne kadar güzel gözetmiştir; zira yerden ve gökten faydalanmak ancak hayatın meydana gelmesinden sonra mümkündür. İşte bu sebeple Allah önce hayat konusunu zikretmiş, sonra onu gök ve yerin zikriyle takip ettirmiştir. { خَلَقَ } “Yarattı” kavline gelince; bunun tefsiri: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan Rabbinize kulluk edin” [el-Bakara 21] kavlinde geçmişti. O'nun:

لَكُمْ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَذْكُورَ بَعْدَ قَوْلِهِ خَلَقَ لِأَجْلِ انْتِفَاعِنَا فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِيُصْلِحَ أَبْدَانَنَا وَلِنَتَقَوَّى بِهِ عَلَى الطَّاعَاتِ وَأَمَّا فِي الدِّينِ فَلِلِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَالِاعْتِبَارِ بِهَا وَجَمَعَ بِقَوْلِهِ: مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً جَمِيعَ الْمَنَافِعِ، فَمِنْهَا مَا يَتَّصِلُ بِالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ وَالْمَعَادِنِ وَالْجِبَالِ وَمِنْهَا مَا يَتَّصِلُ بِضُرُوبِ الْحِرَفِ وَالْأُمُورِ الَّتِي اسْتَنْبَطَهَا الْعُقَلَاءُ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ إِنَّمَا خَلَقَهَا كَيْ يُنْتَفَعَ بِهَا كَمَا قَالَ: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الْجَاثِيَةِ: ١٣] فَكَأَنَّهُ ﷾ قَالَ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله وقد خلق لَكُمْ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا أَوْ يُقَالُ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى الْإِعَادَةِ وَقَدْ أَحْيَاكُمْ بَعْدَ مَوْتِكُمْ وَلِأَنَّهُ خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ/ جَمِيعًا فَكَيْفَ يَعْجَزُ عَنْ إِعَادَتِكُمْ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تَفَاصِيلَ هَذِهِ الْمَنَافِعِ فِي سُوَرٍ مُخْتَلِفَةٍ كَمَا قَالَ: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا [عَبَسَ: ٢٥] وَقَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ أَتَى أَمْرُ اللَّهِ وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ [النَّحْلِ: ٥] إِلَى آخره وهاهنا مَسَائِلُ:

{ لَكُمْ } “Sizin için” kavline gelince; bu, { خَلَقَ } kavlinden sonra zikredilen şeylerin din ve dünya hususunda faydalanmamız için olduğuna delalet eder. Dünyadaki faydalanmaya gelince; bedenlerimizi ıslah etmek ve onunla taatlere güç yetirmek içindir. Dindeki faydalanmaya gelince; bu şeylerle istidlâl etmek (delil çıkarmak) ve onlardan ibret almak içindir. { مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yerde olanların hepsi” kavliyle bütün menfaatleri toplamıştır; bunlardan bir kısmı hayvanlara, bitkilere, madenlere ve dağlara aittir; bir kısmı da sanat çeşitlerine ve akıl sahiplerinin istinbat ettiği (ortaya koyduğu) işlere aittir. Allah Teâlâ bütün bunların ancak kendilerinden faydalanılsın diye yaratıldığını beyan etmiştir; nitekim: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanları sizin hizmetinize verdi” [el-Câsiye 13] buyurmuştur. Sanki O Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: Ölüler idiniz de sizi dirilttiği halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz? Göklerde ve yerde olanların hepsini sizin için yarattığı halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz? Yahut şöyle denilir: Sizi ölümünüzden sonra dirilttiği ve yerde olanların hepsini sizin için yarattığı halde Allah'ın tekrar diriltmeye olan kudretini nasıl inkâr edersiniz? O sizi tekrar diriltmekten nasıl âciz kalır? Sonra Allah Teâlâ bu menfaatlerin ayrıntılarını farklı surelerde zikretmiştir; nitekim: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا } “Biz suyu bolca akıttık” [Abese 25] buyurmuş ve Atâ Emrullâh (en-Nahl) suresinin başında: { وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ } “Hayvanları da sizin için yarattı” [en-Nahl 5] buyurarak sonuna kadar zikretmiştir. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ ﷾ لَا يَفْعَلُ فِعْلًا لِغَرَضٍ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُسْتَكْمَلًا بِذَلِكَ الْغَرَضِ وَالْمُسْتَكْمَلُ بِغَيْرِهِ نَاقِصٌ بِذَاتِهِ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ فَإِنْ قِيلَ: فِعْلُهُ تَعَالَى مُعَلَّلٌ بِغَرَضٍ غَيْرِ عَائِدٍ إِلَيْهِ بَلْ إِلَى غَيْرِهِ، قُلْنَا: عَوْدُ ذَلِكَ الْغَرَضِ إِلَى ذَلِكَ الْغَيْرِ هَلْ هُوَ أَوْلَى لِلَّهِ تَعَالَى مِنْ عَوْدِ ذَلِكَ الْغَرَضِ إِلَيْهِ أَوْ لَيْسَ أَوْلَى؟ فَإِنْ كَانَ أَوْلَى فَهُوَ تَعَالَى قَدِ انْتَفَعَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ فَيَعُودُ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَكُنْ تَحْصِيلُ ذَلِكَ الْغَرَضِ الْمَذْكُورِ لِذَلِكَ الْغَيْرِ غَرَضًا لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا يَكُونُ مُؤَثِّرًا فِيهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ كَانَ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْغَرَضِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الْفِعْلِ وَالْعَجْزُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ لَكَانَ ذَلِكَ الْغَرَضُ إِنْ كَانَ قَدِيمًا لَزِمَ قِدَمُ الْفِعْلِ وَإِنْ كَانَ مُحْدَثًا كَانَ فِعْلُهُ لِذَلِكَ الْغَرَضِ لِغَرَضٍ آخَرَ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ يَفْعَلُ لِغَرَضٍ لَكَانَ ذَلِكَ الْغَرَضُ هُوَ رِعَايَةُ مَصْلَحَةِ الْمُكَلَّفِينَ وَلَوْ تَوَقَّفَتْ فَاعِلِيَّتُهُ عَلَى ذَلِكَ لَمَا فَعَلَ مَا كَانَ مَفْسَدَةً فِي حَقِّهِمْ لَكِنَّهُ قَدْ فَعَلَ ذَلِكَ حَيْثُ كَلَّفَ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ ثُمَّ إِنَّهُمْ تَكَلَّمُوا فِي اللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَعَلَ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ فِعْلُهُ لِذَلِكَ الشَّيْءِ لِأَجْلِ الْغَرَضِ لَا جَرَمَ أَطْلَقَ اللَّهُ عَلَيْهِ لَفْظَ الْغَرَضِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُشَابَهَةِ.

Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet) şöyle demiştir: O Azze ve Celle hiçbir fiili bir gaye (garaz) için yapmaz; zira öyle olsaydı o gaye ile kemale ermiş olurdu; başkasıyla kemale eren ise zatı itibarıyla noksandır ve bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Şayet: "O Teâlâ'nın fiili Kendisine değil de başkasına raci olan bir gaye ile illetlendirilmiştir" denilirse; deriz ki: O gayenin o başkasına dönmesi, Allah Teâlâ için Kendisine dönmesinden daha mı evladır, yoksa daha evla değil midir? Şayet daha evla ise, O Teâlâ o fiilden menfaat görmüş olur ve zikredilen sakınca geri döner. Şayet ikincisi ise (daha evla değilse), zikredilen gayenin o başkası için hâsıl olması Allah Teâlâ için bir gaye olmaz ve dolayısıyla onda müessir bulunmaz. İkincisi: Bir fiili bir gaye için yapan kimse, o gayeyi ancak o fiilin vasıtasıyla elde etmekten âcizdir; acziyet ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Üçüncüsü: Şayet O Teâlâ bir fiili bir gaye için yapsaydı, o gaye şayet kadîm ise fiilin de kadîm olması gerekirdi; şayet muhdes ise O'nun o gaye için fiili başka bir gaye için olurdu ve bu teselsülü gerektirirdi ki bu muhaldir. Dördüncüsü: Şayet O Teâlâ bir gaye için fiil işleseydi, o gaye mükelleflerin maslahatını gözetmek olurdu; şayet O'nun failliği buna bağlı olsaydı onlar hakkında mefsedet olan bir şeyi yapmazdı; oysa iman etmeyeceğini bildiği kimseyi mükellef kılmakla bunu yapmıştır. Sonra onlar Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yerde olanların hepsini sizin için yarattı” kavlindeki ve { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ancak Bana kulluk etsinler diye” [ez-Zâriyât 56] kavlindeki lâm (ل) harfi hakkında konuşmuşlar ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, başkası yaptığı takdirde o şeyi bir gaye için yapmış olacağı bir fiili işleyince, şüphesiz bu benzerlik sebebiyle onun hakkında "gaye" (garaz) lafzını mutlak olarak kullanmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ الْإِبَاحَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْكُلَّ لِلْكُلِّ فَلَا يَكُونُ لِأَحَدٍ اخْتِصَاصٌ بِشَيْءٍ أَصْلًا وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَابَلَ الْكُلَّ بِالْكُلِّ، فَيَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الْفَرْدِ بِالْفَرْدِ، وَالتَّعْيِينُ يُسْتَفَادُ مِنْ دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ وَالْفُقَهَاءُ ﵏ اسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْإِبَاحَةُ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.

İkinci Mesele: İbâha ehli, Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yerde olanların hepsini sizin için yarattı” kavline dayanarak O Teâlâ'nın her şeyi herkes için yarattığını, dolayısıyla hiç kimsenin bir şey üzerinde asla özel bir hakkı bulunmadığını iddia etmişlerdir; bu ise zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ bütünü bütünle karşılaştırmıştır; bu da ferdin fertle karşılaştırılmasını iktiza eder; tayin ve tahsis ise munfasıl bir delilden elde edilir. Fakihler -Allah onlardan razı olsun- menfaatlerde aslolanın mübahlık olduğuna bununla delil getirmişlerdir ve biz bunu fıkıh usulünde beyan ettik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى حُرْمَةِ أَكْلِ الطِّينِ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ لَنَا مَا فِي الْأَرْضِ دُونَ نَفْسِ الْأَرْضِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ فِي جُمْلَةِ الْأَرْضِ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فِي الْأَرْضِ فَيَكُونُ جَمْعًا لِلْمَوْضِعَيْنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَعَادِنَ دَاخِلَةٌ فِي ذَلِكَ وَكَذَلِكَ عُرُوقُ الْأَرْضِ وَمَا يَجْرِي مَجْرَى بَعْضٍ لَهَا وَلِأَنَّ تَخْصِيصَ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ.

Üçüncü Mesele: Ayetin toprak yemenin haramlığına delalet ettiği söylenmiştir; çünkü O Teâlâ toprağın kendisini değil, toprakta olan şeyleri bizim için yaratmıştır. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Yerin bütünü içinde "yerde olan" diye adlandırılan şeyler vardır, dolayısıyla bu iki makamı birleştiren bir durum olur; madenlerin buna dâhil olduğunda şüphe yoktur; yerin damarları ve onun bir cüzü mesabesinde olan şeyler de böyledir. Ayrıca bir şeyin tahsis edilerek zikredilmesi, hükmün onun dışındakilerden nefyedildiğine delalet etmez.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا تَصِحُّ الْحَاجَةُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَّا لَكَانَ قَدْ فَعَلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِنَفْسِهِ أَيْضًا لَا لِغَيْرِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Mesele: O'nun: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yerde olanların hepsini sizin için yarattı” kavli, Allah Teâlâ hakkında ihtiyacın sahih olmadığını iktiza eder; aksi takdirde bu şeyleri başkası için değil, bizzat Kendisi için de yapmış olurdu. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِاسْتِوَاءُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الِانْتِصَابِ وَضِدُّهُ الِاعْوِجَاجُ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنْ ذَلِكَ وَلِأَنَّ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوى يَقْتَضِي التَّرَاخِيَ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِوَاءِ الْعُلُوَّ/ بِالْمَكَانِ لَكَانَ ذَلِكَ الْعُلُوُّ حَاصِلًا أَوَّلًا وَلَوْ كَانَ حَاصِلًا أَوَّلًا لَمَا كَانَ مُتَأَخِّرًا عَنْ خَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ لَكِنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوى يَقْتَضِي التَّرَاخِيَ، وَلَمَّا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ التَّأْوِيلُ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الِاسْتِوَاءَ هُوَ الِاسْتِقَامَةُ يُقَالُ اسْتَوَى الْعُودُ إِذَا قَامَ وَاعْتَدَلَ ثُمَّ قِيلَ اسْتَوَى إِلَيْهِ كَالسَّهْمِ الْمُرْسَلِ إِذَا قَصَدَهُ قَصْدًا مُسْتَوِيًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ وَمِنْهُ اسْتُعِيرَ قَوْلُهُ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ أَيْ خَلَقَ بَعْدَ الْأَرْضِ السَّمَاءَ وَلَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُمَا زَمَانًا وَلَمْ يَقْصِدْ شَيْئًا آخَرَ بَعْدَ خَلْقِهِ الْأَرْضَ.

Birinci Mesele: Arap kelâmında istivâ (الِاسْتِوَاءُ), bazen dikilmek/doğrulmak manasına gelir ve zıddı eğriliktir. Bu cisimlerin sıfatlarından olduğu için, Allah Teâlâ'nın bundan münezzeh olması vaciptir. Ayrıca ayette bunun batıllığına delalet eden bir husus vardır; zira O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى } “Sonra yöneldi” kavli gecikmeyi iktiza eder; şayet bu istivâdan murat mekân bakımından yücelik olsaydı, o yücelik başlangıçta da mevcut olurdu; başlangıçta mevcut olsaydı yerde olanların yaratılmasından sonraya kalmazdı. Hâlbuki O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى } kavli gecikmeyi iktiza eder. Bu sabit olunca tevil vacip olur ve bunun takriri şöyledir: İstivâ, istikamettir (doğruluktur). Baston dikilip düzeldiğinde "اسْتَوَى الْعُودُ" denir. Sonra başka hiçbir şeye iltifat etmeksizin dosdoğru bir hedefe yöneldiğinde "atılmış ok gibi ona yöneldi" (اسْتَوَى إِلَيْهِ كَالسَّهْمِ الْمُرْسَلِ) denilmiştir. İşte O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } kavli de bundan istiare edilmiştir; yani yerin ardından göğü yarattı, ikisi arasına bir zaman koymadı ve yeri yarattıktan sonra başka bir şeyi kastetmedi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: [في تَقْدِيرِ الْأَرْضِ فِي يَوْمَيْنِ وَتَقْدِيرِ الْأَقْوَاتِ فِي يومين آخرين] قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ مفسر بقوله: قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ [فُصِّلَتْ: ٩، ١٠] بِمَعْنَى تَقْدِيرِ الْأَرْضِ فِي يَوْمَيْنِ وَتَقْدِيرِ الْأَقْوَاتِ فِي يَوْمَيْنِ آخَرَيْنِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ مِنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ عِشْرُونَ يَوْمًا، وَإِلَى مَكَّةَ ثَلَاثُونَ يَوْمًا يُرِيدُ أَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ هُوَ هَذَا الْقَدْرُ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فِي يَوْمَيْنِ آخَرَيْنِ وَمَجْمُوعُ ذَلِكَ سِتَّةُ أَيَّامٍ عَلَى مَا قَالَ: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] .

İkinci Mesele: [Yerin iki günde, gıdaların ise diğer iki günde takdir edilmesi hakkında] Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelendir” kavli, O'nun şu buyruğu ile tefsir edilmiştir: { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } “De ki: Siz yeri iki günde yaratanı mı inkâr ediyor ve O'na ortaklar koşuyorsunuz? İşte âlemlerin Rabbi O'dur. O, yeryüzüne üstünden sabit dağlar yerleştirdi, orada bereketler var etti ve isteyenler için eşit olmak üzere gıdalarını dört günde takdir etti” [Fussilet 9-10]; yani yerin iki günde, gıdaların ise diğer iki günde takdir edilmesi manasındadır; nitekim bir kimsenin "Kûfe'den Medine'ye yirmi gün, Mekke'ye ise otuz gündür" demesi gibidir; bununla bütün mesafenin bu miktar olduğunu kasteder. Sonra diğer iki günde göğe yöneldi ve O'nun: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” [el-A'râf 54] buyurduğu üzere bunların toplamı altı gün oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُلْحِدَةِ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ قبل خلق السماء وكذا قوله: أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ [فصلت: ٩- ١١] وَقَالَ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها [النَّازِعَاتِ: ٢٧- ٣٠] وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ خَلْقُ الْأَرْضَ بَعْدَ السَّمَاءِ وَذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلْقُ الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ إِلَّا أَنَّهُ مَا دَحَاهَا حَتَّى خَلَقَ السَّمَاءَ لِأَنَّ التَّدْحِيَةَ هِيَ الْبَسْطُ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَا أَمْرٌ مُشْكِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَرْضَ جِسْمٌ عَظِيمٌ فَامْتَنَعَ انْفِكَاكُ خَلْقِهَا عَنِ التَّدْحِيَةِ وَإِذَا كَانَتِ التَّدْحِيَةُ مُتَأَخِّرَةً عَنْ خَلْقِ السَّمَاءِ كَانَ خَلْقُهَا أَيْضًا لَا مَحَالَةَ مُتَأَخِّرًا عَنْ خَلْقِ السَّمَاءِ. الثَّانِي:

Üçüncü Mesele: Bazı mülhidler şöyle demiştir: Bu ayet, yerin yaratılmasının göğün yaratılmasından önce olduğuna delalet eder; nitekim O'nun: { أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } kavlinden Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } [Fussilet 9-11] kavline kadar olan kısım da böyledir. Nâziât suresinde ise şöyle buyurmuştur: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa göğü bina etmek mi? Boyunu yükseltti de ona nizam verdi. Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı. Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [en-Nâziât 27-30]. Bu ise yerin yaratılmasının gökten sonra olmasını iktiza eder. Âlimler buna cevap olarak birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Yerin yaratılmasının göğün yaratılmasından önce olması caizdir; ancak göğü yaratıncaya kadar yeri yayıp döşememiştir (dahv etmemiştir); zira tedhiye (تَدْحِيَة) yaymaktır. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Bu durum iki yönden müşkildir: Birincisi: Yer büyük bir cisimdir; dolayısıyla onun yaratılmasının tedhiyeden (döşenmekten) ayrılması imkânsızdır; tedhiye göğün yaratılmasından sonra olunca, onun yaratılışı da kaçınılmaz olarak göğün yaratılmasından sonra olur. İkincisi:

أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ وَخَلْقَ كُلِّ مَا فِيهَا مُتَقَدِّمٌ عَلَى خَلْقِ السَّمَاءِ لَكِنَّ خَلْقَ الْأَشْيَاءِ فِي الْأَرْضِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَدْحُوَّةً فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي تَقَدُّمَ كَوْنِهَا مَدْحُوَّةً قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ وَحِينَئِذٍ يَتَحَقَّقُ التَّنَاقُضُ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها [النازعات: ٣٠] يَقْتَضِي تَقْدِيمَ خَلْقِ السَّمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ تَسْوِيَةُ السَّمَاءِ مُقَدَّمَةً عَلَى خَلْقِ الْأَرْضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ التَّنَاقُضُ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها

Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelen” kavli, yerin yaratılışının ve içindeki her şeyin yaratılışının göğün yaratılışından önce olduğuna delalet eder. Fakat yerdeki şeylerin yaratılışı ancak onun yayılıp döşenmiş olmasıyla mümkündür; dolayısıyla bu ayet, onun göğün yaratılışından önce yayılıp döşenmiş olmasını iktiza eder ve bu durumda çelişki tahakkuk eder. Cevap şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [en-Nâziât 30] kavli göğün yaratılışının yere takdimini iktiza eder; göğün düzenlenmesinin (tesviyesinin) yerin yaratılışından önce olmasını iktiza etmez. Bu takdire göre çelişki ortadan kalkar. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها

رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها

رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa bina ettiği göğü mü? Boyunu yükseltti de ona nizam verdi”

[النازعات: ٢٧، ٢٨] يقتضي أن يكون خلق السماء وتسويتها مقدم عَلَى تَدْحِيَةِ الْأَرْضِ وَلَكِنَّ تَدْحِيَةَ الْأَرْضِ مُلَازِمَةٌ لِخَلْقِ ذَاتِ الْأَرْضِ فَإِنَّ ذَاتَ السَّمَاءِ وَتَسْوِيَتَهَا مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى ذَاتِ الْأَرْضِ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ السُّؤَالُ، وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ أَنَّ قَوْلَهُ: «ثُمَّ» ليس للترتيب هاهنا وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ تَعْدِيدِ النِّعَمِ، مِثَالُهُ قَوْلُ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ: / أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتُكَ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ ثُمَّ رَفَعْتُ قَدْرَكَ ثُمَّ دَفَعْتُ الْخُصُومَ عَنْكَ، وَلَعَلَّ بَعْضَ مَا أَخَّرَهُ فِي الذِّكْرِ قد تقدم فكذا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

[en-Nâziât 27-28] kavli göğün yaratılmasının ve düzenlenmesinin yerin yayılıp döşenmesinden önce olmasını iktiza eder; fakat yerin yayılıp döşenmesi yerin zatının yaratılmasıyla mülazımdır (ayrılmazdır); dolayısıyla göğün zatı ve tesviyesi yerin zatından öncedir ve bu durumda itiraz geri döner. Üçüncüsü -ki sahih olan cevap budur-: Buradaki "sümme" (ثُمَّ) kelimesi tertip için değil, sadece nimetleri sayma kabilindendir. Bunun misali, bir adamın başkasına: "Sana büyük nimetler vermedim mi, sonra senin kadrini yüceltmedim mi, sonra düşmanları senden defetmedim mi?" demesi gibidir; zira zikirde sonraya bıraktığı bazı şeyler önce geçmiş olabilir. İşte burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الضَّمِيرُ فِي فَسَوَّاهُنَّ ضمير مبهم، وسبع سموات تَفْسِيرٌ لَهُ كَقَوْلِهِ رَبَّهُ رَجُلًا وَفَائِدَتُهُ أَنَّ الْمُبْهَمَ إِذَا تَبَيَّنَ كَانَ أَفْخَمَ وَأَعْظَمَ مِنْ أَنْ يُبَيَّنَ أَوَّلًا لِأَنَّهُ إِذَا أُبْهِمَ تَشَوَّفَتِ النُّفُوسُ إِلَى الِاطِّلَاعِ عَلَيْهِ وَفِي الْبَيَانِ بَعْدَ ذَلِكَ شِفَاءٌ لَهَا بَعْدَ التَّشَوُّفِ، وَقِيلَ الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى السَّمَاءِ، وَالسَّمَاءُ فِي مَعْنَى الْجِنْسِ وَقِيلَ جَمْعُ سِمَاءَةٍ، وَالْوَجْهُ الْعَرَبِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ وَمَعْنَى تَسْوِيَتِهِنَّ تَعْدِيلُ خَلْقِهِنَّ وَإِخْلَاؤُهُ مِنَ الْعِوَجِ وَالْفُطُورِ وَإِتْمَامُ خَلْقِهِنَّ.

Dördüncü Mesele: { فَسَوَّاهُنَّ } lafzındaki zamir müphem bir zamirdir; { سَبْعَ سَماواتٍ } lafzı ise, tıpkı "رَبَّهُ رَجُلًا" (adam olarak onun rabbi) sözünde olduğu gibi onun tefsiridir. Bunun faydası şudur: Müphem olan şey açıklandığında, baştan açıkça söylenmesinden daha görkemli ve daha azametli olur; çünkü müphem bırakıldığında nefisler onu öğrenmeye iştiyak duyar ve bundan sonra gelen beyanda ise iştiyaktan sonra bir şifa vardır. Zamirin "es-semâ" (gök) kelimesine raci olduğu, semâ kelimesinin ise cins manasında olduğu da söylenmiştir; "simâe" (سِمَاءَة) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Arap dili bakımından uygun olan vecih birincisidir. Onları düzenlemesinin (tesviyesinin) manası ise yaratılışlarını dengeli kılmak, eğrilikten ve çatlaklardan arındırmak ve yaratılışlarını kemale erdirmektir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ القرآن هاهنا قد دل على وجود سبع سموات، وَقَالَ أَصْحَابُ الْهَيْئَةِ أَقْرَبُهَا إِلَيْنَا كُرَةُ الْقَمَرِ، وَفَوْقَهَا كُرَةُ عُطَارِدَ، ثُمَّ كُرَةُ الزُّهْرَةِ، ثُمَّ كُرَةُ الشَّمْسِ. ثُمَّ كُرَةُ الْمِرِّيخِ، ثُمَّ كُرَةُ الْمُشْتَرِي، ثُمَّ كُرَةُ زُحَلَ، قَالُوا وَلَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ هَذَا التَّرْتِيبِ إِلَّا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: السِّتْرُ وَذَلِكَ أَنَّ الْكَوْكَبَ الْأَسْفَلَ إِذَا مر بين أبصارنا وبين الكوكب الأعلى فإنهما يَصِيرَانِ كَكَوْكَبٍ وَاحِدٍ وَيَتَمَيَّزُ السَّاتِرُ عَنِ الْمَسْتُورِ بِكَوْنِهِ الْغَالِبَ كَحُمْرَةِ الْمِرِّيخِ وَصُفْرَةِ عُطَارِدَ، وَبَيَاضِ الزُّهْرَةِ، وَزُرْقَةِ الْمُشْتَرِي، وَكُدُورَةِ زُحَلَ كَمَا أَنَّ الْقُدَمَاءَ وَجَدُوا الْقَمَرَ يَكْسِفُ الْكَوَاكِبَ السِّتَّةَ. وَكَوْكَبَ عُطَارِدَ يَكْسِفُ الزُّهْرَةَ، وَالزُّهْرَةَ تَكْسِفُ الْمِرِّيخَ، وَهَذَا التَّرْتِيبُ عَلَى هَذَا الطَّرِيقِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الشَّمْسِ فَوْقَ الْقَمَرِ لِانْكِسَافِهَا بِهِ وَلَكِنْ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا تَحْتَ سَائِرِ الْكَوَاكِبِ أَوْ فَوْقَهَا لِأَنَّهَا لَا تَنْكَسِفُ بِشَيْءٍ مِنْهَا لِاضْمِحْلَالٍ سَائِرِ الْكَوَاكِبِ عِنْدَ طُلُوعِهَا فَعِنْدَ هَذَا ذَكَرُوا طَرِيقَيْنِ: أَحَدُهُمَا: ذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّهُ رَأَى الزُّهْرَةَ كَشَامَةٍ فِي صَحِيفَةِ الشَّمْسِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ فِي وَجْهِ الشَّمْسِ شامة كما أن حَصَلَ فِي وَجْهِ الْقَمَرِ الْمَحْوُ، الثَّانِي: اخْتِلَافُ المنظر فإنه محسوس للقمر وعطارد والزهرة وغير مَحْسُوسٍ لِلْمِرِّيخِ وَالْمُشْتَرِي وَزُحَلَ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الشَّمْسِ فَإِنَّهُ قَلِيلٌ جِدًّا فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الشَّمْسُ مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ هَذَا مَا قَالَهُ الْأَكْثَرُونَ إِلَّا أَنَّ أَبَا الرَّيْحَانِ قَالَ فِي «تلخيصه لفصول الفرغاني» : إن اختلاف المنظر لا يُحَسُّ إِلَّا فِي الْقَمَرِ فَبَطَلَتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ وَبَقِيَ مَوْضِعُ الشَّمْسِ مَشْكُوكًا. وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَرْصَادِ وَأَرْبَابَ الْهَيْئَةِ زَعَمُوا أَنَّ الْأَفْلَاكَ تِسْعَةٌ، فَالسَّبْعَةُ هِيَ هَذِهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا وَالْفَلَكُ الثَّامِنُ هُوَ الَّذِي حَصَلَتْ هَذِهِ الْكَوَاكِبُ الثَّابِتَةُ فِيهِ، وَأَمَّا الْفَلَكُ التَّاسِعُ فَهُوَ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ وَهُوَ يتحرك في كل يوم وليلة دورة واجدة بِالتَّقْرِيبِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى إِثْبَاتِ الْفَلَكِ الثَّامِنِ بِأَنَّا وَجَدْنَا لِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ الثَّابِتَةِ حَرَكَاتٍ بَطِيئَةً وَثَبَتَ أَنَّ الْكَوَاكِبَ لَا تَتَحَرَّكُ إِلَّا بِحَرَكَةِ فَلَكِهَا وَالْأَفْلَاكُ الْحَامِلَةُ لِهَذِهِ السَّيَّارَاتِ تَتَحَرَّكُ حَرَكَاتٍ سَرِيعَةً فَلَا بُدَّ مِنْ جِسْمٍ آخَرَ يَتَحَرَّكُ حَرَكَةً بَطِيئَةً وَيَكُونُ هُوَ الْحَامِلَ لِهَذِهِ الثَّوَابِتِ، وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ ضَعِيفَةٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْكَوَاكِبُ تَتَحَرَّكُ بِأَنْفُسِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونَ مَرْكُوزَةً فِي جِسْمٍ آخَرَ وَهَذَا الِاحْتِمَالُ لَا يَفْسُدُ إِلَّا بِإِفْسَادِ الْمُخْتَارِ/ وَدُونَهُ خَرْطُ الْقَتَادِ. وَثَانِيهَا:

Beşinci Mesele: Bil ki Kur'ân burada yedi göğün varlığına delalet etmiştir. Astronomi (hey'et) âlimleri şöyle demiştir: Bize en yakın olanı Ay küresidir; onun üstünde Merkür (Utârid) küresi, sonra Venüs (Zühre) küresi, sonra Güneş küresi, sonra Mars (Merrih) küresi, sonra Jüpiter (Müşteri) küresi, sonra da Satürn (Zühal) küresi vardır. Demişlerdir ki: Bu tertibi bilmenin ancak iki yolu vardır: Birincisi: Örtme (setr) yoludur; zira alttaki yıldız, bakışlarımız ile üstteki yıldız arasından geçtiğinde ikisi tek bir yıldız gibi olur; örten yıldız örtülen yıldızdan, Mars'ın kırmızılığı, Merkür'ün sarılığı, Venüs'ün beyazlığı, Jüpiter'in maviliği ve Satürn'ün matlığı gibi galip gelen rengiyle ayırt edilir; nitekim kadim âlimler Ay'ın diğer altı yıldızı örttüğünü (tuttuğunu), Merkür'ün Venüs'ü örttüğünü, Venüs'ün de Mars'ı örttüğünü görmüşlerdir. Bu yola dayalı bu tertip, Ay tarafından örtüldüğü için Güneş'in Ay'ın üstünde olduğuna delalet eder; fakat diğer yıldızların altında mı yoksa üstünde mi olduğuna delalet etmez; çünkü Güneş doğduğunda diğer yıldızlar silinip kaybolduğundan dolayı Güneş onlardan hiçbiri tarafından örtülmez. İşte bu noktada iki yol zikretmişlerdir: Birincisi: Bazıları Venüs'ü Güneş'in yüzeyinde bir ben gibi gördüğünü zikretmiştir; bu ise zayıftır, çünkü onlardan bazıları, Ay'ın yüzünde leke bulunduğu gibi Güneş'in yüzünde de bir ben bulunduğunu iddia etmişlerdir. İkincisi: İhtilâf-ı manzar (paralaks / bakış açısı farkı) dır; zira bu durum Ay, Merkür ve Venüs için hissedilir düzeydedir; Mars, Jüpiter ve Satürn için ise hissedilmez düzeydedir. Güneş hakkında ise son derece azdır; dolayısıyla Güneş'in bu iki kısım arasında orta yerde olması vacip olmuştur. Çoğunluğun söylediği budur. Ancak Ebû Reyhân [el-Bîrûnî], «Telhîsu Fusûli'l-Fergânî» adlı eserinde: "İhtilâf-ı manzar ancak Ay'da hissedilir" demiştir; böylece bu vecihler iptal olmuş ve Güneş'in konumu şüpheli kalmıştır. Bil ki rasat ehli ve astronomi âlimleri feleklerin dokuz tane olduğunu iddia etmişlerdir: Yedisi bu zikrettiğimiz feleklerdir; sekizinci felek bu sabit yıldızların içinde bulunduğu felektir; dokuzuncu felek ise en büyük felek (Felek-i A'zam) olup her bir gün ve gecede yaklaşık olarak bir tam devir yapar. Sekizinci feleğin ispatına şöyle delil getirmişlerdir: Biz bu sabit yıldızların yavaş hareketleri olduğunu gördük; yıldızların ancak feleklerinin hareketiyle hareket ettiği sabittir; bu seyyareleri (gezegenleri) taşıyan felekler ise hızlı hareket etmektedir; o halde yavaş bir hareketle dönen ve bu sabit yıldızları taşıyan başka bir cismin bulunması zorunludur. Bu delillendirme birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Yıldızların başka bir cisme çakılmış olmaksızın kendi başlarına hareket ettiklerini söylemek niçin caiz olmasın? Bu ihtimal ancak muhtar fâil fikrini iptal etmekle bozulur ki buna ulaşmak katâd ağacının dikenlerini elle sıyırmaktan (خرط القتاد) daha zordur. İkincisi:

سَلَّمْنَا ذَلِكَ لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ مَرْكُوزَةٌ فِي مُمَثِّلَاتِ السَّيَّارَاتِ وَالسَّيَّارَاتِ مَرْكُوزَةٌ فِي حَوَامِلِهَا، وَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يُحْتَاجُ إِلَى إِثْبَاتِ الْفَلَكِ الثَّامِنِ. وَثَالِثُهَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْفَلَكُ تَحْتَ فَلَكِ الْقَمَرِ فَيَكُونُ تَحْتَ كُرَاتِ السَّيَّارَاتِ لَا فَوْقَهَا فَإِنْ قِيلَ إِنَّا نَرَى هَذِهِ السَّيَّارَاتِ تَكْسِفُ هَذِهِ الثَّوَابِتَ وَالْكَاسِفُ تَحْتَ

Bunu kabul ettik; fakat bu yıldızların seyyarelerin mümessil feleklerine çakılmış olduğunu, seyyarelerin ise hâmil feleklerine çakılmış olduğunu söylemek niçin caiz olmasın? Bu durumda sekizinci feleğin ispatına ihtiyaç kalmaz. Üçüncüsü: O feleğin Ay feleğinin altında olması ve dolayısıyla seyyarelerin kürelerinin üstünde değil de altında bulunması niçin caiz olmasın? Şayet: "Biz bu seyyarelerin bu sabit yıldızları örttüğünü görüyoruz; örten ise kaçınılmaz olarak

الْمَكْسُوفِ لَا مَحَالَةَ قُلْنَا هَذِهِ السَّيَّارَاتُ إِنَّمَا تَكْسِفُ الثَّوَابِتَ الْقَرِيبَةَ مِنَ الْمِنْطَقَةِ فَأَمَّا الثَّوَابِتُ الْقَرِيبَةُ مِنَ الْقُطْبَيْنِ فَلَا، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ هَذِهِ الثَّوَابِتُ الْقَرِيبَةُ مِنَ الْمِنْطَقَةِ مَرْكُوزَةٌ فِي الْفَلَكِ الثَّامِنِ الَّذِي هُوَ فَوْقَ كُرَةِ زُحَلَ وَهَذِهِ الثَّوَابِتُ الْقَرِيبَةُ مِنَ الْقُطْبَيْنِ الَّتِي لَا يُمْكِنُ انْكِسَافُهَا بِالسَّيَّارَاتِ مَرْكُوزَةٌ فِي كُرَةٍ أُخْرَى تَحْتَ كُرَةِ الْقَمَرِ وَهَذَا الِاحْتِمَالُ لَا دَافِعَ لَهُ، ثُمَّ نَقُولُ هَبْ أَنَّكُمْ أَثْبَتُّمْ هَذِهِ الْأَفْلَاكَ التِّسْعَةَ فَمَا الَّذِي دَلَّكُمْ عَلَى نَفْيِ الْفَلَكِ الْعَاشِرِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الرَّصْدَ مَا دَلَّ إِلَّا عَلَى هَذَا الْقَدْرِ إِلَّا أَنَّ عَدَمَ الدَّلِيلِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ، وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ مِنْهُمْ: إِنَّهُ مَا تَبَيَّنَ لِي إِلَى الْآنِ أَنَّ كُرَةَ الثَّوَابِتِ كُرَةٌ وَاحِدَةٌ أَوْ كُرَاتٌ مُنْطَوٍ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ وَأَقُولُ هَذَا الِاحْتِمَالُ وَاقِعٌ، لِأَنَّ الَّذِي يستدل به على وجدة كُرَةِ الثَّوَابِتِ لَيْسَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ حَرَكَاتِهَا مُتَشَابِهَةٌ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ وَاحِدَةٍ وَكِلْتَا الْمُقَدِّمَتَيْنِ غَيْرُ يَقِينِيَّتَيْنِ. أَمَّا الْأُولَى:

örtülenin altındadır" denilirse; deriz ki: Bu seyyareler ancak tutulum çemberine (mıntıkatu'l-bürûca) yakın olan sabit yıldızları örter; kutuplara yakın olan sabit yıldızları ise örtmez. O halde mıntıkaya yakın olan bu sabit yıldızların Satürn küresinin üstündeki sekizinci feleğe çakılmış olduğunu, seyyareler tarafından örtülmesi mümkün olmayan kutuplara yakın bu sabit yıldızların ise Ay küresinin altındaki başka bir küreye çakılmış olduğunu söylemek niçin caiz olmasın? Bu ihtimalin reddedilmesi mümkün değildir. Sonra deriz ki: Farz edelim ki siz bu dokuz feleği ispat ettiniz; onuncu bir feleğin olmadığını gösteren deliliniz nedir? Bu konudaki en ileri nokta, rasadın ancak bu kadarına delalet etmiş olmasıdır; fakat delilin bulunmaması medlûlün (hükmün) yokluğuna delalet etmez. Bunu tahkik eden husus şudur: Onların muhakkiklerinden biri şöyle demiştir: "Sabit yıldızlar küresinin tek bir küre mi yoksa birbiri üzerine dürülmüş küreler mi olduğu şu ana kadar bana açıkça belli olmamıştır." Ben de derim ki: Bu ihtimal vâkidir; çünkü sabit yıldızlar küresinin tek olduğuna delil getirilen tek şey, onların hareketlerinin birbirine benzemesi ve durum böyle olunca tek bir kürede çakılmış olmaları gerektiği sözüdür; oysa bu iki öncül de kesinlik ifade etmez. Birincisine gelince:

فَلِأَنَّ حَرَكَاتِهَا وَإِنْ كَانَتْ فِي الْحِسِّ وَاحِدَةً وَلَكِنْ لَعَلَّهَا لَا تَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ وَاحِدَةً، لِأَنَّا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ وَاحِدًا مِنْهَا يُتَمِّمُ الدَّوْرَةَ فِي سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ. وَالْآخَرُ يُتَمِّمُ الدَّوْرَةَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمُدَّةِ بِنُقْصَانِ سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِذَا وَزَّعَنَا ذَلِكَ النُّقْصَانَ عَلَى هَذِهِ السِّنِينَ كَانَ الَّذِي هُوَ حِصَّةُ السَّنَةِ الْوَاحِدَةِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ جُزْءًا مِنْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ جُزْءٍ مِنْ وَاحِدٍ، وَهَذَا الْقَدْرُ مِمَّا لَا يُحَسُّ بِهِ بَلِ الْعَشْرُ سِنِينَ وَالْمِائَةُ وَالْأَلْفُ مِمَّا لَا يُحَسُّ بِهِ الْبَتَّةَ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُحْتَمَلًا سَقَطَ الْقَطْعُ الْبَتَّةَ عَنِ اسْتِوَاءِ حَرَكَاتِ الثَّوَابِتِ. وَأَمَّا الثَّانِيَةُ: فَلِأَنَّ اسْتِوَاءَ حَرَكَاتِ الثَّوَابِتِ فِي مَقَادِيرِ حَرَكَاتِهَا لَا يُوجِبُ كَوْنَهَا بِأَسْرِهَا مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ وَاحِدَةٍ لِاحْتِمَالِ كَوْنِهَا مَرْكُوزَةً فِي كُرَاتٍ مُتَبَايِنَةٍ وَإِنْ كَانَتْ مُشْتَرِكَةً فِي مَقَادِيرِ حَرَكَاتِهَا وَهَذَا كَمَا يَقُولُونَ فِي مُمَثِّلَاتِ أَكْثَرِ الْكَوَاكِبِ فَإِنَّهَا في حركاتها مساوية لفلك الثوابت فكذا هاهنا.

Çünkü onların hareketleri duyuda bir olsa bile, hakikatte belki de bir değildir; zira biz onlardan birinin devrini otuz altı bin yılda tamamladığını, diğerinin ise devrini bir yıl eksikle aynı sürede tamamladığını farz etsek, bu noksanlığı bu yıllara böldüğümüzde bir yıla düşen pay birin bin iki yüzde on üçü kadar bir cüz olur; bu miktar ise asla hissedilmez; bilakis on yıl, yüz yıl ve bin yıl bile kesinlikle hissedilmez. Bu durum muhtemel olunca, sabit yıldızların hareketlerinin eşitliği hakkındaki kesinlik tamamen düşer. İkincisine gelince: Çünkü sabit yıldızların hareketlerinin miktarlarında eşit olması, hareket miktarlarında ortak olsalar bile birbirinden farklı kürelerde çakılmış olmaları muhtemel bulunduğundan, hepsinin tek bir kürede çakılmış olmasını gerektirmez. Nitekim çoğu gezegenin mümessil felekleri hakkında da böyle söylerler; zira onlar hareketlerinde sabit yıldızlar feleğine eşittir; işte burada da böyledir.