وَأَقُولُ إِنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ الَّذِي ذَكَرَهُ هَذَا الْقَائِلُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِفَلَكِ الثَّوَابِتِ فَلَعَلَّ الْجِرْمَ الْمُتَحَرِّكَ بِالْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ لَيْسَ جِرْمًا وَاحِدًا بَلْ أَجْرَامًا كَثِيرَةً إِمَّا مُخْتَلِفَةَ الْحَرَكَاتِ لَكِنْ بِتَفَاوُتٍ قَلِيلٍ لَا تَفِي بِإِدْرَاكِهَا أَعْمَارُنَا وَأَرْصَادُنَا وَإِمَّا مُتَسَاوِيَةً عَلَى الْإِطْلَاقِ وَلَكِنَّ تَسَاوِيَهَا لَا يُوجِبُ وِحْدَتَهَا، وَمِنْ أَصْحَابِ الْهَيْئَةِ مَنْ قَطَعَ بِإِثْبَاتِ أَفْلَاكٍ أُخَرَ غَيْرِ هَذِهِ التِّسْعَةِ فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ كُرَةً فَوْقَ كُرَةِ الثَّوَابِتِ وَتَحْتَ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
Ben de derim ki: Bu sözü söyleyen zatın zikrettiği bu ihtimal, sadece sabit yıldızlar feleğine özgü değildir. Zira günlük hareketle hareket eden cisim belki de tek bir cisim olmayıp, ömürlerimizin ve rasatlarımızın kendilerini idrak etmeye yetmeyeceği kadar az bir farklılıkla hareketleri muhtelif olan yahut mutlak surette eşit olan birçok cisim olabilir; ne var ki [hareketlerinin] eşit olması, onların tek bir cisim olmasını gerektirmez. Heyet (astronomi) âlimlerinden bazısı, bu dokuz feleğin dışında başka feleklerin varlığını kesin bir dille kabul etmiştir. Zira insanlardan bir kısmı, sabit yıldızlar küresinin üstünde ve en büyük feleğin (Felek-i Âzam'ın) altında bir kürenin varlığını ispat etmiş ve buna birkaç açıdan delil getirmiştir: Birincisi:
أَنَّ الرَّاصِدِينَ لِلْمَيْلِ الْأَعْظَمِ وَجَدُوهُ مُخْتَلِفَ الْمِقْدَارِ فَكُلُّ مَنْ كَانَ رَصْدُهُ أَقْدَمَ وَجَدَ مِقْدَارَ الْمَيْلِ أَعْظَمَ فَإِنَّ بَطْلَيْمُوسَ وَجَدَهُ «لَحَّ يَا» ثُمَّ وُجِدَ فِي زَمَانِ الْمَأْمُونِ «كَحَّ لَهُ» ثُمَّ وُجِدَ بَعْدَ/ الْمَأْمُونِ قَدْ تَنَاقَصَ بِدَقِيقَةٍ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ مِنْ شَأْنِ الْمَنْطِقَتَيْنِ أَنْ يَقِلَّ مَيْلُهُمَا تَارَةً وَيَكْثُرَ أُخْرَى وَهَذَا إِنَّمَا يُمْكِنُ إِذَا كَانَ بَيْنَ كُرَةِ الْكُلِّ وَكُرَةِ الثَّوَابِتِ كُرَةٌ أُخْرَى يَدُورُ قُطْبَاهَا حَوْلَ قُطْبَيِ كُرَةِ الْكُلِّ وَتَكُونُ كُرَةُ الثَّوَابِتِ يَدُورُ قطباها حول قطبي تلك الكرة فيعرض لقطبها تَارَةً أَنْ يَصِيرَ إِلَى جَانِبِ الشَّمَالِ مُنْخَفِضًا وَتَارَةً إِلَى جَانِبِ الْجَنُوبِ مُرْتَفِعًا فَيَلْزَمُ مِنْ ذلك أن ينطبق معدل النهار على منطقة الْبُرُوجِ، وَأَنْ يَنْفَصِلَ عَنْهُ تَارَةً أُخْرَى إِلَى الجنوب عند ما يَرْتَفِعُ قُطْبُ فَلَكِ الثَّوَابِتِ إِلَى الْجَنُوبِ، وَتَارَةً إِلَى الشَّمَالِ. كَمَا هُوَ الْآنَ. الثَّانِي: أَنَّ أَصْحَابَ الْأَرْصَادِ اضْطَرَبُوا اضْطِرَابًا شَدِيدًا فِي مِقْدَارِ سَيْرِ الشَّمْسِ عَلَى مَا هُوَ مَشْرُوحٌ فِي «كُتُبِ النُّجُومِ» حَتَّى إِنَّ بَطْلَيْمُوسَ حَكَى عَنْ أَبْرَخِيسَ أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي أَنَّ هَذِهِ الْعَوْدَةَ تَكُونُ فِي أَزْمِنَةٍ مُتَسَاوِيَةٍ أَوْ مُخْتَلِفَةٍ وَأَنَّهُ يَقُولُ فِي بَعْضِ أَقَاوِيلِهِ: إِنَّهَا مُخْتَلِفَةٌ، وفي بعضها: إنها متساوية في إِنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ اخْتِلَافِهِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُ مَنْ يَجْعَلُ أَوْجَ الشَّمْسِ مُتَحَرِّكًا فَإِنَّهُ زَعَمَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ الَّذِي يَلْحَقُ حَرَكَةَ الشَّمْسِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ يَخْتَلِفُ عِنْدَ نُقْطَةِ الاعتدال لاختلاف بعدها عن الأوج
Meyl-i a'zamı (en büyük eğikliği) gözlemleyen rasatçılar, onu farklı miktarlarda bulmuşlardır. Rasadı daha eski olan herkes, meylin miktarını daha büyük bulmuştur. Nitekim Batlamyus onu «lah yâ» (23 derece 51 dakika) [olarak] bulmuştur. Daha sonra Me'mûn zamanında «keh leh» (23 derece 35 dakika) [olarak] bulunmuş, Me'mûn'dan sonra ise bir dakika daha eksildiği görülmüştür. Bu durum, iki kuşağın (ekvator ve tutulum düzlemlerinin) meylinin bazen azalıp bazen çoğalmasını gerektirir. Bu ise ancak küre-i küll (en dıştaki küre) ile sabit yıldızlar küresi arasında, iki kutbu küre-i küllün iki kutbu etrafında dönen başka bir kürenin bulunmasıyla ve sabit yıldızlar küresinin iki kutbunun da o kürenin iki kutbu etrafında dönmesiyle mümkündür. Böylece onun kutbunun bazen kuzey tarafına doğru alçalması, bazen de güney tarafına doğru yükselmesi vaki olur. Bundan da muaddilü'n-nehârın (gök ekvatorunun) burçlar kuşağına (tutulum düzlemine) çakışması ve sabit yıldızlar feleğinin kutbu güneye yükseldiğinde bazen güneye doğru, bazen de -şu an olduğu gibi- kuzeye doğru ondan ayrılması gerekir. İkincisi: Rasat ehli, astronomi kitaplarında açıklandığı üzere Güneş'in hareket miktarı konusunda şiddetli bir ihtilafa düşmüşlerdir. Hatta Batlamyus, İparhos'tan (Hipparkhos) naklettiğine göre o, bu dönüşün eşit sürelerde mi yoksa farklı sürelerde mi olduğu konusunda şüphe içindeydi; nitekim bazı sözlerinde onun farklı olduğunu, bazılarında ise eşit olduğunu söylemektedir. İnsanlar onun bu ihtilafının sebebi hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Güneş'in evcini (en uzak noktasını) hareketli kabul edenlerin görüşüdür. Onlar bu cihetten Güneş'in hareketine arız olan farklılığın, evcden olan uzaklığının değişmesi sebebiyle ekinoks noktasında farklılaştığını
فَيَخْتَلِفُ زَمَانُ سَيْرِ الشَّمْسِ مِنْ أَجْلِهِ. الثَّانِي: قَوْلُ أَهْلِ الْهِنْدِ وَالصِّينِ وَبَابِلَ وَأَكْثَرِ قُدَمَاءِ الروم ومصر والشام:
bu yüzden de Güneş'in hareket süresinin değiştiğini ileri sürmüşlerdir. İkincisi ise Hint, Çin, Babil ehlinin ve Rum, Mısır ile Şam kadimlerinin çoğunun görüşüdür:
إن السبب فيه انتقال فَلَكِ الْبُرُوجِ وَارْتِفَاعُ قُطْبِهِ وَانْحِطَاطُهُ، وَحُكِيَ عَنْ أَبْرَخِيسَ أَنَّهُ كَانَ يَعْتَقِدُ هَذَا الرَّأْيَ وَذَكَرَ بَارِيَاءُ الْإِسْكَنْدَرَانِيُّ أَنَّ أَصْحَابَ الطَّلْسَمَاتِ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ ذَلِكَ وَأَنَّ نُقْطَةَ فَلَكِ الْبُرُوجِ تَتَقَدَّمُ عَنْ مَوْضِعِهَا وَتَتَأَخَّرُ ثَمَانِ دَرَجَاتٍ وَقَالُوا إِنَّ ابْتِدَاءَ الحركة من «كب» درجة من الحوت إلى أَوَّلِ الْحَمَلِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْخَبْطَ مِمَّا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِلْعُقُولِ الْبَشَرِيَّةِ إِلَى إِدْرَاكِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَأَنَّهُ لَا يُحِيطُ بِهَا إِلَّا عِلْمُ فَاطِرِهَا وَخَالِقِهَا فَوَجَبَ الِاقْتِصَارُ فِيهِ عَلَى الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فهل يدل التنصيص على سبع سموات عَلَى نَفْيِ الْعَدَدِ الزَّائِدِ؟
Bunun sebebi, burçlar feleğinin intikali ile kutbunun yükselip alçalmasıdır. İparhos'un da bu görüşte olduğu rivayet edilmiştir. İskenderiyeli Bâriyâ, tılsım ehlinin de buna inandığını ve burçlar feleği noktasının bulunduğu yerden sekiz derece ileri gidip sekiz derece geri geldiğini kabul ettiklerini zikretmiştir. Onlar hareketin başlangıcının Balık burcunun 22. derecesinden Koç burcunun evveline kadar olduğunu söylemişlerdir. Bil ki bu karmaşa, insan aklının bu gibi şeyleri idrak etmeye bir yolunun bulunmadığını, bunları ancak onları yoktan var eden ve Yaratan'ın ilminin kuşatabileceğini ve bu hususta sadece naklî delillerle yetinmenin zorunlu olduğunu sana hatırlatan durumlardandır. Eğer biri: “Yedi semanın açıkça zikredilmiş olması, daha fazla sayıdaki semanın yokluğuna delalet eder mi?” diye sorarsa,
قُلْنَا الْحَقُّ أَنَّ تَخْصِيصَ الْعَدَدِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الزائد.
Biz deriz ki: Doğrusu, sayının tahsis edilerek zikredilmesi, fazlasının yokluğuna delalet etmez.
المسألة السادسة: [في خلق الله تعالى الأرض والسماء متفرع على علمه واحاطته بجزئياتها وكلياتها] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ لَا يُمْكِنُ أَنْ يكون خالقاً للأرض وما فيها وللسموات وَمَا فِيهَا مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِهَا مُحِيطًا بِجُزْئِيَّاتِهَا وَكُلِّيَّاتِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ: أَحَدُهَا: فَسَادُ قَوْلِ الْفَلَاسِفَةِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ وَصِحَّةُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ اسْتَدَلُّوا عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْجُزْئِيَّاتِ بِأَنْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَاعِلٌ لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ وَكُلُّ فَاعِلٍ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فإن لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِمَا فَعَلَهُ وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ بِعَيْنِهَا ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هذا الموضع لأنه ذكر خلق السموات وَالْأَرْضِ ثُمَّ فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ كَوْنَهُ عَالِمًا، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ قَوْلَ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي هَذَا المذهب وفي هذا المذهب وفي هذ الِاسْتِدْلَالِ مُطَابِقٌ لِلْقُرْآنِ. وَثَانِيهَا: فَسَادُ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ أَنَّ الْخَالِقَ لِلشَّيْءِ عَلَى سَبِيلِ التَّقْدِيرِ وَالتَّحْدِيدِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهِ وَبِتَفَاصِيلِهِ لِأَنَّ خَالِقَهُ قَدْ خَصَّهُ بِقَدْرٍ دُونَ قَدْرٍ وَالتَّخْصِيصُ بِقَدْرٍ مُعَيَّنٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِإِرَادَةٍ وَإِلَّا فَقَدْ حَصَلَ الرُّجْحَانُ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَالْإِرَادَةُ مَشْرُوطَةٌ بِالْعِلْمِ فَثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ/ الشَّيْءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ. فَلَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ لَكَانَ عَالِمًا بِهَا وَبِتَفَاصِيلِهَا فِي الْعَدَدِ وَالْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ فَلَمَّا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْعِلْمُ عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ مُوجِدٍ نَفْسَهُ. وَثَالِثُهَا: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِذَا جَمَعْتَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ ظَهَرَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِذَاتِهِ، وَالْجَوَابُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ [يُوسُفَ: ٧٦] عَامٌّ وَقَوْلُهُ:
Altıncı Mesele: [Allah Teâlâ'nın yeri ve göğü yaratmasının, O'nun ilmine ve varlıkların cüz'iyyâtı ile külliyyâtını kuşatmış olmasına bağlı kılınması hakkında] Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, O celle celâluhu'nun yeri ve içindekileri, semaları ve içlerindeki acayip ve garip şeyleri ancak onları bilen, cüz'iyyâtını ve külliyyâtını kuşatan bir zat olması durumunda yaratabileceğine delalet eder. Bu da birkaç hususa delalet eder: Birincisi: [Allah'ın] cüz'iyyâtı bilmediğini iddia eden filozofların görüşünün bâtıllığı ve kelamcıların görüşünün doğruluğudur. Çünkü kelamcılar, Allah Teâlâ'nın cüz'iyyâtı bildiğine şöyle delil getirmişlerdir: Allah Teâlâ bu cisimleri muhkem ve sağlam bir şekilde yapandır; bu şekilde yapan her failin ise yaptığı şeyi zorunlu olarak bilmesi gerekir. Allah Teâlâ da bu delilin aynısını bu makamda zikretmiştir; çünkü O, semaların ve yerin yaratılışını zikretmiş, sonra da bunun üzerine her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bina etmiştir. Böylece kelamcıların bu mezhepteki ve bu istidlaldeki görüşlerinin Kur'an'a mutabık olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Mutezile'nin görüşünün bâtıllığıdır. Zira O celle celâluhu, bir şeyi belirli bir takdir ve sınırla yaratan failin, o şeyi ve tafsilatını zorunlu olarak bilmesi gerektiğini beyan etmiştir. Çünkü onu yaratan zat, onu diğer bir miktar yerine belirli bir miktara tahsis etmiştir; belirli bir miktara tahsis ise mutlaka bir irade ile olur, aksi takdirde tercih edici olmaksızın bir tercih meydana gelmiş olur. İrade ise ilme bağlıdır. Böylece sabit olmuştur ki/ bir şeyi yaratan zatın, onu ayrıntılı bir şekilde bilmesi zorunludur. Şayet kul kendi fiillerinin yaratıcısı olsaydı, onları ve sayı, nicelik ve nitelik bakımından ayrıntılarını bilirdi. Bu ilim bulunmadığına göre, kulun kendi [fiilini] yaratan olmadığını anladık. Üçüncüsü: Mutezile dedi ki: Bu ayet ile O'nun: { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır” buyruğunu bir araya getirdiğinde, O Teâlâ'nın zâtıyla âlim olduğu ortaya çıkar. Cevap [şudur]: Allah Teâlâ'nın: { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } [Yûsuf 76] “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır” buyruğu geneldir (âmm); O'nun:
أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ [النِّسَاءِ: ١٦٦] خَاصٌّ وَالْخَاصُّ مقدم على العام. والله تعالى أعلم.
{ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } [en-Nisâ 166] “Onu kendi ilmiyle indirmiştir” buyruğu ise özeldir (hâss); özel olan ise genel olandan önce gelir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٠]
[Bakara Suresi (2), 30. Ayet]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. Onlar da: 'Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin]: 'Şüphesiz Ben sizin bilmediğinizi bilirim' buyurdu.” (30)
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى كَيْفِيَّةِ خَلْقِهِ آدَمَ ﵇ وَعَلَى كَيْفِيَّةِ تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِنْعَامًا عَامًّا عَلَى جَمِيعِ بَنِي آدَمَ فَيَكُونُ هَذَا هُوَ النِّعْمَةَ الثَّالِثَةَ مِنْ تِلْكَ النِّعَمِ الْعَامَّةِ الَّتِي أَوْرَدَهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ ثُمَّ فِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet, O'nun Âdem aleyhisselâm'ı nasıl yarattığına ve Allah Teâlâ'nın onu nasıl yücelttiğine delalet eder; bu da bütün Âdemoğullarına yönelik genel bir nimet olur. Dolayısıyla bu, [Cenâb-ı Hakk'ın] bu makamda zikrettiği o genel nimetlerin üçüncüsü olur. Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي إِذْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ صِلَةٌ زَائِدَةٌ إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ يَعْتَادُونَ التَّكَلُّمَ بِهَا وَالْقُرْآنُ نَزَلَ بِلُغَةِ الْعَرَبِ. الثَّانِي: وَهُوَ الْحَقُّ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا لَا مَعْنَى لَهُ وَهُوَ نُصِبَ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ، وَالْمَعْنَى اذْكُرْ لَهُمْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ فَأَضْمَرَ هَذَا الأمرين: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى مَعْرُوفٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ كَشَفَ ذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ كَقَوْلِهِ: وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ [الْأَحْقَافِ: ٢١] وَقَالَ: وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ
Birinci Mesele: { إِذْ } kelimesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onun fazladan bir sıla (zâit bir edat) olduğudur; ne var ki Araplar bunu konuşmalarında âdet edinmişlerdir, Kur'an da Arap diliyle inmiştir. İkincisi -ve doğru olanı- Kur'an'da manasız hiçbir şeyin bulunmadığıdır. Bu kelime gizli bir { اذْكُرْ } (“Hatırla/An”) fiili ile mensuptur. Anlamı ise: “Rabbinin meleklere dediği vakti onlara hatırlat” demektir. Cenâb-ı Hak iki sebepten dolayı bu [fiili] gizlemiştir: Birincisi: Mananın bilinir olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ } [el-Ahkāf 21] “Âd'ın kardeşini hatırla; hani o Ahkāf'taki kavmini uyarmıştı” ve: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ }
[ص: ١٧] ، وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ [يس: ١٣، ١٤] وَالْقُرْآنُ كُلُّهُ كَالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْمَوَاضِعُ الْمُصَرِّحَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ السورة فلا جرم ترك ذلك هاهنا اكْتِفَاءً بِذَلِكَ الْمُصَرَّحِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ «إِذْ» بِقَالُوا.
[Sâd 17] “Kulumuz Dâvûd'u hatırla”, { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ * إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ } [Yâsîn 13-14] “Onlara o şehir halkını misal ver; hani oraya elçiler gelmişti. Hani onlara iki [elçi] göndermiştik” ayetleri gibi pek çok yerde bunu açıkça belirtmiş olmasıdır. Kur'an'ın tamamı ise tek bir kelime gibidir. Bu açık ifadeli yerlerin bu sureden önce inmiş olması uzak bir ihtimal değildir; bu yüzden, o açıkça zikredilene iktifa edilerek burada terk edilmiştir. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: { إِذْ } kelimesinin { قالُوا } fiili ile mensup olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَلَكُ أَصْلُهُ مِنَ الرِّسَالَةِ، يُقَالُ أَلَكَنِي إِلَيْهِ أَيْ أَرْسَلَنِي إِلَيْهِ وَالْمَأْلُكَةُ وَالْأَلُوكَةُ الرِّسَالَةُ وَأَصْلُهُ الْهَمْزَةُ مِنْ «مَلْأَكَةٍ» حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا طَلَبًا لِلْخِفَّةِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهَا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَلَائِكُ جَمْعُ مَلْأَكٍ عَلَى الْأَصْلِ كالشمائل فِي جَمْعِ شَمْأَلٍ وَإِلْحَاقُ التَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْجَمْعِ.
İkinci Mesele: Melek (el-Melek) kelimesinin aslı risalet (elçilik) anlamındandır. “أَلَكَنِي إِلَيْهِ” (Beni ona elçi olarak gönderdi) denilir. El-Me'leke (الْمَأْلُكَةُ) ve el-elûke (الْأَلُوكَةُ) elçilik/mesaj demektir. Kelimenin aslı hemzeli olarak “me'lek” (مَلْأَكَةٍ) şeklindedir; çok kullanılması sebebiyle hafiflik sağlamak amacıyla hemze hazfedilmiş ve harekesi kendisinden önceki harfe aktarılmıştır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Melâike (الْمَلَائِكُ), “şem'el”in (شَمْأَلٍ) çoğulunun “şemâil” (الشمائل) gelmesi gibi, aslı üzere “me'lek”in çoğuludur; sonundaki “tâ” (ة) harfi ise çoğulu müennes kılmak içindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْكَلَامُ فِي الْمَلَائِكَةِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى الْكَلَامِ فِي الْأَنْبِيَاءِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ الْإِيمَانِ بِالْمَلَائِكَةِ عَلَى ذِكْرِ الْإِيمَانِ بِالرُّسُلِ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ [المؤمنون: ٢٨٥]
Üçüncü Mesele: Bazı insanlar şöyle demiştir: Melekler konusundaki bahis, iki nedenden ötürü peygamberler konusundaki bahisten önce gelmelidir: Birincisi: Allah Teâlâ: { وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } [el-Bakara 285] “Müminlerin her biri; Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti” buyruğunda meleklere imanı, peygamberlere imandan önce zikretmiştir.
وَلَقَدْ قَالَ ﵇: «ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ»
Nitekim O aleyhisselâm da: «Allah'ın başladığı ile başlayınız» buyurmuştur.
الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَكَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الرَّسُولِ فِي تَبْلِيغِ الْوَحْيِ وَالشَّرِيعَةِ فَكَانَ مُقَدَّمًا عَلَى الرَّسُولِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ:
İkincisi: Melek, vahyin ve şeriatın tebliğinde Allah ile peygamber arasında bir vasıtadır; dolayısıyla peygamberden öncedir. Bazı insanlar ise şöyle demiştir:
الْكَلَامُ فِي النُّبُوَّاتِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْكَلَامِ فِي الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُ لَا طَرِيقَ لَنَا إِلَى مَعْرِفَةِ وُجُودِ الْمَلَائِكَةِ بِالْعَقْلِ بَلْ بِالسَّمْعِ، فَكَانَ الْكَلَامُ فِي النُّبُوَّاتِ أَصْلًا لِلْكَلَامِ فِي الْمَلَائِكَةِ فَلَا جَرَمَ وَجَبَ تَقْدِيمُ الْكَلَامِ فِي النُّبُوَّاتِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْمَلَكُ قَبْلَ النَّبِيِّ بِالشَّرَفِ وَالْعِلْيَةِ وَبَعْدَهُ فِي عُقُولِنَا وَأَذْهَانِنَا بِحَسَبِ وُصُولِنَا إِلَيْهَا بِأَفْكَارِنَا. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُقَلَاءِ فِي أَنَّ شَرَفَ الرُّتْبَةِ لِلْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ هُوَ وُجُودُ الْمَلَائِكَةِ فِيهِ كَمَا أَنَّ شَرَفَ الرُّتْبَةِ لِلْعَالَمِ السُّفْلِيِّ هُوَ وُجُودُ الْإِنْسَانِ فِيهِ إِلَّا أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي مَاهِيَّةِ الْمَلَائِكَةِ وَحَقِيقَتِهِمْ وَطَرِيقُ ضَبْطِ الْمَذَاهِبِ أَنْ يُقَالَ: الْمَلَائِكَةُ لا بد وأن تكون ذوات قَائِمَةً بِأَنْفُسِهَا ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الذَّوَاتِ إِمَّا أن تكون متحيزة أولا تَكُونَ، أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ تَكُونَ الْمَلَائِكَةُ ذوات مُتَحَيِّزَةً فَهُنَا أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا أَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ هَوَائِيَّةٌ تَقْدِرُ عَلَى التَّشَكُّلِ بِأَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ مَسْكَنُهَا السموات، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُسْلِمِينَ. وَثَانِيًا: قَوْلُ طَوَائِفَ مِنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ هِيَ الْحَقِيقَةُ فِي هَذِهِ الْكَوَاكِبِ الْمَوْصُوفَةِ بِالْإِسْعَادِ وَالْإِنْحَاسِ فَإِنَّهَا بِزَعْمِهِمْ أَحْيَاءٌ نَاطِقَةٌ، وَأَنَّ الْمُسْعِدَاتِ مِنْهَا مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَالْمُنْحِسَاتِ مِنْهَا مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُ مُعْظَمِ الْمَجُوسِ وَالثَّنَوِيَّةِ وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ مُرَكَّبٌ مِنْ أَصْلَيْنِ أَزَلِيَّيْنِ وَهُمَا النُّورُ وَالظُّلْمَةُ، وَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ جَوْهَرَانِ شَفَّافَانِ مُخْتَارَانِ قَادِرَانِ مُتَضَادَّا النَّفْسِ وَالصُّورَةِ مُخْتَلِفَا الْفِعْلِ وَالتَّدْبِيرِ، فَجَوْهَرُ النُّورِ فَاضِلٌ خَيِّرٌ نَقِيٌّ طَيِّبُ الرِّيحِ كَرِيمُ النَّفْسِ يَسُرُّ وَلَا يَضُرُّ، وَيَنْفَعُ وَلَا يَمْنَعُ، وَيُحْيِي وَلَا يُبْلِي وَجَوْهَرُ الظُّلْمَةِ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ. ثُمَّ إِنَّ جَوْهَرَ النُّورِ لَمْ يَزَلْ يُوَلِّدُ الْأَوْلِيَاءَ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّنَاكُحِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ تَوَلُّدِ الْحِكْمَةِ مِنَ الْحَكِيمِ وَالضَّوْءِ مِنَ الْمُضِيءِ. وَجَوْهَرُ الظُّلْمَةِ لَمْ يَزَلْ يُوَلِّدُ الْأَعْدَاءَ وَهُمُ الشَّيَاطِينُ عَلَى سَبِيلِ تَوَلُّدِ السَّفَهِ مِنَ السَّفِيهِ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّنَاكُحِ فَهَذِهِ أَقْوَالُ مَنْ جَعَلَ الْمَلَائِكَةَ أَشْيَاءَ مُتَحَيِّزَةً جُسْمَانِيَّةً. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ ذَوَاتٌ قَائِمَةٌ بِأَنْفُسِهَا وَلَيْسَتْ بِمُتَحَيِّزَةٍ وَلَا بِأَجْسَامٍ فَهَهُنَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:
Nübüvvetler konusundaki bahis melekler bahsinden öncedir; çünkü bizim için meleklerin varlığını akılla bilmeye bir yol yoktur, bilakis bu nakille bilinir. Dolayısıyla nübüvvetler bahsi, melekler bahsinin aslı (temeli) durumundadır; bu sebeple nübüvvet bahsinin öne alınması gerekmiştir. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Melek, şeref ve yücelik bakımından peygamberden öncedir; düşüncelerimizle onlara ulaşmamız açısından ise akıllarımızda ve zihinlerimizde peygamberden sonradır. Bil ki, akıl sahipleri arasında, süflî âlemin mertebece şerefinin onda insanın bulunması olduğu gibi, ulvî âlemin mertebece şerefinin de onda meleklerin bulunması olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ne var ki insanlar meleklerin mahiyeti ve hakikati konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mezhepleri zapt etmenin (sınıflandırmanın) yolu şöyle demektir: Melekler mutlaka kendi nefisleriyle kaim olan zâtlar olmalıdır; sonra bu zâtlar ya bir yer tutar (mütehayyizdir) ya da yer tutmaz. Birincisi: Meleklerin yer tutan zâtlar olmasıdır ki burada birkaç görüş vardır: Birincisi: Onların farklı şekillere girebilen, meskenleri semalar olan latif, havâî cisimler olduğudur; Müslümanların çoğunun görüşü budur. İkincisi: Putperestlerden birtakım fırkaların görüşüdür; o da meleklerin hakikatte uğurluluk ve uğursuzlukla nitelenen bu yıldızlar olduğudur. Zira onların iddiasına göre bunlar diri ve konuşan varlıklardır; uğurlu olanları rahmet melekleri, uğursuz olanları ise azap melekleridir. Üçüncüsü: Mecusilerin çoğunun ve Seneviyye'nin (düalistlerin) görüşüdür; o da bu âlemin ezeli iki asıldan yani Nur ve Zulmet'ten mürekkep olduğudur. Bunlar hakikatte şeffaf, irade sahibi, kādir, nefs ve suret bakımından birbirine zıt, fiil ve tedbir bakımından farklı iki cevherdir. Nur cevheri faziletli, hayırlı, tertemiz, hoş kokulu, cömert ruhludur; sevindirir zarar vermez, fayda verir engellemez, yaşatır yok etmez; Zulmet cevheri ise bunun tam zıddıdır. Sonra Nur cevheri, evlilik yoluyla değil de bir hakîmden hikmetin, ışık saçandan ışığın doğması gibi dostları yani melekleri doğurmaya devam etmiştir. Zulmet cevheri de evlilik yoluyla değil de sefihten sefahatin doğması gibi düşmanları yani şeytanları doğurmaya devam etmiştir. İşte melekleri yer tutan cismanî varlıklar kılanların görüşleri bunlardır. İkinci görüş: Meleklerin kendi nefisleriyle kaim zâtlar olduğu, yer tutmadıkları ve cisim olmadıklarıdır ki burada da iki görüş vardır: Birincisi:
قَوْلُ طَوَائِفَ مِنَ النَّصَارَى وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ فِي الْحَقِيقَةِ هِيَ الْأَنْفُسُ النَّاطِقَةُ الْمُفَارِقَةُ لِأَبْدَانِهَا عَلَى نَعْتِ الصَّفَاءِ وَالْخَيْرِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ النُّفُوسَ الْمُفَارِقَةَ إِنْ كَانَتْ صَافِيَةً خَالِصَةً فَهِيَ الْمَلَائِكَةُ، وَإِنْ كَانَتْ خَبِيثَةً كَدِرَةً فَهِيَ الشَّيَاطِينُ. وَثَانِيهِمَا: قَوْلُ الْفَلَاسِفَةِ: وَهِيَ أنها جواهر قائمة بأنفسها وليس بِمُتَحَيِّزَةٍ الْبَتَّةَ، وَأَنَّهَا بِالْمَاهِيَّةِ مُخَالِفَةٌ لِأَنْوَاعِ النُّفُوسِ النَّاطِقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَأَنَّهَا أَكْمَلُ قُوَّةً مِنْهَا وَأَكْثَرُ عِلْمًا مِنْهَا، وَأَنَّهَا لِلنُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ جَارِيَةٌ مَجْرَى الشَّمْسِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَضْوَاءِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْجَوَاهِرَ عَلَى قِسْمَيْنِ، مِنْهَا مَا هِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ
Hristiyanlardan birtakım zümrelerin görüşüdür; o da meleklerin hakikatte saflık ve hayırlılık vasfı üzere bedenlerinden ayrılmış natık (insani) nefisler olduğudur. Çünkü bu ayrılan nefisler şayet saf ve katışıksız iseler meleklerdir; şayet habis ve bulanık iseler şeytanlardır. İkincisi: Filozofların görüşüdür: Onlar, [meleklerin] kendi nefisleriyle kaim ve asla yer tutmayan cevherler olduğunu, mahiyet bakımından beşeri natık nefis türlerinden farklı bulunduğunu, güç bakımından onlardan daha kâmil, ilim bakımından onlardan daha çok olduğunu ve beşeri nefisler için ışıklara nispetle Güneş mesabesinde olduğunu söylemişlerdir. Sonra bu cevherler iki kısımdır: Bir kısmı, feleklerin
وَالْكَوَاكِبِ/ كَنُفُوسِنَا النَّاطِقَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَبْدَانِنَا، وَمِنْهَا مَا هِيَ لَا عَلَى شَيْءٍ مِنْ تَدْبِيرِ الْأَفْلَاكِ بَلْ هِيَ مُسْتَغْرِقَةٌ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَمَحَبَّتِهِ وَمُشْتَغِلَةٌ بِطَاعَتِهِ، وَهَذَا الْقِسْمُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ المقربون ونسبتهم إلى الملائكة الذين يدبرون السموات كَنِسْبَةِ أُولَئِكَ الْمُدَبِّرِينَ إِلَى نُفُوسِنَا النَّاطِقَةِ. فَهَذَانَ الْقِسْمَانِ قَدِ اتَّفَقَتِ الْفَلَاسِفَةُ عَلَى إِثْبَاتِهِمَا، وَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ أَنْوَاعًا أُخَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهِيَ الْمَلَائِكَةُ الْأَرْضِيَّةُ الْمُدَبِّرَةُ لِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ، ثُمَّ إِنَّ الْمُدَبِّرَاتِ لِهَذَا الْعَالَمِ إِنْ كَانَتْ خَيِّرَةً فَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَإِنْ كَانَتْ شِرِّيرَةً فَهُمُ الشَّيَاطِينُ، فَهَذَا تَفْصِيلُ مَذَاهِبِ النَّاسِ فِي الْمَلَائِكَةِ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَنَّهُ هَلْ يُمْكِنُ الْحُكْمُ بِوُجُودِهَا مِنْ حَيْثُ الْعَقْلُ أَوْ لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهَا إِلَّا بِالسَّمْعِ؟ أَمَّا الْفَلَاسِفَةُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ فِي الْعَقْلِ دَلَائِلَ تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْمَلَائِكَةِ، وَلَنَا مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الدَّلَائِلِ أَبْحَاثٌ دَقِيقَةٌ عَمِيقَةٌ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ ذَكَرَ فِي ذَلِكَ وُجُوهًا عَقْلِيَّةً إِقْنَاعِيَّةً وَلْنُشِرْ إِلَيْهَا. أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَلَكِ الْحَيِّ النَّاطِقِ الَّذِي لَا يَكُونُ مَيِّتًا، فَنَقُولُ الْقِسْمَةُ الْعَقْلِيَّةُ تَقْتَضِي وُجُودَ أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ فَإِنَّ الْحَيَّ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَاطِقًا وَمَيِّتًا مَعًا وَهُوَ الْإِنْسَانُ، أَوْ يَكُونَ مَيِّتًا وَلَا يَكُونَ نَاطِقًا وَهُوَ الْبَهَائِمُ، أَوْ يَكُونَ نَاطِقًا وَلَا يَكُونَ مَيِّتًا وَهُوَ الْمَلَكُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَخَسَّ الْمَرَاتِبِ هُوَ الْمَيِّتُ غَيْرُ النَّاطِقِ، وَأَوْسَطُهَا النَّاطِقُ الْمَيِّتُ، وَأَشْرَفُهَا النَّاطِقُ الَّذِي لَيْسَ بِمَيِّتٍ، فَإِذَا اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ إِيجَادَ أَخَسِّ الْمَرَاتِبِ وَأَوْسَطِهَا، فَلِأَنْ تَقْتَضِيَ إِيجَادَ أَشْرَفِ الْمَرَاتِبِ وَأَعْلَاهَا كان ذلك أولى، وثانياً: أن الفطرة تشهد بأن عالم السموات أًرف مِنْ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَتَشْهَدُ بِأَنَّ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالنُّطْقَ أَشْرَفُ مِنْ أَضْدَادِهَا وَمُقَابِلَتِهَا فَيَبْعُدُ فِي الْعَقْلِ أَنْ تَحْصُلَ الْحَيَاةُ وَالْعَقْلُ وَالنُّطْقُ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْكَدِرِ الظُّلُمَانِيِّ، وَلَا تَحْصُلُ الْبَتَّةَ فِي ذَلِكَ الْعَالَمِ الَّذِي هُوَ عَالَمُ الضَّوْءِ وَالنُّورِ وَالشَّرَفِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَصْحَابَ الْمُجَاهَدَاتِ أَثْبَتُوهَا مِنْ جِهَةِ الْمُشَاهَدَةِ وَالْمُكَاشَفَةِ، وَأَصْحَابَ الْحَاجَاتِ وَالضَّرُورَاتِ أَثْبَتُوهَا مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى وَهِيَ مَا يُشَاهَدُ مِنْ عَجَائِبِ آثَارِهَا فِي الْهِدَايَةِ إِلَى الْمُعَالَجَاتِ النَّادِرَةِ الْغَرِيبَةِ وَتَرْكِيبِ الْمَعْجُونَاتِ وَاسْتِخْرَاجِ صَنْعَةِ التِّرْيَاقَاتِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ حَالُ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةِ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ إِقْنَاعِيَّةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ سَمِعَهَا وَلَمْ يُمَارِسْهَا، وَقَطْعِيَّةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ جَرَّبَهَا وَشَاهَدَهَا وَاطَّلَعَ عَلَى أَسْرَارِهَا، وَأَمَّا الدَّلَائِلُ النَّقْلِيَّةُ فَلَا نِزَاعَ الْبَتَّةَ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي إِثْبَاتِ الْمَلَائِكَةِ، بَلْ ذَلِكَ كَالْأَمْرِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهِ بَيْنَهُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
ve yıldızların cisimlerine nispetle,/ tıpkı bedenlerimize nispetle nâtık nefislerimiz gibidir. Bir kısmı ise feleklerin hiçbir tedbiriyle meşgul olmayıp bilakis Allah'ın marifetinde ve muhabbetinde istiğrak halinde bulunan ve O'na itaatle meşgul olan varlıklardır; bu kısım ise Mukarreb Meleklerdir (el-Melâiketü'l-Mukarrebûn). Bunların semaları tedbir eden meleklere nispeti, o müdebbir meleklerin bizim nâtık nefislerimize nispeti gibidir. Filozoflar bu iki kısmın varlığını ispatta ittifak etmişlerdir. Onlardan meleklerin başka türlerini de ispat edenler olmuştur ki onlar bu süflî âlemin hallerini tedbir eden yeryüzü melekleridir. Sonra bu âlemi tedbir edenler şayet hayırlı iseler melekler, şerli iseler şeytanlardır. İnsanların melekler hakkındaki mezheplerinin ayrıntısı işte böyledir. İlim ehli, onların varlığına akıl cihetiyle hükmetmenin mümkün olup olmadığı veya nakil olmaksızın onları ispat etmenin bir yolu bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Filozoflar akılda meleklerin varlığına delalet eden deliller bulunduğu hususunda ittifak etmişlerdir; bizim onlarla bu deliller konusunda ince ve derin müzakerelerimiz vardır. İnsanlardan bazıları da bu hususta aklî ve ikna edici vecihler zikretmişlerdir, bunlara işaret edelim. Birincisi: Melekten kastedilen, ölümlü olmayan diri ve nâtık (akıl sahibi) bir varlıktır. Biz deriz ki: Aklî taksim üç kısmın varlığını gerektirir; zira diri varlık ya hem nâtık hem de ölümlü olur ki bu insandır; ya ölümlü olup nâtık olmaz ki bu hayvanlardır; ya da nâtık olup ölümlü olmaz ki bu melektir. Şüphe yok ki mertebelerin en aşağısı nâtık olmayan ölümlüdür; ortancası nâtık olan ölümlüdür; en şereflisi ise ölümlü olmayan nâtıktır. İlahi hikmet mertebelerin en aşağısını ve ortancasını var etmeyi gerektirdiğinde, mertebelerin en şereflisini ve en yücesini var etmeyi gerektirmesi öncelikle evlâ olur. İkincisi: Fıtrat, semalar âleminin bu süflî âlemden daha şerefli olduğuna şahitlik eder; keza hayat, akıl ve nutkun (düşünme/konuşma kabiliyetinin) zıtlarından ve karşıtlarından daha şerefli olduğuna şahitlik eder. Şu halde hayatın, aklın ve nutkun bu bulanık ve karanlık âlemde bulunup da, ışık, nur ve şeref âlemi olan o âlemde asla bulunmaması aklen uzak bir ihtimaldir. Üçüncüsü: Mücahede ehli (tasavvuf erbabı), müşahede ve keşif yoluyla onları ispat etmişlerdir; ihtiyaç ve zaruret sahipleri ise başka bir yönden yani nâdir ve garip tedavilere yol göstermede, macunların terkibinde ve tiryak sanatının çıkarılmasında müşahede edilen onların hayret verici eserleri cihetinden onları ispat etmişlerdir. Buna delalet eden hususlardan biri de sâdık rüyanın durumudur. İşte bunlar, duyan ve tecrübe etmeyen kimse için ikna edici; tecrübe eden, müşahede eden ve sırlarına vakıf olan kimse için ise kesin vecihlerdir. Naklî delillere gelince; peygamberler aleyhimüsselâm arasında meleklerin varlığını ispat hususunda hiçbir ihtilaf yoktur, bilakis bu aralarında icma edilmiş bir husus gibidir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي شَرْحِ كَثْرَتِهِمْ:
Dördüncü Mesele: [Meleklerin] çokluğunun beyanı hakkındadır:
قَالَ ﵊: «أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحَقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا وَفِيهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ أَوْ رَاكِعٌ»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Gök gıcırdadı ve gıcırdamak da onun hakkıdır; zira onda secde eden yahut rükû eden bir meleğin bulunmadığı bir ayak basacak yer dahi yoktur.»
وَرُوِيَ أَنَّ بَنِي آدَمَ عُشْرُ الْجِنِّ، وَالْجِنُّ وَبَنُو آدَمَ عُشْرُ حَيَوَانَاتِ الْبَرِّ، وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ عُشْرُ الطُّيُورِ، وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ عُشْرُ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ، وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ عُشْرُ مَلَائِكَةِ الْأَرْضِ الْمُوَكَّلِينَ بِهَا، وَكُلُّ هَؤُلَاءِ عُشْرُ مَلَائِكَةِ سَمَاءِ الدُّنْيَا، وَكُلُّ هَؤُلَاءِ عُشْرُ مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ إِلَى مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ ثُمَّ الْكُلُّ فِي مُقَابَلَةِ مَلَائِكَةِ الْكُرْسِيِّ نَزْرٌ قَلِيلٌ، ثُمَّ كُلُّ هَؤُلَاءِ عُشْرُ مَلَائِكَةِ السُّرَادِقِ الْوَاحِدِ مِنْ سُرَادِقَاتِ/ الْعَرْشِ الَّتِي عَدَدُهَا سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ، طُولُ كُلِّ سُرَادِقٍ وَعَرْضُهُ وَسُمْكُهُ إِذَا قوبلت به السموات وَالْأَرَضُونَ وَمَا فِيهَا وَمَا بَيْنَهَا فَإِنَّهَا كُلَّهَا تَكُونُ شَيْئًا يَسِيرًا وَقَدْرًا صَغِيرًا، وَمَا مِنْ مِقْدَارِ مَوْضِعِ قَدَمٍ إِلَّا وَفِيهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ أَوْ رَاكِعٌ أَوْ قَائِمٌ، لَهُمْ زَجَلٌ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ، ثُمَّ كُلُّ هَؤُلَاءِ فِي مُقَابَلَةِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ يَحُومُونَ حَوْلَ الْعَرْشِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ وَلَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ. ثُمَّ مَعَ هَؤُلَاءِ مَلَائِكَةُ اللَّوْحِ الَّذِينَ هُمْ أَشْيَاعُ إِسْرَافِيلَ ﵇. وَالْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ جُنُودُ جِبْرِيلَ ﵇. وَهُمْ كُلُّهُمْ سَامِعُونَ مُطِيعُونَ لَا يَفْتُرُونَ مُشْتَغِلُونَ بِعِبَادَتِهِ ﷾. رِطَابُ الْأَلْسُنِ بِذِكْرِهِ وَتَعْظِيمِهِ يَتَسَابَقُونَ فِي ذَلِكَ مُذْ خَلَقَهُمْ، لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ
Rivayet edildiğine göre Âdemoğulları cinlerin onda biri kadardır; cinler ve Âdemoğulları kara hayvanlarının onda biri kadardır; bütün bunlar kuşların onda biri kadardır; bütün bunlar deniz hayvanlarının onda biri kadardır; bütün bunlar yeryüzüne vekil kılınan yeryüzü meleklerinin onda biri kadardır; bütün bunlar dünya semasının meleklerinin onda biri kadardır; bütün bunlar üçüncü semanın meleklerinin onda biri kadardır; yedinci semanın meleklerine kadar bu tertip üzeredir. Sonra bunların hepsi Kürsî meleklerine nispetle pek az bir şeydir. Sonra bütün bunlar, sayısı altı yüz bin olan Arş/ otağlarından tek bir otağın meleklerinin onda biri kadardır. Her bir otağın uzunluğu, genişliği ve kalınlığı yanında semalar, yerler, içindekiler ve aralarındakiler kıyaslansa, bunların hepsi son derece az bir şey ve küçük bir miktar kalır. Onda secde eden, rükû eden yahut kıyamda duran, tesbih ve takdis ile gür sesler çıkaran bir meleğin bulunmadığı bir ayak basacak yer dahi yoktur. Sonra bütün bunlar, Arş'ın etrafında dönüp duran meleklere nispetle denizdeki bir damla gibidir ve onların sayısını Allah'tan başkası bilemez. Sonra bunlarla birlikte İsrafil aleyhisselâm'ın fırkası olan Levh melekleri ve Cebrail aleyhisselâm'ın orduları olan melekler vardır. Onların hepsi işiten, itaat eden, gevşeklik göstermeyen ve O celle celâluhu'ya ibadetle meşgul olan varlıklardır. Dilleri O'nun zikri ve tazimi ile ıslaktır; yaratıldıklarından beri bu hususta yarışırlar, O'na ibadetten büyüklenip çekinmezler,
آنَاءَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَلَا يَسْأَمُونَ، لَا يُحْصِي أَجْنَاسَهُمْ وَلَا مُدَّةَ أَعْمَارِهِمْ وَلَا كَيْفِيَّةَ عِبَادَتِهِمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى،
gece ve gündüz [ibadet ederler] ve usanmazlar. Onların cinslerini, ömürlerinin süresini ve ibadetlerinin keyfiyetini Allah Teâlâ'dan başkası sayıp bilemez.
وَهَذَا تَحْقِيقُ حَقِيقَةِ مَلَكُوتِهِ ﷻ عَلَى مَا قَالَ: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] وَأَقُولُ رَأَيْتُ
Bu, O'nun: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } [el-Müddessir 31] “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” buyurduğu üzere O celle celâluhu'nun melekûtunun hakikatinin tahkikidir. Ben de derim ki:
فِي بَعْضِ كُتُبِ التَّذْكِيرِ أَنَّهُ ﵊ حِينَ عُرِجَ بِهِ رَأَى مَلَائِكَةً فِي مَوْضِعٍ بِمَنْزِلَةِ سُوقٍ بَعْضُهُمْ يَمْشِي تُجَاهَ بَعْضٍ فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَيُّهُمْ إِلَى أَيْنَ يَذْهَبُونَ. فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇. لَا أَدْرِي إِلَّا أَنِّي أَرَاهُمْ مُذْ خُلِقْتُ وَلَا أَرَى وَاحِدًا مِنْهُمْ قَدْ رَأَيْتُهُ قَبْلَ ذَلِكَ ثُمَّ سَأَلُوا وَاحِدًا مِنْهُمْ وَقِيلَ لَهُ مُذْ كَمْ خُلِقْتَ؟ فَقَالَ لَا أَدْرِي غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُ كَوْكَبًا فِي كُلِّ أَرْبَعِمِائَةِ أَلْفِ سَنَةٍ فَخَلَقَ مِثْلَ ذَلِكَ الْكَوْكَبِ مُنْذُ خَلَقَنِي أَرْبَعَمِائَةِ أَلْفِ مَرَّةٍ، فَسُبْحَانَهُ مِنْ إِلَهٍ مَا أَعْظَمَ قُدْرَتَهُ وَمَا أَجَلَّ كَمَالَهُ.
Bazı vaaz kitaplarında gördüm ki O aleyhisselâm miraca çıkarıldığında, pazar yeri mesabesinde bir yerde birbirine doğru yürüyen melekler gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların nereye gittiklerini sordu. Cebrail aleyhisselâm: “Bilmiyorum; şu kadar var ki ben yaratıldığımdan beri onları görürüm ve onlardan daha önce gördüğüm tek bir tanesini bile [tekrar] görmüş değilim” dedi. Sonra onlardan birine sordular ve ona: “Ne zamandan beri yaratıldın?” denildi. O da şöyle dedi: “Bilmiyorum, ancak Allah Teâlâ her dört yüz bin yılda bir yıldız yaratır; beni yarattığından beri ise o yıldızın benzerini dört yüz bin defa yarattı.” Kudreti ne kadar yüce, kemali ne kadar ulu bir ilahtır O; O'nu tenzih ederiz!
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ ﷾ ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ أَصْنَافَهُمْ وَأَوْصَافَهُمْ، أَمَّا الْأَصْنَافُ. فَأَحَدُهَا: حَمَلَةُ الْعَرْشِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] ، وَثَانِيهَا: الْحَافُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ عَلَى مَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَثَالِثُهَا: أَكَابِرُ الْمَلَائِكَةِ فَمِنْهُمْ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ وَصَفَ جِبْرِيلَ ﵇ بِأُمُورٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صَاحِبُ الْوَحْيِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ قَالَ تَعَالَى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ قَبْلَ سَائِرِ الْمَلَائِكَةِ فِي الْقُرْآنِ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ [الْبَقَرَةِ: ٩٧] وَلِأَنَّ جِبْرِيلَ صَاحِبُ الْوَحْيِ وَالْعِلْمِ، وَمِيكَائِيلَ صَاحِبُ الْأَرْزَاقِ وَالْأَغْذِيَةِ، وَالْعِلْمُ الَّذِي هُوَ الْغِذَاءُ الرُّوحَانِيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْغِذَاءِ الْجُسْمَانِيِّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ جِبْرِيلُ ﵇ أَشْرَفَ مِنْ مِيكَائِيلَ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ ثَانِيَ نَفْسِهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ [التَّحْرِيمِ: ٤] . الرَّابِعُ: سَمَّاهُ رُوحَ الْقُدُسِ قَالَ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇: إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] الْخَامِسُ: يَنْصُرُ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ وَيَقْهَرُ أَعْدَاءَهُ مَعَ أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَسُوِّمِينَ، السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَهُ بِصِفَاتٍ سِتٍّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ١٩- ٢٠] فَرِسَالَتُهُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، فَجَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ أُمَّتُهُ وَكَرَمُهُ عَلَى رَبِّهِ أَنَّهُ جَعَلَهُ وَاسِطَةً بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَشْرَفِ عِبَادِهِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَقُوَّتُهُ أَنَّهُ رَفَعَ مَدَائِنَ قَوْمِ لُوطٍ إِلَى السَّمَاءِ وَقَلَبَهَا، وَمَكَانَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّهُ/ جَعَلَهُ ثَانِيَ نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَكَوْنُهُ مُطَاعًا أَنَّهُ إِمَامُ الْمَلَائِكَةِ وَمُقْتَدَاهُمْ، وَأَمَّا كَوْنُهُ أَمِينًا فَهُوَ قَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣] وَمِنْ جُمْلَةِ أَكَابِرِ الْمَلَائِكَةِ إِسْرَافِيلُ وَعِزْرَائِيلُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا وَقَدْ ثَبَتَ وُجُودُهُمَا بِالْأَخْبَارِ وَثَبَتَ بِالْخَبَرِ أَنَّ عِزْرَائِيلَ هُوَ مَلَكُ الْمَوْتِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ [السَّجْدَةِ: ١١] وَأَمَّا قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا [الْأَنْعَامِ: ٦١] فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ مَلَائِكَةٍ مُوَكَّلِينَ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَلَكُ الْمَوْتِ رَئِيسَ جَمَاعَةٍ وُكِّلُوا عَلَى قَبْضِ الْأَرْوَاحِ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٥٠] . وَأَمَّا إِسْرَافِيلُ ﵇ فَقَدْ دَلَّتِ الْأَخْبَارُ عَلَى أَنَّهُ صَاحِبُ الصُّورِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزُّمَرِ: ٦٨] . وَرَابِعُهَا: مَلَائِكَةُ الْجَنَّةِ قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] . وَخَامِسُهَا: مَلَائِكَةُ النَّارِ قَالَ تَعَالَى: عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] وَرَئِيسُهُمْ مَالِكٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ
Bil ki Allah celle celâluhu Kur'an'da onların sınıflarını ve vasıflarını zikretmiştir. Sınıflara gelince; Birincisi: Arş'ı taşıyanlardır (Hamele-i Arş) ki O'nun: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } [el-Hâkka 17] “O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz [melek] taşır” buyruğudur. İkincisi: Sübhânehu'nun: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } [ez-Zümer 75] “Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış, Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün” buyurduğu üzere Arş'ın etrafını kuşatanlardır. Üçüncüsü: Meleklerin büyükleridir; Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } [el-Bakara 98] “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mîkâil'e düşman olursa, şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır” buyruğu gereğince Cebrail ve Mîkâil salevâtullâhi aleyhimâ bunlardandır. Sonra O celle celâluhu Cebrail aleyhisselâm'ı birtakım hususlarla tavsif etmiştir: Birincisi: Peygamberlere vahyeden olmasıdır; Allah Teâlâ: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şuarâ 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn, senin kalbine indirmiştir” buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın Kur'an'da onu diğer meleklerden önce zikretmesidir: { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } [el-Bakara 97] “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise...”; çünkü Cebrail vahiy ve ilim sahibidir, Mîkâil ise rızıklar ve gıdalar sahibidir; ruhani gıda olan ilim ise cismani gıdadan daha şereflidir, bu sebeple Cebrail aleyhisselâm'ın Mîkâil'den daha şerefli olması gerekmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } [et-Tahrîm 4] “Şüphesiz Allah onun dostudur, Cebrail ve müminlerin sâlih olanları da” buyurarak onu Kendi zâtının ardından ikinci kılmasıdır. Dördüncüsü: Onu Rûhu'l-Kudüs olarak isimlendirmesidir; Îsâ aleyhisselâm hakkında: { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [el-Mâide 110] “Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim” buyurmuştur. Beşincisi: Allah'ın dostlarına yardım etmesi ve nişan vurulmuş bin melekle birlikte O'nun düşmanlarını kahretmesidir. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ * ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ * مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } [et-Tekvîr 19-21] “Şüphesiz o, değerli bir elçinin sözüdür. [O elçi] Arş'ın sahibi katında güçlü, itibarlı, orada itaat edilen ve güvenilirdir” buyruğunda onu altı sıfatla övmüş olmasıdır. Onun elçiliği, Allah'ın bütün peygamberlere gönderdiği elçisi olmasıdır; dolayısıyla bütün peygamberler ve resuller onun ümmetidir. Rabbi katındaki keremi/değeri, O'nun kendisini zâtı ile kullarının en şereflileri olan peygamberler arasında vasıta kılmış olmasıdır. Gücü, Lût kavminin şehirlerini göğe kaldırıp altüst etmesidir. Allah katındaki makamı ise,/ Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah onun dostudur, Cebrail ve müminlerin sâlih olanları da” buyruğunda onu Kendi zâtının ardından ikinci kılmış olmasıdır. Kendisine itaat edilen olması, meleklerin imamı ve muktedâsı (kendisine uyulanı) olmasıdır. Güvenilirliğine (eminliğine) gelince; O'nun: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } [eş-Şuarâ 193-194] “Uyarıcılardan olasın diye onu senin kalbine Rûhu'l-Emîn indirmiştir” buyruğudur. Meleklerin büyükleri cümlesinden İsrafil ve Azrail salevâtullâhi aleyhimâ da vardır; bu ikisinin varlığı rivayetlerle sabit olmuştur. Azrail'in ölüm meleği olduğu da haberle sabittir; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } [es-Secde 11] “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacaktır” buyurmuştur. O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } [el-En'âm 61] “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alır” buyruğu ise ruhları kabzetmekle görevli meleklerin varlığına delalet eder; ölüm meleğinin, ruhları kabzetmeye vekil kılınan bir topluluğun reisi olması caizdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } [el-Enfâl 50] “Melekler kâfirlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görseydin”. İsrafil aleyhisselâm'a gelince; haberler, Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [ez-Zümer 68] “Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız düşer. Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyurduğu üzere onun Sûr'un sahibi olduğuna delalet etmiştir. Dördüncüsü: Cennet melekleridir; Allah Teâlâ: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } [er-Ra'd 23-24] “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: Sabrettiğiniz şeylere karşılık sizlere selam olsun! Bu dünyanın sonu [ahiret yurdu] ne güzeldir! [derler]” buyurmuştur. Beşincisi: Cehennem melekleridir; Allah Teâlâ: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } [el-Müddessir 30] “Onun üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” ve Allah Teâlâ: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } [el-Müddessir 31] “Biz o ateşin bekçilerini ancak meleklerden kıldık” buyurmuştur. Onların reisi Mâlik'tir; o da
تعالى: وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزُّخْرُفِ: ٧٧] وَأَسْمَاءُ جُمْلَتِهِمُ الزَّبَانِيَةُ قَالَ تَعَالَى: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [الْعَلَقِ: ١٧، ١٨] وَسَادِسُهَا: الْمُوَكَّلُونَ بِبَنِي آدَمَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ، مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق ١٧، ١٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [الرَّعْدِ: ١١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً [الْأَنْعَامِ: ٦١] . وَسَابِعُهَا: كَتَبَةُ الْأَعْمَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [الِانْفِطَارِ: ١٠- ١٢] . وَثَامِنُهَا: الْمُوَكَّلُونَ بِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالصَّافَّاتِ صَفًّا [الصافات: ١] وبقوله: وَالذَّارِياتِ ذَرْواً إِلَى قَوْلِهِ: فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً [الذَّارِيَاتِ: ١، ٤] وَبِقَوْلِهِ:
Teâlâ'nın: { وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } [ez-Zuhruf 77] “Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin' diye seslenirler” buyruğudur. Onların hepsinin isimleri Zebânîlerdir; Allah Teâlâ: { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ * سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [el-Alak 17-18] “O hemen meclisini çağırsın! Biz de Zebânîleri çağıracağız!” buyurmuştur. Altıncısı: Âdemoğullarına vekil kılınanlardır; nitekim Allah Teâlâ: { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kāf 17-18] “Sağında ve solunda oturan iki [melek vardır]. Ağzından hiçbir söz çıkmaz ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın”, Allah Teâlâ: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } [er-Ra'd 11] “Onun önünden ve arkasından takip eden [melekler] vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar” ve Allah Teâlâ: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } [el-En'âm 61] “O, kullarının üstünde yegâne galiptir ve üzerinize koruyucular gönderir” buyurmuştur. Yedincisi: Amelleri yazan meleklerdir (Kirâmen Kâtibîn); o da Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ * كِراماً كاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } [el-İnfitâr 10-12] “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, değerli yazıcılar vardır; yaptıklarınızı bilirler” buyruğudur. Sekizincisi: Bu âlemin hallerine vekil kılınan meleklerdir; Allah Teâlâ'nın: { وَالصَّافَّاتِ صَفًّا } [es-Sâffât 1] “Sıra sıra dizilenlere andolsun”, O'nun: { وَالذَّارِياتِ ذَرْواً } buyruğundan: { فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً } [ez-Zâriyât 1, 4] “Savurup kaldıranlara... işleri taksim edenlere andolsun” buyruğuna kadar ve O'nun:
وَالنَّازِعاتِ غَرْقاً [النَّازِعَاتِ: ١] . وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سِوَى الْحَفَظَةِ يَكْتُبُونَ مَا يَسْقُطُ مِنْ وَرَقِ الْأَشْجَارِ، فَإِذَا أَصَابَ أَحَدَكُمْ حَرِجَةٌ بِأَرْضِ فَلَاةٍ فَلْيُنَادِ: أَعِينُوا عِبَادَ اللَّهِ يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ. وَأَمَّا أَوْصَافُ الْمَلَائِكَةِ فَمِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلُ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [الْحَجِّ: ٧٥] فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْمَلَائِكَةِ هُمُ الرُّسُلُ فَقَطْ، وَجَوَابُهُ أَنَّ مِنْ لِلتَّبْيِينِ لَا لِلتَّبْعِيضِ. وَثَانِيهَا: قُرْبُهُمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقُرْبُ هُوَ الْقُرْبُ بِالشَّرَفِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَقَوْلِهِ: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٦] وَقَوْلِهِ: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الأنبياء: ٢٠] وَثَالِثُهَا: وَصْفُ طَاعَاتِهِمْ وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٦٦] وَاللَّهُ تَعَالَى مَا كَذَّبَهُمْ فِي ذَلِكَ فَثَبَتَ بِهَا مُوَاظَبَتُهُمْ عَلَى الْعِبَادَةِ. الثَّانِي: مُبَادَرَتُهُمْ إِلَى امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ تَعْظِيمًا لَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الْحِجْرِ: ٣٠] . الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَا يَفْعَلُونَ شَيْئًا إِلَّا بِوَحْيِهِ وَأَمْرِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
{ وَالنَّازِعاتِ غَرْقاً } [en-Nâziât 1] “Söküp çıkaranlara andolsun” buyruğunda kastedilenler onlardır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın, koruyucu meleklerin dışında ağaçlardan düşen yaprakları yazan melekleri vardır; birinize ıssız bir arazide bir darlık/zorluk isabet ederse: 'Ey Allah'ın kulları, yardım edin, Allah size rahmet etsin!' diye seslensin.” Meleklerin vasıflarına gelince, bunlar birkaç açıdandır: Birincisi: Meleklerin Allah'ın elçileri olmasıdır; Allah Teâlâ: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } [Fâtır 1] “Melekleri elçiler kılan...” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } [el-Hac 75] “Allah meleklerden elçiler seçer” buyruğuna gelince, bu sadece bazı meleklerin elçi olduğuna delalet eder. Bunun cevabı şudur: Ayetteki “min” (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) için değil, tebyîn (açıklama) içindir. İkincisi: Onların Allah Teâlâ'ya yakınlığıdır; bu yakınlığın mekân ve yön bakımından olması imkânsızdır; dolayısıyla bu yakınlığın şeref bakımından yakınlık olmasından başka bir ihtimal kalmaz. O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [el-Enbiyâ 19] “O'nun katında olanlar O'na ibadetten büyüklenmezler”, O'nun: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [el-Enbiyâ 26] “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” ve O'nun: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } [el-Enbiyâ 20] “Gece ve gündüz tesbih ederler, gevşeklik göstermezler” buyruklarından kastedilen budur. Üçüncüsü: Onların itaatlerinin niteliğidir ki bu birkaç açıdandır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Oysa biz Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis ediyoruz” buyruğu ile başka bir yerde geçen: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } [es-Sâffât 165-166] “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” buyruğudur. Allah Teâlâ bu hususta onları yalanlamamıştır; böylece onların ibadete devamlılıkları bununla sabit olmuştur. İkincisi: O'na tazim amacıyla Allah'ın emrini yerine getirmeye koşmalarıdır; o da O'nun: { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } [el-Hicr 30] “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler” buyruğudur. Üçüncüsü: Onların ancak O'nun vahyi ve emriyle bir iş yapmalarıdır; o da O'nun:
/ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] . وَرَابِعُهَا: وَصْفُ قُدْرَتِهِمْ وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
/ { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ 27] “Sözde O'nun önüne geçmezler ve onlar O'nun emriyle hareket ederler” buyruğudur. Dördüncüsü: Onların kudretlerinin niteliğidir ki bu da birkaç açıdandır: Birincisi:
أَنَّ حَمَلَةَ الْعَرْشِ وَهُمْ ثَمَانِيَةٌ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَالْكُرْسِيَّ ثُمَّ إِنَّ الْكُرْسِيَّ الَّذِي هُوَ أَصْغَرُ من العرش أعظم من جملة السموات السَّبْعِ لِقَوْلِهِ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَانْظُرْ إِلَى نِهَايَةِ قُدْرَتِهِمْ وَقُوَّتِهِمْ.
Arş'ı taşıyan sekiz meleğin, Arş'ı ve Kürsî'yi taşıyor olmasıdır. Sonra Arş'tan daha küçük olan Kürsî, O'nun: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [el-Bakara 255] “O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyruğu gereğince yedi semanın tamamından daha büyüktür. Artık onların kudret ve kuvvetlerinin son noktasına bir bak!
الثَّانِي: أَنَّ عُلُوَّ الْعَرْشِ شَيْءٌ لَا يُحِيطُ بِهِ الْوَهْمُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ [الْمَعَارِجِ: ٤] ثُمَّ إِنَّهُمْ لِشِدَّةِ قُدْرَتِهِمْ يَنْزِلُونَ مِنْهُ فِي لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزُّمَرِ: ٦٨] فَصَاحِبُ الصُّورِ يَبْلُغُ فِي الْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ أَنَّ بِنَفْخَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْهُ يُصْعَقُ مَنْ في السموات وَالْأَرْضِ، وَبِالنَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ مِنْهُ يَعُودُونَ أَحْيَاءً. فَاعْرِفْ مِنْهُ عِظَمَ هَذِهِ الْقُوَّةِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ بَلَغَ فِي قُوَّتِهِ إِلَى أَنْ قَلَعَ جِبَالَ آلِ لُوطٍ وَبِلَادَهُمْ دَفْعَةً وَاحِدَةً. وَخَامِسُهَا: وَصْفُ خَوْفِهِمْ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مَعَ كَثْرَةِ عِبَادَاتِهِمْ وَعَدَمِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الزَّلَّاتِ الْبَتَّةَ يَكُونُونَ خَائِفِينَ وَجِلِينَ حَتَّى كَأَنَّ عِبَادَتَهُمْ مَعَاصِي قَالَ تَعَالَى: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْلِ: ٥٠] وَقَالَ: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] . الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ [سَبَأٍ: ٢٣]
İkincisi: Arş'ın yüceliğinin vehmin kuşatamayacağı bir şey olmasıdır; O'nun: { تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } [el-Meâric 4] “Melekler ve Rûh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O'na yükselir” buyruğu buna delalet eder; sonra onlar kudretlerinin şiddetinden ötürü oradan tek bir anda inerler. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [ez-Zümer 68] “Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız düşer. Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyruğudur. Sûr'un sahibi öyle bir kuvvete ulaşmıştır ki ondan çıkan tek bir üfleme ile göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp cansız düşer; ondan çıkan ikinci bir üfleme ile tekrar dirilirler. Buradan bu kuvvetin büyüklüğünü anla! Dördüncüsü: Cebrail aleyhisselâm'ın kuvvetinde Lût kavminin dağlarını ve memleketlerini tek seferde kökünden söküp koparacak bir dereceye ulaşmış olmasıdır. Beşincisi: Onların korkularının niteliğidir ki buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: İbadetlerinin çokluğuna ve asla zeval/hata işlememelerine rağmen, sanki ibadetleri birer masiyetmiş gibi korku ve ürperti içinde olmalarıdır; Allah Teâlâ: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } [en-Nahl 50] “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” ve: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } [el-Enbiyâ 28] “Onlar O'nun korkusundan titrerler” buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } [Sebe' 23] “Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı [buyurdu], O Yücedir, Büyüktür' derler” buyruğudur.
رُوِيَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا تَكَلَّمَ بِالْوَحْيِ سمعه أهل السموات مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفْوَانِ فَفَزِعُوا فَإِذَا انْقَضَى الْوَحْيُ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقُّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ،
Tefsirde rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ vahiyle konuştuğunda gök ehli bunu düz taş üzerindeki zincir sesi gibi işitir ve dehşete kapılırlar; vahiy sona erince birbirlerine: “Rabbiniz ne buyurdu?” derler, onlar da: “Hakkı [buyurdu], O Yücedir, Büyüktür” derler.
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
رَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «شُعَبِ الْإِيمَانِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِنَاحِيَةٍ وَمَعَهُ جِبْرِيلُ إِذِ انْشَقَّ أُفُقُ السَّمَاءِ فَأَقْبَلَ جِبْرِيلُ يَتَضَاءَلُ وَيَدْخُلُ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ وَيَدْنُو مِنَ الْأَرْضِ فَإِذَا مَلَكٌ قَدْ مَثُلَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَيُخَيِّرُكَ بَيْنَ أَنْ تَكُونَ نَبِيًّا مَلِكًا وَبَيْنَ أَنْ تَكُونَ نَبِيًّا عَبْدًا، قَالَ ﵇:
Beyhakî «Şuabü'l-Îmân»da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir tarafta ve yanında Cebrail varken, birdenbire göğün ufku yarıldı; bunun üzerine Cebrail küçülmeye, büzülüp birbirine geçmeye ve yere yaklaşmaya başladı. Bir de baktı ki bir melek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde dikilivermiş! Melek: “Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin sana selam söylüyor ve seni hükümdar bir peygamber olmak ile kul bir peygamber olmak arasında muhayyer bırakıyor” dedi. O aleyhisselâm şöyle buyurdu:
فَأَشَارَ إِلَيَّ جِبْرِيلُ بِيَدِهِ أَنْ تَوَاضَعْ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لِي نَاصِحٌ فَقُلْتُ عَبْدًا نَبِيًّا فَعَرَجَ ذَلِكَ الْمَلَكُ إِلَى السَّمَاءِ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ قَدْ كُنْتُ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا فَرَأَيْتُ مِنْ حَالِكَ مَا شَغَلَنِي عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَمَنْ هَذَا يَا جِبْرِيلُ فَقَالَ هَذَا إِسْرَافِيلُ خَلَقَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ صَافًّا قَدَمَيْهِ لَا يَرْفَعُ طَرْفَهُ وَبَيْنَ الرَّبِّ وَبَيْنَهُ سَبْعُونَ نُورًا مَا مِنْهَا نُورٌ يَدْنُو مِنْهُ إِلَّا احْتَرَقَ وَبَيْنَ يَدَيْهِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ فَإِذَا أَذِنَ اللَّهُ لَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ مِنَ الْأَرْضِ ارْتَفَعَ ذَلِكَ اللَّوْحُ بِقُرْبِ جَبِينِهِ فَيَنْظُرُ فِيهِ فَإِنْ كَانَ مِنْ عَمَلِي أَمَرَنِي بِهِ وَإِنْ كَانَ مِنْ عَمَلِ مِيكَائِيلَ أَمَرَهُ بِهِ وَإِنْ كَانَ مِنْ عَمَلِ مَلَكِ الْمَوْتِ أَمَرَهُ بِهِ قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ أَنْتَ قَالَ عَلَى الرِّيَاحِ وَالْجُنُودِ قُلْتُ عَلَى أَيِّ شَيْءِ مِيكَائِيلُ قَالَ عَلَى النَّبَاتِ.
«Cebrail bana eliyle 'mütevazı ol' diye işaret etti; ben de onun bana nasihat ettiğini anladım ve 'Kul bir peygamber [olmayı dilerim]' dedim. Bunun üzerine o melek göğe yükseldi. Ben: 'Ey Cebrail! Sana bunu sormak istemiştim; fakat senin halinden öyle bir şey gördüm ki bu beni soru sormaktan alıkoydu. Bu kimdir ey Cebrail?' dedim. Cebrail: 'Bu İsrafil'dir; Allah onu yarattığı gün, ayaklarını bitiştirmiş, gözünü kaldırmaz bir halde Kendi huzurunda yaratmıştır. Rabbi ile onun arasında yetmiş nur vardır ki o nurlardan herhangi biri ona yaklaşsa [o nur] yanar. Önünde Levh-i Mahfûz vardır; Allah gökten veya yerden bir şeye izin verdiğinde o Levh onun alnının yakınına yükselir ve o da Levh'e bakar. Eğer benim işimden ise onu bana emreder, eğer Mîkâil'in işinden ise ona emreder, eğer ölüm meleğinin işinden ise ona emreder' dedi. Ben: 'Ey Cebrail, sen ne ile görevlisin?' dedim. 'Rüzgârlar ve ordular ile' dedi. 'Mîkâil ne ile görevli?' dedim. 'Bitkiler ile' dedi.»
قُلْتُ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ مَلَكُ الْمَوْتِ قَالَ عَلَى قَبْضِ الْأَنْفُسِ وَمَا ظَنَنْتُ أَنَّهُ هَبَطَ إِلَّا لِقِيَامِ السَّاعَةِ وَمَا ذَاكَ الَّذِي رَأَيْتَ مِنِّي إِلَّا خَوْفًا مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ.
«'Ölüm meleği ne ile görevli?' dedim. 'Canları kabzetmek ile. Ben onun ancak kıyametin kopması için indiğini sandım; benden gördüğün o hal ise ancak kıyametin kopması korkusundandı' dedi.»
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ كَلَامِ اللَّهِ وَكَلَامِ رَسُولِهِ كَلَامٌ فِي وَصْفِ الْمَلَائِكَةِ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ كَلَامِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ ﵇،
Bil ki, Allah'ın kelamından ve Resûlü'nün kelamından sonra meleklerin tavsifi hakkında Müminlerin Emîri Ali aleyhisselâm'ın kelamından daha yüce ve daha azametli bir söz yoktur.
قَالَ فِي بَعْضِ خطبه: ثم فتق ما بين السموات العلى فَمَلَأَهُنَّ أَطْوَارًا مِنْ مَلَائِكَةٍ فَمِنْهُمْ سُجُودٌ لَا يَرْكَعُونَ/ وَرُكُوعٌ لَا يَنْتَصِبُونَ وَصَافُّونَ لَا يَتَزَايَلُونَ وَمُسَبِّحُونَ لَا يَسْأَمُونَ لَا يَغْشَاهُمْ نَوْمُ الْعُيُونِ وَلَا سَهْوُ الْعُقُولِ وَلَا فَتْرَةُ الْأَبْدَانِ وَلَا غَفْلَةُ النِّسْيَانِ وَمِنْهُمْ أُمَنَاءُ عَلَى وَحْيِهِ وَأَلْسِنَةٌ إِلَى رُسُلِهِ وَمُخْتَلِفُونَ بِقَضَائِهِ وَأَمْرِهِ وَمِنْهُمُ الْحَفَظَةُ لِعِبَادِهِ وَالسَّدَنَةُ لِأَبْوَابِ جِنَانِهِ وَمِنْهُمُ الثَّابِتَةُ فِي الْأَرَضِينَ السُّفْلَى أَقْدَامُهُمْ وَالْمَارِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا أَعْنَاقُهُمْ وَالْخَارِجَةُ مِنَ الْأَقْطَارِ أَرْكَانُهُمْ وَالْمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ الْعَرْشِ أَكْتَافُهُمْ نَاكِسَةً دُونَهُ أَبْصَارُهُمْ مُتَلَفِّعُونَ بِأَجْنِحَتِهِمْ مَضْرُوبَةٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَنْ دُونَهُمْ حُجُبُ الْعِزَّةِ وَأَسْتَارُ الْقُدْرَةِ لَا يَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِيرِ وَلَا يُجْرُونَ عَلَيْهِ صِفَاتِ الْمَصْنُوعِينَ وَلَا يَحُدُّونَهُ بِالْأَمَاكِنِ وَلَا يُشِيرُونَ إِلَيْهِ بِالنَّظَائِرِ.
Hutbelerinden birinde şöyle buyurmuştur: «Sonra yüce semaların arasını yarıp onları türlü türlü meleklerle doldurdu. Onlardan kimi secdededir rükûa varmaz,/ kimi rükûdadır doğrulmaz, kimi saf saf dizilmiştir ayrılmaz, kimi tesbih eder usanmaz. Onları ne gözlerin uykusu, ne akılların yanılması, ne bedenlerin gevşekliği, ne de unutkanlığın gafleti bürür. Onlardan kimi O'nun vahyinin eminleri, resullerine tercüman olan dilleri ve kazası ile emrini yürütüp getirenleridir. Kimi kullarının koruyucuları ve cennetlerinin kapıcılarıdır. Kimi de ayakları en alt yerlerde sabit, boyunları en yüce semadan dışarı çıkmış, erkânı (bedenleri) âlemin kutuplarından dışarı taşmış, omuzları Arş'ın direklerine denk gelmiş olanlardır; gözleri Arş'ın önünde yere eğik, kanatlarına bürünmüşlerdir; kendileriyle kendilerinden aşağıdakiler arasına izzet perdeleri ve kudret örtüleri çekilmiştir. Rablerini tasvir ile vehmetmezler, mahlûkların sıfatlarını O'na hamletmezler, O'nu mekânlarla sınırlandırmazlar ve benzerlerle O'na işaret etmezler.»
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً كُلُّ الْمَلَائِكَةِ أَوْ بَعْضُهُمْ فَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ ﷾ إِنَّمَا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ كَانُوا مُحَارِبِينَ مَعَ إِبْلِيسَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَسْكَنَ الْجِنَّ الْأَرْضَ فَأَفْسَدُوا فِيهَا وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ وَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بَعَثَ اللَّهُ إِبْلِيسَ فِي جُنْدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَتَلَهُمْ إِبْلِيسُ بِعَسْكَرِهِ حَتَّى أَخْرَجُوهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَأَلْحَقُوهُمْ بِجَزَائِرِ الْبَحْرِ فَقَالَ تَعَالَى لَهُمْ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ ذَلِكَ لِجَمَاعَةِ الْمَلَائِكَةِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ لِأَنَّ لَفْظَ الْمَلَائِكَةِ يُفِيدُ الْعُمُومَ فَيَكُونُ التَّخْصِيصُ خِلَافَ الْأَصْلِ.
Beşinci Mesele: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” buyruğunda kastedilenin meleklerin tamamı mı yoksa bir kısmı mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre O celle celâluhu bu sözü sadece İblis ile birlikte savaşan meleklere söylemiştir. Çünkü Allah Teâlâ cinleri yeryüzüne yerleştirdiğinde onlar orada fesat çıkarıp kan döktüler ve birbirlerini öldürdüler; bunun üzerine Allah, İblis'i meleklerden bir ordu içinde gönderdi. İblis ordusuyla onları öldürdü, nihayet onları yeryüzünden çıkarıp deniz adalarına sürdüler; bunun üzerine Teâlâ onlara: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Sahabe ve tâbiînin çoğu ise, O Teâlâ'nın bunu hiçbir ayrım yapmaksızın melekler topluluğuna söylediğini belirtmişlerdir; çünkü { الْمَلائِكَةِ } lafzı umum (genellik) ifade eder, dolayısıyla tahsis asla aykırıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: جَاعِلٌ مِنْ جَعَلَ الَّذِي لَهُ مَفْعُولَانِ دَخَلَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ وَهُمَا قَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَكَانَا مَفْعُولَيْنِ وَمَعْنَاهُ مُصَيِّرٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً.
Altıncı Mesele: { جاعِلٌ } kelimesi, iki mef'ûl alan ve mübteda ile haberin üzerine dâhil olan { جَعَلَ } fiilindendir; bu iki mef'ûl ise O'nun: { فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } sözüdür, böylece bu ikisi iki mef'ûl olmuştur. Bunun manası: “Yeryüzünde bir halife kılan/vareden” demektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْأَرْضَ الَّتِي فِي الْآيَةِ جَمِيعُ الْأَرْضِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ
Yedinci Mesele: Zâhir olan şudur ki, ayette geçen { الْأَرْضِ } (arz/yeryüzü), doğusundan batısına kadar yeryüzünün tamamıdır.
وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ مَكَّةَ وَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُمْ أَوَّلُ مَنْ طَافَ بِهِ وَهُوَ فِي الْأَرْضِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
Abdurrahman b. Sâbit'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre O şöyle buyurmuştur: «Yeryüzü Mekke'den yayılıp döşenmiştir; melekler Beyt'i tavaf ediyorlardı ve onu ilk tavaf edenler onlardır; o da Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu yerdedir.»
وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ.
Birinci görüş zâhire daha yakındır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الْخَلِيفَةُ مَنْ يَخْلُفُ غَيْرَهُ وَيَقُومُ مَقَامَهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ [يُونُسَ: ١٤] . وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ [الْأَعْرَافِ: ٦٩] فَأَمَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَلِيفَةِ مَنْ؟ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Sekizinci Mesele: Halife, başkasının ardından gelen ve onun yerine geçen kimsedir. Allah Teâlâ: { ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ } [Yûnus 14] “Sonra sizi yeryüzünde halifeler kıldık” ve: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ } [el-A'râf 69] “Hatırlayın ki O sizi halifeler kıldı” buyurmuştur. Halifeden muradın kim olduğuna gelince, bu hususta iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ آدَمُ ﵇. وَقَوْلُهُ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها الْمُرَادُ ذُرِّيَّتُهُ لَا هُوَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ وَلَدُ آدَمَ، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الْمُرَادُ آدَمُ ﵇ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ تَعَالَى لِمَ سَمَّاهُ خَلِيفَةً وَذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَفَى الْجِنَّ مِنَ الْأَرْضِ وَأَسْكَنَ آدَمَ الْأَرْضَ كَانَ آدَمُ ﵇ خَلِيفَةً لِأُولَئِكَ الْجِنِّ الَّذِينَ تَقَدَّمُوهُ.
Birincisi: Onun Âdem aleyhisselâm olduğudur. [Meleklerin]: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” sözünde kastedilen ise bizzat kendisi değil, onun zürriyetidir. İkincisi: Onun Âdemoğulları olduğudur. Kastedilenin Âdem aleyhisselâm olduğunu söyleyenler, Teâlâ'nın onu niçin halife diye isimlendirdiği konusunda ihtilaf etmiş ve bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ cinleri yeryüzünden sürüp Âdem'i yeryüzüne yerleştirdiğinde, Âdem aleyhisselâm kendisinden önce gelen o cinlerin halifesi (onların yerine geçen) olmuştur.
يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الثَّانِي: إِنَّمَا سَمَّاهُ اللَّهُ خَلِيفَةً لِأَنَّهُ يَخْلُفُ اللَّهَ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ خَلْقِهِ وَهُوَ الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ وَهَذَا الرَّأْيُ مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ [ص: ٢٦] أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الْمُرَادُ وَلَدُ آدَمَ فَقَالُوا: إِنَّمَا سَمَّاهُمْ خَلِيفَةً لِأَنَّهُمْ يَخْلُفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَهُوَ/ قَوْلُ الْحَسَنِ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَالْخَلِيفَةُ اسْمٌ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ كَمَا يَصْلُحُ للذكر والأنثى وقرئ خليفة بِالْقَافِ. فَإِنْ قِيلَ مَا الْفَائِدَةُ فِي أَنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ:
Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmektedir. İkincisi: Allah onu ancak Kendi yaratıklarından mükellef olanlar arasında hüküm vermede Allah'ın halifesi olduğu (O'nun adına hüküm yürüttüğü) için halife olarak isimlendirmiştir; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve es-Süddî'den rivayet edilen görüş budur. Bu görüş O'nun: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } [Sâd 26] “Şüphesiz Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet” buyruğu ile teyit edilmektedir. Kastedilenin Âdemoğulları olduğunu söyleyenlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Onları ancak birbirlerinin ardınca geldikleri (birbirlerinin yerini aldıkları) için halife olarak isimlendirmiştir; bu/ Hasen'in görüşüdür ve O'nun: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur” buyruğu bunu teyit etmektedir. Halife, müzekker ve müennes için kullanılabildiği gibi tekil ve çoğul için de kullanılmaya elverişli bir isimdir. [Bu kelime] kāf harfiyle “halîka” (خليقة) şeklinde de okunmuştur. Eğer: “İstişareye olan ihtiyaçtan münezzeh olduğu halde Allah Teâlâ'nın meleklere:
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً مَعَ أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَشُورَةِ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُمْ إِذَا اطَّلَعُوا عَلَى ذَلِكَ السِّرِّ أَوْرَدُوا عَلَيْهِ ذَلِكَ السُّؤَالَ فَكَانَتِ الْمَصْلَحَةُ تَقْتَضِي إِحَاطَتَهُمْ بِذَلِكَ الْجَوَابِ فَعَرَّفَهُمْ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لِكَيْ يُورِدُوا ذَلِكَ السُّؤَالَ وَيَسْمَعُوا ذَلِكَ الْجَوَابَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّمَ عِبَادَهُ الْمُشَاوَرَةَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” demesindeki fayda nedir?” denilirse, cevap iki yöndendir: Birincisi: Teâlâ bildi ki onlar bu sırra muttali olduklarında O'na o soruyu yönelteceklerdir; hikmet ve maslahat ise o cevabı tam olarak kavramalarını gerektiriyordu. Bu sebeple o soruyu sormaları ve o cevabı işitmeleri için bu hadiseyi onlara bildirdi. İkinci vecih: Teâlâ kullarına istişareyi öğretmiştir. Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها } “Onlar: 'Orada [fesat çıkaracak birini mi] var edeceksin?' dediler” buyruğuna gelince, ayetin sonuna kadar bu kısımda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنْ عُلَمَاءِ الدِّينِ اتَّفَقُوا عَلَى عِصْمَةِ كُلِّ الْمَلَائِكَةِ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ وَمِنَ الْحَشْوِيَّةِ مَنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ وَلَنَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [التَّحْرِيمِ: ٦] إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِمَلَائِكَةِ النَّارِ فَإِذَا أَرَدْنَا الدَّلَالَةَ الْعَامَّةَ تَمَسَّكْنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [النَّحْلِ: ٥٠] فَقَوْلُهُ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ وَتَرْكَ الْمَنْهِيَّاتِ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنِ الشَّيْءِ مَأْمُورٌ بِتَرْكِهِ. فَإِنْ قِيلَ مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ يُفِيدُ الْعُمُومَ قُلْنَا لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ مِنَ الْمَأْمُورَاتِ إِلَّا وَيَصِحُّ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٦- ٢٧] فَهَذَا صَرِيحٌ فِي بَرَاءَتِهِمْ عَنِ الْمَعَاصِي وَكَوْنِهِمْ مُتَوَقِّفِينَ فِي كُلِّ الْأُمُورِ إِلَّا بِمُقْتَضَى الْأَمْرِ وَالْوَحْيِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي الْبَشَرِ بِالْمَعْصِيَةِ وَلَوْ كَانُوا مِنَ الْعُصَاةِ لَمَا حَسُنَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الطَّعْنُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ صُدُورُ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُ وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وَهَذَا يَقْتَضِي صُدُورَ الذَّنْبِ عَنْهُمْ وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وُجُوهٌ:
Birinci Mesele: Din âlimlerinin büyük cumhuru, bütün meleklerin tüm günahlardan masum olduğu (ismet sıfatına sahip bulunduğu) hususunda ittifak etmişlerdir. Haşviyye'den buna muhalefet edenler olmuştur. Bizim [meleklerin masumiyetine dair] delillerimiz birkaç açıdandır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [et-Tahrîm 6] “Kendilerine emrettiği şeylerde Allah'a isyan etmezler ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğudur. Ancak bu ayet cehennem meleklerine mahsustur; genel delil getirmek istediğimizde Allah Teâlâ'nın: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [en-Nahl 50] “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğuna sarılırız. O'nun { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğu, emredilenlerin tamamının yapılmasını ve nehyedilenlerin terk edilmesini kapsar; çünkü bir şeyden nehyedilen kimse, o şeyi terk etmekle emrolunmuştur. Şayet: “{ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } sözünün umum (genellik) ifade ettiğine delil nedir?” denilirse, deriz ki: Çünkü emredilen hiçbir şey yoktur ki ondan istisna yapılması sahih olmasın; istisna ise, fıkıh usulünde beyan ettiğimiz üzere, şayet olmasaydı söze dâhil olacak olan şeyi sözden çıkarır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ 26-27] “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır. Sözde O'nun önüne geçmezler ve onlar O'nun emriyle hareket ederler” buyruğudur. Bu ayet, onların günahlardan berî oldukları ve emir ile vahyin gereği olmadıkça bütün işlerde tevakkuf ettikleri (durup bekledikleri) hususunda açıktır. Üçüncüsü: Teâlâ onların insanları masiyetle ayıpladıklarını nakletmiştir; şayet kendileri günahkârlardan olsalardı, bu ayıplama onlardan sadır olması güzel bir davranış olmazdı. Dördüncüsü: Teâlâ onların gece gündüz gevşeklik göstermeksizin tesbih ettiklerini haber vermiştir; böyle olan kimseden masiyetin sadır olması imkânsızdır. Muhalif ise birkaç delil ileri sürmüştür: Birincisi: Teâlâ onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis ediyoruz” dediklerini nakletmiştir; bu ise onlardan günah sadır olmasını iktiza eder. Buna birkaç vecih delalet eder:
أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيهَا. هَذَا اعْتِرَاضٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي بَنِي آدَمَ بِالْفَسَادِ وَالْقَتْلِ وَذَلِكَ غِيبَةٌ وَالْغِيبَةُ مِنْ كَبَائِرِ الذُّنُوبِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ طَعَنُوا فِي بَنِي آدَمَ مَدَحُوا أَنْفُسَهُمْ بِقَوْلِهِمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٦٥، ١٦٦] وَهَذَا لِلْحَصْرِ فَكَأَنَّهُمْ نَفَوْا كَوْنَ غَيْرِهِمْ كَذَلِكَ وَهَذَا يُشْبِهُ الْعُجْبَ وَالْغِيبَةَ وَهُوَ مِنَ الذُّنُوبِ الْمُهْلِكَةِ قَالَ ﵇. (ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ، وَذَكَرَ فِيهَا إِعْجَابَ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ) . وَقَالَ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ [النَّجْمِ: ٣٢] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا يُشْبِهُ الِاعْتِذَارَ فَلَوْلَا تَقَدُّمُ الذَّنْبِ وَإِلَّا لَمَا اشْتَغَلُوا بِالْعُذْرِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٣١] يَدُلُّ عَلَى أنهم
Birincisi: Onların: { أَتَجْعَلُ فِيهَا } “Orada var mı edeceksin?” sözüdür. Bu, Allah Teâlâ'ya bir itirazdır ve bu da günahların en büyüklerindendir. İkincisi: Onların Âdemoğullarını fesat çıkarmak ve kan dökmekle ayıplamış olmalarıdır; bu ise gıybettir ve gıybet büyük günahlardandır. Üçüncüsü: Âdemoğullarını ayıpladıktan sonra: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Oysa biz Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis ediyoruz” ve: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } [es-Sâffât 165-166] “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” diyerek kendilerini övmüş olmalarıdır. Bu [ifadeler] hasr (sınırlandırma) içindir; sanki başkalarının böyle olduğunu nefyetmişlerdir. Bu ise ucb (kendini beğenme) ve gıybete benzer; o da helak edici günahlardandır. Nitekim O aleyhisselâm: «Üç şey helak edicidir...» buyurmuş ve bunların içinde kişinin kendini beğenmesini de zikretmiştir. Allah Teâlâ da: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Necm 32] “Kendinizi temize çıkarmayın” buyurmuştur. Dördüncüsü: Onların: [«Seni tenzih ederiz], { لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } [bizim hiçbir ilmimiz yoktur, meğerki Senin bize öğrettiğin ola»] sözleri özür dilemeye benzer; şayet önceden geçen bir günah olmasaydı özür dilemekle meşgul olmazlardı. Beşincisi: O'nun: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [el-Bakara 31] “Eğer doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini Bana bildirin” buyruğu, onların
كَانُوا كَاذِبِينَ فِيمَا قَالُوهُ أَوَّلًا. وَسَادِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٣] يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِذَلِكَ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَأَنَّهُمْ كَانُوا شَاكِّينَ فِي كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَسَابِعُهَا: أَنَّ عِلْمَهُمْ يُفْسِدُونَ وَيَسْفِكُونَ الدِّمَاءَ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ بِالْوَحْيِ إِلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ أَوْ قَالُوهُ اسْتِنْبَاطًا وَالْأَوَّلُ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ إِذَا أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ إِلَيْهِمْ لَمْ يَكُنْ لِإِعَادَةِ ذَلِكَ الْكَلَامِ فَائِدَةٌ فَثَبَتَ أَنَّهُمْ قَالُوهُ عَنِ الِاسْتِنْبَاطِ وَالظَّنِّ وَالْقَدْحُ فِي الْغَيْرِ عَلَى سَبِيلِ الظَّنِّ غَيْرُ جَائِزٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [الإسراء: ٣٦] وقال: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [يونس: ٣٦] وَثَامِنُهَا: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷾ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ كَانُوا جُنْدَ إِبْلِيسَ فِي مُحَارَبَةِ الْجِنِّ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مُجِيبِينَ لَهُ سُبْحَانَهُ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها ثُمَّ عَلِمُوا غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: ف قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا
ilk başta söyledikleri şeyde yalancı olduklarına delalet eder. Altıncısı: O'nun: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } [el-Bakara 33] “Size, şüphesiz Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim demedim mi?” buyruğu, meleklerin bu hadiseden önce bunu bilmediklerine ve Allah Teâlâ'nın bilinen her şeyi bildiği hususunda şüphe içinde olduklarına delalet eder. Yedincisi: Onların [insanların] fesat çıkarıp kan dökeceklerine dair bilgileri ya bu hususta kendilerine gelen vahiy ile meydana gelmiştir yahut bunu istinbat yoluyla söylemişlerdir. Birincisi uzaktır; çünkü Allah Teâlâ bunu onlara vahyetmiş olsaydı, o sözü tekrarlamanın bir faydası olmazdı. Böylece onların bunu istinbat ve zan ile söyledikleri sabit olur; zan yoluyla başkasını kınamak/lekelemek ise caiz değildir; zira Allah Teâlâ: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } [el-İsrâ 36] “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” ve: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } [Yûnus 36] “Şüphesiz zan haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” buyurmuştur. Sekizincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah celle celâluhu, cinlerle savaşta İblis'in ordusu olan meleklere: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Melekler de Sübhânehu'ya cevap olarak: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” dediler; sonra Allah'ın kendilerine olan gazabını anlayınca: { قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا } “Seni tenzih ederiz, bizim hiçbir ilmimiz yoktur dediler”
وَرُوِيَ عَنِ الْجِنِّ وَقَتَادَةَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخَذَ فِي خَلْقِ آدَمَ هَمَسَتِ الْمَلَائِكَةُ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَقَالُوا لِيَخْلُقْ رَبُّنَا مَا شَاءَ أَنْ يَخْلُقَ فَلَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا إِلَّا كُنَّا أَعْظَمَ مِنْهُ وَأَكْرَمَ عَلَيْهِ فَلَمَّا خَلَقَ آدَمَ ﵇ وَفَضَّلَهُ عَلَيْهِمْ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٣١] فِي أَنِّي لَا أَخْلُقُ خَلْقًا إِلَّا وَأَنْتُمْ أَفْضَلُ مِنْهُ فَفَزِعَ الْقَوْمُ عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى التَّوْبَةِ وقالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا، أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ.
el-Hasen ve Katâde'den rivayet edildiğine göre; Allah Teâlâ Âdem'i yaratmaya başladığında melekler kendi aralarında fısıldaşıp: «Rabbimiz dilediğini yaratsın, yaratacağı her varlıktan biz mutlaka daha üstün ve O'nun katında daha değerli olacağız» dediler. Allah Teâlâ, Âdem aleyhisselâm'ı yaratıp onu kendilerine üstün kılınca ve Âdem'e bütün isimleri öğretip sonra onları meleklere arz ederek: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [el-Bakara 31] “‘Benim yaratacağım her varlıktan siz daha üstünsünüz’ iddianızda doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini Bana bildirin” buyurunca, o topluluk bunun üzerine hemen tövbeye sığındı ve: { قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا } “‘Seni tenzih ederiz, bizim hiçbir ilmimiz yoktur’ dediler.” Bazı rivayetlerde ise meleklerin: «Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?» dediklerinde Allah'ın onların üzerine bir ateş gönderip kendilerini yaktığı nakledilmiştir.
الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكُوا بِقِصَّةِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَزَعَمُوا أَنَّهُمَا كَانَا مَلَكَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ
İkinci Şüphe: Hârût ve Mârût kıssasına sarılmışlar ve onların meleklerden iki melek olduğunu iddia etmişlerdir.
وَأَنَّهُمَا لَمَّا نَظَرَا إِلَى مَا يَصْنَعُ أَهْلُ الْأَرْضِ مِنَ الْمَعَاصِي أَنْكَرَا ذَلِكَ وَأَكْبَرَاهُ وَدَعَوَا عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمَا إِنِّي لَوِ ابْتَلَيْتُكُمَا بِمَا ابْتَلَيْتُ بِهِ بَنِي آدَمَ مِنَ الشَّهَوَاتِ لَعَصَيْتُمَانِي فَقَالَا يَا رَبِّ لَوِ ابْتَلَيْتَنَا لَمْ نَفْعَلْ فَجَرِّبْنَا فَأَهْبَطَهُمَا إِلَى الْأَرْضِ وَابْتَلَاهُمَا اللَّهُ بِشَهَوَاتِ بَنِي آدَمَ فَمَكَثَا فِي الْأَرْضِ وَأَمَرَ اللَّهُ الْكَوْكَبَ الْمُسَمَّى بِالزُّهَرَةِ وَالْمَلَكَ الْمُوَكَّلَ بِهِ فهبطا إلى الأرض فجعل الزهرة في صورة امرأة صُورَةِ امْرَأَةٍ وَالْمَلَكُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ ثُمَّ إِنَّ الزُّهَرَةَ اتَّخَذَتْ مَنْزِلًا وَزَيَّنَتْ نَفْسَهَا وَدَعَتْهُمَا إلى نفسها ونصف الْمَلَكُ نَفْسَهُ فِي مَنْزِلِهَا فِي مِثَالِ صَنَمٍ فَأَقْبَلَا إِلَى مَنْزِلِهَا وَدَعَوَاهَا إِلَى الْفَاحِشَةِ فَأَبَتْ عَلَيْهِمَا إِلَّا أَنْ يَشْرَبَا خَمْرًا فَقَالَا لَا نَشْرَبُ الْخَمْرَ ثُمَّ غَلَبَتِ الشَّهْوَةُ عَلَيْهِمَا فَشَرِبَا ثُمَّ دَعَوَاهَا إِلَى ذَلِكَ فَقَالَتْ بَقِيَتْ خَصْلَةٌ لَسْتُ أُمْكِنُكُمَا مِنْ نَفْسِي حَتَّى تَفْعَلَاهَا قَالَا وما هي؟ قالت: تسجدان لهم الصَّنَمِ، فَقَالَا: لَا نُشْرِكُ بِاللَّهِ، ثُمَّ غَلَبَتِ الشَّهْوَةُ عَلَيْهِمَا فَقَالَا: نَفْعَلُ ثُمَّ نَسْتَغْفِرُ فَسَجَدَا لِلصَّنَمِ فَارْتَفَعَتِ الزُّهَرَةُ وَمَلَكُهَا إِلَى مَوْضِعِهِمَا مِنَ السَّمَاءِ فَعَرَفَا حِينَئِذٍ أَنَّهُ إِنَّمَا أَصَابَهُمَا ذَلِكَ بِسَبَبِ تَعْيِيرِ بَنِي آدَمَ وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّ الزُّهَرَةَ كَانَتْ فَاجِرَةً مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَإِنَّمَا وَاقَعَاهَا بَعْدَ أَنْ شَرِبَا الْخَمْرَ وَقَتَلَا النَّفْسَ وَسَجَدَا لِلصَّنَمِ وَعَلَّمَاهَا الِاسْمَ الْأَعْظَمَ الَّذِي كَانَا بِهِ يَعْرُجَانِ إِلَى السَّمَاءِ فَتَكَلَّمَتِ الْمَرْأَةُ بِذَلِكَ الِاسْمِ وَعَرَجَتْ إِلَى السَّمَاءِ فَمَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَصَيَّرَهَا هَذَا الْكَوْكَبَ الْمُسَمَّى بِالزُّهَرَةِ ثُمَّ إن الله تعالى عرفت هَارُوتَ وَمَارُوتَ قَبِيحَ مَا فِيهِ وَقَعَا ثُمَّ خَيَّرَهُمَا بَيْنَ عَذَابِ الْآخِرَةِ آجِلًا وَبَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا عَاجِلًا فَاخْتَارَا عَذَابَ الدُّنْيَا فَجَعَلَهُمَا بِبَابِلَ مَنْكُوسَيْنِ فِي بِئْرٍ إِلَى/ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمَا يُعَلِّمَانِ النَّاسَ السِّحْرَ وَيَدْعُوَانِ إِلَيْهِ وَلَا يَرَاهُمَا أَحَدٌ إِلَّا مَنْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ لِتَعَلُّمِ السِّحْرِ خَاصَّةً وَتَعَلَّقُوا فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تعالى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [الْبَقَرَةِ: ١٠٢]
Bu iki melek yeryüzü halkının işlediği günahlara baktıklarında bunu yadırgamış, çok büyük görmüş ve yer halkına beddua etmişlerdir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara: «Şayet Ben Âdemoğullarını imtihan ettiğim şehvetlerle sizi imtihan etseydim, siz de Bana isyan ederdiniz» diye vahyetti. Onlar da: «Ey Rabbimiz, bizi imtihan etsen de bunu yapmayız, bizi dene!» dediler. Allah da onları yeryüzüne indirdi ve Âdemoğullarının şehvetleriyle imtihan etti. Onlar yeryüzünde ikamet ettiler. Allah, Zühre adındaki yıldıza ve ona vekil olan meleğe emretti; onlar da yeryüzüne indiler. Zühre bir kadın suretine, melek de bir erkek suretine büründü. Sonra Zühre bir ev tuttu, süslendi ve onları kendisine davet etti. Melek de onun evinde put şeklinde durdu. İki melek kadının evine gelip onu fuhşa davet ettiler. Kadın ise şarap içmedikçe onlara teslim olmayacağını söyledi. Onlar: «Biz şarap içmeyiz» dediler; sonra şehvetleri galip geldi ve içtiler. Ardından kadını tekrar fuhşa davet ettiler. Kadın: «Geriye bir haslet kaldı, onu yapmadıkça kendimi size teslim etmem» dedi. «O nedir?» dediler. Kadın: «Şu puta secde edeceksiniz» dedi. Onlar: «Biz Allah'a ortak koşmayız» dediler; sonra yine şehvetleri galip geldi ve: «Yaparız, sonra da istiğfar ederiz» diyerek puta secde ettiler. Bunun üzerine Zühre ve meleği gökteki yerlerine yükseldiler. O anda iki melek, başlarına gelen bu durumun Âdemoğullarını ayıplamaları sebebiyle olduğunu anladılar. Bir başka rivayette ise Zühre'nin yer halkından ahlaksız bir kadın olduğu, iki meleğin ancak şarap içip, cana kıyıp ve puta secde ettikten sonra onunla zina ettikleri ve kadına, kendisiyle göğe yükseldikleri İsm-i Âzam'ı öğrettikleri, kadının bu ismi söyleyerek göğe yükseldiği, Allah Teâlâ'nın da onu mesh ederek (şeklini değiştirerek) Zühre denen bu yıldıza dönüştürdüğü nakledilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, Hârût ve Mârût'a düştükleri durumun çirkinliğini bildirmiş, ardından onları âhiretin ertelenmiş azabı ile dünyanın peşin azabı arasında muhayyer bırakmıştır; onlar da dünya azabını tercih etmişlerdir. Böylece Allah onları kıyamet gününe kadar Bâbil'de bir kuyuda baş aşağı asılı kılmıştır. Onlar insanlara sihri öğretmekte ve insanları buna çağırmaktadırlar; özel olarak sihir öğrenmek için oraya giden kimseden başka hiç kimse onları görmez. Bu hususta Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [el-Bakara 102] buyruğuna dayanmışlardır.
الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ ثُمَّ إِنَّهُ عَصَى اللَّهَ تَعَالَى وَكَفَرَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ. الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] قَالُوا:
Üçüncü Şüphe: İblis mukarreb meleklerdendi; sonra Allah Teâlâ'ya isyan edip kâfir oldu. Bu durum melek cinsinden isyanın sâdır olabileceğine delalet eder. Dördüncü Şüphe: Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } [el-Müddessir 31] “Biz cehennemin bekçilerini meleklerden başkası kılmadık” buyruğudur. Şöyle dediler:
فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يُعَذَّبُونَ لِأَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ لَا يَكُونُونَ إِلَّا مِمَّنْ يُعَذَّبُ فِيهَا كَمَا قَالَ: أُولئِكَ أَصْحابُ
Bu durum meleklerin azap göreceğine delalet etmiştir; zira cehennem ashabı, ancak orada azap gören kimselerden olur; nitekim O: { أُولئِكَ أَصْحابُ
النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyurmuştur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى أَنْ نَقُولَ: أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ وَهُوَ قَوْلُهُمْ إِنَّهُمُ اعْتَرَضُوا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ فَنَقُولُ إِنَّهُ لَيْسَ غَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ تَنْبِيهُ اللَّهِ عَلَى شَيْءٍ كَانَ غَافِلًا عَنْهُ، فَإِنَّ مَنِ اعْتَقَدَ ذَلِكَ فِي اللَّهِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَلَا الْإِنْكَارُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي فِعْلٍ فَعَلَهُ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ أُمُورٌ:
Birinci şüpheye verilecek cevap şudur: Birinci veche, yani onların Allah Teâlâ'ya itiraz ettikleri ve bunun en büyük günahlardan olduğu iddiasına gelince; deriz ki: Onların bu sorudaki gayesi Allah'ı gafil olduğu bir şeye karşı uyarmak değildir; zira Allah hakkında böyle bir inanç taşıyan kimse kâfir olur. Yine bu, Allah Teâlâ'nın yaptığı bir fiili O'na karşı yadırgamak/inkâr etmek de değildir. Bilakis bu sorudan kastedilen birtakım hususlardır:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ قَاطِعًا بِحِكْمَةِ غَيْرِهِ ثُمَّ رَأَى أَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ يَفْعَلُ فِعْلًا لَا يَقِفُ عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهِ فَيَقُولُ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا! كَأَنَّهُ يَتَعَجَّبُ مِنْ كَمَالِ حِكْمَتِهِ وَعِلْمِهِ، وَيَقُولُ إِعْطَاءُ هَذِهِ النِّعَمِ لِمَنْ يُفْسِدُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي لَا تَهْتَدِي الْعُقُولُ فِيهَا إِلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ فَإِذَا كُنْتَ تَفْعَلُهَا وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَفْعَلُهَا إِلَّا لِوَجْهٍ دَقِيقٍ وَسِرٍّ غَامِضٍ أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ فَمَا أَعْظَمَ حِكْمَتَكَ وَأَجَلَّ عِلْمَكَ فَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها كَأَنَّهُ تَعَجُّبٌ مِنْ كَمَالِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِحَاطَةِ حِكْمَتِهِ بِمَا خَفِيَ عَلَى كُلِّ الْعُقَلَاءِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِيرَادَ الْإِشْكَالِ طَلَبًا لِلْجَوَابِ غَيْرُ مَحْذُورٍ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا إِلَهَنَا أَنْتَ الْحَكِيمُ الَّذِي لَا يَفْعَلُ السَّفَهَ الْبَتَّةَ وَنَحْنُ نَرَى فِي الْعُرْفِ أَنَّ تَمْكِينَ السَّفِيهِ مِنَ السَّفَهِ سَفَهٌ فَإِذَا خَلَقْتَ قَوْمًا يُفْسِدُونَ وَيَقْتُلُونَ وَأَنْتَ مَعَ عِلْمِكَ أَنَّ حَالَهُمْ كَذَلِكَ خَلَقْتَهُمْ وَمَكَّنْتَهُمْ وَمَا مَنَعْتَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَهَذَا يُوهِمُ السَّفَهَ وَأَنْتَ الْحَكِيمُ الْمُطْلَقُ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَكَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَوْرَدُوا هَذَا السُّؤَالَ طَلَبًا لِلْجَوَابِ، وَهَذَا جَوَابُ الْمُعْتَزِلَةِ قَالُوا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ يُجَوِّزُوا صُدُورَ الْقَبِيحِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَكَانُوا عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ الْعَدْلِ قَالُوا وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا الْجَوَابَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ أَضَافُوا الْفَسَادَ وَسَفْكَ الدِّمَاءِ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ لَا إِلَى الْخَالِقِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ قَالُوا: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ لِأَنَّ التَّسْبِيحَ تَنْزِيهُ ذَاتِهِ عَنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ وَالتَّقْدِيسَ تَنْزِيهُ أَفْعَالِهِ عَنْ صِفَةِ الذَّمِّ وَنَعْتِ السَّفَهِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشُّرُورَ وَإِنْ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي تَرْكِيبِ هَذَا الْعَالِمِ السُّفْلِيِّ إِلَّا أَنَّهَا مِنْ لَوَازِمِ الْخَيْرَاتِ الْحَاصِلَةِ فِيهِ وَخَيْرَاتُهَا غَالِبَةٌ عَلَى شُرُورِهَا وَتَرْكُ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ لِأَجْلِ الشَّرِّ الْقَلِيلِ شَرٌّ كَثِيرٌ فَالْمَلَائِكَةُ ذَكَرُوا تِلْكَ الشُّرُورَ، فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّ الْخَيْرَاتِ الْحَاصِلَةَ مِنْ أَجْلِ تَرَاكِيبِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ أَكْثَرُ مِنَ الشُّرُورِ الْحَاصِلَةِ فِيهَا وَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي إِيجَادَ مَا هَذَا شَأْنُهُ لَا تَرْكَهُ وَهَذَا جَوَابُ الْحُكَمَاءِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ سُؤَالَهُمْ كَانَ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالَغَةِ فِي إِعْظَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُخْلِصَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِمَوْلَاهُ يَكْرَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ عَبْدٌ يَعْصِيهِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ:
Birincisi: İnsan bir başkasının hikmet sahibi olduğundan kesin olarak emin olup da onun, hikmet yönünü kavrayamadığı bir fiil yaptığını gördüğünde ona: «Bunu yapıyor musun?!» der. Âdeta onun hikmetinin ve ilminin mükemmelliğine hayran kalır ve: «Fesat çıkaran birine bu nimetleri vermek akılların hikmet yönünü kavrayamadığı işlerdendir. Sen bunu yapıyorsan, -bilirim ki- Sen bunu ancak Senin muttali olduğun ince bir hikmet ve kapalı bir sır sebebiyle yapmaktasın. Senin hikmetin ne kadar yüce, ilmin ne kadar büyüktür!» der. Hâsılı kelam O'nun: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } buyruğu, âdeta Allah Teâlâ'nın ilminin mükemmelliğine ve hikmetinin bütün akıl sahiplerine gizli kalan şeyleri kuşattığına duyulan bir hayranlıktır. İkincisi: Cevap elde etmek amacıyla bir müşkili ortaya koymak sakıncalı değildir. Âdeta melekler şöyle demişlerdir: «Ey İlahımız! Sen asla sefihçe/anlamsız bir iş yapmayan mutlak Hakîm'sin. Biz ise örfte sefih bir kimseye sefihlik yapma imkânı tanımanın sefihlik olduğunu görüyoruz. Fesat çıkaracak ve cana kıyacak bir kavmi, durumlarının böyle olduğunu bildiğin halde yaratıp onlara imkân tanıdığında ve onları bundan engellemediğinde bu durum sefihlik vehmi uyandırabilir; oysa Sen mutlak Hakîm'sin. Bu iki durum nasıl bağdaştırılabilir?» Melekler bu soruyu âdeta cevap talebiyle yöneltmişlerdir. Bu Mutezile'nin cevabıdır. Onlar: «Bu durum meleklerin Allah Teâlâ'dan çirkin bir fiilin sâdır olmasını caiz görmediklerine ve Ehl-i Adl (Mutezile) mezhebi üzere olduklarına delalet eder» demiş ve bu cevabı iki vechin pekiştirdiğini söylemişlerdir: Birincisi: Fesadı ve kan dökmeyi Yaratıcı'ya değil, yaratılmışlara nispet etmişlerdir. İkincisi: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } demişlerdir; zira tesbih O'nun zatını cisimlerin vasıflarından tenzih etmek, takdis ise O'nun fiillerini yerilme sıfatından ve sefihlik niteliğinden tenzih etmektir. Üçüncüsü: Bu süflî (aşağı) âlemin yapısında şerler bulunsa bile, bunlar o âlemde meydana gelen hayırların ayrılmaz gereklerindendir. Oradaki hayırlar şerlere galiptir. Az bir şer sebebiyle çok hayrı terk etmek ise büyük bir şerdir. Melekler o şerleri zikrettiler; Allah Teâlâ da onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğuyla cevap verdi. Yani süflî âlemin yapısından hâsıl olan hayırlar, orada meydana gelen şerlerden çok daha fazladır; hikmet de durumu böyle olanı terk etmeyi değil, var etmeyi iktiza eder. Bu ise hakîmlerin (filozofların) cevabıdır. Dördüncüsü: Onların sorusu Allah Teâlâ'yı yüceltmede mübalağa kabilindendir. Zira ihlaslı kul, efendisine olan sevgisinin şiddetinden ötürü onun kendisine isyan eden bir kulunun bulunmasını istemez. Beşincisi: Meleklerin:
أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها مَسْأَلَةٌ مِنْهُمْ/ أَنْ يَجْعَلَ الْأَرْضَ أَوْ بَعْضَهَا لَهُمْ إِنْ كَانَ ذَلِكَ صَلَاحًا فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا:
{ أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } sözü, şayet bu hayırlı/maslahata uygun olacaksa yeryüzünü yahut onun bir kısmını kendilerine tahsis etmesini Allah'tan talep etmeleridir. Âdeta şöyle demişlerdir:
يَا إِلَهَنَا اجْعَلِ الْأَرْضَ لَنَا لَا لَهُمْ كَمَا قَالَ مُوسَى ﵇: أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَالْمَعْنَى لَا تُهْلِكْنَا فَقَالَ تَعَالَى: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ مِنْ صَلَاحِكُمْ وَصَلَاحِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أجعلهم في الأرض فبين ذلك أَنَّهُ اخْتَارَ لَهُمُ السَّمَاءَ خَاصَّةً وَلِهَؤُلَاءِ الْأَرْضَ خَاصَّةً لِعِلْمِهِ بِصَلَاحِ ذَلِكَ فِي أَدْيَانِهِمْ لِيَرْضَى كل فريق بما اختاره الله له. وسادسها: أَنَّهُمْ طَلَبُوا الْحِكْمَةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا خَلَقَهُمْ مَعَ هَذَا الْفَسَادِ وَالْقَتْلِ، وَسَابِعُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ يُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ يَجْعَلُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا، أَيْ سَتَفْعَلُ ذَلِكَ فَهُوَ إِيجَابٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الِاسْتِفْهَامِ قَالَ جَرِيرٌ:
«Ey İlahımız! Yeryüzünü onlara değil bize kıl.» Nitekim Mûsâ aleyhisselâm da: { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } [el-A'râf 155] demiştir ki bu “Bizi helak etme” manasındadır. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Sizin maslahatınızı ve yeryüzüne yerleştireceğim bu kimselerin maslahatını Ben bilirim, siz bilmezsiniz” buyurdu. Böylece her iki grubun da dinleri bakımından maslahatına en uygun olanı bildiğinden dolayı göğü özellikle meleklere, yeryüzünü de özellikle insanlara seçtiğini beyan etti ki her fırka Allah'ın kendisi için seçtiğine razı olsun. Altıncısı: Melekler, bu fesat ve adam öldürme durumuna rağmen insanları hangi hikmete binaen yarattığını sormuşlardır. Yedincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ yeryüzünde bir halife var edeceğini kendilerine bildirdiğinde onların { أَتَجْعَلُ فِيها } demeleri «Bunu yapacak mısın? Yani bunu muhakkak yapacaksın» anlamında olup soru şeklinde çıkmış bir olumlama (tespit) olması muhtemeldir. Şair Cerîr şöyle demiştir:
أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ
«Binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ... ve cömertlikte âlemlerin en eli açığı sizler değil misiniz?»
أَيْ أَنْتُمْ كَذَلِكَ. وَلَوْ كَانَ اسْتِفْهَامًا لَمْ يَكُنْ مَدْحًا، ثُمَّ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ إِنَّكَ تَفْعَلُ ذَلِكَ وَنَحْنُ مَعَ هَذَا نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لِمَا أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ لَا تَفْعَلُ إِلَّا الصَّوَابَ وَالْحِكْمَةَ فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ كَأَنَّهُ قَالَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ نِعْمَ مَا فَعَلْتُمْ حَيْثُ لَمْ تَجْعَلُوا ذَلِكَ قَادِحًا فِي حِكْمَتِي فَإِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تعلمون
Yani «Sizler böylesiniz» demektir. Şayet bu gerçek bir istifham (soru) olsaydı övgü olmazdı. Sonra melekler: «Sen bunu yapacaksın; biz ise bununla beraber Senin ancak doğruyu ve hikmeti işleyeceğini bildiğimiz için Seni hamdinle tesbih eder ve takdis eyleriz» dediler. Onlar böyle söyleyince Allah Teâlâ kendilerine: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurdu. Allahu a'lem, âdeta şöyle buyurmuştur: «Bunu Benim hikmetimi zedeleyici kılmayarak ne güzel yaptınız; zira Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.
فَأَنْتُمْ عَلِمْتُمْ ظَاهِرَهُمْ وَهُوَ الْفَسَادُ وَالْقَتْلُ وَمَا عَلِمْتُمْ بَاطِنَهُمْ وَأَنَا أَعْلَمُ ظَاهِرَهُمْ وَبَاطِنَهُمْ فَأَعْلَمُ مِنْ بَوَاطِنِهِمْ أَسْرَارًا خَفِيَّةً وَحِكَمًا بَالِغَةً تَقْتَضِي خَلْقَهُمْ وَإِيجَادَهُمْ. أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا بَنِي آدَمَ بِمَا لَا يَنْبَغِي وَهُوَ الْغِيبَةُ، فَالْجَوَابُ أَنَّ مَحَلَّ الْإِشْكَالِ فِي خَلْقِ بَنِي آدَمَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى الْفَسَادِ وَالْقَتْلِ، وَمَنْ أَرَادَ إِيرَادَ السُّؤَالِ وَجَبَ أَنْ يَتَعَرَّضَ لِمَحَلِّ الْإِشْكَالِ لَا لِغَيْرِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرُوا مِنْ بَنِي آدَمَ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ وَمَا ذَكَرُوا مِنْهُمْ عِبَادَتَهُمْ وَتَوْحِيدَهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مَحَلَّ الْإِشْكَالِ. أَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُمْ مَدَحُوا أَنْفُسَهُمْ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْعُجْبَ وَتَزْكِيَةَ النَّفْسِ. فَالْجَوَابُ: أَنَّ مَدْحَ النَّفْسِ غَيْرُ مَمْنُوعٍ مِنْهُ مُطْلَقًا لِقَوْلِهِ: وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ [الضُّحَى:
Siz onların zahirini, yani fesadı ve adam öldürmeyi bildiniz; batınlarını ise bilmediniz. Ben ise onların zahirini de batınını da bilirim. Dolayısıyla onların batınlarında bulunan gizli sırları ve yaratılmalarını, var edilmelerini iktiza eden yüce hikmetleri Ben bilirim.» İkinci veche, yani Âdemoğullarını yakışık almayan bir şekilde anarak gıybet ettikleri iddiasına gelince; cevap şudur: Âdemoğullarının yaratılışındaki müşkil nokta onların fesada ve adam öldürmeye cüret etmeleridir. Soru sormak isteyen bir kimsenin başka şeye değil, bilhassa müşkil noktaya temas etmesi gerekir. İşte bu sebeple Âdemoğullarının bu iki vasfını zikrettiler; ibadet ve tevhidlerini ise zikretmediler; zira bunlar müşkülün bulunduğu yer değildir. Üçüncü veche, yani meleklerin kendilerini övdükleri ve bunun da ucub (kendini beğenme) ile nefsi tezkiye etmeyi gerektirdiği iddiasına gelince; cevap şudur: Nefsi övmek mutlak surette yasaklanmış değildir; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } [ed-Duhâ
١١] وَأَيْضًا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ لَيْسَ الْمُرَادُ مَدْحَ النَّفْسِ، بَلِ الْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ مَا أَوْرَدْنَاهُ لِنَقْدَحَ بِهِ فِي حِكْمَتِكَ يَا رَبِّ فَإِنَّا نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنَعْتَرِفُ لَكَ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْحِكْمَةِ فَكَأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ ذَلِكَ بَيَانُ أَنَّهُمْ مَا أَوْرَدُوا السُّؤَالَ لِلطَّعْنِ فِي الْحِكْمَةِ وَالْإِلَهِيَّةِ. بَلْ لِطَلَبِ وَجْهِ الْحِكْمَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُمْ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا يُشْبِهُ الِاعْتِذَارَ فَلَا بُدَّ مِنْ سَبْقِ الذَّنْبِ، قُلْنَا نَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ الْأَوْلَى لِلْمَلَائِكَةِ أَنْ لَا يُورِدُوا ذَلِكَ السُّؤَالَ، فَلَمَّا تَرَكُوا هَذَا الْأَوْلَى كَانَ ذَلِكَ الِاعْتِذَارُ اعْتِذَارًا مِنْ تَرْكِ الْأَوْلَى فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] فَهَذَا السُّؤَالُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانُوا مَأْذُونِينَ فِي هَذَا السُّؤَالِ فَكَيْفَ اعْتَذَرُوا عَنْهُ؟ قُلْنَا الْعَامُّ قَدْ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ التَّخْصِيصُ. أَمَّا الْوَجْهُ الْخَامِسُ: وَهُوَ أَنَّ إِخْبَارَ الْمَلَائِكَةِ عَنِ الْفَسَادِ وَسَفْكِ الدِّمَاءِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَصَلَ عَنِ الْوَحْيِ أَوْ قَالُوهُ اسْتِنْبَاطًا وَظَنًّا، قُلْنَا اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ ذَكَرُوا ذَلِكَ ظَنًّا ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيِّ أَنَّهُمْ قَاسُوهُ/ عَلَى حَالِ الْجِنِّ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ آدَمَ ﵇ فِي الْأَرْضِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ عَرَفُوا خِلْقَتَهُ وَعَرَفُوا أَنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ هَذِهِ الْأَخْلَاطِ الْأَرْبَعَةِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَتَرَكَّبَ فِيهِ الشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ فَيَتَوَلَّدَ الْفَسَادُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَسَفْكُ الدِّمَاءِ عَنِ الْغَضَبِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عَلَى الْيَقِينِ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:
11] “Rabbinin nimetini ise anlat” buyurmuştur. Ayrıca onların: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } sözleriyle nefsi övmeyi kastetmemiş olmaları, bilakis gayelerinin: «Ey Rabbimiz! Biz bu soruyu Senin hikmetine dil uzatmak için sormadık; zira biz Seni hamdinle tesbih eder, Senin uluhiyetini ve hikmetini ikrar ederiz» diyerek durumu açıklamak olması muhtemeldir. Âdeta bundan maksat, soruyu hikmete ve uluhiyete taan etmek için değil, bilakis hikmetin yönünü tafsilatıyla öğrenmeyi talep etmek için yönelttiklerini açıklamaktır. Dördüncü veche, yani onların: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا } sözlerinin özür dilemeye benzediği ve bunun da önceden bir günahın işlenmiş olmasını gerektirdiği iddiasına gelince; deriz ki: Melekler için en evla olanın o soruyu yöneltmemek olduğunu kabul ediyoruz. Bu evla olanı terk ettiklerinde, yaptıkları özür dileme evla olanı terk etmekten ötürü bir özür dileme olmuştur. Şayet: «Allah Teâlâ: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ } [el-Enbiyâ 27] “O'ndan önce söz söylemezler” buyurmamış mıdır? Bu durumda bu sorunun Allah Teâlâ'nın izniyle olması gerekir. Eğer bu soru hususunda izinli iseler nasıl ondan dolayı özür dilediler?» denilirse; deriz ki: Genel hüküm ifade eden (âmm) ifadelere tahsis (özelleştirme) dâhil olabilir. Beşinci veche, yani meleklerin fesadı ve kan dökmeyi haber vermelerinin ya vahiy ile meydana geldiği yahut bunu istinbat ve zan ile söyledikleri iddiasına gelince; deriz ki: Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı: «Melekler bunu zan ile zikrettiler» demiş ve bu hususta iki vecih ileri sürmüşlerdir: Birincisi: İbn Abbâs ve el-Kelbî'den rivayet edildiğine göre, melekler onu Âdem aleyhisselâm'dan önce yeryüzünde bulunan cinlerin durumuna kıyas etmişlerdir. İkincisi: Âdem'in yaratılışını bilmiş ve onun bu dört unsurdan/karışımdan mürekkep olduğunu, dolayısıyla onda mutlaka şehvet ve öfkenin terkip edileceğini, şehvetten fesadın, öfkeden ise kan dökmenin doğacağını anlamışlardır. Bir kısım âlimler ise bunu kesin bilgiye (yakîne) dayanarak söylediklerini belirtmişlerdir ki bu görüş İbn Mes'ûd ve sahabeden birtakım kimselerden rivayet edilmiştir; ardından bu hususta şu vecihleri zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا رَبَّنَا وَمَا يَكُونُ ذَلِكَ الْخَلِيفَةُ؟
Birincisi: Allah Teâlâ meleklere: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda melekler: «Rabbimiz! O halife nasıl olacak?» dediler.
قَالَ يَكُونُ لَهُ ذُرِّيَّةٌ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَتَحَاسَدُونَ وَيَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: رَبَّنَا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَعْلَمَ الْمَلَائِكَةَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْأَرْضِ خَلْقٌ عَظِيمٌ أَفْسَدُوا فِيهَا وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى النَّارَ خَافَتِ الْمَلَائِكَةُ خَوْفًا شَدِيدًا فَقَالُوا:
Allah: «Onun, yeryüzünde fesat çıkaracak, birbirine haset edecek ve birbirini öldürecek bir zürriyeti olacak» buyurdu. İşte o vakit melekler: «Rabbimiz! Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?» dediler. İkincisi: Allah Teâlâ, yeryüzünde büyük bir yaratılmış topluluk olduğu takdirde onların orada fesat çıkarıp kan dökeceklerini meleklere önceden bildirmişti. Üçüncüsü: İbn Zeyd şöyle demiştir: Allah Teâlâ cehennemi yarattığında melekler şiddetli bir korkuya kapıldılar ve şöyle dediler:
رَبَّنَا لِمَنْ خَلَقْتَ هَذِهِ النَّارَ؟ قَالَ لِمَنْ عَصَانِي مِنْ خَلْقِي وَلَمْ يَكُنِ لِلَّهِ يَوْمَئِذٍ خَلْقٌ إِلَّا الْمَلَائِكَةَ وَلَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ خَلْقٌ الْبَتَّةَ فَلَمَّا قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً عَرَفُوا أَنَّ الْمَعْصِيَةَ تَظْهَرُ مِنْهُمْ. وَرَابِعُهَا: لَمَّا كَتَبَ الْقَلَمُ فِي اللَّوْحِ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَعَلَّهُمْ طَالَعُوا اللَّوْحَ فَعَرَفُوا ذَلِكَ. وَخَامِسُهَا: إِذَا كَانَ مَعْنَى الْخَلِيفَةِ مَنْ يَكُونُ نَائِبًا لِلَّهِ تَعَالَى فِي الْحُكْمِ وَالْقَضَاءِ، وَالِاحْتِجَاجُ إِلَى الْحَاكِمِ وَالْقَاضِي إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ التَّنَازُعِ وَالتَّظَالُمِ كَانَ الْإِخْبَارُ عَنْ وُجُودِ الْخَلِيفَةِ إِخْبَارًا عَنْ وُقُوعِ الْفَسَادِ وَالشَّرِّ بِطَرِيقِ الِالْتِزَامِ قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ كَانَ هَذَا الْإِخْبَارُ عَنْ مُجَرَّدِ الظَّنِّ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ قَدْحٌ فِي الْغَيْرِ بِمَا لَا يَأْمَنُ أَنْ يَكُونَ كَاذِبًا فِيهِ، وَذَلِكَ يُنَافِي الْعِصْمَةَ وَالطَّهَارَةَ. أَمَّا الْوَجْهُ السَّادِسُ: هُوَ الْأَخْبَارُ الَّتِي ذَكَرُوهَا فَهِيَ مِنْ بَابِ أَخْبَارِ الْآحَادِ فَلَا تُعَارِضُ الدَّلَائِلَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا.
«Rabbimiz! Bu ateşi kimin için yarattın?» Allah: «Yaratıklarımdan Bana isyan edenler için» buyurdu. O gün ise Allah'ın meleklerden başka hiçbir yaratığı yoktu ve yeryüzünde hiçbir mahluk bulunmuyordu. Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurunca, isyanın onlardan sâdır olacağını anladılar. Dördüncüsü: Kalem, Levh'e kıyamet gününe kadar olacak şeyleri yazdığında belki de melekler Levh'e muttali olup bunu oradan öğrenmişlerdir. Beşincisi: Halifenin manası, hüküm ve kazada Allah Teâlâ'nın vekili olan kimse demek olduğuna ve hâkime ile kadıya olan ihtiyaç da ancak çekişme ve haksızlık anında ortaya çıktığına göre; halifenin varlığını haber vermek, lüzum yoluyla fesadın ve kötülüğün meydana geleceğini haber vermek demektir. Tahkik ehli âlimler şöyle demiştir: Bu haber vermenin sırf zanna dayandığını söylemek batıldır; çünkü bu, kişinin kendisinde yalancı çıkmayacağından emin olamayacağı bir şeyle başkasına kusur isnat etmesidir ki bu da ismete (masumluğa) ve nezihliğe aykırıdır. Altıncı veche, yani zikrettikleri rivayetlere gelince; bunlar âhâd haberler kabîlindendir, dolayısıyla zikrettiğimiz delillere muaraza teşkil etmezler.
أَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قِصَّةُ هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَالْجَوَابُ عَنْهَا أَنَّ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرُوهَا بَاطِلَةٌ مِنْ وُجُوهٍ:
İkinci şüpheye, yani Hârût ve Mârût kıssasına gelince; buna verilecek cevap şudur: Zikrettikleri bu kıssa birkaç vecihten batıldır:
أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ ذَكَرُوا فِي الْقِصَّةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُمَا لَوِ ابْتَلَيْتُكُمَا بِمَا ابْتَلَيْتُ بِهِ بَنِي آدَمَ لَعَصَيْتُمَانِي فَقَالَا لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ بِنَا يَا رَبِّ لَمَا عَصَيْنَاكَ، وَهَذَا مِنْهُمْ تَكْذِيبٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَتَجْهِيلٌ لَهُ وَذَلِكَ مِنْ صَرِيحِ الْكُفْرِ، وَالْحَشْوِيَّةُ سَلَّمُوا أَنَّهُمَا كَانَا قَبْلَ الْهُبُوطِ إِلَى الْأَرْضِ مَعْصُومَيْنِ، وَثَانِيهَا: فِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمَا خُيِّرَا بَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ وَذَلِكَ فَاسِدٌ بَلْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُخَيَّرَا بَيْنَ التَّوْبَةِ وَبَيْنَ الْعَذَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى خير بينهما من أشرك به طول عمره وَبَالَغَ فِي إِيذَاءِ أَنْبِيَائِهِ. وَثَالِثُهَا: فِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمَا يُعَلِّمَانِ السِّحْرَ حَالَ كَوْنِهِمَا مُعَذَّبَيْنِ وَيَدْعُوَانِ إِلَيْهِ وَهُمَا مُعَاقَبَانِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمَرْأَةَ الْفَاجِرَةَ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنَّهَا لَمَّا فَجَرَتْ صَعِدَتْ إِلَى السَّمَاءِ وَجَعَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى كَوْكَبًا مُضِيئًا وَعَظَّمَ قَدْرَهُ بِحَيْثُ أَقْسَمَ بِهِ حَيْثُ قال: فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ [التَّكْوِيرِ: ١٥] فَهَذِهِ الْقِصَّةُ قِصَّةٌ رَكِيكَةٌ يَشْهَدُ كُلُّ عَقْلٍ سَلِيمٍ بِنِهَايَةِ رَكَاكَتِهَا، وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي تَعْلِيمِ السِّحْرِ فَسَيَأْتِي فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ الْآيَةِ فِي مَوْضِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Birincisi: Kıssada, Allah Teâlâ'nın o ikisine: «Âdemoğullarını imtihan ettiğim şeylerle sizi imtihan etseydim Bana isyan ederdiniz» buyurduğunu, onların da: «Bunu bize yapsaydın ey Rabbimiz, Sana isyan etmezdik» dediklerini zikretmişlerdir. Bu söz meleklerin Allah Teâlâ'yı yalanlaması ve O'na cehalet isnat etmesi demektir ki bu açık bir küfürdür. Haşviyye ise o ikisinin yeryüzüne inmeden önce masum olduklarını kabul etmiştir. İkincisi: Kıssada onların dünya azabı ile âhiret azabı arasında muhayyer bırakıldıkları geçer; bu da fasittir. Bilakis tövbe etmek ile azap arasında muhayyer bırakılmaları daha evla olurdu; zira Allah Teâlâ ömrü boyunca Kendisine ortak koşan ve peygamberlerine aşırı eziyet eden kimseyi bile bu ikisi (tövbe ile azap) arasında muhayyer bırakmıştır. Üçüncüsü: Kıssada, onların azap gördükleri halde sihri öğrettikleri ve günah işlemelerinden ötürü cezalandırıldıkları halde insanları sihre davet ettikleri yer almaktadır. Dördüncüsü: Ahlaksız bir kadının, fuhuş yaptıktan sonra göğe yükselmesi, Allah Teâlâ'nın onu ışık saçan bir yıldıza dönüştürmesi ve: { فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ } [et-Tekvîr 15-16] “Gündüz sinip geceleri dönerek doğan yıldızlara andolsun” buyurarak üzerine yemin edecek derecede onun kadrini yüceltmesi nasıl akla uygun olabilir? Bu kıssa öyle tutarsız bir kıssadır ki her selim akıl onun son derece tutarsız olduğuna şahitlik eder. Sihrin öğretilmesi konusundaki sözler ise inşallah Teâlâ o ayetin tefsirinde kendi yerinde gelecektir.
وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: فَسَنَتَكَلَّمُ فِي بَيَانِ أَنَّ إِبْلِيسَ مَا كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
Üçüncü şüpheye gelince; İblis'in meleklerden olmadığını açıklama sadedinde ileride konuşacağız.
وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مُعَذَّبِينَ فِي النَّارِ وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [البقرة: ٣٩] لَا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى كَوْنِهِمْ مُعَذَّبِينَ بِالنَّارِ بِمُجَرَّدِ هَذِهِ الْآيَةِ بَلْ إِنَّمَا عُرِفَ ذَلِكَ بِدَلِيلٍ آخَرَ فَقَوْلُهُ: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً يُرِيدُ بِهِ خَزَنَةَ النَّارِ وَالْمُتَصَرِّفِينَ فِيهَا وَالْمُدَبِّرِينَ لِأَمْرِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü şüpheye, yani Allah'ın: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } [el-Müddessir 31] buyruğuna gelince; bu ayet onların cehennemde azap gören kimseler olduğuna delalet etmez. O'nun: { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-Bakara 39] buyruğu da sırf bu ayetle cehennemde azap gördüklerine delalet etmez; bilakis bu durum ancak başka bir delille bilinmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } buyruğuyla kastettiği cehennemin bekçileri, orada tasarruf sahibi olanlar ve onun işlerini idare edenlerdir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ هَلْ هُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْمَعَاصِي وَالشُّرُورِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ جُمْهُورُ الْفَلَاسِفَةِ وَكَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْجَبْرِ: إِنَّهُمْ خَيْرَاتٌ مَحْضٌ وَلَا قُدْرَةَ لَهُمُ الْبَتَّةَ عَلَى الشُّرُورِ وَالْفَسَادِ وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُعْتَزِلَةِ وَكَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ: إِنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ وَاحْتَجُّوا عَلَى ذَلِكَ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْصِيَةً أَوْ تَرْكَ الْأَوْلَى وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ مَزْجُورِينَ مَمْنُوعِينَ وَقَالَ أَيْضًا: لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٦] وَالْمَدْحُ بِتَرْكِ الِاسْتِكْبَارِ إِنَّمَا يَجُوزُ له كَانَ قَادِرًا عَلَى فِعْلِ الِاسْتِكْبَارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَكُونُوا قَادِرِينَ عَلَى تَرْكِ الْخَيْرَاتِ لَمَا كَانُوا مَمْدُوحِينَ بِفِعْلِهَا لِأَنَّ الْمَلْجَأَ إِلَى الشَّيْءِ وَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَرْكِ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ مَمْدُوحًا بِفِعْلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَلَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ فَقُلْتُ لَهُ أَلَيْسَ أَنَّ الثَّوَابَ وَالْعِوَضَ وَاجِبَانِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعْنَى كَوْنِهِ وَاجِبًا عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ تَرَكَهُ لَلَزِمَ مِنْ تَرْكِهِ إِمَّا الْجَهْلُ وَإِمَّا الْحَاجَةُ وَهُمَا مُحَالَانِ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَيَكُونُ ذَلِكَ التَّرْكُ مُحَالًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ التَّرْكُ مُحَالًا كَانَ الْفِعْلُ وَاجِبًا فَيَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى فَاعِلًا لِلثَّوَابِ وَالْعِوَضُ وَاجِبٌ وَتَرْكُهُ مُحَالٌ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى مَمْدُوحٌ عَلَى فِعْلِ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ امْتِنَاعَ التَّرْكِ لَا يَقْدَحُ فِي حُصُولِ الْمَدْحِ فَانْقَطَعَ وَمَا قَدَرَ عَلَى الْجَوَابِ.
İkinci Mesele: Meleklerin günahlara ve şerlere güç yetirip yetiremeyecekleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Filozofların cumhuru ve Cebriyye'den pek çok kimse: «Onlar sırf hayırdan ibarettir; şerlere ve fesada güçleri kesinlikle yetmez» demiştir. Mutezile'nin cumhuru ve fukahanın birçoğu ise: «Onlar her iki duruma da güç yetirebilirler» demiş ve bu hususta şu delilleri getirmişlerdir: Birincisi: Onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } sözleri ya bir masiyet (günah) yahut evla olanı terk etmektir; her iki takdirde de maksat hâsıl olmaktadır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ 29] “Onlardan her kim: ‘Ben O'ndan başka bir ilahım’ derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız” buyruğudur ki bu onların sakındırılmış ve yasaklanmış olduklarını gerektirir. Yine O: { لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [el-A'râf 206] “O'na kulluk etmekten kibirlenmezler” buyurmuştur. Kibri terk etmekle övülmek ise ancak kibre güç yetirildiği takdirde caiz olur. Üçüncüsü: Şayet hayırları terk etmeye güçleri yetmeseydi, o hayırları işlemekle övülmüş olmazlardı; zira bir şeye mecbur bırakılan ve o şeyi terk etmeye gücü yetmeyen kimse, o şeyi yapması sebebiyle övülmez. Mutezile'den biri bununla delil getirdi de ben ona şöyle dedim: Sevap vermek ve karşılık (ivaz) ödemek Allah Teâlâ'ya vacip değil midir? Bunun O'na vacip olmasının anlamı ise, şayet onu terk ederse bu terkten ötürü ya cehaletin ya da ihtiyacın lazım gelmesidir ki bunların ikisi de imkânsızdır; imkânsıza götüren şey de imkânsızdır. Dolayısıyla bu terkin gerçekleşmesi Allah Teâlâ hakkında muhal olur. Terk muhal olunca da o fiil vacip olur. Bu durumda Allah Teâlâ sevabı işleyen olur; karşılık da vaciptir ve terki muhaldir; bununla birlikte Allah Teâlâ bunu yapması sebebiyle övülmektedir. Böylece terkin imkânsızlığının övgünün gerçekleşmesine halel getirmediği sabit oldu. Bunun üzerine o kimse susup kaldı ve cevap veremedi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْوَاوُ فِي وَنَحْنُ لِلْحَالِ كَمَا تَقُولُ أَتُحْسِنُ إِلَى فُلَانٍ وَأَنَا أَحَقُّ بِالْإِحْسَانِ وَالتَّسْبِيحُ تَبْعِيدُ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ السُّوءِ وَكَذَا التَّقْدِيسُ، مِنْ سَبَحَ فِي الْمَاءِ وَقَدَّسَ فِي الْأَرْضِ إِذَا ذَهَبَ فِيهَا وَأَبْعَدَ، وَاعْلَمْ أَنَّ التَّبْعِيدَ إِنْ أُرِيدَ بِهِ التَّبْعِيدُ عَنِ السُّوءِ فَهُوَ التَّسْبِيحُ وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ التَّبْعِيدُ عَنِ الْخَيْرَاتِ فَهُوَ اللَّعْنُ، فَنَقُولُ التَّبْعِيدُ عَنِ السُّوءِ يَدْخُلُ فِيهِ التَّبْعِيدُ عَنِ السُّوءِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ، أَمَّا فِي الذَّاتِ فَأَنْ لَا تَكُونَ مَحَلًّا لِلْإِمْكَانِ فَإِنَّ مَنْعَ
Üçüncü Mesele: { وَنَحْنُ } ifadesindeki vâv hâl içindir; nitekim: «Ben ihsana daha layık olduğum halde falan kişiye mi ihsan ediyorsun?» demen gibidir. Tesbih, Allah Teâlâ'yı kötülükten uzak tutmaktır; takdis de böyledir. Bu kelimeler; suda yüzdü ve yeryüzünde gittiği, uzaklaştığı zaman kullanılan «سبح في الماء» ve «قدس في الأرض» kökünden gelir. Bil ki uzaklaştırma ile şayet kötülükten uzaklaştırma kastediliyorsa bu tesbihtir; eğer hayırlardan uzaklaştırma kastediliyorsa bu lânettir. Deriz ki: Kötülükten uzaklaştırmaya; zatta, sıfatlarda ve fiillerde kötülükten uzaklaştırmak dâhildir. Zattaki uzaklaştırmaya gelince; zatının imkân mahalli olmamasıdır; çünkü
السُّوءِ وَإِمْكَانَهُ هُوَ الْعَدَمُ وَنَفْيُ الْإِمْكَانِ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْكَثْرَةِ، وَنَفْيُهَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْجِسْمِيَّةِ وَالْعَرَضِيَّةِ وَنَفْيَ الضِّدِّ وَالنِّدِّ، وَحُصُولَ الْوَحْدَةِ الْمُطْلَقَةِ وَالْوُجُوبَ الذَّاتِيَّ وَأَمَّا فِي الصِّفَاتِ فَأَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنِ الْجَهْلِ فَيَكُونَ مُحِيطًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ وَقَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ وَتَكُونَ صِفَاتُهُ مُنَزَّهَةً عَنِ التَّغْيِيرَاتِ، وَأَمَّا فِي الْأَفْعَالِ فَأَنْ لَا تَكُونَ أَفْعَالُهُ لِجَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ وَأَنْ لَا يَسْتَكْمِلَ بِشَيْءٍ مِنْهَا وَلَا يَنْتَقِصَ بِعَدَمِ شَيْءٍ مِنْهَا فَيَكُونَ مُسْتَغْنِيًا عَنْ كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ مُسْتَوْلِيًا بِالْإِعْدَامِ وَالْإِيجَادِ عَلَى كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ، وَقَالَ أَهْلُ التَّذْكِيرِ:
kötülüğü engellemek ve onun imkânı ademdir (yokluktur); imkânın nefyedilmesi çokluğun nefyedilmesini, çokluğun nefyi ise cisim ve araz olmanın nefyini, zıt ve benzerin nefyini, mutlak vahdetin ve zâtî vücubun hâsıl olmasını gerektirir. Sıfatlardaki uzaklaştırmaya gelince; cehaletten münezzeh olması, dolayısıyla bilinen her şeyi kuşatması, güç yetirilen her şeye kadir olması ve sıfatlarının değişimlerden münezzeh bulunmasıdır. Fiillerdeki uzaklaştırmaya gelince; fiillerinin menfaat celbetmek veya zararı defetmek için olmaması, onlardan herhangi biriyle kemale ermemesi ve hiçbirinin yokluğuyla da noksanlaşmamasıdır; böylece O bütün mevcudat ve ma'dumattan müstağnî, yok etme ve var etme kudretiyle bütün mevcudat ve ma'dumata hâkim olur. Vaaz ehli şöyle demiştir:
التَّسْبِيحُ جَاءَ تَارَةً فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى/ التَّنْزِيهِ وَأُخْرَى بِمَعْنَى التَّعَجُّبِ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَجَاءَ عَلَى وُجُوهٍ: «أ» أَنَا الْمُنَزَّهُ عَنِ النَّظِيرِ وَالشَّرِيكِ، هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ «ب» أنا المدبر للسموات والأرض سبحان رب السموات وَالْأَرْضِ «ج» أَنَا الْمُدَبِّرُ لِكُلِّ الْعَالَمِينَ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ «د» أَنَا الْمُنَزَّهُ عَنْ قَوْلِ الظَّالِمِينَ سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (هـ) أَنَا الْمُسْتَغْنِي عَنِ الْكُلِّ سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ «و» أَنَا السُّلْطَانُ الَّذِي كُلُّ شَيْءٍ سِوَائِي فَهُوَ تَحْتَ قَهْرِي وَتَسْخِيرِي فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ «ز» أَنَا الْعَالِمُ بِكُلِّ شَيْءٍ، سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ «ح» أَنَا الْمُنَزَّهُ عَنِ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ سُبْحَانَهُ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ «ط» أَنَا الْمُنَزَّهُ عَنْ وَصْفِهِمْ وَقَوْلِهِمْ، سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ، عَمَّا يَقُولُونَ، عَمَّا يَصِفُونَ، أَمَّا التَّعَجُّبُ فَكَذَلِكَ «أ» أَنَا الَّذِي سَخَّرْتُ الْبَهَائِمَ الْقَوِيَّةَ لِلْبَشَرِ الضَّعِيفِ، سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا «ب» أَنَا الَّذِي خَلَقْتُ الْعَالَمَ وَكُنْتُ مُنَزَّهًا عَنِ التَّعَبِ وَالنَّصَبِ، سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا «ج» أَنَا الَّذِي أَعْلَمُ لَا بِتَعْلِيمِ الْمُعَلِّمِينَ وَلَا بِإِرْشَادِ الْمُرْشِدِينَ، سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا «د» أَنَا الَّذِي أُزِيلُ مَعْصِيَةَ سَبْعِينَ سَنَةً بِتَوْبَةِ سَاعَةٍ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ يَقُولُ إِنْ أَرَدْتَ رِضْوَانَ اللَّهِ فَسَبِّحْ، وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا. وَإِنْ أَرَدْتَ الْفَرَجَ مِنَ الْبَلَاءِ فَسَبِّحْ لَا إِلَهَ أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَإِنْ أَرَدْتَ رِضَا الْحَقِّ فَسَبِّحْ، وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى، وَإِنْ أَرَدْتَ الْخَلَاصَ مِنَ النَّارِ فَسَبِّحْ، سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ، أَيُّهَا الْعَبْدُ وَاظِبْ عَلَى تَسْبِيحِي فَسُبْحَانَ اللَّهِ فَسَبِّحْ وَسَبِّحُوهُ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ تَسْبِيحِي فَالضَّرَرُ عَائِدٌ إِلَيْكَ، لِأَنَّ لِي مَنْ يُسَبِّحُنِي، وَمِنْهُمْ حَمَلَةُ الْعَرْشِ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ [فُصِّلَتْ: ٣٨] وَمِنْهُمُ الْمُقَرَّبُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا [سَبَأٍ: ٤١] وَمِنْهُمْ سَائِرُ الْمَلَائِكَةِ قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا [الْفُرْقَانِ: ١٨] وَمِنْهُمُ الْأَنْبِيَاءُ كَمَا قَالَ ذُو النُّونِ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] وَقَالَ مُوسَى: سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَالصَّحَابَةُ يُسَبِّحُونَ فِي قَوْلِهِ:
Tesbih, Kur'an'da bazen tenzih bazen de hayret/taaccüb manasında gelmiştir. Birincisi (tenzih) birtakım vecihler üzere gelmiştir: a) «Ben benzerden ve ortaktan münezzehim: O, bir olan, her şeye galip gelen Allah'tır.» b) «Ben göklerin ve yerin müdebbiriyim: Göklerin ve yerin Rabbi tesbihe layıktır/münezzehtir.» c) «Ben bütün âlemlerin müdebbiriyim: Âlemlerin Rabbi olan Allah münezzehtir.» d) «Ben zalimlerin söylediklerinden münezzehim: İzzet sahibi Rabbin, onların vasıflandırmalarından münezzehtir.» e) «Ben her şeyden müstağniyim: O münezzehtir, mutlak zengindir.» f) «Ben öyle bir sultanım ki Benim dışımdaki her şey Benim kahrım ve teshîrim altındadır: Her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan Zat münezzehtir.» g) «Ben her şeyi hakkıyla bilenim: Allah onların vasıflandırmalarından münezzehtir, O gaybı bilendir.» h) «Ben eşten ve çocuktan münezzehim: O münezzehtir, O'nun nasıl çocuğu olabilir ki?» i) «Ben onların vasıflandırmasından ve sözlerinden münezzehim: O, onların ortak koşmalarından, söylediklerinden, nitelemelerinden münezzeh ve yücedir.» Taaccübe gelince, o da böyledir: a) «Güçlü binek hayvanlarını zayıf insana boyun eğdiren Benim: Bunu bizim hizmetimize veren Zat münezzehtir.» b) «Âlemi yaratan ve yorgunluktan, bitkinlikten münezzeh olan Benim: O, bir işe hükmettiği zaman münezzehtir.» c) «Öğretenlerin öğretmesi ve yol gösterenlerin irşadıyla değil, bizzat bilen Benim: Seni tenzih ederiz, Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur.» d) «Bir anlık tövbe ile yetmiş yıllık günahı silip yok eden Benim: Güneş doğmadan önce Rabbini hamd ile tesbih et.» Sonra kuluna şöyle seslenir: «Eğer Allah'ın rızasını istersen tesbih et: O'nu sabah akşam tesbih edin. Eğer beladan kurtuluş istersen tesbih et: Senden başka ilah yoktur, Seni tenzih ederim; şüphesiz ben zalimlerden oldum. Eğer Hakk'ın rızasını istersen tesbih et: Gecenin bir kısmında ve gündüzün etrafında tesbih et ki rızaya eresin. Eğer ateşten kurtulmak istersen tesbih et: Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru. Ey kul! Beni tesbih etmeye devam et; fesubhânallah de, tesbih et ve O'nu tesbih edin; şayet Beni tesbih etmezsen zarar sana döner; çünkü Beni tesbih edenler vardır.» Onlardan biri Arş'ı taşıyan meleklerdir: { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ } [Fussilet 38] “Eğer kibirlenirlerse bilsinler ki Rabbinin katında olanlar O'nu tesbih ederler”. Onlardan biri mukarreblerdir: { قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا } [Sebe 41] “‘Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz Sensin’ dediler”. Onlardan biri diğer meleklerdir: { قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا } [el-Furkân 18] “‘Seni tenzih ederiz, bu bize yakışmazdı’ dediler”. Onlardan biri peygamberlerdir; nitekim Zünnûn: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ } [el-Enbiyâ 87] “Senden başka hiçbir ilah yoktur, Seni tenzih ederim” demiş, Mûsâ da: { سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ } [el-A'râf 143] “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim” demiştir. Sahabe de O'nun şu buyruğunda tesbih etmektedir:
سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَالْكُلُّ يُسَبِّحُونَ وَمِنْهُمُ الْحَشَرَاتُ وَالدَّوَابُّ وَالذَّرَّاتُ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] وَكَذَا الْحَجَرُ وَالْمَدَرُ وَالرِّمَالُ وَالْجِبَالُ وَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالظُّلُمَاتُ وَالْأَنْوَارُ وَالْجَنَّةُ وَالنَّارُ وَالزَّمَانُ وَالْمَكَانُ وَالْعَنَاصِرُ وَالْأَرْكَانُ وَالْأَرْوَاحُ وَالْأَجْسَامُ عَلَى مَا قَالَ: سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ [الْحَدِيدِ: ١] ثُمَّ يَقُولُ أَيُّهَا الْعَبْدُ: أَنَا الْغَنِيُّ عَنْ تَسْبِيحِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَيْسَتْ مِنَ الْأَحْيَاءِ فَلَا حَاجَةَ بِهَا إِلَى ثَوَابِ هَذَا التَّسْبِيحِ فَقَدْ صَارَ ثَوَابُ هَذِهِ التَّسْبِيحَاتِ ضَائِعًا وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِي وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا [ص: ٢٧] لَكِنِّي أُوصِلُ ثَوَابَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَيْكَ لِيَعْرِفَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ مَنِ اجْتَهَدَ فِي خِدْمَتِي أَجْعَلُ كُلَّ الْعَالَمِ فِي خِدْمَتِهِ. وَالنُّكْتَةُ الْأُخْرَى اذْكُرْنِي بِالْعُبُودِيَّةِ لِتَنْتَفِعَ بِهِ لَا أَنَا سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ [الصَّافَّاتِ: ١٨٠] فَإِنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَنِي بِالتَّسْبِيحِ طَهَّرْتُكَ عَنِ الْمَعَاصِي وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [الْأَحْزَابِ: ٤٢] أَقْرِضْنِي وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْحَدِيدِ: ١٨] وَإِنْ كُنْتُ أَنَا الْغَنِيُّ حَتَّى أَرُدَّ الْوَاحِدَ عَلَيْكَ عَشَرَةً مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ [البقرة: ٢٤٥] كُنْ مُعِينًا لِي وَإِنْ كُنْتُ غَنِيًّا عَنْ إِعَانَتِكَ/ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ
{ سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } [Âl-i İmrân 191] “Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru.” Herkes tesbih etmektedir; haşereler, hayvanlar ve zerreler de bunlardandır: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [el-İsrâ 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin.” Taş, toprak, kumlar, dağlar, gece, gündüz, karanlıklar, nurlar, cennet, cehennem, zaman, mekân, unsurlar, erkân, ruhlar ve cisimler de böyledir; nitekim: { سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ } [el-Hadîd 1] “Göklerde olanlar Allah'ı tesbih etti” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Ey kul! Ben bu şeylerin tesbihine muhtaç değilim; bu varlıklar ise canlılardan değildir ki bu tesbihin sevabına ihtiyaç duysunlar. O takdirde bu tesbihlerin sevabı zayi olurdu; oysa bu Bana yakışmaz: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } [Sâd 27] “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık.” Fakat Ben herkesin şunu bilmesi için bu varlıkların sevabını sana ulaştırırım: Kim Benim kulluğumda gayret gösterirse, Ben bütün âlemi onun hizmetine veririm.» Diğer bir latif nükte şudur: Bana kullukla Beni an ki bundan Ben değil sen faydalanasın: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ } [es-Sâffât 180] “İzzet sahibi Rabbin münezzehtir.” Zira sen Beni tesbih ile andığında Ben seni günahlardan arındırırım: { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } [el-Ahzâb 42] “O'nu sabah akşam tesbih edin.” Bana borç ver: { وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [el-Hadîd 18] “Ve Allah'a güzel bir borç verin”; Ben zengin olduğum halde bire on kat karşılık vereyim: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ } [el-Bakara 245] “Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da onu kendisine kat kat artırsın?” Bana yardım et; Ben senin yardımına muhtaç olmadığım halde: { وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ
وَالْأَرْضِ
{ وَالْأَرْضِ } “ve yerin [orduları da Allah'ındır].”
[الْفَتْحِ: ٤] وَأَيْضًا فَلَا حَاجَةَ بِي إِلَى الْعَسْكَرِ وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ [مُحَمَّدٍ: ٤] لَكِنَّكَ إِذَا نَصَرْتَنِي نَصَرْتُكَ إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٧] كُنْ مُوَاظِبًا عَلَى ذِكْرِي وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٣] وَلَا حَاجَةَ بِي إِلَى ذِكْرِكَ لِأَنَّ الْكُلَّ يَذْكُرُونِي وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] لَكِنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَنِي ذَكَرْتُكَ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] اخدمني:
[el-Feth 4] “Göklerin ve yerin orduları Allah'ındır.” Yine Benim orduya da ihtiyacım yoktur: { وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ } [Muhammed 4] “Allah dileseydi elbette onlardan intikam alırdı.” Fakat sen Bana yardım edersen Ben de sana yardım ederim: { إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ } [Muhammed 7] “Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder.” Beni anmaya devam et: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } [el-Bakara 203] “Sayılı günlerde Allah'ı anın.” Benim senin zikrine ihtiyacım yoktur; zira herkes Beni zikretmektedir: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 25] “Andolsun onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, elbette ‘Allah’ derler.” Fakat sen Beni anarsan Ben de seni anarım: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [el-Bakara 152] “Öyleyse Beni anın ki Ben de sizi anayım.” Bana kulluk et:
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ لَا لِأَنِّي أَحْتَاجُ إِلَى خِدْمَتِكَ فَإِنِّي أَنَا الْمَلِكُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٩] . وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الرَّعْدِ: ١٥] وَلَكِنِ انْصَرِفْ إِلَى خِدْمَتِي هَذِهِ الْأَيَّامَ الْقَلِيلَةَ لِتَنَالَ الرَّاحَاتِ الْكَثِيرَةَ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩١] .
«Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin»; senin kulluğuna ihtiyacım olduğundan değil, zira mutlak Hükümran Benim: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Âl-i İmrân 189] “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”; { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [er-Ra'd 15] “Göklerde ve yerde bulunanlar Allah'a secde ederler.” Fakat çokça rahatlıklara kavuşmak için şu azıcık günlerde Benim kulluğuma yönel: { قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ } [el-En'âm 91] “‘Allah’ de, sonra onları bırak.”
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بِحَمْدِكَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِحَمْدِكَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. أَيْ نُسَبِّحُ لَكَ حَامِدِينَ لَكَ وَمُتَلَبِّسِينَ بِحَمْدِكَ، وَأَمَّا الْمَعْنَى ففيه وجهان: الأول: أنا إذا سبحانك فَنَحْمَدُكَ سُبْحَانَكَ يَعْنِي لَيْسَ تَسْبِيحُنَا تَسْبِيحًا مِنْ غَيْرِ اسْتِحْقَاقٍ بَلْ تَسْتَحِقُّ بِحَمْدِكَ وَجَلَالِكَ هَذَا التَّسْبِيحَ الثَّانِي: أَنَّا نُسَبِّحُكَ بِحَمْدِكَ فَإِنَّهُ لَوْلَا إِنْعَامُكَ عَلَيْنَا بِالتَّوْفِيقِ لَمْ نَتَمَكَّنْ مِنْ ذَلِكَ كَمَا
Dördüncü Mesele: { بِحَمْدِكَ } ifadesine gelince; el-Keşşâf sahibi, { بِحَمْدِكَ } ibaresinin hâl konumunda olduğunu söylemiştir. Yani «Sana hamdedenler ve hamdinle muttasıf olanlar olarak Seni tesbih ederiz» demektir. Manaya gelince, bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Biz Seni tesbih ettiğimizde Seni tesbih ederek hamdederiz; yani bizim tesbihimiz hak edilmemiş bir tesbih değildir; bilakis Sen hamdinle ve celalinle bu tesbihi hak etmektesin. İkincisi: Biz Seni Senin hamdinle tesbih ederiz; zira Senin bize muvaffakiyet bahşetme nimetin olmasaydı biz buna güç yetiremezdik; nitekim
قَالَ دَاوُدُ ﵇: يَا رَبِّ كَيْفَ أَقْدِرُ أَنْ أَشْكُرَكَ وَأَنَا لَا أَصِلُ إلى شكر نعمتك إلا بنعمتك إِلَّا بِنِعْمَتِكَ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: «الْآنَ قَدْ شَكَرْتَنِي حَيْثُ عَرَفْتَ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنِّي»
Dâvûd aleyhisselâm şöyle demiştir: «Ey Rabbim! Senin bir nimetine şükretmeye ancak Senin diğer bir nimetinle ulaşabilirken Sana nasıl layıkıyla şükredebilirim?» Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: «Bütün bunların Benden olduğunu bildiğin şu anda Bana şükretmiş oldun» diye vahyetti.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا التَّسْبِيحِ
Âlimler bu tesbihten neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَرُوِيَ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ دَخَلَ بِالْغَدَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ بِالْعَكْسِ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي: أَيُّ الْكَلَامِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ مَا اصْطَفَاهُ اللَّهُ لِمَلَائِكَتِهِ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ رَوَاهُ مُسْلِمٌ
Rivayet edildiğine göre Ebû Zerr, sabah vakti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi -yahut aksi oldu- ve: «Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Hangi söz Allah katında daha sevimlidir?» dedi. O da: «Allah'ın melekleri için seçtiği şu sözdür: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim)» buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي فَمَرَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ يُصَلِّي وَأَنْتَ جَالِسٌ لَا تُصَلِّي فَقَالَ لَهُ امْضِ إِلَى عَمَلِكَ إِنْ كَانَ لَكَ عَمَلٌ، فَقَالَ مَا أَظُنُّ إِلَّا سَيَمُرُّ بِكَ مَنْ يُنْكِرُ عَلَيْكَ فَمَرَّ عَلَيْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ يَا فُلَانُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ يُصَلِّي وَأَنْتَ جَالِسٌ، فَقَالَ لَهُ مِثْلَهَا فَوَثَبَ عَلَيْهِ فَضَرَبَهُ، وَقَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِي ثُمَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَصَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ مِنْ صِلَاتِهِ قَامَ إِلَيْهِ عُمَرُ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَرَرْتُ آنِفًا عَلَى فُلَانٍ وَأَنْتَ تُصَلِّي وَهُوَ جَالِسٌ فَقُلْتُ لَهُ: نَبِيُّ اللَّهِ يُصَلِّي وَأَنْتَ جَالِسٌ فَقَالَ لِي مُرَّ إِلَى عَمَلِكَ فَقَالَ ﵊ هَلَّا ضَرَبْتَ عُنُقَهُ، فَقَامَ عُمَرُ مُسْرِعًا لِيَلْحَقَهُ فَيَقْتُلَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: يَا عُمَرُ ارْجِعْ فَإِنَّ غَضَبَكَ عِزٌّ وَرِضَاكَ حُكْمٌ إِنَّ لِلَّهِ في السموات مَلَائِكَةً لَهُ غِنًى بِصَلَاتِهِمْ عَنْ صَلَاةِ فُلَانٍ، فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا صَلَاتُهُمْ، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ سَأَلَكَ عُمَرُ عَنْ صَلَاةِ أَهْلِ السَّمَاءِ قَالَ: نَعَمْ قَالَ: أَقْرِئْهُ مِنِّي السَّلَامَ وَأَخْبِرْهُ بِأَنَّ أَهْلَ سَمَاءِ الدُّنْيَا سُجُودٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَقُولُونَ:
Saîd b. Cübeyr rivayet edip şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılıyordu. Müslümanlardan bir adam, münafıklardan bir adama uğradı ve ona: ‘Resûlullah namaz kılıyor, sen ise oturmuş namaz kılmıyorsun!’ dedi. Münafık ona: ‘Eğer bir işin varsa işine git!’ dedi. Müslüman da: ‘Sanırım sana yaptıklarını yadırgayacak biri uğrayacaktır’ dedi. Derken Ömer b. el-Hattâb ona uğradı ve: ‘Ey falan! Resûlullah namaz kılıyor, sen ise oturuyorsun!’ dedi. O da Ömer'e benzer bir karşılık verdi. Bunun üzerine Ömer onun üzerine atılıp dövdü ve: ‘İşte bu benim işimdendir!’ dedi. Sonra mescide girip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı. Resûlullah namazını bitirince Ömer kalkıp yanına vardı ve: ‘Ey Allah'ın Peygamberi! Az önce falana uğradım; Sen namaz kılıyordun, o ise oturuyordu. Ona: Peygamber namaz kılıyor, sen oturuyorsun dedim; o da bana işine git dedi’ dedi. Resûlullah aleyhisselâm: ‘Boynunu vursaydın ya!’ buyurdu. Ömer onu yakalayıp öldürmek için aceleyle kalktı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: ‘Ey Ömer, geri dön! Zira senin öfken bir izzettir, rızan ise bir hükümdür. Şüphesiz Allah'ın göklerde öyle melekleri vardır ki onların namazı varken falanın namazına O'nun hiçbir ihtiyacı yoktur’ buyurdu. Ömer: ‘Ey Allah'ın Resûlü, onların namazı nasıldır?’ dedi; Resûlullah ona hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine Cibrîl gelip: ‘Ey Allah'ın Peygamberi! Ömer sana gök ehlinin namazını sordu değil mi?’ dedi. ‘Evet’ buyurdu. Cibrîl dedi ki: ‘Ona benden selam söyle ve bildir ki: Dünya seması ehli kıyamet gününe kadar secdededirler ve:
سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ، وَأَهْلَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ قِيَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَقُولُونَ: سُبْحَانَ ذِي الْعِزَّةِ وَالْجَبَرُوتِ، وَأَهْلَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ رُكُوعٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَقُولُونَ، سُبْحَانَ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، فَهَذَا هُوَ تَسْبِيحُ الْمَلَائِكَةِ» .
‘Mülk ve melekût sahibini tesbih ederiz’ derler. İkinci sema ehli kıyamet gününe kadar kıyamdadırlar ve: ‘İzzet ve ceberût sahibini tesbih ederiz’ derler. Üçüncü sema ehli kıyamet gününe kadar rükûdadırlar ve: ‘Asla ölmeyen ebedî Hayy olanı tesbih ederiz’ derler. İşte meleklerin tesbihi budur’ dedi.»
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: نُسَبِّحُ أَيْ نُصَلِّي وَالتَّسْبِيحُ هُوَ الصَّلَاةُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ.
İkinci Görüş: { نُسَبِّحُ } ifadesiyle «namaz kılarız» manası kastedilmiştir; zira tesbih namazdır. Bu, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un görüşüdür.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: التَّقْدِيسُ التَّطْهِيرُ، وَمِنْهُ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: نُطَهِّرُكَ أَيْ نَصِفُكَ بِمَا يَلِيقُ بِكَ مِنَ الْعُلُوِّ وَالْعِزَّةِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُ مُجَاهِدٍ نُطَهِّرُ أَنْفُسَنَا مِنْ ذُنُوبِنَا وَخَطَايَانَا ابْتِغَاءً لِمَرْضَاتِكَ.
Beşinci Mesele: Takdis, temizlemek/arındırmaktır. Mukaddes toprak (el-Ardumu'l-Mukaddese) ifadesi de buradan gelir. Sonra âlimler bu konuda birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Seni temiz sayarız; yani Seni Sana layık olan yücelik ve izzetle niteleriz. İkincisi: Mücâhid'in görüşüdür; Senin rızanı kazanmak arzusuyla nefislerimizi günahlarımızdan ve hatalarımızdan arındırırız.
وَثَالِثُهَا: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ نُطَهِّرُ أَفْعَالَنَا مِنْ ذُنُوبِنَا حَتَّى تَكُونَ خَالِصَةً لَكَ. وَرَابِعُهَا: نُطَهِّرُ قُلُوبَنَا عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِكَ حَتَّى تَصِيرَ مُسْتَغْرِقَةً فِي أَنْوَارِ مَعْرِفَتِكَ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى الْعَدْلِ مِنْ وُجُوهٍ: أحدها:
Üçüncüsü: Ebû Müslim'in görüşüdür; amellerimizi günahlarımızdan temizleriz, ta ki yalnızca Sana hâlis olsunlar. Dördüncüsü: Kalplerimizi Senden başkasına yönelmekten arındırırız, ta ki marifetinin nurlarına müstağrak olsunlar. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet birtakım vecihlerden adalete (kulların fiillerini kendilerinin yarattığına) delalet eder: Birincisi:
قَوْلُهُمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ أَضَافُوا هَذِهِ الْأَفْعَالَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَلَوْ كَانَتْ أَفْعَالًا لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا حَسُنَ التَّمَدُّحُ بِذَلِكَ وَلَا فَضْلَ لِذَلِكَ عَلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ إِذْ كُلُّ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ الْفَسَادُ وَالْقَتْلُ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ أَنْ يَقُولَ إِنِّي مَالِكٌ أَفْعَلُ مَا أَشَاءُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَقْتَضِي التَّبَرِّيَ مِنَ الْفَسَادِ وَالْقَتْلِ لَكِنَّ التَّبَرِّيَ مِنْ فِعْلِ نَفْسِهِ مُحَالٌ. وَرَابِعُهَا: إِذَا كَانَ لَا فَاحِشَةَ وَلَا قُبْحَ وَلَا جَوْرَ وَلَا ظُلْمَ وَلَا فَسَادَ إِلَّا بِصُنْعِهِ وَخَلْقِهِ وَمَشِيئَتِهِ فَكَيْفَ يَصِحُّ التَّنْزِيهُ وَالتَّقْدِيسُ؟ وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَدُلُّ عَلَى مَذْهَبِ الْعَدْلِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ خَالِقًا لِلْكُفْرِ لَكَانَ خَلَقَهُمْ لِذَلِكَ الْكُفْرِ فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ نَعَمْ خَلَقَهُمْ ليفسدوا وليقتلوا. فلما لم يرضى بِهَذَا الْجَوَابِ سَقَطَ هَذَا الْمَذْهَبُ.
{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } sözleriyle melekler bu fiilleri kendilerine nispet etmişlerdir; şayet bunlar Allah Teâlâ'nın fiilleri olsaydı bununla övünmek güzel olmazdı ve kan dökmeye karşı bunun hiçbir üstünlüğü bulunmazdı, zira bunların hepsi Allah Teâlâ'nın fiili olurdu. İkincisi: Şayet fesat ve adam öldürmek Allah Teâlâ'nın fiili olsaydı, [meleklere verilecek] cevabın: «Şüphesiz Ben mülk sahibiyim, dilediğimi yaparım» şeklinde olması gerekirdi. Üçüncüsü: O'nun: { أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyruğu fesat ve adam öldürmekten beri olmayı/uzak durmayı gerektirir; oysa bir zatın kendi fiilinden teberrî etmesi imkânsızdır. Dördüncüsü: Şayet hiçbir ahlaksızlık, çirkinlik, haksızlık, zulüm ve fesat O'nun yapması, yaratması ve dilemesi olmaksızın vuku bulmuyorsa, bu durumda tenzih ve takdis nasıl sahih olabilir? Beşincisi: O'nun: { أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyruğu Adl (Mutezile) mezhebine delalet eder; zira Allah küfrün yaratıcısı olsaydı, onları o küfür için yaratmış olurdu ve cevabın da «Evet, fesat çıkarsınlar ve adam öldürsünler diye onları yarattım» şeklinde olması gerekirdi. Allah bu cevaba razı olmadığına göre bu mezhep (Cebriyye) düşmüştür.
وَسَادِسُهَا: لَوْ كَانَ الْفَسَادُ وَالْقَتْلُ، مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى لَكَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى أَلْوَانِهِمْ وَأَجْسَامِهِمْ وَكَمَا لَا يَصِحُّ التَّعَجُّبُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَكَذَا مِنَ الْفَسَادِ وَالْقَتْلِ وَالْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْمُعَارَضَةِ بِمَسْأَلَةِ الدَّاعِي وَالْعِلْمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Altıncısı: Şayet fesat ve adam öldürmek Allah Teâlâ'nın fiilinden olsaydı, bu durum insanların renkleri ve cisimleri mesabesinde olurdu; bu şeylerden ötürü taaccüp etmek/şaşırmak sahih olmadığı gibi fesat ve adam öldürmeden ötürü de sahih olmazdı. Bu vecihlere verilecek cevap, sâik (dâî) ve ilim meselesiyle yapılan muarazadır. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ كَيْفَ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا عَنِ السُّؤَالِ الَّذِي ذَكَرُوهُ قُلْنَا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ السُّؤَالَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لِلتَّعَجُّبِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ جَوَابًا لَهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ قَالَ تَعَالَى لَا تَتَعَجَّبُوا مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ مَنْ يُفْسِدُ وَيَقْتُلُ فَإِنِّي أَعْلَمُ مَعَ هَذَا بِأَنَّ فِيهِمْ جَمْعًا مِنَ الصَّالِحِينَ وَالْمُتَّقِينَ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لِلْغَمِّ فَيَكُونُ الْجَوَابُ لَا تَغْتَمُّوا بِسَبَبِ وُجُودِ الْمُفْسِدِينَ فَإِنِّي أَعْلَمُ أَيْضًا أَنَّ فِيهِمْ جَمْعًا مِنَ الْمُتَّقِينَ، وَمَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَيَّ لَأَبَرَّهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ طَلَبُ الْحِكْمَةِ فَجَوَابُهُ أَنَّ مَصْلَحَتَكُمْ فِيهِ أَنْ تَعْرِفُوا وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِيهِ عَلَى الْإِجْمَالِ دُونَ التَّفْصِيلِ. بَلْ رُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ التَّفْصِيلُ مَفْسَدَةً لَكُمْ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ الْتِمَاسٌ لِأَنْ يَتْرُكَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَوَابُهُ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ مَصْلَحَتَكُمْ أَنْ تَكُونُوا فِي السَّمَاءِ لَا فِي الْأَرْضِ، وَفِيهِ وَجْهٌ خَامِسٌ: وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ تَعَالَى: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَهُوَ أَنَّ مَعَكُمْ إِبْلِيسَ وَأَنَّ فِي قَلْبِهِ حَسَدًا وَكِبْرًا وَنِفَاقًا. وَوَجْهٌ سَادِسٌ: وَهُوَ أَنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَإِنَّكُمْ لَمَّا وَصَفْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِهَذِهِ الْمَدَائِحِ فَقَدِ اسْتَعْظَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فَكَأَنَّكُمْ أَنْتُمْ بِهَذَا الْكَلَامِ فِي تَسْبِيحِ أَنْفُسِكُمْ لَا فِي تَسْبِيحِي وَلَكِنِ اصْبِرُوا حَتَّى يَظْهَرَ الْبَشَرُ فَيَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٤٤] وَبِقَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] وَبِقَوْلِهِ: وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ [النمل: ١٩] .
Altıncı Mesele: Şayet: «O'nun: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyruğu meleklerin zikrettiği soruya nasıl cevap olabilir?» denilirse; deriz ki: Biz sorunun birtakım vecihlere muhtemel olduğunu belirtmiştik: Birincisi: Soru taaccüb (şaşkınlık/hayret) içindir; bu durumda O'nun: { أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyruğu: «Aralarında fesat çıkaracak ve cana kıyacak kimselerin bulunmasına şaşmayın; zira Ben bununla beraber aralarında salih ve takva sahibi bir topluluğun da bulunacağını bilirim, siz ise bilmezsiniz» buyurması bakımından ona cevap olur. İkincisi: Soru keder/üzüntü bildirmektedir; bu takdirde cevap: «Bozguncuların varlığı sebebiyle kederlenmeyin; zira Ben onların arasında takva sahiplerinden bir topluluk ve Bana yemin etse yeminini boşa çıkarmayacağım kimseler olduğunu da bilirim» şeklinde olur. Üçüncüsü: Hikmeti taleptir; bunun cevabı da: «Sizin için maslahat olan, bu husustaki hikmet yönünü tafsilatıyla değil icmâlî olarak bilmenizdir. Hatta belki de o tafsilat sizin için bir mefsede (zarar) olurdu» demektir. Dördüncüsü: Yeryüzünde kendilerini bırakmasını istirham etmeleridir; bunun cevabı da: «Şüphesiz Ben sizin maslahatınızın yerde değil gökte olmanızda bulunduğunu bilirim» demektir. Beşinci bir vecih daha vardır: Melekler: { نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } dediklerinde Allah Teâlâ: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurdu ki bu: «Sizin aranızda İblis'in bulunduğunu ve onun kalbinde haset, kibir ve nifak olduğunu Ben bilirim» demektir. Altıncı bir vecih ise şudur: «Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim; çünkü siz kendinizi bu övgülerle nitelendirdiğinizde kendinizi büyük gördünüz. Âdeta siz bu sözünüzle Beni değil, kendinizi tesbih etmiş oldunuz. Fakat beşer ortaya çıkıncaya kadar sabredin; onlar Allah'a: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } [el-A'râf 23] “Rabbimiz! Biz nefislerimize zulmettik” sözüyle, yine: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } [eş-Şuarâ 82] “Ve hesap günü hatamı bağışlayacağını umduğum Zat” sözüyle ve: { وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } [en-Neml 19] “Beni rahmetinle salih kullarının arasına kat” sözüyle yalvarıp yakaracaklardır.»
[سورة البقرة (٢) : آية ٣١]
[Bakara Suresi (2), Âyet 31]
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١)
{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti; sonra onları meleklere arz edip: ‘Eğer doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini Bana bildirin’ buyurdu. (31)”
أَعْلَمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا سَأَلُوا عَنْ وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِي خَلْقِ آدَمَ وَذُرِّيَّتِهِ وَإِسْكَانِهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ وَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَرَادَ تَعَالَى أَنْ يَزِيدَهُمْ بَيَانًا وَأَنْ يُفَصِّلَ لَهُمْ ذَلِكَ الْمُجْمَلَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى لَهُمْ مِنْ فَضْلِ آدَمَ ﵇ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْ ذَلِكَ مَعْلُومًا لَهُمْ، وَذَلِكَ بِأَنْ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَيْهِمْ لِيُظْهِرَ بِذَلِكَ كَمَالَ فَضْلِهِ وَقُصُورَهُمْ عَنْهُ فِي الْعِلْمِ فَيَتَأَكَّدَ ذَلِكَ الْجَوَابُ الْإِجْمَالِيُّ بِهَذَا الْجَوَابِ التفصيلي وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki melekler, Âdem ile zürriyetinin yaratılmasındaki ve Allah Teâlâ'nın onları yeryüzüne yerleştirmesindeki hikmet yönünü sorduklarında ve Allah Teâlâ da bu konudaki hikmeti: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğuyla icmâlî olarak haber verince; Allah Teâlâ onlara beyanı artırmayı ve o mücmel olanı kendilerine tafsil etmeyi diledi. Böylece Allah Teâlâ, Âdem aleyhisselâm'ın kendilerince bilinmeyen üstünlüğünü onlara beyan etti; bu da Âdem'e bütün isimleri öğretip sonra o isimleri meleklere arz etmesiyle oldu; ta ki bununla Âdem'in üstünlüğünün kemalini ve meleklerin ilim bakımından ondan ne kadar geride kaldığını ortaya koysun da o icmâlî cevap bu tafsilî cevapla teyit edilmiş olsun. Burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْأَشْعَرِيُّ وَالْجُبَّائِيُّ وَالْكَعْبِيُّ: اللُّغَاتُ كُلُّهَا تَوْقِيفِيَّةٌ. بِمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خلق علماً
Birinci Mesele: el-Eş'arî, el-Cübbâî ve el-Ka'bî şöyle demişlerdir: Bütün diller tevkîfîdir (vahiy/bildirme iledir). Yani Allah Teâlâ o lafızlar
ضَرُورِيًّا بِتِلْكَ الْأَلْفَاظِ وَتِلْكَ الْمَعَانِي، وَبِأَنَّ تِلْكَ الْأَلْفَاظَ مَوْضُوعَةٌ لِتِلْكَ الْمَعَانِي. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
ve o manalar hakkında, ayrıca bu lafızların o manalara vazedildiğine dair zorunlu bir ilim (ilm-i zarûrî) yaratmıştır. Bu görüşe Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmişlerdir:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها وَالْكَلَامُ عَلَى التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالًا وَجَوَابًا ذَكَرْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. وَقَالَ أَبُو هَاشِمٍ: إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَقَدُّمِ لُغَةٍ اصْطِلَاحِيَّةٍ وَاحْتَجَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْوَضْعُ مَسْبُوقًا بِالِاصْطِلَاحِ بِأُمُورٍ:
{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti.” Bu ayete dayanma hususundaki soru ve cevap şeklindeki tartışmayı Usûlü'l-Fıkıh ilminde zikrettik. Ebû Hâşim ise mutlaka ıstılâhî (uzlaşımsal) bir dilin önceden bulunması gerektiğini söylemiş ve vaz'ın (dilin konulmasının) mutlaka bir uzlaşımdan önce gelmiş olması gerektiğine dair şu gerekçeleri delil getirmiştir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِأَنَّهُ تَعَالَى وَضَعَ هَذِهِ اللَّفْظَةَ لِهَذَا الْمَعْنَى لَكَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ لِلْعَاقِلِ أَوْ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ، لَا جَائِزٌ أَنْ يَحْصُلَ لِلْعَاقِلِ لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِأَنَّهُ تَعَالَى وَضَعَ ذَلِكَ اللَّفْظَ لِذَلِكَ الْمَعْنَى لَصَارَتْ صِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ مَعَ أَنَّ ذَاتَهُ مَعْلُومَةٌ بِالِاسْتِدْلَالِ وَذَلِكَ مُحَالٌ وَلَا جَائِزَ أَنْ يَحْصُلَ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ فِي الْعُقُولِ أَنْ يَحْصُلَ الْعِلْمُ بِهَذِهِ اللُّغَاتِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْحِكَمِ الْعَجِيبَةِ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّوْقِيفِ فَاسِدٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ الْمَلَائِكَةَ وَذَلِكَ يُوجِبُ تَقَدُّمَ لُغَةٍ عَلَى ذَلِكَ التَّكَلُّمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها يَقْتَضِي إِضَافَةَ التَّعْلِيمِ إِلَى الْأَسْمَاءِ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي فِي تِلْكَ الْأَسْمَاءِ أَنَّهَا كَانَتْ أَسْمَاءً قَبْلَ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ اللُّغَاتُ حَاصِلَةً قَبْلَ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ.
Birincisi: Şayet Allah Teâlâ'nın bu lafzı bu mana için koyduğuna dair zorunlu bir ilim meydana gelmiş olsaydı, bu ilim ya akıl sahibi bir kimsede yahut akıl sahibi olmayan bir kimsede meydana gelirdi. Akıl sahibinde meydana gelmesi caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın o lafzı o mana için koyduğuna dair zorunlu bir ilim hâsıl olsaydı, Allah Teâlâ'nın zatı istidlal (akıl yürütme) ile bilindiği halde sıfatı zorunlu olarak (zarûreten) bilinmiş olurdu ki bu muhaldir. Akıl sahibi olmayanda meydana gelmesi de caiz değildir; zira akıllar, bünyesinde barındırdığı harikulade hikmetlerle birlikte bu dillerin bilgisinin akıl sahibi olmayan birinde hâsıl olmasını uzak görür. Böylece tevkîf görüşünün fasit olduğu sabit olur. İkincisi: Allah Teâlâ meleklere hitap etmiştir; bu ise o konuşmadan önce bir dilin bulunmasını gerektirir. Üçüncüsü: O'nun: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } buyruğu, öğretmenin isimlere izafe edilmesini iktiza eder. Bu da o isimlerin, o öğretmeden önce de isim olmasını gerektirir. Durum böyle olunca diller o öğretmeden önce mevcuttu demektir.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا تَحَدَّى الْمَلَائِكَةَ بِعِلْمِ الْأَسْمَاءِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَعْلَمَ الْمَلَائِكَةُ كَوْنَهُ صَادِقًا فِي تَعْيِينِ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ لِتِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ، وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ بِصِدْقِهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وَضْعُ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ لِتِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ مُتَقَدِّمًا عَلَى ذَلِكَ التَّعْلِيمِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ بِخَلْقِ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ بِأَنَّ وَاضِعًا وَضَعَ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ لِهَذِهِ الْمُسَمَّيَاتِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ أَنَّ ذَلِكَ الْوَاضِعَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى أَوِ النَّاسُ؟ وَعَلَى هَذَا لَا يَلْزَمُ أَنْ تَصِيرَ الصِّفَةُ مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ حَالَ كَوْنِ الذَّاتِ مَعْلُومَةً بِالدَّلِيلِ. سَلَّمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى/ مَا خَلَقَ هَذَا الْعِلْمَ فِي الْعَاقِلِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ فِي غَيْرِ الْعَاقِلِ وَالتَّعْوِيلُ عَلَى الِاسْتِعْبَادِ فِي هَذَا الْمَقَامِ مُسْتَبْعَدٌ. وَعَنِ الثَّانِي: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ خَاطَبَ الْمَلَائِكَةَ بِطَرِيقٍ آخَرَ بِالْكِتَابَةِ وَغَيْرِهَا. وَعَنِ الثَّالِثِ: لَا شَكَّ أَنَّ إِرَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَضْعَ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ لِتِلْكَ الْمَعَانِي سَابِقَةٌ عَلَى التَّعْلِيمِ فَكَفَى ذَلِكَ فِي إِضَافَةِ التَّعْلِيمِ إِلَى الْأَسْمَاءِ، وَعَنِ الرَّابِعِ: مَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Dördüncüsü: Âdem aleyhisselâm isimlerin bilgisiyle meleklere meydan okuduğunda (tahaddîde bulunduğunda), meleklerin onun bu isimleri o müsemmâlara (adlandırılan varlıklara) tayin etmede doğru söylediğini bilmeleri zorunludur; aksi takdirde onun doğruluğuna dair bilgi hâsıl olmazdı. Bu ise o isimlerin o müsemmâlar için konulmasının o öğretmeden önce olmasını gerektirir. Birinci delile cevap: Bir vaz' edenin bu isimleri bu müsemmâlar için koyduğuna dair zorunlu bir ilmin -o vaz' edenin Allah Teâlâ mı yoksa insanlar mı olduğu tayin edilmeksizin- yaratıldığını söylemek niçin caiz olmasın? Bu takdirde, zât delil ile bilinmekte iken sıfatın zarûreten bilinir hâle gelmesi lazım gelmez. Faraza Allah Teâlâ'nın bu ilmi akıl sahibinde yaratmadığını kabul etsek bile, onu akıl sahibi olmayanda yarattığını söylemek niçin caiz olmasın? Bu makamda sırf uzak görmeye (istib'âda) dayanmak ise asılsız bir uzak görmedir. İkinci delile cevap: Meleklere yazı veya başka bir yolla hitap ettiğini söylemek niçin caiz olmasın? Üçüncü delile cevap: Hiç şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın o lafızları o manalara vazetme iradesi öğretmeden öncedir; bu da öğretmenin isimlere izafe edilmesi için yeterlidir. Dördüncü delile cevap ise inşallah Teâlâ ileride gelecektir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ قَوْلُهُ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها أَيْ عَلَّمَهُ صِفَاتِ الْأَشْيَاءِ وَنُعُوتَهَا وَخَوَاصَّهَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الِاسْمَ اشْتِقَاقُهُ إِمَّا مِنَ السِّمَةِ أَوْ مِنَ السُّمُوِّ، فَإِنْ كَانَ مِنَ السِّمَةِ كَانَ الِاسْمُ هُوَ الْعَلَامَةَ وَصِفَاتُ الْأَشْيَاءِ وَنُعُوتُهَا وَخَوَاصُّهَا دَالَّةٌ عَلَى مَاهِيَّاتِهَا، فصح أن يكون المراد من السماء: الصِّفَاتُ، وَإِنْ كَانَ مِنَ السُّمُوِّ فَكَذَلِكَ لِأَنَّ دَلِيلَ الشَّيْءِ كَالْمُرْتَفِعِ عَلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ فَإِنَّ الْعِلْمَ بِالدَّلِيلِ حَاصِلٌ قَبْلَ الْعِلْمِ بِالْمَدْلُولِ، فَكَانَ الدَّلِيلُ أَسْمَى فِي الْحَقِيقَةِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْمِ الصِّفَةُ، بَقِيَ أَنَّ أَهْلَ النَّحْوِ خَصَّصُوا لَفْظَ الِاسْمِ بِالْأَلْفَاظِ الْمَخْصُوصَةِ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ عُرْفٌ حَادِثٌ لَا اعْتِبَارَ بِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ مُمْكِنٌ بِحَسْبَ اللُّغَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادَ لَا غَيْرُهُ، لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْفَضِيلَةَ فِي مَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ أَكْثَرُ مِنَ الْفَضِيلَةِ فِي مَعْرِفَةِ أَسْمَائِهَا، وَحَمْلُ الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ لِإِظْهَارِ الْفَضِيلَةِ عَلَى مَا يُوجِبُ مَزِيدَ الْفَضِيلَةِ، أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَا لَيْسَ كَذَلِكَ، وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّحَدِّيَ إِنَّمَا يَجُوزُ وَيَحْسُنُ بِمَا يَتَمَكَّنُ السَّامِعُ مِنْ مِثْلِهِ فِي الْجُمْلَةِ، فَإِنَّ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِاللُّغَةِ وَالْفَصَاحَةِ، يَحْسُنُ أَنْ يَقُولَ لَهُ غَيْرُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّحَدِّي: ائْتِ بِكَلَامٍ مِثْلِ كَلَامِي فِي الْفَصَاحَةِ، أَمَّا الْعَرَبِيُّ فَلَا يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ لِلزَّنْجِيِّ فِي مَعْرِضِ التَّحَدِّي: تَكَلَّمْ بِلُغَتِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَقْلَ لَا طَرِيقَ لَهُ إِلَى مَعْرِفَةِ اللُّغَاتِ الْبَتَّةَ: بَلْ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالتَّعْلِيمِ، فَإِنْ حَصَلَ التَّعْلِيمُ، حَصَلَ الْعِلْمُ بِهِ
İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları O'nun: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } buyruğunun «Ona eşyanın sıfatlarını, niteliklerini ve özelliklerini öğretti» manasında olduğunu söylemiştir. Bunun delili şudur: İsim (el-İsm) kelimesinin iştikakı ya sime (el-vesm/alâmet) kökünden yahut sümûv (yücelik) kökündendir. Şayet simeden türemişse isim alâmet demektir; eşyanın sıfatları, nitelikleri ve özellikleri ise onların mahiyetlerine delalet eder; böylece isimden maksadın sıfatlar olması sahih olur. Şayet sümûvden türemişse yine böyledir; zira bir şeyin delili o şeyin üzerinde yükselmiş gibidir, çünkü delilin bilgisi medlûlün bilgisinden önce hâsıl olur; dolayısıyla delil hakikatte daha yücedir. Böylece lügatte isimden maksadın sıfat olmasında hiçbir engel bulunmadığı sabit olur. Geriye nahiv ehlinin isim lafzını belirli lafızlara tahsis etmiş olmaları kalır ki bu sonradan ortaya çıkmış bir örftür, itibar edilmez. Bu tefsirin lügat bakımından mümkün olduğu sabit olunca, birtakım vecihlerden ötürü kastedilenin başkası değil bilhassa bu olması vacip olur: Birincisi: Eşyanın hakikatlerini bilmedeki fazilet, onların isimlerini bilmedeki faziletten daha fazladır. Fazileti ortaya koymak için zikredilen kelamı daha fazla fazilet gerektiren manaya hamletmek, böyle olmayana hamletmekten daha evladır. İkincisi: Meydan okuma (tahaddî) ancak muhatabın prensipte benzerini yapmaya muktedir olduğu bir şeyle caiz ve güzel olur; nitekim dilde ve fesahatte âlim olan birine başkasının tahaddî kabilinden: «Fesahatte benim sözüm gibi bir söz getir!» demesi güzel olur. Fakat bir Arabın, bir Zenciye tahaddî makamında: «Benim dilimle konuş!» demesi güzel olmaz. Çünkü aklın dilleri bilmeye kesinlikle hiçbir yolu yoktur; bilakis bu ancak öğretmekle hâsıl olur; öğretme meydana geldiğinde ise onun bilgisi hâsıl olur.