وَإِلَّا فَلَا، أَمَّا الْعِلْمُ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ، فَالْعَقْلُ مُتَمَكِّنٌ مِنْ تَحْصِيلِهِ فَصَحَّ وُقُوعُ التَّحَدِّي فِيهِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ أَسْمَاءُ كُلِّ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ أَجْنَاسِ الْمُحْدَثَاتِ مِنْ جَمِيعِ اللُّغَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ الَّتِي يَتَكَلَّمُ بِهَا وَلَدُ آدَمَ الْيَوْمَ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ وَالْفَارِسِيَّةِ وَالرُّومِيَّةِ وَغَيْرِهَا، وَكَانَ وَلَدُ آدَمَ ﵇ يَتَكَلَّمُونَ بِهَذِهِ اللُّغَاتِ فَلَمَّا مَاتَ آدَمُ وَتَفَرَّقَ وَلَدُهُ فِي نَوَاحِي الْعَالَمِ تَكَلَّمَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِلُغَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ تِلْكَ اللُّغَاتِ، فَغَلَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ اللِّسَانُ، فَلَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ وَمَاتَ مِنْهُمْ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ نَسُوا سَائِرَ اللُّغَاتِ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي تَغَيُّرِ الْأَلْسِنَةِ فِي وَلَدِ آدَمَ ﵇. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَعَلَّمَ آدَمَ أَسْمَاءَ الْمُسَمَّيَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وعلم آدم مسميات الأسماء، قالوا لكان الْأَوَّلَ أَوْلَى لِقَوْلِهِ:
Aksi takdirde [bilgi] hâsıl olmaz. Eşyanın hakikatlerine dair bilgiye gelince, akıl bunu elde etmeye muktedirdir; dolayısıyla onda tahaddînin (meydan okumanın) gerçekleşmesi sahih olmuştur. İkinci Görüş: Meşhur olan görüştür ki bundan murat, Allah'ın yarattığı sonradan yaratılmış varlık cinslerinin tamamının; bugün Âdemoğlunun konuştuğu Arapça, Farsça, Rumca ve diğer farklı dillerin tamamındaki isimleridir. Âdem'in aleyhisselâm çocukları bu dilleri konuşuyorlardı. Âdem vefat edip çocukları dünyanın dört bir tarafına dağılınca, her biri bu dillerden belirli bir dille konuştu ve o lisan kendisine galip geldi. Süre uzayıp nesiller birbiri ardınca öldükçe diğer dilleri unuttular. İşte Âdemoğlunda aleyhisselâm dillerin farklılaşmasının sebebi budur. Meânî ehli şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ } “Âdem'e isimleri öğretti” buyruğunda mutlaka bir takdir (gizli anlam) bulunmalıdır. Murâdın «Âdem'e müsemmâların (isimlendirilen varlıkların) isimlerini öğretti» olması muhtemel olduğu gibi, «Âdem'e isimlerin müsemmâlarını öğretti» olması da muhtemeldir. Onlar şöyle dediler: Birincisi daha evladır; çünkü şöyle buyurmaktadır:
أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ وَقَوْلُهُ تعالى: فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ وَلَمْ يَقُلْ أَنْبِئُونِي بِهَؤُلَاءِ وَأَنْبَأَهُمْ بِهِمْ، فَإِنْ قِيلَ: فَلَمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْوَاعَ جَمِيعِ الْمُسَمَّيَاتِ، وَكَانَ فِي الْمُسَمَّيَاتِ مَا لَا يَكُونُ عَاقِلًا، فَلِمَ قَالَ عَرَضَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ عَرَضَهَا؟ قُلْنَا لِأَنَّهُ لَمَّا/ كَانَ فِي جُمْلَتِهَا الْمَلَائِكَةُ وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ وَهُمُ الْعُقَلَاءُ، فَغُلِّبَ الْأَكْمَلُ، لِأَنَّهُ جَرَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ بِتَغْلِيبِ الْكَامِلِ عَلَى النَّاقِصِ كُلَّمَا غَلَّبُوا.
{ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Bunların isimlerini bana haber verin” ve Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Onlara bunların isimlerini haber verince” buyruklarında [böyle geçmiş]; «bana bunları haber verin» ve «onlara bunları haber verdi» denmemiştir. Şayet: «Allah Teâlâ ona bütün müsemmâların türlerini öğrettiğinde ve müsemmâlar arasında akıl sahibi olmayanlar da bulunduğu halde, niçin [akılsızlar için kullanılan zamirle] «عَرَضَهَا» (onları sundu) demeyip [akıl sahipleri için kullanılan zamirle] { عَرَضَهُمْ } (onları sundu) demiştir?» denilirse; deriz ki: Çünkü onların arasında melekler, insanlar ve cinler vardı; bunlar ise akıl sahipleridir. Dolayısıyla daha mükemmel olan galip kılınmıştır. Zira Arapların adeti, bir şeyi baskın kıldıklarında kâmil olanı noksan olana galip kılmak şeklinde cereyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ تَمَسَّكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ عَلَى جَوَازِ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا اسْتَنْبَأَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ تَعَالَى بِعَجْزِهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّبْكِيتِ وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.
Üçüncü Mesele: İnsanlardan bazıları Yüce Allah'ın: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Bunların isimlerini bana haber verin” buyruğunu güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin (teklîf-i mâ lâ yutâk) caiz olduğuna delil getirmiştir; fakat bu zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ, onların acziyetini bildiği halde bunu onlardan yalnızca susturma ve mahcup etme (tebkît) kabilinden istemiştir. Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğu da buna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ مَا ظَهَرَ مِنْ آدَمَ ﵇ مِنْ عِلْمِهِ بِالْأَسْمَاءِ مُعْجِزَةٌ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﵇ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى حَوَّاءَ وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى مَنْ تَوَجَّهَ التَّحَدِّي إِلَيْهِمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ جَمِيعَهُمْ وَإِنْ كَانُوا رُسُلًا فَقَدْ يَجُوزُ الْإِرْسَالُ إِلَى الرَّسُولِ كَبِعْثَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَى لُوطٍ ﵇ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الْعِلْمِ لَهُ نَاقِضٌ لِلْعَادَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُعْجِزًا، وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُهُ مُعْجِزًا ثَبَتَ كَوْنُهُ رَسُولًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ نَاقِضٌ لِلْعَادَةِ لأن حصول العلم باللغة لمن علمه الله تَعَالَى وَعَدَمَ حُصُولِهِ لِمَنْ لَمْ يُعَلِّمْهُ اللَّهُ لَيْسَ بِنَاقِضٍ لِلْعَادَةِ. وَأَيْضًا فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: الْمَلَائِكَةُ عَلِمُوا كَوْنَ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ مَوْضُوعَةً لِتِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ أَوْ مَا عَلِمُوا ذَلِكَ فَإِنْ عَلِمُوا ذَلِكَ فَقَدْ قَدَرُوا عَلَى أَنْ يَذْكُرُوا أَسْمَاءَ تِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ فَحِينَئِذٍ تَحْصُلُ الْمُعَارَضَةُ وَلَا تَظْهَرُ الْمَزِيَّةُ وَالْفَضِيلَةُ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمُوا ذَلِكَ فَكَيْفَ عَرَفُوا أَنَّ آدَمَ ﵇ أَصَابَ فِيمَا ذَكَرَ مِنْ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ اسْمًا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ دَفْعُ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: رُبَّمَا كَانَ لِكُلِّ صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ لُغَةٌ مِنْ هَذِهِ اللُّغَاتِ. وَكَانَ كُلُّ صِنْفٍ جَاهِلًا بِلُغَةِ الصِّنْفِ الْآخَرِ ثُمَّ إِنَّ جَمِيعَ أَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ حَضَرُوا وَإِنَّ آدَمَ ﵇ عَدَّ عَلَيْهِمْ جَمِيعَ تِلْكَ اللُّغَاتِ بِأَسْرِهَا فَعَرَفَ كُلُّ صِنْفٍ إِصَابَتَهُ فِي تِلْكَ اللُّغَةِ خَاصَّةً فَعَرَفُوا بِهَذَا الطَّرِيقِ صِدْقَهُ إِلَّا أَنَّهُمْ بِأَسْرِهِمْ عَجَزُوا عَنْ مَعْرِفَةِ تِلْكَ اللُّغَاتِ بِأَسْرِهَا فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا. الثَّانِي: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَهُمْ قَبْلَ أَنْ سمعوا مِنْ آدَمَ ﵇ تِلْكَ الْأَسْمَاءَ مَا اسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَى صِدْقِ آدَمَ فَلَمَّا سَمِعُوا مِنْهُ ﵇ تِلْكَ الْأَسْمَاءَ عَرَفُوا صِدْقَهُ فِيهَا فَعَرَفُوا كَوْنَهُ مُعْجِزًا، سَلَّمْنَا أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَيْهِ فِعْلٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْكَرَامَاتِ أَوْ من باب الإرهاص وهما عندنا جائزاً وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَرْعًا عَلَى الْكَلَامِ فِيهِمَا وَاحْتَجَّ مَنْ قَطَعَ بِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ
Dördüncü Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Âdem'de aleyhisselâm ortaya çıkan isimlerin bilgisi, onun o vakitteki peygamberliğine aleyhisselâm delalet eden bir mucizedir. En yakın ihtimal Havva'ya gönderilmiş olmasıdır; aynı şekilde kendilerine meydan okunan meleklerden olan kimselere gönderilmiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Zira meleklerin hepsi elçi olsalar dahi, İbrahim'in aleyhisselâm Lût'a aleyhisselâm gönderilmesi gibi, bir elçiye [başka bir] elçinin gönderilmesi caiz olabilir. Onlar bu hususta şu delile tutunmuşlardır: Bu bilginin ona hâsıl olması âdeti yarıcıdır (hârikulâdedir); bu sebeple mucize olması vaciptir. Mucize olduğu sabit olunca, o vakitte onun bir resul olduğu da sabit olur. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu bilginin âdeti yarıcı olduğunu kabul etmiyoruz; zira Allah Teâlâ'nın öğrettiği kimsede dil bilgisinin hâsıl olması, Allah'ın öğretmediği kimsede ise hâsıl olmaması âdeti yarıcı değildir. Ayrıca şöyle de denilebilir: Melekler bu isimlerin o müsemmâlar için konulduğunu ya biliyorlardı ya da bilmiyorlardı. Şayet bunu biliyor idiyseler, o müsemmâların isimlerini zikretmeye güç yetirebilirlerdi; bu takdirde muâraza (benzerini yapma) hâsıl olur, üstünlük ve fazilet ortaya çıkmazdı. Şayet bunu bilmiyor idiyseler, Âdem'in aleyhisselâm bu lafızların her birinin o müsemmâların her birine ait bir isim olduğu yönünde zikrettiği hususlarda isabet ettiğini nereden bildiler? Bil ki bu soru iki vecihle defedilebilir: Birincisi: Meleklerin her bir sınıfının bu dillerden bir dili olması ve her bir sınıfın diğer sınıfın dilini bilmemesi muhtemeldir. Sonra meleklerin bütün sınıfları hazır bulunmuş, Âdem aleyhisselâm da bu dillerin tamamını eksiksiz olarak onlara saymıştır. Böylece her sınıf bilhassa kendi dilindeki isabetini kavramış ve bu yolla onun doğruluğunu anlamışlardır; fakat kendileri bu dillerin tamamını bilmekten âciz kalmışlardır ve bu da mucize olmuştur. İkincisi: Şöyle denilmesi de mümkündür: Allah Teâlâ, melekler bu isimleri Âdem'den aleyhisselâm işitmeden önce, Âdem'in doğruluğuna istidlal edecekleri şeyi onlara bildirmiştir; dolayısıyla ondan aleyhisselâm bu isimleri işittiklerinde onun bu husustaki doğruluğunu anlamış ve bunun bir mucize olduğunu kavramışlardır. Âdem'de âdet dışı bir fiilin ortaya çıktığını kabul etsek dahi, bunun kerametler kabilinden veya irhâsât kabilinden olması niçin caiz olmasın? Bu ikisi bize göre caizdir. Bu durumda bu meseledeki söz, o ikisi hakkındaki sözün bir fer‘i haline gelir. Âdem'in aleyhisselâm o vakitte peygamber olmadığını kesin olarak savunanlar ise birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Şayet o zaman
نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، لَكَانَ قَدْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ عَنْهُ بَعْدَ النُّبُوَّةِ. وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَمَّا الْمُلَازَمَةُ فَلِأَنَّ صُدُورَ الزَّلَّةِ عَنْهُ كَانَ بَعْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ بِالِاتِّفَاقِ وَتِلْكَ الزَّلَّةُ مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ عَلَى مَا سَيَأْتِي شَرْحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَالْإِقْدَامُ عَلَى الْكَبِيرَةِ يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الطَّرْدِ وَالتَّحْقِيرِ وَاللَّعْنِ وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ غَيْرُ جَائِزٍ فَيَجِبُ أَنْ يُقَالَ وَقَعَتْ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ قَبْلَ النُّبُوَّةِ. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ رَسُولًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى أَحَدٍ أَوْ لَا يَكُونُ فَإِنْ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى أَحَدٍ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَوِ الْإِنْسِ أَوِ الْجِنِّ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ وَلَا يَجُوزُ جَعْلُ الأدون رسولًا إلى الأشرف لأن الرسول وَالْأُمَّةَ تَبَعٌ، وَجَعْلُ الْأَدْوَنِ مَتْبُوعَ الْأَشْرَفِ خِلَافُ الْأَصْلِ وَأَيْضًا فَالْمَرْءُ إِلَى قَبُولِ الْقَوْلِ مِمَّنْ هُوَ مِنْ جِنْسِهِ أَمْكَنُ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] وَلَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى الْبَشَرِ، لِأَنَّهُ مَا كَانَ هُنَاكَ أَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ إِلَّا حَوَّاءَ، وَإِنَّ حَوَّاءَ إِنَّمَا عَرَفَتِ التَّكْلِيفَ لَا بِوَاسِطَةِ آدَمَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
peygamber olsaydı, peygamberlikten sonra kendisinden masiyet (günah) sadır olmuş olurdu; bu ise caiz değildir. Dolayısıyla o dönemde peygamber olmaması vaciptir. Gerekliliğe (mülâzemete) gelince; zira ondan zellenin sadır olması, ittifakla bu olaydan sonradır. Bu zelle ise, inşallah Teâlâ ileride açıklanacağı üzere, büyük günahlar kabilindendir. Büyük günaha yeltenmek ise kovulmayı, tahkir edilmeyi ve lanetlenmeyi hak etmeyi gerektirir. Bütün bunlar ise peygamberler hakkında caiz değildir. O halde bu olayın peygamberlikten önce vuku bulduğunu söylemek vacip olur. İkincisi: Şayet o vakitte bir elçi olsaydı, ya birine gönderilmiş olurdu yahut gönderilmemiş olurdu. Eğer birine gönderilmiş idiyse, ya meleklere ya insanlara ya da cinlere gönderilmiş olurdu. Birincisi bâtıldır; zira Mu‘tezile'ye göre melekler insanlardan daha üstündür; daha aşağı mertebede olanın daha şerefli olana elçi kılınması caiz değildir, çünkü resul önder, ümmet ise tabidir. Daha aşağı olanı daha şerefli olanın metbûu (kendisine uyulanı) kılmak ise asıl kurala aykırıdır. Ayrıca insanın kendi cinsinden olan birinin sözünü kabul etmesi daha mümkündür. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam [suretinde] kılardık” [el-En'âm: 9] buyurmuştur. İnsanlara gönderilmiş olması da caiz değildir; zira orada Havva'dan başka hiçbir insan yoktu. Havva ise mükellefiyeti Âdem'in vasıtasıyla değil, bilakis Yüce Allah'ın şu buyruğu sebebiyle doğrudan öğrenmiştir:
وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ [الأعراف: ١٩] شَافَهَهُمَا بِهَذَا التَّكْلِيفِ وَمَا جَعَلَ آدَمَ وَاسِطَةً وَلَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى الْجِنِّ لِأَنَّهُ مَا كَانَ فِي السَّمَاءِ أَحَدٌ مِنَ الْجِنِّ وَلَا جَائِزَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مَبْعُوثًا إِلَى أَحَدٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَعْلِهِ رَسُولَا التَّبْلِيغُ فَحَيْثُ لَا مُبَلَّغَ لَمْ يَكُنْ فِي جَعْلِهِ رَسُولًا فَائِدَةٌ وَهَذَا الْوَجْهُ لَيْسَ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ [طَهَ: ١٢٢] فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا اجْتَبَاهُ بَعْدَ الزَّلَّةِ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ قَبْلَ الزَّلَّةِ مَا كَانَ مُجْتَبًى، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْوَقْتَ مُجْتَبًى وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ رَسُولًا لِأَنَّ الرِّسَالَةَ وَالِاجْتِبَاءَ مُتَلَازِمَانِ لِأَنَّ الِاجْتِبَاءَ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا التَّخْصِيصُ بِأَنْوَاعِ التَّشْرِيفَاتِ وَكُلُّ مَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ رَسُولًا فَقَدْ خَصَّهُ بِذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” [el-A'râf: 19]. Onlara bu mükellefiyeti doğrudan hitap ederek bildirmiş, Âdem'i vasıta kılmamıştır. Cinlere gönderilmiş olması da caiz değildir; zira semada cinlerden kimse yoktu. Hiç kimseye gönderilmemiş olması da caiz değildir; çünkü onu elçi kılmaktan maksat tebliğdir, tebliğ edilecek kimse bulunmadığında ise onu elçi kılmanın hiçbir faydası olmaz. Bu vecih son derece güçlü değildir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ } “Sonra Rabbi onu seçti” [Tâhâ: 122] buyruğudur. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın onu ancak zelleden sonra seçtiğine delalet etmiştir. O halde zelleden önce seçilmiş (müctebâ) olmadığını söylemek vacip olur. O vakit müctebâ olmayınca resul de olmaması vacip olur; zira risalet ile ictibâ (seçilme) birbirini gerektirir. Çünkü ictibânın, çeşitli taltiflerle tahsis edilmekten başka bir anlamı yoktur. Allah'ın elçi kıldığı herkesi de bununla tahsis etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] .
{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” [el-En'âm: 124].
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: مَعْنَاهُ أَعْلِمُونِي أَسْمَاءَ هَؤُلَاءِ إِنْ عَلِمْتُمْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ صَادِقِينَ فِي ذَلِكَ الْإِعْلَامِ. وَثَانِيهَا: مَعْنَاهُ أَخْبِرُونِي وَلَا تَقُولُوا إِلَّا حَقًّا وَصِدْقًا فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ التَّوْكِيدَ لِمَا نَبَّهَهُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْقُصُورِ وَالْعَجْزِ، لِأَنَّهُ مَتَى تَمَكَّنَ فِي أَنْفُسِهِمُ الْعِلْمُ بِأَنَّهُمْ إِنْ أَخْبَرُوا لَمْ يَكُونُوا صَادِقِينَ وَلَا لَهُمْ إِلَيْهِ سَبِيلٌ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ مُتَعَذَّرٌ عَلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي قَوْلِكُمْ أَنَّهُ لَا شَيْءَ مِمَّا يَتَعَبَّدُ به الخلق إلا وأنتم تصلحون وَتَقُومُونَ بِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ. وَرَابِعُهَا: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي قَوْلِكُمْ أَنِّي لَمْ أَخْلُقْ خَلْقًا إِلَّا كُنْتُمْ أَعْلَمَ مِنْهُ فَأَخْبِرُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ.
Beşinci Mesele: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğu hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun anlamı şudur: «Eğer bu bildirmede doğru söyleyeceğinizi biliyorsanız, bunların isimlerini bana bildirin.» İkincisi: Anlamı şudur: «Bana haber verin; ancak hak ve doğrudan başkasını söylemeyin.» Bu durumda bundan maksat, dikkatlerini çektiği kusur ve acziyetlerini pekiştirmektir (tekit). Zira şayet haber verirlerse doğru söyleyemeyecekleri ve buna bir yolları bulunmadığı bilgisi içlerine yerleşince, bunun kendileri için imkânsız olduğunu anlarlar. Üçüncüsü: İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un görüşü olup şudur: «Yaratılmışların kendisiyle ibadet ettiği her bir şeye ancak sizin ehil olduğunuza ve bunu yerine getireceğinize dair sözünüzde doğru söyleyenler iseniz [haber verin].» Dördüncüsü: «Yarattığım her varlıktan mutlaka daha bilgili olduğunuza dair sözünüzde doğru söyleyenler iseniz, bana bunların isimlerini haber verin.»
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى فَضْلِ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا أَظْهَرَ كَمَالَ حِكْمَتِهِ فِي خَلْقِهِ آدَمَ ﵇ إِلَّا بِأَنْ أَظْهَرَ عِلْمَهُ فَلَوْ كان في الإمكان وجود شيء من العلم أَشْرَفَ مِنَ الْعِلْمِ لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ إِظْهَارُ فَضْلِهِ بِذَلِكَ الشَّيْءِ. لَا بِالْعِلْمِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْمَنْقُولُ، أَمَّا الْكِتَابُ فَوُجُوهٌ:
Altıncı Mesele: Bu ayet ilmin üstünlüğüne delalet etmektedir. Zira Allah Sübhânehu, Âdem'i aleyhisselâm yaratmasındaki hikmetinin kemâlini ancak onun ilmini açığa vurarak ortaya koymuştur. Şayet imkân dahilinde ilimden daha şerefli bir şeyin varlığı bulunsaydı, onun üstünlüğünü ilimle değil o şeyle ortaya koymak vacip olurdu. Bil ki ilmin faziletine Kitap, Sünnet ve nakiller delalet etmektedir. Kitaba gelince, bu birkaç yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْعِلْمَ بِالْحِكْمَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَظَّمَ أَمْرَ الْحِكْمَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ شَأْنِ الْعِلْمِ، بَيَانُ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْعِلْمَ بِالْحِكْمَةِ مَا يُرْوَى عَنْ مُقَاتِلٍ: أَنَّهُ قَالَ: تَفْسِيرُ الْحِكْمَةِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا:
Birincisi: Allah Teâlâ ilmi hikmet olarak isimlendirmiş, sonra da hikmetin değerini yüceltmiştir; bu da ilmin şanının yüceliğine delalet eder. Allah Teâlâ'nın ilmi hikmet olarak isimlendirdiğinin beyanı, Mukātil'den rivayet edilen şu sözdür: O şöyle demiştir: «Kur'an'da hikmetin tefsiri dört vecih üzeredir: Birincisi:
مَوَاعِظُ الْقُرْآنِ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣١] يَعْنِي مَوَاعِظَ الْقُرْآنِ وَفِي النِّسَاءِ: وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ
Kur'an'ın öğütleridir. Bakara Suresi'nde: { وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ } “Ve üzerinize indirdiği Kitab'ı ve hikmeti” [el-Bakara: 231] yani Kur'an'ın öğütlerini buyurmuştur. Nisâ Suresi'nde de: { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirdi”
[النِّسَاءِ: ١١٣] يَعْنِي الْمَوَاعِظَ وَمِثْلُهَا فِي آلِ عِمْرَانَ. وَثَانِيهَا:
[en-Nisâ: 113] yani öğütleri [buyurmuştur]; Âl-i İmrân'da da benzeri yer almaktadır. İkincisi:
الْحِكْمَةُ بِمَعْنَى الْفَهْمِ وَالْعِلْمِ قَوْلُهُ تَعَالَى/ وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَمَ: ١٢] وَفِي لُقْمَانَ وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ [لُقْمَانَ: ١٢] يَعْنِي الْفَهْمَ وَالْعِلْمَ وَفِي الْأَنْعَامِ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ [الأنعام: ٨٩]
Anlayış (fehm) ve ilim manasındaki hikmettir. Yüce Allah'ın: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ve henüz çocuk iken ona hükmü verdik” [Meryem: 12] buyruğu ve Lokmân Suresi'ndeki: { وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } “Andolsun biz Lokman'a hikmet verdik” [Lokmân: 12] yani anlayış ve ilim verdik buyruğudur. En'âm Suresi'nde de: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ } “Onlar, kendilerine Kitap ve hüküm verdiğimiz kimselerdir” [el-En'âm: 89] buyrulmuştur.
وَثَالِثُهَا: الْحِكْمَةُ بِمَعْنَى النُّبُوَّةِ فِي [النِّسَاءِ: ٥٤] فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ، يعني النبوة وفي [ص:
Üçüncüsü: [en-Nisâ: 54]'teki peygamberlik manasındaki hikmettir: { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Şüphesiz biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik”, yani peygamberliği [verdik]. [Sâd:
٢٠] وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ يَعْنِي النُّبُوَّةَ وَفِي [الْبَقَرَةِ: ٢٥١] وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ، وَرَابِعُهَا: الْقُرْآنُ فِي النَّحْلِ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَفِي الْبَقَرَةِ: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦٩] وَجَمِيعُ هَذِهِ الْوُجُوهِ عِنْدَ التَّحْقِيقِ تَرْجِعُ إِلَى الْعِلْمِ ثُمَّ تَفَكَّرْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَعْطَى مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا الْقَلِيلَ قَالَ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَسَمَّى الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا قَلِيلًا قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ [النِّسَاءِ: ٧٧] فَمَا سَمَّاهُ قَلِيلًا لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نُدْرِكَ كَمِّيَّتَهُ فَمَا ظَنُّكَ بِمَا سَمَّاهُ كَثِيرًا. ثُمَّ الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ عَلَى قِلَّةِ الدُّنْيَا وَكَثْرَةِ الْحِكْمَةِ أَنَّ الدُّنْيَا مُتَنَاهِي الْقَدْرِ مُتَنَاهِي الْعَدَدِ مُتَنَاهِي الْمُدَّةِ. وَالْعِلْمُ لَا نِهَايَةَ لِقَدْرِهِ، وَعَدَدِهِ وَمُدَّتِهِ وَلَا لِلسِّعَادَاتِ الْحَاصِلَةِ مِنْهُ، وَذَلِكَ يُنَبِّهُكَ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] وَقَدْ فَرَّقَ بَيْنَ سَبْعِ نَفَرٍ فِي كِتَابِهِ فَرَّقَ بَيْنَ الْخَبِيثِ وَالطَّيِّبِ فَقَالَ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ [الْمَائِدَةِ: ١٠٠] يَعْنِي الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ، وَفَرَّقَ بَيْنَ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ فَقَالَ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ [الأنعام: ٥٠] وَفَرَّقَ بَيْنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ فَقَالَ: أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ [الرَّعْدِ: ١٦] وَفَرَّقَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَبَيْنَ الظِّلِّ وَالْحَرُورِ، وَإِذَا تَأَمَّلْتَ وَجَدْتَ كُلَّ ذَلِكَ مَأْخُوذًا مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ.
20]'deki: { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ } “Ve ona hikmet verdik” yani peygamberlik verdik buyruğu ve [el-Bakara: 251]'deki: { وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi” buyruğudur. Dördüncüsü: Nahl Suresi'ndeki Kur'an'dır: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle çağır” [en-Nahl: 125] ve Bakara Suresi'ndeki: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona çok hayır verilmiştir” [el-Bakara: 269] buyruğudur. Bütün bu vecihler tahkik edildiğinde ilme racidir. Sonra düşün ki, Allah Teâlâ ilimden ancak az bir şey vermiştir; nitekim: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir” [el-İsrâ: 85] buyurmuştur. Dünyanın tamamını da «az» diye isimlendirmiştir: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünya menfaati azdır” [en-Nisâ: 77]. O'nun «az» diye isimlendirdiğinin miktarını dahi idrak etmemiz mümkün değilken, «çok» diye isimlendirdiği hakkında ne düşünürsün? Sonra dünyanın azlığına ve hikmetin çokluğuna dair akli bürhan şudur: Dünyanın değeri sonludur, sayısı sonludur, süresi sonludur. İlmin ise değerinin, sayısının ve süresinin sonu olmadığı gibi, ondan hâsıl olan mutlulukların da sonu yoktur. Bu durum seni ilmin faziletine uyandırır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [ez-Zümer: 9] buyruğudur. O, Kitabında yedi sınıfın arasını ayırmıştır: Kötü (habîs) ile temizin (tayyib) arasını ayırmış ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Pis olanla temiz olan bir olmaz” [el-Mâide: 100] yani helal ile haram. Kör ile görenin arasını ayırmış ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: Kör olanla gören bir olur mu?” [el-En'âm: 50]. Nur ile karanlığın arasını ayırmış ve şöyle buyurmuştur: { أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } “Yoksa karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” [er-Ra'd: 16]. Cennet ile cehennemin ve gölge ile sıcağın arasını da ayırmıştır. Düşündüğün zaman bütün bunların âlim ile cahil arasındaki farktan alındığını görürsün.
الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ٥٩] وَالْمُرَادُ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ الْعُلَمَاءُ فِي أَصَحِّ الْأَقْوَالِ لِأَنَّ الْمُلُوكَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَةُ الْعُلَمَاءِ وَلَا يَنْعَكِسُ، ثُمَّ انْظُرْ إِلَى هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ فَإِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْعَالِمِ فِي مَوْضِعَيْنِ مِنْ كِتَابِهِ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ قَالَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] ، وَقَالَ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ زَادَ فِي الْإِكْرَامِ فَجَعَلَهُمْ فِي الْمَرْتَبَةِ الْأُولَى فِي آيَتَيْنِ فَقَالَ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] وَقَالَ:
Üçüncüsü: O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” [en-Nisâ: 59] buyruğudur. En sahih görüşlere göre emir sahiplerinden maksat âlimlerdir; zira kralların âlimlere itaat etmesi vaciptir, aksi ise geçerli değildir. Sonra şu mertebeye bir bak: Allah Teâlâ Kitabının iki yerinde âlimi ikinci mertebede zikretmiştir; şöyle buyurmuştur: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etti” [Âl-i İmrân: 18] ve: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” buyurmuştur. Sonra O celle celâluhu ikramı artırarak iki ayette onları birinci mertebeye koymuştur; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “Onun tevilini ancak Allah ve ilimde derinleşenler bilir” [Âl-i İmrân: 7] ve şöyle buyurmuştur:
قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْدِ: ٤٣] الرَّابِعُ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ [الْمُجَادَلَةِ: ١١] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الدَّرَجَاتِ لِأَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ. أَوَّلُهَا: لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ قَالَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢] إِلَى قَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٤] وَالثَّانِيَةُ: لِلْمُجَاهِدِينَ قَالَ: وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ [النِّسَاءِ: ٩٥] .
{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse yeter” [er-Ra'd: 43]. Dördüncüsü: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } “Allah, sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir” [el-Mücâdele: 11] buyruğudur. Bil ki Yüce Allah dereceleri dört sınıf için zikretmiştir: Birincisi: Bedir ehlinden olan müminler içindir; şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” [el-Enfâl: 2] ayetinden: { لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlar için Rableri katında dereceler vardır” [el-Enfâl: 4] kavline kadar. İkincisi: Mücahidler içindir; şöyle buyurmuştur: { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ } “Allah, cihat edenleri oturanlara üstün kıldı” [en-Nisâ: 95].
وَالثَّالِثَةُ: لِلصَّالِحِينَ قَالَ: وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى [طَهَ: ٧٥] .
Üçüncüsü: Salihler içindir; şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak gelirse, işte en yüksek dereceler onlar içindir” [Tâhâ: 75].
الرَّابِعَةُ: لِلْعُلَمَاءِ. قَالَ: وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ فَضَّلَ أَهْلَ بَدْرٍ عَلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِدَرَجَاتٍ وَفَضَّلَ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ بِدَرَجَاتٍ وَفَضَّلَ الصَّالِحِينَ عَلَى هَؤُلَاءِ بِدَرَجَاتٍ ثُمَّ فَضَّلَ الْعُلَمَاءَ عَلَى جَمِيعِ الْأَصْنَافِ بِدَرَجَاتٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعُلَمَاءُ أَفْضَلَ النَّاسِ. الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْعُلَمَاءَ فِي كِتَابِهِ بِخَمْسِ مَنَاقِبَ، أَحَدُهَا: الْإِيمَانُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] وَثَانِيهَا: التَّوْحِيدُ والشهادة شَهِدَ اللَّهُ إلى قوله: وَأُولُوا الْعِلْمِ
Dördüncüsü: Âlimler içindir; şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } “Kendilerine ilim verilenleri de derecelerle [yükseltir]”. Allah Bedir ehlini diğer müminlere derecelerle üstün kılmış, mücahidleri oturanlara derecelerle üstün kılmış, salihleri bunlara derecelerle üstün kılmış; sonra da âlimleri bütün bu sınıflara derecelerle üstün kılmıştır. Dolayısıyla âlimlerin insanların en faziletlisi olması vacip olmuştur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler korkar” [Fâtır: 28] buyruğudur. Zira Allah Teâlâ Kitabında âlimleri beş meziyetle vasfetmiştir: Birincisi: İmandır; { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } “İlimde derinleşenler ise: 'Ona inandık' derler” [Âl-i İmrân: 7]. İkincisi: Tevhid ve şahitliktir; { شَهِدَ اللَّهُ } ayetinden { وَأُولُوا الْعِلْمِ } kavline kadar
[آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَثَالِثُهَا: / الْبُكَاءُ وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ [الْإِسْرَاءِ: ١٠٩] . وَرَابِعُهَا: الْخُشُوعُ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١٠٧] الْآيَةَ. وَخَامِسُهَا: الْخَشْيَةُ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ أَمَّا الْأَخْبَارُ فَوُجُوهٌ: أَحَدُهَا:
[Âl-i İmrân: 18]. Üçüncüsü: Ağlamaktır; { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar” [el-İsrâ: 109]. Dördüncüsü: Huşûdur; { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenler...” [el-İsrâ: 107] ayetidir. Beşincisi: Haşyettir (derin saygı dolu korkudur); { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler korkar”. Hadislere gelince, bunlar birtakım vecihlerledir: Birincisi:
رَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى عُتَقَاءِ اللَّهِ مِنَ النَّارِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى الْمُتَعَلِّمِينَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْ مُتَعَلِّمٍ يَخْتَلِفُ إِلَى بَابِ عَالِمٍ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ عِبَادَةَ سَنَةٍ وَبَنَى لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ وَيَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ وَالْأَرْضُ تَسْتَغْفِرُ لَهُ وَيُمْسِي وَيُصْبِحُ مَغْفُورًا لَهُ وَشَهِدَتِ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ عُتَقَاءُ
Sâbit, Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'ın cehennemden azat ettiği kimselere bakmaktan hoşlanırsa ilim öğrenenlere baksın. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bir âlimin kapısına gidip gelen hiçbir ilim talebesi yoktur ki, Allah ona her bir adımına karşılık bir senelik ibadet yazmasın ve her adımına karşılık cennette bir şehir inşa etmesin. O yeryüzünde yürürken yer onun için istiğfar eder; bağışlanmış olarak sabahlar ve akşamlar. Melekler de onların cehennemden azat edilmiş kimseler olduğuna şahitlik ederler.
اللَّهِ مِنَ النَّارِ»
Allah'ın ateşten [azat ettikleri olduklarına].»
وَثَانِيهَا:
İkincisi:
عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ ﵇: «مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِغَيْرِ اللَّهِ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يَأْتِيَ عَلَيْهِ الْعِلْمُ فَيَكُونَ لِلَّهِ وَمَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ فَهُوَ كَالصَّائِمِ نَهَارَهُ وَكَالْقَائِمِ لَيْلَهُ وَإِنَّ بَابًا مِنَ الْعِلْمِ يَتَعَلَّمُهُ الرَّجُلُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَبُو قُبَيْسٍ ذَهَبًا فَيُنْفِقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» .
Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim ilmi Allah'tan başkası için talep ederse, ilim ona gelip Allah için oluncaya kadar dünyadan çıkmaz. Kim de ilmi Allah için talep ederse, gündüzü oruçlu, gecesi ibadetle kaim olan kimse gibidir. Bir kimsenin ilimden öğreneceği bir konu, onun Ebû Kubeys [dağı] kadar altını olup da onu Allah yolunda infak etmesinden daha hayırlıdır.»
وَثَالِثُهَا:
Üçüncüsü:
عَنِ الْحَسَنِ مَرْفُوعًا «مَنْ جَاءَهُ الْمَوْتُ وَهُوَ يَطْلُبُ الْعِلْمَ لِيُحْيِيَ بِهِ الْإِسْلَامَ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ دَرَجَةٌ وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ»
Hasan'dan merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kime İslâm'ı kendisiyle ihya etmek üzere ilim talep ederken ölüm gelirse, cennette onunla peygamberler arasında sadece bir derece [fark] bulunur.»
وَرَابِعُهَا:
Dördüncüsü:
أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ مَرْفُوعًا «يَبْعَثُ اللَّهُ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يُمَيِّزُ الْعُلَمَاءَ فَيَقُولُ: يَا مَعْشَرَ الْعُلَمَاءِ إِنِّي لَمْ أَضَعْ نُورِي فِيكُمْ إِلَّا لِعِلْمِي بِكُمْ وَلَمْ أَضَعْ عِلْمِي فِيكُمْ لِأُعَذِّبَكُمْ انْطَلِقُوا فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ» .
Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Allah kıyamet günü kulları diriltir, sonra âlimleri ayırır ve şöyle buyurur: 'Ey âlimler topluluğu! Ben nurumu içinize ancak sizdeki [hali] bildiğim için koydum; size azap etmek için ilmimi içinize koymadım. Gidin, sizi bağışladım.'»
وَخَامِسُهَا:
Beşincisi:
قَالَ ﵇: «مُعَلِّمُ الْخَيْرِ إِذَا مَاتَ بَكَى عَلَيْهِ طَيْرُ السَّمَاءِ وَدَوَابُّ الْأَرْضِ وَحِيتَانُ الْبُحُورِ» .
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hayır öğreten kimse öldüğünde, gökteki kuşlar, yerdeki hayvanlar ve denizlerdeki balıklar ona ağlar.»
وَسَادِسُهَا:
Altıncısı:
أَبُو هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا «مَنْ صَلَّى خَلْفَ عَالِمٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَكَأَنَّمَا صَلَّى خَلْفَ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ» .
Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kim âlimlerden bir âlimin arkasında namaz kılarsa, sanki peygamberlerden bir peygamberin arkasında namaz kılmış gibidir.»
وَسَابِعُهَا:
Yedincisi:
ابْنُ عُمَرَ مَرْفُوعًا «فُضِّلَ الْعَالِمُ عَلَى الْعَابِدِ بِسَبْعِينَ دَرَجَةً بَيْنَ كُلِّ دَرَجَةٍ عَدْوُ الْفَرَسِ سَبْعِينَ عَامًا وَذَلِكَ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَضَعُ الْبِدْعَةَ لِلنَّاسِ فَيُبْصِرُهَا الْعَالِمُ فَيُزِيلُهَا وَالْعَابِدُ يُقْبِلُ عَلَى عِبَادَتِهِ لَا يَتَوَجَّهُ وَلَا يَتَعَرَّفُ لَهَا» .
İbn Ömer'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Âlim, âbide yetmiş derece üstün kılınmıştır; her iki derece arasında atın yetmiş yıllık koşu mesafesi vardır. Bunun sebebi şudur: Şeytan insanlara bir bidat koyar; âlim onu görür ve ortadan kaldırır. Âbid ise ibadetine yönelir, ona dönüp bakmaz ve onu fark etmez.»
وَثَامِنُهَا:
Sekizincisi:
الْحَسَنُ مَرْفُوعًا قَالَ ﵇: «رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى خُلَفَائِي فَقِيلَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ الَّذِينَ يُحْيُونَ سُنَّتِي وَيُعَلِّمُونَهَا عِبَادَ اللَّهِ»
Hasan'dan merfû olarak rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allah'ın rahmeti halifelerimin üzerine olsun!» 'Ey Allah'ın Resûlü, senin halifelerin kimlerdir?' denildi. Buyurdu ki: «Sünnetimi ihya edenler ve onu Allah'ın kullarına öğretenlerdir.»
وَتَاسِعُهَا:
Dokuzuncusu:
قَالَ ﵇: «مَنْ خَرَجَ يَطْلُبُ بَابًا مِنَ الْعِلْمِ لِيَرُدَّ بِهِ بَاطِلًا إِلَى حَقٍّ أَوْ ضَلَالًا إِلَى هُدًى كَانَ عَمَلُهُ كَعِبَادَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا» ،
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim kendisiyle bir bâtılı hakka veya bir sapıklığı hidayete çevirmek üzere ilimden bir konu öğrenmeye çıkarsa, ameli kırk yıllık ibadet gibi olur.»
وَعَاشِرُهَا:
Onuncusu:
قَالَ ﵇ لِعَلِيٍّ حِينَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ «لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا وَاحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا تَطْلُعُ عَلَيْهِ الشَّمْسُ أَوْ تَغْرُبُ»
Peygamber aleyhisselâm, Ali'yi Yemen'e gönderdiği zaman ona şöyle buyurmuştur: «Allah'ın senin vasıtanla tek bir kişiyi hidayete erdirmesi, senin için üzerine güneşin doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır.»
الْحَادِيَ عَشَرَ:
On birincisi:
ابْنُ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا «مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُحَدِّثَ بِهِ النَّاسَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ أَعْطَاهُ أَجْرَ سَبْعِينَ نَبِيًّا» .
İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kim Allah rızasını gözeterek insanlara anlatmak için ilim talep ederse, Allah ona yetmiş peygamberin sevabını verir.»
الثَّانِي عَشَرَ:
On ikincisi:
عَامِرٌ الْجُهَنِيُّ مَرْفُوعًا «يُؤْتَى بِمِدَادِ طَالِبِ الْعِلْمِ وَدَمِ الشَّهِيدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُفَضَّلُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ» وَفِي رِوَايَةٍ فَيُرَجَّحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ.
Âmir el-Cühenî'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kıyamet gününde ilim talebesinin mürekkebi ile şehidin kanı getirilir; biri diğerine üstün tutulmaz.» Bir rivayette ise «Âlimlerin mürekkebi ağır basar» denilmiştir.
الثَّالِثَ عَشَرَ:
On üçüncüsü:
أبو وافد اللَّيْثِيُّ: أَنَّهُ ﵇ بَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ وَالنَّاسُ مَعَهُ إِذْ أَقْبَلَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ أَمَّا أَحَدُهُمْ فَرَأَى فُرْجَةً فِي الْحَلْقَةِ فَجَلَسَ إِلَيْهَا، وَأَمَّا الْآخَرُ فَجَلَسَ خَلْفَهُمْ، وَأَمَّا الثَّالِثُ فَإِنَّهُ رَجَعَ وَفَرَّ فَلَمَّا فَرَغَ ﵇ مِنْ كَلَامِهِ قَالَ: أُخْبِرُكُمْ عَنِ النَّفَرِ الثَّلَاثَةِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَآوَى إِلَى اللَّهِ فَآوَاهُ اللَّهُ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَاسْتَحْيَا مِنَ اللَّهِ فَاسْتَحْيَا اللَّهُ مِنْهُ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَأَعْرَضَ عَنِ اللَّهِ فَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْهُ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ،
Ebû Vâkıd el-Leysî rivayet etmiştir: Peygamber aleyhisselâm insanlar yanında otururken aniden üç kişi çıkageldi. Birisi halkada bir boşluk gördü ve oraya oturdu. Diğeri onların arkasına oturdu. Üçüncüsü ise geri dönüp uzaklaştı. Peygamber aleyhisselâm sözünü bitirince şöyle buyurdu: «Size bu üç kişiyi haber vereyim mi? Birincisi: Allah'a sığındı, Allah da onu barındırdı. İkincisi: Allah'tan hayâ etti, Allah da ondan hayâ etti. Üçüncüsü ise: Allah'tan yüz çevirdi, Allah da ondan yüz çevirdi.» Müslim rivayet etmiştir.
وَأَمَّا الْآثَارُ فَمِنْ وُجُوهٍ «أ» الْعَالِمُ أَرْأَفُ بِالتِّلْمِيذِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ لِأَنَّ الْآبَاءَ وَالْأُمَّهَاتِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ نَارِ الدُّنْيَا وَآفَاتِهَا وَالْعُلَمَاءُ يَحْفَظُونَهُ مِنْ نَارِ الْآخِرَةِ وَشَدَائِدِهَا «ب» قِيلَ/ لِابْنِ مَسْعُودٍ بِمَ وَجَدْتَ هَذَا الْعِلْمَ: قَالَ بِلِسَانٍ سَئُولٍ، وَقَلْبٍ عَقُولٍ «ج» قَالَ بَعْضُهُمْ سَلْ مَسْأَلَةَ الْحَمْقَى، وَاحْفَظْ حِفْظَ الْأَكْيَاسِ «د» مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ تَعَلَّمِ الْعِلْمَ فَإِنْ كَانَ لَكَ مَالٌ كَانَ الْعِلْمُ لَكَ جَمَالًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ مَالٌ كَانَ الْعِلْمُ لَكَ مَالًا «هـ-»
Haberlere (eserlere) gelince, bunlar birtakım vecihlerledir: a) Âlim, talebeye anne ve babasından daha şefkatlidir; zira anne babalar onu dünya ateşinden ve afetlerinden korur, âlimler ise onu ahiret ateşinden ve şiddetlerinden korur. b) İbn Mes'ûd'a: «Bu ilme ne ile ulaştın?» denildi; o da: «Çok soran bir dil ve akleden bir kalp ile» dedi. c) Onlardan biri şöyle demiştir: «Ahmaklar gibi soru sor, akıllılar gibi ezberle/koru.» d) Mus‘ab b. ez-Zübeyr oğluna şöyle demiştir: «Yavrucuğum, ilim öğren! Zira şayet malın olursa ilim senin için bir güzellik olur; şayet malın olmazsa ilim senin için bir mal olur.» e)
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: لَا خَيْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْعِلْمِ كَمَا لَا خَيْرَ فِي الْكَلَامِ عَنِ الْجَهْلِ
Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «İlimden yana susmakta hayır olmadığı gibi, cehaletle konuşmakta da hayır yoktur.»
«و» قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: الْعُلَمَاءُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ بِاللَّهِ غَيْرُ عَالِمٍ بِأَمْرِ اللَّهِ، وَعَالِمٌ بِأَمْرِ اللَّهِ غَيْرُ عَالِمٍ بِاللَّهِ، وَعَالِمٌ بِاللَّهِ وَبِأَمْرِ اللَّهِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ عَبْدٌ قَدِ اسْتَوْلَتِ الْمَعْرِفَةُ الْإِلَهِيَّةُ عَلَى قَلْبِهِ فَصَارَ مُسْتَغْرِقًا بِمُشَاهَدَةِ نُورِ الْجَلَالِ وَصَفَحَاتِ الْكِبْرِيَاءِ فَلَا يَتَفَرَّغُ لِتَعَلُّمِ عِلْمِ الْأَحْكَامِ إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ. الثَّانِي: هُوَ الَّذِي يَكُونُ عَالِمًا بِأَمْرِ اللَّهِ وَغَيْرَ عَالِمٍ بِاللَّهِ وَهُوَ الَّذِي عَرَفَ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ وَحَقَائِقَ الْأَحْكَامِ لَكِنَّهُ لَا يَعْرِفُ أَسْرَارَ جَلَالِ اللَّهِ. أَمَّا الْعَالِمُ بِاللَّهِ وَبِأَحْكَامِ اللَّهِ فَهُوَ جَالِسٌ عَلَى الْحَدِّ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ عَالَمِ الْمَعْقُولَاتِ وَعَالَمِ الْمَحْسُوسَاتِ فَهُوَ تَارَةً مَعَ اللَّهِ بِالْحُبِّ لَهُ، وَتَارَةً مَعَ الْخَلْقِ بِالشَّفَقَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَإِذَا رَجَعَ مِنْ رَبِّهِ إِلَى الْخَلْقِ صَارَ مَعَهُمْ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ كَأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ اللَّهَ وَإِذَا خَلَا بِرَبِّهِ مُشْتَغِلًا بِذِكْرِهِ وَخِدْمَتِهِ فَكَأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ الْخَلْقَ فَهَذَا سَبِيلُ الْمُرْسَلِينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ
f) Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Âlimler üç kısımdır: Allah'ı bilen fakat Allah'ın emrini bilmeyen âlim; Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlim; Allah'ı da Allah'ın emrini de bilen âlim. Birincisine gelince: O, ilâhî marifetin kalbini bütünüyle istila ettiği bir kuldur; celâl nurunu ve kibriyâ tecellilerini müşahedeye öyle dalmıştır ki, zaruri olanlar müstesna ahkâm ilmini öğrenmeye vakit bulamaz. İkincisi: Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen kimsedir; bu kişi helali, haramı ve hükümlerin hakikatlerini bilmiş, lâkin Allah'ın celâlinin sırlarını bilememiştir. Allah'ı ve Allah'ın hükümlerini bilen âlime gelince: O, akledilenler (makūlât) âlemi ile duyulur varlıklar (mahsûsât) âlemi arasındaki ortak sınırda oturmaktadır. O, bazen O'na olan sevgisiyle Allah iledir; bazen de şefkat ve merhametiyle mahlûkat iledir. Rabbinden mahlûkata döndüğü zaman, sanki Allah'ı hiç tanımıyormuş gibi onlardan biri gibi olur. Rabbiyle baş başa kalıp O'nun zikri ve hizmetiyle meşgul olduğunda ise, sanki mahlûkatı hiç tanımıyormuş gibi olur. İşte bu, peygamberlerin ve sıddîkların yoludur. Murâd olan da
بِقَوْلِهِ ﵇: «سَائِلِ الْعُلَمَاءَ وَخَالِطِ الْحُكَمَاءَ وَجَالِسِ الْكُبَرَاءَ»
Peygamber'in aleyhisselâm şu sözüdür: «Âlimlere soru sor, hikmet sahipleriyle karış [iç içe ol] ve büyüklerle beraber otur!»
فَالْمُرَادُ مِنْ
Buna göre
قَوْلِهِ ﵇: سَائِلِ الْعُلَمَاءَ
Peygamber'in aleyhisselâm: «Âlimlere soru sor» sözünden murat,
أَيِ الْعُلَمَاءَ بِأَمْرِ اللَّهِ غَيْرَ الْعَالِمِينَ بِاللَّهِ فَأَمَرَ
yani Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlimlerdir. Onlardan fetva istemek suretiyle
بِمُسَاءَلَتِهِمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى اللَّهِ اسْتِفْتَاءً مِنْهُمْ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَهُمُ الْعَالِمُونَ بِاللَّهِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ أَوَامِرَ اللَّهِ فَأَمَرَ بِمُخَالَطَتِهِمْ وَأَمَّا الْكُبَرَاءُ فَهُمُ الْعَالِمُونَ بِاللَّهِ وَبِأَحْكَامِ اللَّهِ فَأَمَرَ بِمُجَالَسَتِهِمْ لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْمُجَالَسَةِ مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ قَالَ شَقِيقٌ الْبَلْخِيُّ: لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ أَمَّا الْعَالِمُ بِأَمْرِ اللَّهِ فَلَهُ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ أَنْ يَكُونَ ذَاكِرًا بِاللِّسَانِ دُونَ الْقَلْبِ، وَأَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنَ الخلق دون الرب، وأن يستحي من الناس في الظاهر ولا يستحي مِنَ اللَّهِ فِي السِّرِّ، وَأَمَّا الْعَالِمُ بِاللَّهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ ذَاكِرًا خَائِفًا مُسْتَحْيِيًا. أَمَّا الذِّكْرُ فَذِكْرُ الْقَلْبِ لَا ذِكْرُ اللِّسَانِ، وَأَمَّا الْخَوْفُ فَخَوْفُ الرِّيَاءِ لَا خَوْفُ الْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا الْحَيَاءُ فَحَيَاءُ مَا يَخْطُرُ عَلَى الْقَلْبِ لَا حَيَاءُ الظَّاهِرِ، وَأَمَّا الْعَالِمُ بِاللَّهِ وَبِأَمْرِ اللَّهِ فَلَهُ سِتَّةُ أَشْيَاءَ الثَّلَاثَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لِلْعَالِمِ بِاللَّهِ فَقَطْ مَعَ ثَلَاثَةٍ أُخْرَى كَوْنُهُ جَالِسًا عَلَى الْحَدِّ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ عَالَمِ الْغَيْبِ وَعَالَمِ الشَّهَادَةِ، وَكَوْنُهُ مُعَلِّمًا لِلْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، وَكَوْنُهُ بِحَيْثُ يَحْتَاجُ الْفَرِيقَانِ الْأَوَّلَانِ إِلَيْهِ وَهُوَ يَسْتَغْنِي عَنْهُمَا، ثُمَّ قَالَ: مَثَلُ الْعَالِمِ بِاللَّهِ وَبِأَمْرِ اللَّهِ كَمَثَلِ الشَّمْسِ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ، وَمَثَلُ الْعَالِمِ بالله فقد كَمَثَلِ الْقَمَرِ يَكْمُلُ تَارَةً وَيَنْقُصُ تَارَةً أُخْرَى، وَمَثَلُ الْعَالِمِ بِأَمْرِ اللَّهِ فَقَطْ كَمَثَلِ السِّرَاجِ يُحْرِقُ نَفْسَهُ وَيُضِيءُ لِغَيْرِهِ «ز» قَالَ فَتْحٌ الْمَوْصِلِيُّ: أَلَيْسَ الْمَرِيضُ إِذَا امْتَنَعَ عَنْهُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالدَّوَاءُ يَمُوتُ؟ فَكَذَا الْقَلْبُ إِذَا امْتَنَعَ عَنْهُ الْعِلْمُ وَالْفِكْرُ وَالْحِكْمَةُ يَمُوتُ «ح» قَالَ شَقِيقٌ الْبَلْخِيُّ: النَّاسُ يَقُومُونَ مِنْ مَجْلِسِي عَلَى ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ: كَافِرٌ مَحْضٌ، وَمُنَافِقٌ مَحْضٌ، وَمُؤْمِنٌ مَحْضٌ، وَذَلِكَ لِأَنِّي أُفَسِّرُ الْقُرْآنَ فَأَقُولُ عَنِ اللَّهِ وَعَنِ الرَّسُولِ فَمَنْ لَا يُصَدِّقُنِي فَهُوَ كَافِرٌ مَحْضٌ، وَمَنْ ضَاقَ قَلْبُهُ مِنْهُ فَهُوَ مُنَافِقٌ مَحْضٌ، وَمِنْ نَدِمَ عَلَى مَا صَنَعَ/ وَعَزَمَ عَلَى أَنْ لَا يُذْنِبَ كَانَ مُؤْمِنًا مَحْضًا. وَقَالَ أَيْضًا: ثَلَاثَةٌ مِنَ النَّوْمِ يُبْغِضُهَا اللَّهُ تَعَالَى. وَثَلَاثَةٌ مِنَ الضَّحِكِ: النَّوْمُ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَقَبْلَ صَلَاةِ الْعَتَمَةِ. وَالنَّوْمُ فِي الصَّلَاةِ، وَالنَّوْمُ عِنْدَ مَجْلِسِ الذِّكْرِ، وَالضَّحِكُ خَلْفَ الْجِنَازَةِ، وَالضَّحِكُ فِي الْمَقَابِرِ، وَالضَّحِكُ فِي مَجْلِسِ الذِّكْرِ «ط» قَالَ بَعْضُهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً [الرعد: ١٧] السيل هاهنا الْعِلْمُ، شَبَّهَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَاءِ لِخَمْسِ خِصَالٍ: أَحَدُهَا: كَمَا أَنَّ الْمَطَرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ كَذَلِكَ الْعِلْمُ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ. وَالثَّانِي: كَمَا أَنَّ إِصْلَاحَ الْأَرْضِ بِالْمَطَرِ فَإِصْلَاحُ الْخَلْقِ بِالْعِلْمِ، الثَّالِثُ: كَمَا أَنَّ الزَّرْعَ وَالنَّبَاتَ لَا يَخْرُجُ بِغَيْرِ الْمَطَرِ كَذَلِكَ الْأَعْمَالُ وَالطَّاعَاتُ لَا تَخْرُجُ بِغَيْرِ الْعِلْمِ. وَالرَّابِعُ: كَمَا أَنَّ الْمَطَرَ فَرْعُ الرعد والبرق كذلك العلم فإنه فرغ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. الْخَامِسُ: كَمَا أَنَّ الْمَطَرَ نَافِعٌ وَضَارٌّ، كَذَلِكَ الْعِلْمُ نَافِعٌ وَضَارٌّ: نَافِعٌ لِمَنْ عَمِلَ بِهِ ضَارٌّ لِمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِهِ «ي» كَمْ مِنْ مُذَكِّرٍ بِاللَّهِ نَاسٍ لِلَّهِ، وَكَمْ مِنْ مُخَوِّفٍ بِاللَّهِ، جَرِيءٌ عَلَى اللَّهِ، وَكَمْ مِنْ مُقَرِّبٍ إِلَى اللَّهِ بَعِيدٌ عَنِ اللَّهِ، وَكَمْ مِنْ دَاعٍ إِلَى اللَّهِ فَارٌّ مِنَ اللَّهِ، وَكَمْ مِنْ تَالٍ كِتَابَ اللَّهِ مُنْسَلِخٌ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ «يَا» الدُّنْيَا بُسْتَانٌ زُيِّنَتْ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ: عِلْمُ الْعُلَمَاءِ وَعَدْلُ الْأُمَرَاءِ وَعِبَادَةُ الْعُبَّادِ وَأَمَانَةُ التُّجَّارِ وَنَصِيحَةُ الْمُحْتَرِفِينَ. فَجَاءَ إِبْلِيسُ بِخَمْسَةِ أَعْلَامٍ فَأَقَامَهَا بِجَنْبِ هَذِهِ الْخَمْسِ جَاءَ بِالْحَسَدِ فَرَكَزَهُ فِي جَنْبِ الْعِلْمِ، وَجَاءَ بِالْجَوْرِ فَرَكَزَهُ بِجَنْبِ الْعَدْلِ، وَجَاءَ بِالرِّيَاءِ فَرَكَزَهُ بِجَنْبِ الْعِبَادَةِ، وَجَاءَ بِالْخِيَانَةِ فَرَكَزَهَا بِجَنْبِ الْأَمَانَةِ، وَجَاءَ بِالْغِشِّ فَرَكَزَهُ بِجَنْبِ النَّصِيحَةِ «يب» فُضِّلَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَلَى التَّابِعِينَ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: لَمْ يَأْمُرْ أَحَدًا بِشَيْءٍ حَتَّى عَمِلَهُ، وَالثَّانِي: لَمْ يَنْهَ أَحَدًا عَنْ شَيْءٍ حَتَّى انْتَهَى عَنْهُ، وَالثَّالِثُ: كُلُّ مَنْ طَلَبَ مِنْهُ شَيْئًا مِمَّا رَزَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَمْ يَبْخَلْ بِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْمَالِ. وَالرَّابِعُ: كَانَ يَسْتَغْنِي بِعِلْمِهِ عَنِ النَّاسِ، وَالْخَامِسُ: كَانَتْ سَرِيرَتُهُ وَعَلَانِيَتُهُ سَوَاءً. «يج» إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ عِلْمَكَ يَنْفَعُكَ أَمْ لَا فَاطْلُبْ مِنْ نَفْسِكَ خَمْسَ خِصَالٍ: حُبُّ الْفَقْرِ لِقِلَّةِ الْمُؤْنَةِ، وَحُبُّ الطَّاعَةِ طَلَبًا لِلثَّوَابِ، وَحُبُّ الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا طَلَبًا لِلْفَرَاغِ، وَحُبُّ الْحِكْمَةِ طَلَبًا لِصَلَاحِ الْقَلْبِ، وَحُبُّ الْخَلْوَةِ طَلَبًا لِمُنَاجَاةِ الرَّبِّ «يد» اطْلُبْ خَمْسَةً فِي خَمْسَةٍ، الْأَوَّلُ: اطْلُبِ الْعِزَّ فِي التَّوَاضُعِ لَا فِي الْمَالِ
Allah'a [dair bir hükme] ihtiyaç duyulduğunda kendilerine soru sorulmasını emretmiştir. Hikmet sahiplerine gelince, onlar Allah'ı bilen fakat Allah'ın emirlerini bilmeyen kimselerdir; onlarla kaynaşmayı/iç içe olmayı emretmiştir. Büyüklere gelince, onlar hem Allah'ı hem de Allah'ın hükümlerini bilenlerdir; onların meclisinde oturulmasını emretmiştir, çünkü bu beraberlikte hem dünya hem ahiret menfaatleri vardır. Sonra Şakīk-ı Belhî şöyle demiştir: Bu üç kısımdan her birinin üç alameti vardır: Allah'ın emrini bilen âlimin üç alameti şunlardır: Kalbiyle değil diliyle zikredici olması, Rabden değil mahlûkattan korkması ve gizlide Allah'tan utanmayıp açıkta insanlardan utanmasıdır. Allah'ı bilen âlime gelince, o zikreden, korkan ve utanan kimsedir. Zikre gelince, bu dilin zikri değil kalbin zikridir. Korkuya gelince, bu günah korkusu değil riya korkusudur. Hayaya gelince, bu zahirî haya değil kalbe gelen düşüncelerden ötürü olan hayadır. Hem Allah'ı hem de Allah'ın emrini bilen âlime gelince, onun için altı şey vardır: Sadece Allah'ı bilen kimse için zikrettiğimiz üç şey ile birlikte diğer üç şey [şunlardır]: Gayb âlemi ile şehâdet âlemi arasındaki ortak sınırda oturması, ilk iki kısım için muallim (öğretici) olması ve ilk iki grubun kendisine muhtaç olup kendisinin ise o ikisine muhtaç olmaması durumudur. Sonra şöyle demiştir: Allah'ı ve Allah'ın emrini bilen âlimin misali, artmayan ve eksilmeyen güneş gibidir. Sadece Allah'ı bilen âlimin misali, bazen dolunaylaşıp bazen de eksilen ay gibidir. Sadece Allah'ın emrini bilen âlimin misali ise, kendini yakıp başkasını aydınlatan kandil gibidir. g) Feth el-Mevsılî şöyle demiştir: «Hasta bir kimseye yiyecek, içecek ve ilaç verilmediğinde ölmez mi? Kalp de böyledir; ilimden, tefekkürden ve hikmetten mahrum kaldığında ölür.» h) Şakīk-ı Belhî şöyle demiştir: «İnsanlar benim meclisimden üç sınıf olarak kalkarlar: Sırf kâfir, sırf münafık ve sırf mümin. Bunun sebebi şudur: Ben Kur'an'ı tefsir ediyor, Allah'tan ve Resûl'den söylüyorum. Dolayısıyla beni tasdik etmeyen kimse sırf kâfirdir; bundan kalbi daralan kimse sırf münafıktır; yaptığına pişman olup/ bir daha günah işlememeye azmeden kimse ise sırf mümindir.» Yine şöyle demiştir: «Uykunun üçü vardır ki Allah Teâlâ onlara buğzeder. Gülmenin de üçü vardır: Sabah namazından sonra ve yatsı namazından önceki uyku; namazdaki uyku; zikir meclisindeki uyku. Cenazenin arkasında gülmek; kabristanlarda gülmek ve zikir meclisinde gülmek.» ı) Onlardan biri Allah Teâlâ'nın: { فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً } “Bunun üzerine sel, üste çıkan bir köpüğü yüklenip götürdü” [Ra'd 17] ayeti hakkında şöyle demiştir: Buradaki sel, ilimdir. Allah Teâlâ ilmi beş hasletten ötürü suya benzetmiştir: Birincisi: Yağmur gökten indiği gibi ilim de gökten iner. İkincisi: Yeryüzünün ıslahı yağmurla olduğu gibi mahlûkatın ıslahı da ilimledir. Üçüncüsü: Ekin ve bitki yağmursuz çıkmadığı gibi ameller ve ibadetler de ilimsiz ortaya çıkmaz. Dördüncüsü: Yağmur nasıl gök gürültüsü ve şimşeğin bir neticesi ise ilim de vaad ve vaîdin (müjde ve tehdidin) neticesidir. Beşincisi: Yağmur hem faydalı hem zararlı olduğu gibi ilim de hem faydalı hem zararlıdır; onunla amel eden için faydalı, amel etmeyen için zararlıdır. i) Nice Allah'ı hatırlatan vardır ki kendisi Allah'ı unutmuştur; nice Allah ile korkutan vardır ki kendisi Allah'a karşı cüretkârdır; nice Allah'a yaklaştıran vardır ki kendisi Allah'tan uzaktır; nice Allah'a davet eden vardır ki kendisi Allah'tan kaçmaktadır; ve nice Allah'ın kitabını okuyan vardır ki kendisi Allah'ın ayetlerinden sıyrılıp çıkmıştır. ia) Dünya beş şeyle süslenmiş bir bostandır: Âlimlerin ilmi, emirlerin adaleti, abidlerin ibadeti, tüccarların dürüstlüğü ve zanaatkârların samimi nasihati. İblis beş sancakla geldi ve onları bu beş şeyin yanına dikti: Hasedi getirdi ve onu ilmin yanına dikti; zulmü getirdi ve onu adaletin yanına dikti; riyayı getirdi ve onu ibadetin yanına dikti; hıyaneti getirdi ve onu emanetin yanına dikti; hileyi/aldatmayı getirdi ve onu samimi nasihatin yanına dikti. ib) Hasan-ı Basrî tâbiîne beş şeyle üstün kılınmıştır: Birincisi: Kendisi yapmadıkça hiç kimseye bir şeyi emretmezdi. İkincisi: Kendisi vazgeçmedikçe hiç kimseyi bir şeyden nehyetmezdi. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın kendisine rızık olarak verdiklerinden, ilim ve maldan kim bir şey istese onu esirgemezdi. Dördüncüsü: İlmi sebebiyle insanlara muhtaç olmazdı. Beşincisi: İçi ve dışı bir idi. ic) İlminin sana fayda verip vermediğini bilmek istersen, nefsinde beş hasleti ara: Yükü hafif olsun diye fakirliği sevmek; sevap kazanma arzusuyla itaati sevmek; meşguliyetlerden kurtulmak arzusuyla dünyada zühdü sevmek; kalbin ıslahı arzusuyla hikmeti sevmek; Rabbe münacatta bulunma arzusuyla halveti sevmek. id) Beş şeyi beş yerde ara; birincisi: İzzeti malda
وَالْعَشِيرَةِ. وَالثَّانِي: اطْلُبِ الْغِنَى فِي الْقَنَاعَةِ لَا فِي الْكَثْرَةِ، وَالثَّالِثُ: اطْلُبِ الْأَمْنَ فِي الْجَنَّةِ لَا فِي الدُّنْيَا.
ve aşirette değil, tevazuda ara. İkincisi: Zenginliği çoklukta değil, kanaatte ara. Üçüncüsü: Güveni dünyada değil, cennette ara.
وَالرَّابِعُ: اطْلُبِ الرَّاحَةَ فِي الْقِلَّةِ لَا فِي الْكَثْرَةِ. وَالْخَامِسُ: اطْلُبْ مَنْفَعَةَ الْعِلْمِ فِي الْعَمَلِ لَا فِي كَثْرَةِ الرِّوَايَةِ «يه» قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ مَا جَاءَ فَسَادُ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْخَوَاصِّ وَهُمْ خَمْسَةٌ: الْعُلَمَاءُ، وَالْغُزَاةُ، وَالزُّهَّادُ وَالتُّجَّارُ، وَالْوُلَاةُ. أَمَّا الْعُلَمَاءُ فَهُمْ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَمَّا الزُّهَّادُ فَعِمَادُ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَأَمَّا الْغُزَاةُ فَجُنْدُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، وَأَمَّا التُّجَّارُ فَأُمَنَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَأَمَّا الْوُلَاةُ فَهُمُ الرُّعَاةُ فَإِذَا كَانَ الْعَالِمُ لِلدِّينِ وَاضِعًا وَلِلْمَالِ رَافِعًا فَبِمَنْ يَقْتَدِي الْجَاهِلُ، وَإِذَا كَانَ الزَّاهِدُ فِي الدُّنْيَا رَاغِبًا فَبِمَنْ يَقْتَدِي التَّائِبُ، وَإِذَا كَانَ الْغَازِي طَامِعًا مُرَائِيًا فَكَيْفَ يَظْفَرُ بِالْعَدُوِّ.
Dördüncüsü: Rahatlığı çoklukta değil, azlıkta ara. Beşincisi: İlmin faydasını çok rivayette değil, amelde ara. ie) İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: «Bu ümmetin bozulması ancak havâs (seçkinler) tabakasından gelmiştir; onlar da beş sınıftır: Âlimler, gaziler, zahitler, tüccarlar ve yöneticiler. Âlimlere gelince, onlar peygamberlerin varisleridir; zahitlere gelince, onlar yeryüzü ehlinin direkleridir; gazilere gelince, onlar yeryüzünde Allah'ın ordusudur; tüccarlara gelince, onlar yeryüzünde Allah'ın eminleridir; yöneticilere gelince, onlar çobanlardır. Âlim dini alçaltıp malı yüceltirse câhil kime uysun? Zahit dünyayı arzularsa tövbe eden kime uysun? Gazi tamahkâr ve riyakâr olursa düşmana karşı nasıl zafer kazansın?
وَإِذَا كَانَ التَّاجِرُ خَائِنًا فَكَيْفَ تَحْصُلُ الْأَمَانَةُ، وَإِذَا كَانَ الرَّاعِي ذِئْبًا فَكَيْفَ تَحْصُلُ الرِّعَايَةُ «يو»
Tüccar hain olursa güven nasıl gerçekleşsin? Çoban kurt olursa sürü nasıl korunsun?» if)
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: الْعِلْمُ أَفْضَلُ مِنَ/ الْمَالِ بِسَبْعَةِ أَوْجُهٍ: أَوَّلُهَا: الْعِلْمُ مِيرَاثُ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمَالُ مِيرَاثُ الْفَرَاعِنَةِ. الثَّانِي: الْعِلْمُ لَا يَنْقُصُ بِالنَّفَقَةِ وَالْمَالُ يَنْقُصُ، وَالثَّالِثُ: يَحْتَاجُ الْمَالُ إِلَى الْحَافِظِ وَالْعِلْمُ يَحْفَظُ صَاحِبَهُ. وَالرَّابِعُ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ يَبْقَى مَالُهُ وَالْعِلْمُ يَدْخُلُ مَعَ صَاحِبِهِ قَبْرَهُ. وَالْخَامِسُ: الْمَالُ يَحْصُلُ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَالْعِلْمُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، وَالسَّادِسُ: جَمِيعُ النَّاسِ يَحْتَاجُونَ إِلَى صَاحِبِ الْعِلْمِ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ وَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَى صَاحِبِ الْمَالِ. السَّابِعُ: الْعِلْمُ يُقَوِّي الرَّجُلَ عَلَى الْمُرُورِ عَلَى الصِّرَاطِ وَالْمَالُ يَمْنَعُهُ
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «İlim yedi yönden/ maldan daha üstündür: Birincisi: İlim peygamberlerin mirasıdır, mal ise firavunların mirasıdır. İkincisi: İlim harcamakla eksilmez, mal ise eksilir. Üçüncüsü: Mal korunmaya muhtaçtır, ilim ise sahibini korur. Dördüncüsü: Kişi öldüğü zaman malı [geride] kalır, ilim ise sahibiyle birlikte kabrine girer. Beşincisi: Mal hem mümine hem kâfire nasip olur, ilim ise ancak mümine nasip olur. Altıncısı: Bütün insanlar din işlerinde ilim sahibine muhtaçtırlar, mal sahibine muhtaç değillerdir. Yedincisi: İlim kişiyi sırat köprüsünden geçmeye güçlendirir, mal ise buna engel olur.»
«يز» قَالَ الْفَقِيهُ أَبُو اللَّيْثِ: إِنَّ مَنْ يَجْلِسُ عِنْدَ الْعَالِمِ وَلَا يَقْدِرُ أَنْ يَحْفَظَ مِنْ ذَلِكَ الْعِلْمِ شَيْئًا فَلَهُ سَبْعُ كَرَامَاتٍ: أَوَّلُهَا: يَنَالُ فَضْلَ الْمُتَعَلِّمِينَ. وَالثَّانِي: مَا دَامَ جَالِسًا عِنْدَهُ كَانَ مَحْبُوسًا عَنِ الذُّنُوبِ. وَالثَّالِثُ: إِذَا خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ طَلَبًا لِلْعِلْمِ نَزَلَتِ الرَّحْمَةُ عَلَيْهِ. وَالرَّابِعُ: إِذَا جَلَسَ فِي حَلْقَةِ الْعِلْمِ فَإِذَا نَزَلَتِ الرَّحْمَةُ عَلَيْهِمْ حَصَلَ لَهُ مِنْهَا نَصِيبٌ.
ig) Fakih Ebu'l-Leys şöyle demiştir: «Âlimin yanında oturup da o ilimden hiçbir şey ezberleyemeyen kimse için yedi ikram vardır: Birincisi: İlim talebelerinin faziletine nail olur. İkincisi: Onun yanında oturduğu müddetçe günahlardan alıkonulmuş olur. Üçüncüsü: İlim talebiyle evinden çıktığında üzerine rahmet iner. Dördüncüsü: İlim halkasına oturduğunda, onların üzerine rahmet indiği vakit bundan kendisine de bir nasip ulaşır.
وَالْخَامِسُ: مَا دَامَ يَكُونُ فِي الِاسْتِمَاعِ، تُكْتَبُ لَهُ طَاعَةٌ. وَالسَّادِسُ: إِذَا اسْتَمَعَ وَلَمْ يَفْهَمْ ضَاقَ قَلْبُهُ لِحِرْمَانِهِ عَنْ إِدْرَاكِ الْعِلْمِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ الْغَمُّ وَسِيلَةً لَهُ إِلَى حَضْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى
Beşincisi: Dinlediği müddetçe kendisine ibadet sevabı yazılır. Altıncısı: Dinleyip de anlamadığında, ilmi kavramaktan mahrum kaldığı için kalbi daralır ve bu keder onun için Allah Teâlâ katına bir vesile olur;
لِقَوْلِهِ ﷿: «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ لِأَجْلِي»
çünkü O azze ve celle şöyle buyurmuştur: «Ben, benim rızam için kalpleri kırık olanların yanındayım.»
وَالسَّابِعُ: يَرَى إِعْزَازَ الْمُسْلِمِينَ لِلْعَالِمِ وَإِذْلَالَهُمْ لِلْفُسَّاقِ فَيُرَدُّ قَلْبُهُ عَنِ الْفِسْقِ وَيَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَى الْعِلْمِ فَلِهَذَا أَمَرَ ﵊ بِمُجَالَسَةِ الصَّالِحِينَ «يح» قِيلَ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَضِنُّ بِعِلْمِهِ وَلَا يُحِبُّ أَنْ يُوجَدَ عِنْدَ غَيْرِهِ فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ الْأَوَّلِ مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَكُونُ فِي عِلْمِهِ بِمَنْزِلَةِ السُّلْطَانِ فَإِنْ رُدَّ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ حَقِّهِ غَضِبَ، فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ الثَّانِي مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَجْعَلُ حَدِيثَهُ وَغَرَائِبَ عِلْمِهِ لِأَهْلِ الشَّرَفِ وَالْيَسَارِ وَلَا يَرَى الْفُقَرَاءَ لَهُ أَهْلًا، فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ الثَّالِثِ مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ كَانَ مُعْجَبًا بِنَفْسِهِ إِنْ وَعَظَ عَنَّفَ وَإِنَّ وُعِظَ أَنِفَ فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ الرَّابِعِ مِنَ النَّارِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَنْصِبُ نَفْسَهُ لَلْفُتْيَا فَيُفْتِي خَطَأً فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ الْخَامِسِ مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَتَعَلَّمُ كَلَامَ الْمُبْطِلِينَ فَيَمْزُجُهُ بِالدِّينِ فَهُوَ فِي الدَّرْكِ السَّادِسِ مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَطْلُبُ الْعِلْمَ لِوُجُوهِ النَّاسِ فَذَاكَ فِي الدَّرْكِ السَّابِعِ مِنَ النَّارِ «يط» قَالَ الْفَقِيهُ أَبُو اللَّيْثِ: مَنْ جَلَسَ مَعَ ثَمَانِيَةِ أَصْنَافٍ مِنَ النَّاسِ زَادَهُ اللَّهُ ثَمَانِيَةَ أَشْيَاءَ. مَنْ جَلَسَ مَعَ الْأَغْنِيَاءِ زَادَهُ اللَّهُ حُبَّ الدُّنْيَا وَالرَّغْبَةَ فِيهَا وَمَنْ جَلَسَ مَعَ الْفُقَرَاءِ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ الشُّكْرَ وَالرِّضَا بِقِسْمَةِ اللَّهِ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ السُّلْطَانِ زَادَهُ اللَّهُ الْقَسْوَةَ وَالْكِبْرَ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ النِّسَاءِ زَادَهُ اللَّهُ الْجَهْلَ وَالشَّهْوَةَ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ الصِّبْيَانِ ازْدَادَ مِنَ اللَّهْوِ وَالْمِزَاحِ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ الْفُسَّاقِ ازْدَادَ مِنَ الْجُرْأَةِ عَلَى الذُّنُوبِ وَتَسْوِيفِ التَّوْبَةِ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ الصَّالِحِينَ ازْدَادَ رَغْبَةً فِي الطَّاعَاتِ، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ الْعُلَمَاءِ ازْدَادَ الْعِلْمَ وَالْوَرَعَ «يي» إِنَّ اللَّهَ عَلَّمَ سَبْعَةَ نَفَرٍ سَبْعَةَ أَشْيَاءَ «أ» عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها «ب» عَلَّمَ الْخَضِرَ الْفِرَاسَةَ وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الْكَهْفِ: ٦٥] «ج» وَعَلَّمَ يُوسُفَ عِلْمَ التَّعْبِيرِ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ [يُوسُفَ: ١٠١] «د» عَلَّمَ دَاوُدَ صَنْعَةَ الدِّرْعِ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ
Yedincisi: Müslümanların âlime itibar ettiğini, fâsıkları ise zelil kıldığını görür; böylece kalbi fâsıklıktan yüz çevirir ve tabiatı ilme meyleder. İşte bundan dolayı [Peygamber] aleyhisselâm salih kimselerle oturup kalkmayı emretmiştir.» ih) Şöyle denilmiştir: Âlimlerden kimi vardır ki ilmini kıskanıp esirger ve başkasında bulunmasını istemez; işte bu, cehennemin birinci derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki ilminde sultan konumunda gibi olur; hakkından bir şey reddedildiğinde öfkelenir; işte bu, cehennemin ikinci derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki hadisini ve ilminin nadide meselelerini şeref ve servet ehline tahsis eder, fakirleri ise buna layık görmez; işte bu, cehennemin üçüncü derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki kendini beğenmiştir; vaaz ettiğinde sertlik gösterir, kendisine vaaz edildiğinde ise burnu büyüklük eder; işte bu, cehennemin dördüncü derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki kendini fetva makamına oturtup yanlış fetva verir; işte bu, cehennemin beşinci derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki batıl ehlinin sözlerini öğrenip dine karıştırır; işte bu, cehennemin altıncı derekesindedir. Âlimlerden kimi vardır ki ilmi insanların teveccühünü kazanmak için talep eder; işte bu, cehennemin yedinci derekesindedir. it) Fakih Ebu'l-Leys şöyle demiştir: «Kim sekiz sınıf insanla oturup kalkarsa Allah ona sekiz şeyi artırır: Zenginlerle oturanın Allah dünya sevgisini ve ona rağbetini artırır; fakirlerle oturan kimseye Allah şükretmeyi ve Allah'ın taksimine rızayı bahşeder; sultanla oturanın Allah katı kalpliliğini ve kibrini artırır; kadınlarla oturanın Allah cehaletini ve şehvetini artırır; çocuklarla oturanın eğlencesi ve mizahı artar; fâsıklarla oturanın günahlara cüreti ve tövbeyi ertelemesi artar; salihlerle oturanın ibadetlere rağbeti artar; âlimlerle oturanın ise ilmi ve takvası/verâı artar.» iy) Allah yedi kişiye yedi şey öğretmiştir: a) Âdem'e isimleri öğretmiştir: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti”. b) Hızır'a feraseti öğretmiştir: { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “Ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik” [Kehf 65]. c) Yûsuf'a [rüya] tabiri ilmini öğretmiştir: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Rabbim! Sen bana mülkten [bir nasip] verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin” [Yûsuf 101]. d) Dâvûd'a zırh sanatını öğretmiştir: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ }
لَبُوسٍ لَكُمْ
{ لَبُوسٍ لَكُمْ } “sizin için [koruyucu] bir zırh”
[الْأَنْبِيَاءِ: ٨٠] «هـ» عَلَّمَ سُلَيْمَانَ مَنْطِقَ الطير يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ [النَّمْلِ: ١٦] «و» عَلَّمَ عِيسَى ﵇ عِلْمَ التَّوْرَاةِ/ وَالْإِنْجِيلِ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٨] «ز» وَعَلَّمَ مُحَمَّدًا ﷺ الشَّرْعَ وَالتَّوْحِيدَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ
[Enbiyâ 80] “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik”. e) Süleyman'a kuş dilini öğretmiştir: { يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ } “Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi” [Neml 16]. f) Îsâ'ya aleyhisselâm Tevrat/ ve İncil ilmini öğretmiştir: { وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecek” [Âl-i İmrân 48]. g) Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatı ve tevhidi öğretmiştir: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Sana bilmediğin şeyleri öğretti”
[النِّسَاءِ: ١١٣] ، وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] ، الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١] فَعِلْمُ آدَمَ كَانَ سَبَبًا لَهُ فِي حُصُولِ السَّجْدَةِ وَالتَّحِيَّةِ، وَعِلْمُ الْخَضِرِ كَانَ سَبَبًا لِأَنْ وَجَدَ تِلْمِيذًا مِثْلَ مُوسَى وَيُوشَعَ ﵉، وَعِلْمُ يُوسُفَ كَانَ سَبَبًا لِوِجْدَانِ الْأَهْلِ وَالْمَمْلَكَةِ، وَعِلْمُ دَاوُدَ كَانَ سَبَبًا لِوِجْدَانِ الرِّيَاسَةِ وَالدَّرَجَةِ، وَعِلْمُ سُلَيْمَانَ كَانَ سَبَبًا لِوِجْدَانِ بِلْقِيسَ وَالْغَلَبَةِ، وَعِلْمُ عِيسَى كَانَ سَبَبًا لِزَوَالِ التُّهْمَةِ عَنْ أُمِّهِ وَعِلْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ سَبَبًا لِوُجُودِ الشَّفَاعَةِ، ثُمَّ نَقُولُ مَنْ عَلِمَ أَسْمَاءَ الْمَخْلُوقَاتِ وَجَدَ التَّحِيَّةَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَمَنْ عَلِمَ ذَاتَ الْخَالِقِ وَصِفَاتِهِ أَمَا يَجِدُ تَحِيَّةَ الْمَلَائِكَةِ؟ بَلْ يَجِدُ تَحِيَّةَ الرَّبِّ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَالْخَضِرُ وجد بعلم الفراسة صحبة موسى، فيما أُمَّةَ الْحَبِيبِ بِعِلْمِ الْحَقِيقَةِ كَيْفَ لَا تَجِدُونَ صُحْبَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] وَيُوسُفُ بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا نَجَا مِنْ حَبْسِ الدُّنْيَا، فَمَنْ كَانَ عَالِمًا بِتَأْوِيلِ كِتَابِ اللَّهِ كَيْفَ لَا يَنْجُو مِنْ حَبْسِ الشَّهَوَاتِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [يُونُسَ: ٢٥] وَأَيْضًا فَإِنَّ يُوسُفَ ﵇ ذَكَرَ مِنَّةَ اللَّهِ عَلَى نَفْسِهِ حَيْثُ قَالَ: وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ [يُوسُفَ: ١٠١] . فَأَنْتَ يَا عَالِمُ أَمَا تَذْكُرُ مِنَّةَ اللَّهِ عَلَى نَفْسِكَ حَيْثُ عَلَّمَكَ تَفْسِيرَ كِتَابِهِ فَأَيُّ نِعْمَةٍ أَجَلُّ مِمَّا أَعْطَاكَ اللَّهُ حَيْثُ جَعَلَكَ مُفَسِّرًا لِكَلَامِهِ وَسَمِيًّا لِنَفْسِهِ وَوَارِثًا لِنَبِيِّهِ وَدَاعِيًا لِخَلْقِهِ وَوَاعِظًا لِعِبَادِهِ وَسِرَاجًا لِأَهْلِ بِلَادِهِ وَقَائِدًا لِلْخَلْقِ إِلَى جَنَّتِهِ وَثَوَابِهِ وَزَاجِرًا لَهُمْ عَنْ نَارِهِ وَعِقَابِهِ، كَمَا جَاءَ
[Nisâ 113], { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretsin” [Bakara 129], { الرَّحْمنُ ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân 1-2]. Âdem'in ilmi kendisi için secdeye ve selama nail olmaya sebep oldu; Hızır'ın ilmi, Mûsâ ve Yûşa aleyhimesselâm gibi bir talebe bulmasına sebep oldu; Yûsuf'un ilmi, ailesine ve mülke kavuşmasına sebep oldu; Dâvûd'un ilmi, reisliğe ve yüce bir dereceye kavuşmasına sebep oldu; Süleyman'ın ilmi, Belkıs'a ve galibiyete kavuşmasına sebep oldu; Îsâ'nın ilmi, annesinden töhmetin kalkmasına sebep oldu; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi ise şefaate sebep oldu. Sonra deriz ki: Mahlûkatın isimlerini bilen kimse meleklerin selamına mazhar olduysa, Yaratıcının Zatını ve sıfatlarını bilen kimse meleklerin selamına mazhar olmaz mı? Bilakis Rabbin selamına nail olur: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'selam' vardır” [Yâsîn 58]. Hızır feraset ilmiyle Mûsâ'nın arkadaşlığını bulduysa, ey Habib'in ümmeti, hakikat ilmiyle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem arkadaşlığını nasıl bulamazsınız? { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberlerle beraberdirler” [Nisâ 69]. Yûsuf rüya tabiriyle dünya zindanından kurtuldu; Allah'ın kitabının tevilini/yorumunu bilen kimse şehvetler zindanından nasıl kurtulmasın? { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve dilediğini dosdoğru yola iletir” [Yûnus 25]. Ayrıca Yûsuf aleyhisselâm: { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Ve bana rüyaların tabirini öğrettin” [Yûsuf 101] diyerek Allah'ın kendi üzerindeki nimetini zikretmiştir. Ey âlim, sana kitabının tefsirini öğrettiği için Allah'ın kendi üzerindeki nimetini zikretmez misin? Seni kelamının müfessiri, Zatının bir adaşı, Peygamberinin vârisi, mahlûkatının davetçisi, kullarının vaizi, beldeleri ehlinin kandili, mahlûkatı cennetine ve sevabına sevk edeni, onları cehenneminden ve azabından sakındıranı kılmışken, Allah'ın sana verdiğinden daha yüce hangi nimet olabilir? Nitekim
فِي الْحَدِيثِ: الْعُلَمَاءُ سَادَةٌ وَالْفُقَهَاءُ قَادَةٌ وَمُجَالَسَتُهُمْ زِيَادَةٌ
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Âlimler efendilerdir, fakihler önderlerdir, onlarla oturup kalkmak ise [hayırlarda] bir artıştır.»
«كا» الْمُؤْمِنُ لَا يَرْغَبُ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى يَرَى سِتَّ خِصَالٍ مِنْ نَفْسِهِ. أَحَدُهَا: أَنْ يَقُولَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَأَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى أَدَائِهَا إِلَّا بِالْعِلْمِ. الثَّانِيَةُ: أَنْ يَقُولَ نَهَانِي عَنِ الْمَعَاصِي وَأَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى اجْتِنَابِهَا إِلَّا بِالْعِلْمِ. الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيَّ شُكْرَ نِعَمِهِ وَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا بِالْعِلْمِ. وَالرَّابِعَةُ: أَمَرَنِي بِإِنْصَافِ الْخَلْقِ وَأَنَا لَا أَقْدِرُ أَنْ أُنْصِفَهُمْ إِلَّا بِالْعِلْمِ.
ka) Mümin, nefsinde altı haslet görmedikçe ilim talebine rağbet etmez: Birincisi: «Allah bana farzları eda etmeyi emretti, ben ise onları ancak ilimle eda edebilirim» demesidir. İkincisi: «Beni günahlardan nehyetti, ben ise onlardan ancak ilimle sakınabilirim» demesidir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın, nimetlerine şükretmeyi bana farz kılmış olması ve benim buna ancak ilimle güç yetirebilmemdir. Dördüncüsü: «Bana mahlûkata insafla davranmayı emretti, ben ise onlara ancak ilimle insaflı davranabilirim» demesidir.
وَالْخَامِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِالصَّبْرِ عَلَى بَلَائِهِ وَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَالسَّادِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِالْعَدَاوَةِ مَعَ الشَّيْطَانِ وَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا بِالْعِلْمِ «كب» طَرِيقُ الْجَنَّةِ فِي أَيْدِي أَرْبَعَةٍ: الْعَالِمِ وَالزَّاهِدِ وَالْعَابِدِ وَالْمُجَاهِدِ، فَالزَّاهِدُ إِذَا كَانَ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ يَرْزُقُهُ اللَّهُ الْأَمْنَ، وَالْعَابِدُ إِذَا كَانَ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ يَرْزُقُهُ اللَّهُ الْخَوْفَ، وَالْمُجَاهِدُ إِذَا كَانَ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ يَرْزُقُهُ اللَّهُ الثَّنَاءَ وَالْحَمْدَ، وَالْعَالِمُ إِذَا كَانَ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ يَرْزُقُهُ اللَّهُ الْحِكْمَةَ «كج» اطْلُبْ أَرْبَعَةً مِنْ أَرْبَعَةٍ: مِنَ الْمَوْضِعِ السَّلَامَةَ، وَمِنَ الصَّاحِبِ الْكَرَامَةَ، وَمِنَ الْمَالِ الْفَرَاغَةَ ، وَمِنَ الْعِلْمِ الْمَنْفَعَةَ، فَإِذَا لَمْ تَجِدْ مِنَ الْمَوْضِعِ السَّلَامَةَ فَالسِّجْنُ خَيْرٌ مِنْهُ، وَإِذَا لَمْ تَجِدْ مِنْ صَاحِبِكَ الْكَرَامَةَ فَالْكَلْبُ خَيْرٌ مِنْهُ، وَإِذَا لَمْ تَجِدْ مِنْ مَالِكَ الْفَرَاغَةَ فَالْمَدَرُ خَيْرٌ مِنْهُ، وَإِذَا لَمْ تَجِدْ مِنَ الْعِلْمِ الْمَنْفَعَةَ فَالْمَوْتُ خَيْرٌ مِنْهُ «كد» لَا تَتِمُّ أَرْبَعَةُ أَشْيَاءَ إِلَّا بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: لَا يَتِمُّ الدِّينُ إِلَّا بِالتَّقْوَى، وَلَا يَتِمُّ الْقَوْلُ إِلَّا بِالْفِعْلِ، وَلَا تَتِمُّ/ الْمُرُوءَةُ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ، وَلَا يَتِمُّ الْعِلْمُ إِلَّا بِالْعَمَلِ، فَالدِّينُ بِلَا تَقْوَى عَلَى الْخَطَرِ، وَالْقَوْلُ بِلَا فِعْلٍ كَالْهَدْرِ، وَالْمُرُوءَةُ بِلَا تَوَاضُعٍ كَشَجَرٍ بِلَا ثَمَرٍ، والعلم
Beşincisi: Allah'ın bana, belasına sabretmeyi emretmiş olması ve benim buna ancak ilimle güç yetirebilmemdir. Altıncısı: Allah'ın bana, şeytana düşmanlık etmeyi emretmiş olması ve benim buna ancak ilimle güç yetirebilmemdir. kb) Cennetin yolu dört kişinin elindedir: Âlim, zâhid, âbid ve mücâhid. Zâhid iddiasında samimi olursa, Allah ona güven ihsan eder. Âbid iddiasında samimi olursa, Allah ona korku ihsan eder. Mücâhid iddiasında samimi olursa, Allah ona övgü ve senâ ihsan eder. Âlim iddiasında samimi olursa, Allah ona hikmet ihsan eder. kc) Dört şeyi dört şeyden talep et: Mekândan selâmeti, arkadaştan saygıyı, maldan [gönül] feragatini/rahatlığını ve ilimden faydayı. Şayet mekânda selâmeti bulamazsan, zindan ondan hayırlıdır. Arkadaşından hürmet ve değer görmezsen, köpek ondan hayırlıdır. Malından feragat ve gönül rahatlığı elde edemezsen, kuru çamur/toprak ondan hayırlıdır. İlimden fayda görmezsen, ölüm ondan hayırlıdır. kd) Dört şey ancak dört şeyle tamamlanır: Din ancak takvâ ile tamamlanır, söz ancak fiil ile tamamlanır, mürüvvet ancak tevazu ile tamamlanır ve ilim ancak amel ile tamamlanır. Takvâsız din tehlikededir, amelsiz söz boştur (hederdir), tevazusuz mürüvvet meyvesiz ağaç gibidir; ilim ise
بِلَا عَمَلٍ كَغَيْثٍ بِلَا مَطَرٍ «كه»
yağmursuz bulut gibidir. ke)
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ: قِوَامُ الدُّنْيَا بِأَرْبَعَةٍ بِعَالِمٍ يَعْمَلُ بِعِلْمِهِ، وَجَاهِلٍ لَا يَسْتَنْكِفُ مِنْ تَعَلُّمِهِ، وَغَنِيٍّ لَا يَبْخَلُ بِمَالِهِ، وَفَقِيرٍ لَا يَبِيعُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ، فَإِذَا لَمْ يَعْمَلِ الْعَالِمُ بِعِلْمِهِ اسْتَنْكَفَ الْجَاهِلُ مِنْ تَعَلُّمِهِ وَإِذَا بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ فَالْوَيْلُ لَهُمْ وَالثُّبُورُ سَبْعِينَ مَرَّةً
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'ye şöyle demiştir: «Dünyanın nizamı dört kişi iledir: İlmiyle amel eden âlim; öğrenmekten çekinip kibirlenmeyen câhil; malında cimrilik etmeyen zengin; ahiretini dünyasına satmayan fakir. Âlim ilmiyle amel etmediği zaman câhil öğrenmekten çekinir; zengin ihsanında cimrilik ettiği zaman fakir ahiretini dünyasına satar. Artık onlara yazıklar olsun, yetmiş defa helak olsunlar!»
«كو» قَالَ الْخَلِيلُ: الرِّجَالُ أَرْبَعَةٌ رَجُلٌ يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي فَهُوَ عَالِمٌ فَاتَّبِعُوهُ، وَرَجُلٌ يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي فَهُوَ نَائِمٌ فَأَيْقِظُوهُ، وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي فَهُوَ مُسْتَرْشِدٌ فَأَرْشِدُوهُ، وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي فَهُوَ شَيْطَانٌ فَاجْتَنِبُوهُ «كز» أَرْبَعَةٌ لَا يَنْبَغِي لِلشَّرِيفِ أَنْ يَأْنَفَ مِنْهَا وَإِنْ كَانَ أَمِيرًا:
kf) el-Halîl şöyle demiştir: «İnsanlar dörttür: Bilen ve bildiğini bilen kişi; o âlimdir, ona tabi olun. Bilen fakat bildiğini bilmeyen kişi; o uykudadır, onu uyandırın. Bilmeyen ve bilmediğini bilen kişi; o doğru yolu arayandır, ona doğru yolu gösterin. Bilmeyen ve bilmediğini de bilmeyen kişi; o şeytandır, ondan sakının.» kg) Şerefli bir kimsenin, emîr/hükümdar bile olsa çekinip gocunmaması gereken dört şey vardır:
قِيَامُهُ مِنْ مَجْلِسِهِ لِأَبِيهِ، وَخِدْمَتُهُ لِضَيْفِهِ، وَخِدْمَتُهُ لِلْعَالِمِ الَّذِي يَتَعَلَّمُ مِنْهُ، وَالسُّؤَالُ عَمًّا لَا يَعْلَمُ مِمَّنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ «كح» إِذَا اشْتَغَلَ الْعُلَمَاءُ بِجَمْعِ الْحَلَالِ صَارَ الْعَوَامُّ آكِلِينَ لِلشُّبُهَاتِ، وَإِذَا صَارَ الْعَالِمُ آكِلًا لِلشُّبَهَاتِ صَارَ الْعَامِّيُّ آكِلًا لِلْحَرَامِ، وَإِذَا صَارَ الْعَالِمُ آكِلًا لِلْحَرَامِ صَارَ الْعَامِّيُّ كَافِرًا يَعْنِي إِذَا اسْتَحَلُّوا. أَمَّا الْوُجُوهُ الْعَقْلِيَّةُ فَأُمُورٌ:
Babası için oturduğu yerden ayağa kalkması, misafirine hizmet etmesi, kendisinden ilim öğrendiği âlime hizmet etmesi ve bilmediği şeyi kendisinden daha bilgili olana sormasıdır. kh) Âlimler helal toplamayla meşgul olduklarında avam şüpheli şeyleri yer hale gelir. Âlim şüpheli şeyleri yer hale gelince avam haramı yer hale gelir. Âlim haramı yer hale gelince ise avam kâfir olur; yani helal saydıkları takdirde. Akli yönlere gelince, bunlar birtakım hususlardır:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْأُمُورَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ، قِسْمٌ يَرْضَاهُ الْعَقْلُ وَلَا تَرْضَاهُ الشَّهْوَةُ. وَقِسْمٌ تَرْضَاهُ الشَّهْوَةُ وَلَا يَرْضَاهُ الْعَقْلُ، وَقِسْمٌ يَرْضَاهُ الْعَقْلُ وَالشَّهْوَةُ مَعًا، وَقِسْمٌ لَا يَرْضَاهُ الْعَقْلُ وَلَا تَرْضَاهُ الشَّهْوَةُ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْأَمْرَاضُ وَالْمَكَارِهُ فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ الْمَعَاصِي أَجْمَعُ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَهُوَ الْعِلْمُ، وَأَمَّا الرَّابِعُ: فَهُوَ الْجَهْلُ فَيَنْزِلُ الْعِلْمُ مِنَ الْجَهْلِ مَنْزِلَةَ الْجَنَّةِ مِنَ النَّارِ، فَكَمَا أَنَّ الْعَقْلَ وَالشَّهْوَةَ لَا يَرْضَيَانِ بِالنَّارِ فَكَذَلِكَ لَا يَرْضَيَانِ بِالْجَهْلِ وَكَمَا أَنَّهُمَا يَرْضَيَانِ بِالْجَنَّةِ فَكَذَا يَرْضَيَانِ بِالْعِلْمِ فَمَنْ رَضِيَ بِالْجَهْلِ فَقَدْ رَضِيَ بِنَارٍ حَاضِرَةٍ، وَمَنِ اشْتَغَلَ بِالْعِلْمِ فَقَدْ خَاضَ فِي جَنَّةٍ حَاضِرَةٍ، فَكُلُّ مَنِ اخْتَارَ الْعِلْمَ يُقَالُ لَهُ تَعَوَّدْتَ الْمُقَامَ فِي الْجَنَّةِ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ، وَمَنِ اكْتَفَى بِالْجَهْلِ يُقَالُ لَهُ تَعَوَّدْتَ النَّارَ فَادْخُلِ النَّارَ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ جَنَّةٌ وَالْجَهْلَ نَارٌ أَنَّ كَمَالَ اللَّذَّةِ فِي إِدْرَاكِ الْمَحْبُوبِ وَكَمَالَ الْأَلَمِ فِي الْبُعْدِ عَنِ الْمَحْبُوبِ، وَالْجِرَاحَةُ إِنَّمَا تُؤْلِمُ لِأَنَّهَا تُبْعِدُ جُزْءًا مِنَ الْبَدَنِ عَنْ جُزْءٍ مَحْبُوبٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ وَهُوَ الِاجْتِمَاعُ فَلَمَّا اقْتَضَتِ الْجِرَاحَةُ إِزَالَةَ ذَلِكَ الِاجْتِمَاعِ فَقَدِ اقْتَضَتْ إِزَالَةَ الْمَحْبُوبِ وَبُعْدَهُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ ذَلِكَ مُؤْلِمًا وَالْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ إِنَّمَا كَانَ أَشَدَّ إِيلَامًا مِنَ الْجُرْحِ لِأَنَّ الْجُرْحَ لَا يُفِيدُ إِلَّا تَبْعِيدَ جُزْءٍ مُعَيَّنٍ عَنْ جُزْءٍ مُعَيَّنٍ، أَمَّا النَّارُ فَإِنَّهَا تَغُوصُ فِي جَمِيعِ الْأَجْزَاءِ فَاقْتَضَتْ تَبْعِيدَ جَمِيعِ الْأَجْزَاءِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ، فَلَمَّا كَانَتِ التَّفْرِيقَاتُ فِي الْإِحْرَاقِ أَشَدَّ كَانَ الْأَلَمُ هُنَاكَ أَصْعَبَ، أَمَّا اللَّذَّةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ إِدْرَاكِ الْمَحْبُوبِ، فَلَذَّةُ الْأَكْلِ عِبَارَةٌ عن إدراك تلك الطعوم الموافقة لِلْبَدَنِ، وَكَذَلِكَ لَذَّةُ النَّظَرِ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِأَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ مُشْتَاقَةٌ إِلَى إِدْرَاكِ الْمَرْئِيَّاتِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ ذَلِكَ الْإِدْرَاكُ لَذَّةً لَهَا فَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ اللَّذَّةَ عِبَارَةٌ عَنْ إِدْرَاكِ الْمَحْبُوبِ، وَالْأَلَمَ عِبَارَةٌ عَنْ إِدْرَاكِ الْمَكْرُوهِ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: / كُلَّمَا كَانَ الْإِدْرَاكُ أَغْوَصَ وَأَشَدَّ وَالْمُدْرِكُ أَشْرَفَ وَأَكْمَلَ، وَالْمُدْرَكُ أَنْقَى وَأَبْقَى. وَجَبَ أَنْ تَكُونَ اللَّذَّةُ أَشْرَفَ وَأَكْمَلَ. وَلَا شك أن محل الْعِلْمِ هُوَ الرُّوحُ وَهُوَ أَشْرَفُ مِنَ الْبَدَنِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْعَقْلِيَّ أَغَوْصَ وَأَشْرَفَ عَلَى مَا سَيَجِيءُ بَيَانُهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] وَأَمَّا الْمَعْلُومُ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَشْرَفُ لِأَنَّهُ هُوَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَجَمِيعُ مَخْلُوقَاتِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَفْلَاكِ وَالْعَنَاصِرِ وَالْجَمَادَاتِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانَاتِ وَجَمِيعُ أَحْكَامِهِ وَأَوَامِرِهِ وَتَكَالِيفِهِ وَأَيُّ مَعْلُومٍ أَشْرَفُ مِنْ ذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا كَمَالَ وَلَا لَذَّةَ فَوْقَ كَمَالِ الْعِلْمِ وَلَذَّاتِهِ وَلَا شَقَاوَةَ وَلَا نُقْصَانَ فَوْقَ شَقَاوَةِ الْجَهْلِ وَنُقْصَانِهِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا سُئِلَ الْوَاحِدُ مِنَّا عَنْ مَسْأَلَةٍ عِلْمِيَّةٍ فَإِنْ عَلِمَهَا وَقَدِرَ عَلَى الْجَوَابِ وَالصَّوَابِ فِيهَا فَرِحَ بِذَلِكَ وَابْتَهَجَ بِهِ، وَإِنْ جَهِلَهَا نَكَّسَ رَأْسَهُ حَيَاءً مِنْ ذَلِكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّذَّةَ الْحَاصِلَةَ بِالْعِلْمِ أَكْمَلُ اللَّذَّاتِ، وَالشَّقَاءَ الْحَاصِلَ بِالْجَهْلِ أَكْمَلُ أَنْوَاعِ الشَّقَاءِ، واعلم أن هاهنا وُجُوهًا أُخَرَ مِنَ النُّصُوصِ تَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ نَسِينَا إِيرَادَهَا قَبْلَ ذَلِكَ
Birincisi: İşler dört kısımdır: Aklın razı olduğu, şehvetin ise razı olmadığı kısım; şehvetin razı olduğu, aklın ise razı olmadığı kısım; hem aklın hem şehvetin birlikte razı olduğu kısım; ne aklın ne de şehvetin razı olmadığı kısım. Birincisi dünyadaki hastalıklar ve hoşa gitmeyen şeylerdir. İkincisi günahların tamamıdır. Üçüncüsü ilimdir. Dördüncüsü ise cehalettir. Dolayısıyla ilmin cehalete nispeti, cennetin cehenneme nispeti gibidir. Akıl ve şehvet nasıl cehenneme razı olmazsa aynı şekilde cehalete de razı olmaz; nasıl cennete razı olurlarsa aynı şekilde ilme de razı olurlar. Dolayısıyla cehalete razı olan kimse, hazır bir ateşe razı olmuştur; ilimle meşgul olan kimse ise hazır bir cennete dalmıştır. İlmi tercih eden herkese: «Cennette ikamet etmeye alıştın, öyleyse cennete gir!» denir; cehaletle yetinen kimseye ise: «Ateşe alıştın, öyleyse ateşe gir!» denir. İlmin cennet, cehaletin ise ateş olduğuna delalet eden şey şudur: Lezzetin kemali sevilen şeyi idrak etmekte, elemin kemali ise sevilen şeyden uzak kalmaktadır. Yaralanma ancak bedenin bir cüzünü o cüzlerden sevilen bir parçadan yani bir arada olmaktan uzaklaştırdığı için acı verir; yara bu birlikteliği gidermeyi gerektirdiğinde sevilen şeyin yok olmasını ve uzaklaşmasını gerektirmiş olur; bu yüzden acı verici olmuştur. Ateşle yanmanın yaralanmaktan daha şiddetli acı vermesi ise şundandır: Zira yara ancak belirli bir cüzü belirli bir cüzden uzaklaştırır. Ateşe gelince, o bütün cüzlerin içine nüfuz eder; dolayısıyla bütün cüzlerin birbirinden uzaklaşmasını gerektirir. Yanmadaki ayrışmalar daha şiddetli olunca oradaki elem de daha çetin olmuştur. Lezzete gelince, o sevilen şeyin idrak edilmesinden ibarettir. Yeme lezzeti, bedene uygun olan o tatları idrak etmekten ibarettir. Aynı şekilde bakma lezzeti de ancak görme kuvvetinin görülen şeyleri idrak etmeye iştiyak duyması sebebiyle hâsıl olur; bu sebeple bu idrak onun için bir lezzet olmuştur. Böylece açığa çıkmıştır ki lezzet sevilen şeyin idrakinden, elem ise sevilmeyen şeyin idrakinden ibarettir. Bunu anladığında deriz ki: / İdrak ne kadar derin ve şiddetli, idrak eden ne kadar şerefli ve kâmil, idrak edilen ne kadar temiz ve baki olursa lezzetin de o kadar şerefli ve kâmil olması gerekir. Şüphe yok ki ilmin mahalli ruhtur ve ruh bedenden daha şereflidir. Şüphe yok ki aklî idrak, { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur” [Nûr 35] ayetinin tefsirinde açıklaması geleceği üzere daha derin ve daha şereflidir. Bilinen şeye (malûma) gelince, onun daha şerefli olduğunda şüphe yoktur; zira o, âlemlerin Rabbi olan Allah'tır ve melekler, felekler, unsurlar, cansızlar, bitkiler, hayvanlar şeklindeki bütün mahlûkatı ile O'nun bütün hükümleri, emirleri ve mükellefiyetleridir. Bundan daha şerefli hangi bilinen olabilir? Böylece sabit olmuştur ki ilmin kemali ve lezzetlerinin üstünde hiçbir kemal ve lezzet yoktur; cehaletin şekaveti ve noksanlığının üstünde de hiçbir şekavet ve noksanlık yoktur. Söylediğimize delalet eden hususlardan biri de şudur: Bizden birine ilmî bir mesele sorulduğunda, şayet onu bilir ve onda doğru cevaba güç yetirirse bundan ötürü sevinir ve neşelenir; şayet onu bilmezse bundan duyduğu utançtan başını öne eğer. Bu da göstermektedir ki ilimle hâsıl olan lezzet lezzetlerin en kâmilidir; cehaletle hâsıl olan şekavet ise şekavet türlerinin en kâmilidir. Bil ki burada ilmin faziletine delalet eden ve daha önce getirmeyi unuttuğumuz başka birtakım nasslar da vardır,
فلا بأس أن نذكرها هاهنا. الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَوَّلَ مَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ [الْعَلَقِ: ١- ٥] فَقِيلَ فِيهِ إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رِعَايَةِ التَّنَاسُبِ بَيْنَ الْآيَاتِ فَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ قَوْلِهِ: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ فَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ وَجْهَ الْمُنَاسَبَةِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلَ حَالِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ كَوْنُهُ عَلَقَةً. مَعَ أَنَّهَا أَخَسُّ الْأَشْيَاءِ وَآخِرَ حَالِهِ وَهِيَ صَيْرُورَتُهُ عَالِمًا وَهُوَ أَجَلُّ الْمَرَاتِبِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ كُنْتَ أَنْتَ فِي أَوَّلِ حَالِكَ فِي تِلْكَ الدَّرَجَةِ الَّتِي هِيَ غَايَةُ الْخَسَاسَةِ فَصِرْتَ فِي آخِرِ حَالِكَ فِي هَذِهِ الدَّرَجَةِ الَّتِي هِيَ الْغَايَةُ فِي الشَّرَفِ. وَهَذَا إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ كَانَ الْعِلْمُ أَشْرَفَ الْمَرَاتِبِ إِذْ لَوْ كَانَ غَيْرُهُ أَشْرَفَ لَكَانَ ذِكْرُ ذَلِكَ الشَّيْءِ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ الْوَصْفِ عِلَّةً فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ إِنَّمَا اسْتَحَقَّ الْوَصْفَ بِالْأَكْرَمِيَّةِ لِأَنَّهُ أَعْطَى الْعِلْمَ فَلَوْلَا أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ وَإِلَّا لَمَا كَانَتْ إِفَادَتُهُ أَشْرَفَ مِنْ إِفَادَةِ غَيْرِهِ: الثَّالِثُ: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا وُجُوهٌ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى فَضْلِ الْعِلْمِ. أَحَدُهَا: دَلَالَتُهَا عَلَى أُمَمٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ
onları burada zikretmemizde bir beis yoktur. Birinci Vecih: İlk inen ayetler Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ، اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ، الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ } “Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aşılanmış yumurtadan (alak) yarattı. Oku! Rabbin en büyük kerem sahibidir. O, kalemle öğretendir. İnsana bilmediğini öğretti” [Alak 1-5]. Bu hususta şöyle denilmiştir: Ayetler arasındaki münasebetin gözetilmesi kaçınılmazdır; öyleyse O'nun: { خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ } “İnsanı bir alakadan yarattı” buyruğu ile { اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ، الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } “Oku! Rabbin en büyük kerem sahibidir; O, kalemle öğretendir” buyruğu arasında ne münasebet vardır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Münasebetin yönü şudur: Allah Teâlâ insanın ilk halini, yani şeylerin en değersizi olmasına rağmen bir alaka oluşunu; bir de onun son halini, yani mertebelerin en yücesi olan âlim haline gelişini zikretmiştir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Sen ilk halinde değersizliğin son noktasında olan o derecedeydin; son halinde ise şerefin zirvesinde olan bu dereceye ulaştın. Bu da ancak ilmin mertebelerin en şereflisi olması durumunda tamam olur; zira şayet başkası daha şerefli olsaydı bu makamda o şeyin zikredilmesi daha uygun olurdu. İkincisi: O'nun: { اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ، الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } “Oku! Rabbin en büyük kerem sahibidir; O, kalemle öğretendir” buyurmuş olmasıdır. Fıkıh usulünde sabit olmuştur ki hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın illet olduğuna işaret eder. Bu da O'nun celle celâlühü ancak ilmi vermesi sebebiyle «el-Ekremiyyet» (en cömert/en keremli olma) vasfına hak kazandığına delalet eder. Şayet ilim diğer şeylerden daha şerefli olmasaydı, onu kazandırmak da başkasını kazandırmaktan daha şerefli olmazdı. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” buyruğudur. Bu ayette ilmin üstünlüğüne dair delillerden birtakım yönler vardır. Birincisi: Ayetin cennet ehlinden olan topluluklara delalet etmesidir; zira
الْعُلَمَاءَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَالْعُلَمَاءُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَبَيَانُ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَبَيَانُ أَنَّ أَهْلَ الْخَشْيَةِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الْبَيِّنَةِ: ٨] إِلَى قَوْلِهِ تعالى: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا
âlimler haşyet ehlindendir; haşyet ehlinden olan kimse ise cennet ehlindendir; dolayısıyla âlimler cennet ehlindendir. Âlimlerin haşyet ehlinden olduğunun beyanı, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır 28] buyruğudur. Haşyet ehlinin cennet ehlinden olduğunun beyanı ise Allah Teâlâ'nın: { جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Rableri katında onların mükâfatı, altından ırmaklar akan Adn cennetleridir” [Beyyine 8] ayetinden { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir” buyruğuna kadar olan kısımdır. Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu da delalet eder. Buna ayrıca
قَوْلُهُ تَعَالَى: «وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا أَجْمَعُ عَلَى عَبْدِي خَوْفَيْنِ وَلَا أَجْمَعُ لَهُ أَمْنَيْنِ فَإِذَا أَمِنَنِي فِي الدُّنْيَا أَخَفْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِذَا خَافَنِي فِي الدُّنْيَا أَمَّنْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder: «İzzetime ve celâlime andolsun ki kulumda iki korkuyu birleştirmem, iki emniyeti de birleştirmem. Dünyada benden emin olursa kıyamet gününde onu korkuturum; dünyada benden korkarsa kıyamet gününde onu emin kılarım.»
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ إِثْبَاتُ مُقَدِّمَتَيْ هَذِهِ/ الدَّلَالَةِ بِالْعَقْلِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْعَالِمَ بِاللَّهِ يَجِبُ أَنْ يَخْشَاهُ، فَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِالشَّيْءِ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّ الْعِلْمَ بِالذَّاتِ لَا يَكْفِي فِي الْخَوْفِ، بَلْ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْعِلْمِ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ. مِنْهَا: الْعِلْمُ بِالْقُدْرَةِ، لِأَنَّ الْمَلِكَ عَالِمٌ بِاطِّلَاعِ رَعِيَّتِهِ عَلَى أَفْعَالِهِ الْقَبِيحَةِ، لَكِنَّهُ لَا يَخَافُهُمْ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِهَا. وَمِنْهَا: الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا، لأن السارق من مال السلطان يعلم بقدرته، وَلَكِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِسَرِقَتِهِ فَلَا يَخَافُهُ. وَمِنْهَا الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ حَكِيمًا.
Bil ki bu delilin iki öncülünü/ akıl yoluyla da ispat etmek mümkündür. Allah'ı bilen kimsenin O'ndan korkmasının zorunlu olduğunun beyanına gelince: Çünkü bir şeyi bilmeyen kimsenin ondan korkması imkânsızdır. Sonra sadece Zat'ı bilmek korku için yeterli değildir; bilakis onun için üç hususu bilmek de kaçınılmazdır: Bunlardan biri kudreti bilmektir; çünkü hükümdar, tebaasının kendi çirkin fiillerine vakıf olduğunu bilir, fakat onların bunları savmaya güç yetiremeyeceğini bildiği için onlardan korkmaz. Bunlardan biri O'nun alîm olduğunu (bildiğini) bilmektir; çünkü sultanın malından çalan hırsız onun kudretini bilir, fakat hırsızlığını bilmediğini bildiği için ondan korkmaz. Bunlardan biri de O'nun hakîm olduğunu bilmektir;
فَإِنَّ الْمُسَخَّرَ عِنْدَ السُّلْطَانِ عَالِمٌ بِكَوْنِ السُّلْطَانِ قَادِرًا عَلَى مَنْعِهِ عَالِمًا بِقَبَائِحِ أَفْعَالِهِ، لَكِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ يَرْضَى بِمَا لَا يَنْبَغِي فَلَا يَحْصُلُ الْخَوْفُ، أَمَّا لَوْ عَلِمَ اطِّلَاعَ السُّلْطَانِ عَلَى قَبَائِحِ أَفْعَالِهِ وَعَلِمَ قُدْرَتَهُ عَلَى مَنْعِهِ وَعَلِمَ أنه حكيم لا يرضى بسفاهته، صَارَتْ هَذِهِ الْعُلُومُ الثَّلَاثَةُ مُوجِبَةً لِحُصُولِ الْخَوْفِ فِي قَلْبِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ خَوْفَ الْعَبْدِ مِنَ اللَّهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا عَلِمَ بِكَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، غَيْرَ رَاضٍ بِالْمُنْكَرَاتِ وَالْمُحَرَّمَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَوْفَ مِنْ لَوَازِمِ الْعِلْمِ بِاللَّهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْخَوْفَ سَبَبُ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا سَنَحَ لِلْعَبْدِ لَذَّةٌ عَاجِلَةٌ وَكَانَتْ تِلْكَ اللَّذَّةُ عَلَى خِلَافِ أَمْرِ اللَّهِ، وَفِعْلُ ذَلِكَ الشَّيْءِ يَكُونُ مُشْتَمِلًا عَلَى مَنْفَعَةٍ وَمَضَرَّةٍ، فَصَرِيحُ الْعَقْلِ حَاكِمٌ بِتَرْجِيحِ الْجَانِبِ الرَّاجِحِ عَلَى الْجَانِبِ الْمَرْجُوحِ، فَإِذَا عَلِمَ بِنُورِ الْإِيمَانِ أَنَّ اللَّذَّةَ الْعَاجِلَةَ حَقِيرَةٌ فِي مُقَابَلَةِ الْأَلَمِ الْآجِلِ، صَارَ ذَلِكَ الْإِيمَانُ سَبَبًا لِفِرَارِهِ عَنْ تِلْكَ اللَّذَّةِ الْعَاجِلَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْخَشْيَةُ، وَإِذَا صَارَ تَارِكًا لِلْمَحْظُورِ فَاعِلًا لِلْوَاجِبِ كَانَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ، فَقَدْ ثَبَتَ بِالشَّوَاهِدِ النَّقْلِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ أَنَّ
çünkü sultanın emri altındaki kimse, sultanın kendisini engellemeye kādir olduğunu ve çirkin fiillerini bildiğini bilir; lâkin uygun olmayan şeylere de razı olabileceğini bildiği için korku hâsıl olmaz. Fakat sultanın kendi çirkin fiillerine vakıf olduğunu bilir, kendisini engellemeye kādir olduğunu bilir ve onun hakîm olup kendi sefahatine razı olmayacağını bilirse, bu üç ilim kalbinde korkunun hâsıl olmasını gerektirir. Böylece sabit olmuştur ki kulun Allah'tan korkması ancak Allah Teâlâ'nın bütün bilinenleri bildiğini, bütün kudret yetirilenlere kādir olduğunu, münker ve haram kılınan şeylere razı olmadığını bildiği zaman hâsıl olur. Böylece korkunun, Allah'ı bilmenin gereklerinden olduğu sabit olmuştur. Korkunun cennete nail olmanın sebebi olduğunu söylememize gelince: Şundan ötürüdür ki kula peşin bir lezzet göründüğünde ve bu lezzet Allah'ın emrine aykırı olduğunda, o şeyi yapmak da bir fayda ve bir zarar içerdiğinde, açık akıl tercih edilen tarafı tercih edilmeyen tarafa üstün kılmaya hükmeder. Kul imanın nuruyla peşin lezzetin gelecekteki elemin karşısında pek değersiz olduğunu bildiğinde, bu iman onun o peşin lezzetten kaçmasına sebep olur; işte bu da haşyettir (korkudur). Yasak olanı terk eden ve vacip olanı yapan biri olduğunda ise sevap ehlinden olur. Böylece naklî ve aklî şahitlerle sabit olmuştur ki
الْعَالِمَ بِاللَّهِ خَائِفٌ وَالْخَائِفُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْجَنَّةِ أَهْلٌ إِلَّا الْعُلَمَاءَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ إِنَّمَا لِلْحَصْرِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَشْيَةَ اللَّهِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِلْعُلَمَاءِ. وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ [الْبَيِّنَةِ: ٨] دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ لِأَهْلِ الْخَشْيَةِ وَكَوْنُهَا لِأَهْلِ الْخَشْيَةِ يُنَافِي كَوْنَهَا لِغَيْرِهِمْ، فَدَلَّ مَجْمُوعُ الْآيَتَيْنِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْجَنَّةِ أَهْلٌ إِلَّا الْعُلَمَاءَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِيهَا تَخْوِيفٌ شَدِيدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْخَشْيَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ لَوَازِمِ الْعِلْمِ بِاللَّهِ، فَعِنْدَ عَدَمِ الْخَشْيَةِ يَلْزَمُ عَدَمُ الْعِلْمِ بِاللَّهِ، وَهَذِهِ الدَّقِيقَةُ تُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْقُرْبِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُورِثُ الْخَشْيَةَ، وَأَنَّ أَنْوَاعَ الْمُجَادَلَاتِ وَإِنْ دَقَّتْ وَغَمُضَتْ إِذَا خَلَتْ عَنْ إِفَادَةِ الْخَشْيَةِ كَانَتْ مِنَ الْعِلْمِ الْمَذْمُومِ. وَثَالِثُهَا: قُرِئَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ برفعه الْأَوَّلِ وَنَصْبِ الثَّانِي، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ جَازَتِ الْخَشْيَةُ عَلَيْهِ، لَمَا خَشِيَ الْعُلَمَاءُ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُمَيِّزُونَ بَيْنَ مَا يَجُوزُ وَبَيْنَ مَا لَا يَجُوزُ. وَأَمَّا الْجَاهِلُ الَّذِي لَا يُمَيِّزُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ فَأَيُّ مُبَالَاةٍ بِهِ وَأَيُّ الْتِفَاتٍ إِلَيْهِ، فَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ نِهَايَةُ الْمَنْصِبِ لِلْعُلَمَاءِ وَالتَّعْظِيمِ. الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] . وَفِيهِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى نَفَاسَةِ الْعِلْمِ وَعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ وَفَرْطِ مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، حَيْثُ أَمَرَ نَبِيَّهُ بِالِازْدِيَادِ مِنْهُ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِ.
Allah'ı bilen kimse korkandır; korkan kimse ise cennet ehlindendir. İkincisi: Ayetin zahiri, cennet ehlinin ancak âlimlerden ibaret olduğuna delalet eder; çünkü «innemâ» kelimesi hasr (sınırlama) içindir. Bu da Allah korkusunun ancak âlimlerde hâsıl olacağına delalet eder. İkinci ayet olan: { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir” [Beyyine 8] ayeti ise cennetin haşyet ehline ait olduğuna delalet eder; onun haşyet ehline ait olması ise başkalarına ait olmasına manidir. Dolayısıyla iki ayetin toplamı, cennet ehlinin ancak âlimlerden ibaret olduğuna delalet etmiştir. Bil ki bu ayette şiddetli bir korkutma vardır; çünkü Allah Teâlâ'dan korkmanın Allah'ı bilmenin gereklerinden olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla korku bulunmadığında Allah'ı bilmenin de bulunmaması gerekir. Bu ince nükte sana şunu ihtar eder ki Allah Teâlâ'ya yakınlığa sebep olan ilim, ancak [kalbe] korku veren ilimdir; münazara çeşitleri ne kadar ince ve kapalı olursa olsun şayet korku kazandırmaktan uzaksa yerilmiş ilimdendir. Üçüncüsü: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } ayeti birincisinin ref'i (ötresi) ve ikincisinin nasbı (üstünü) ile de okunmuştur. Bu kıraatin manası şudur: Şayet Allah Teâlâ hakkında korku caiz olsaydı, ancak âlimlerden korkardı; çünkü caiz olanla caiz olmayan arasını ayırt edenler onlardır. Bu iki babın arasını ayırt edemeyen câhile gelince, ona ne ehemmiyet verilir ve ne iltifat edilir! Dolayısıyla bu kıraatte âlimler için makamın ve tazimin son noktası vardır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” [Tâhâ 114] buyruğudur. Bunda ilmin kıymetine, mertebesinin yüceliğine ve Allah Teâlâ'nın ona olan aşırı sevgisine en açık bir delil vardır; zira Peygamberine başkasını değil özellikle ilmini artırmayı [istemesini] emretmiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: لَوِ اكْتَفَى أَحَدٌ مِنَ الْعِلْمِ لَاكْتَفَى نَبِيُّ اللَّهِ مُوسَى ﵇ وَلَمْ يَقُلْ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً [الْكَهْفِ: ٦٦] . الْخَامِسُ: كَانَ لِسُلَيْمَانَ ﵇ مِنْ مُلْكِ الدُّنْيَا مَا كَانَ حَتَّى إِنَّهُ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي [ص: ٣٥] ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَفْتَخِرْ بِالْمَمْلَكَةِ وَافْتَخَرَ بالعلم حيث قال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ١٦] فَافْتَخَرَ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِمَنْطِقِ الطَّيْرِ فَإِذَا حَسُنَ مِنْ سُلَيْمَانَ أَنْ يَفْتَخِرَ بِذَلِكَ الْعِلْمِ فَلَأَنْ يَحْسُنَ بِالْمُؤْمِنِ أَنْ يَفْتَخِرَ بِمَعْرِفَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ كَانَ أَحْسَنَ وَلِأَنَّهُ قَدَّمَ ذَلِكَ على قوله: وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَأَيْضًا فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَمَالَ حَالِهِمْ قَدَّمَ الْعِلْمَ أَوَّلًا وَقَالَ: وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٨] إِلَى قَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٩] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ. السَّادِسُ: قَالَ بَعْضُهُمْ الْهُدْهُدُ مَعَ أَنَّهُ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ وَمَعَ أَنَّهُ كَانَ فِي مَوْقِفِ الْمُعَاتَبَةُ قَالَ لِسُلَيْمَانَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ [النَّمْلِ: ٢٢] فَلَوْلَا أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ الْأَشْيَاءِ وَإِلَّا فَمِنْ أَيْنَ لِلْهُدْهُدِ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي مَجْلِسِ سُلَيْمَانَ بِمِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ وَلِذَلِكَ يُرَى الرَّجُلُ السَّاقِطُ إِذَا تَعَلَّمَ الْعِلْمَ صَارَ نَافِذَ الْقَوْلِ عِنْدَ السَّلَاطِينِ وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِبَرَكَةِ الْعِلْمِ، السَّابِعُ:
Katâde şöyle demiştir: «Şayet bir kimse ilimle yetinecek olsaydı Allah'ın nebisi Mûsâ aleyhisselâm yetinirdi ve: { هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً } “Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?” [Kehf 66] demezdi.» Beşincisi: Süleyman aleyhisselâm öyle bir dünya mülküne sahipti ki hatta şöyle demişti: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk/hükümranlık bahşet!” [Sâd 35]. Sonra o mülkle övünmemiş, ilimle övünerek şöyle demiştir: { يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden verildi” [Neml 16]. Kuş dilini bilen biri olmakla övünmüştür. Süleyman'ın bu ilimle övünmesi güzel olduğuna göre, müminin âlemlerin Rabbini bilmekle övünmesi daha güzeldir; hem de o, bunu: { وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “ve bize her şeyden verildi” sözünün önüne geçirmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ onların halinin kemalini zikrettiğinde önce ilmi öne geçirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da [hatırla]; hani onlar ekin hakkında hüküm veriyorlardı” [Enbiyâ 78] ayetinden { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Ve her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” [Enbiyâ 79] buyruğuna kadar. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra dünya hallerine taalluk eden şeyleri zikretmiştir; bu da ilmin daha şerefli olduğuna delalet etmiştir. Altıncısı: Onlardan biri şöyle demiştir: Hüdhüd son derece zayıf olmasına ve azarlanma makamında bulunmasına rağmen Süleyman'a: { أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ } “Senin kuşatamadığın/bilmediğin bir şeyi kuşattım/öğrendim” [Neml 22] demiştir. Şayet ilim şeylerin en şereflisi olmasaydı, hüdhüd Süleyman'ın meclisinde böyle bir sözü nereden söyleyebilirdi? İşte bundan dolayı düşük bir adamın ilim öğrendiğinde sultanlar nezdinde sözü geçer hale geldiği görülür; bu da ancak ilmin bereketi iledir. Yedincisi:
قَالَ ﵊: «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سِتِّينَ سَنَةً»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bir saat tefekkür etmek, altmış sene ibadetten daha hayırlıdır.»
وَفِي التَّفْضِيلِ وَجْهَانِ: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّفَكُّرَ يُوصِلُكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْعِبَادَةَ تُوصِلُكَ إِلَى ثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَالَّذِي يُوصِلُكَ إِلَى اللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا يُوصِلُكَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ التَّفَكُّرَ عَمَلُ الْقَلْبِ وَالطَّاعَةَ عَمَلُ الْجَوَارِحِ، وَالْقَلْبُ أَشْرَفُ مِنَ الْجَوَارِحِ فَكَانَ عَمَلُ الْقَلْبِ أَشْرَفَ مِنْ عَمَلِ الْجَوَارِحِ والذي يؤكد هذا الوجه قوله تعالى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] جَعَلَ الصَّلَاةَ وَسِيلَةً إِلَى ذِكْرِ الْقَلْبِ وَالْمَقْصُودُ أَشْرَفُ مِنَ الْوَسِيلَةِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ. الثَّامِنُ: قَالَ تَعَالَى: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ، وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
Bu üstünlükte iki yön vardır: Birincisi: Tefekkür seni Allah Teâlâ'ya ulaştırır, ibadet ise seni Allah Teâlâ'nın sevabına ulaştırır; seni Allah'a ulaştıran şey, seni Allah'tan başkasına ulaştıran şeyden daha hayırlıdır. İkincisi: Tefekkür kalbin amelidir, ibadet ise azaların amelidir; kalp azalardan daha şereflidir, dolayısıyla kalbin ameli azaların amelinden daha şerefli olmuştur. Bu yönü teyit eden husus Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl!” [Tâhâ 14] buyruğudur; namazı kalbin zikrine bir vesile kılmıştır ve gaye vesileden daha şereflidir; bu da ilmin başkalarından daha şerefli olduğuna delalet etmiştir. Sekizincisi: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Sana bilmediğin şeyleri öğretti ve Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyük oldu”
[النِّسَاءِ: ١١٣] فَسَمَّى الْعِلْمَ عَظِيمًا وَسَمَّى الْحِكْمَةَ خَيْرًا كَثِيرًا فَالْحِكْمَةُ هِيَ الْعِلْمُ وَقَالَ أَيْضًا: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١] فَجَعَلَ هَذِهِ النِّعْمَةَ مُقَدَّمَةً عَلَى جَمِيعِ النِّعَمِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ. التَّاسِعُ: أَنَّ سَائِرَ كُتُبِ اللَّهِ نَاطِقَةٌ بِفَضْلِ الْعِلْمِ. أَمَّا التَّوْرَاةُ
[Nisâ 113]. Böylece ilmi «büyük» olarak isimlendirmiş, hikmeti de «çok hayır» olarak isimlendirmiştir; hikmet ise ilimdir. Yine şöyle buyurmuştur: { الرَّحْمنُ ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân 1-2]; böylece bu nimeti bütün nimetlerin önüne geçirmiştir; bu da onun başkasından daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. Dokuzuncusu: Allah'ın diğer bütün kitapları da ilmin faziletini dile getirmektedir. Tevrat'a gelince,
فَقَالَ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇ «عَظِّمِ الْحِكْمَةَ فَإِنِّي لَا أَجْعَلُ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِ عَبْدٍ إِلَّا وَأَرَدْتُ أَنْ أَغْفِرَ لَهُ فَتَعَلَّمْهَا ثُمَّ اعْمَلْ بِهَا ثُمَّ ابْذُلْهَا كَيْ تَنَالَ بِهَا كَرَامَتِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ»
Allah Teâlâ Mûsâ'ya aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hikmete saygı göster; zira ben hikmeti bir kulun kalbine ancak onu bağışlamak istediğim zaman koyarım. Öyleyse onu öğren, sonra onunla amel et, sonra da onu cömertçe sarf et ki onun vesilesiyle dünyada ve ahirette ikramıma nail olasın.»
وَأَمَّا الزَّبُورُ
Zebûr'a gelince,
فَقَالَ ﷾: «يَا دَاوُدُ قُلْ لِأَحْبَارِ بَنِي
O azze ve celle şöyle buyurmuştur: «Ey Dâvûd! İsrâiloğulları'nın bilginlerine
إِسْرَائِيلَ وَرُهْبَانِهِمْ حَادِثُوا مِنَ النَّاسِ الْأَتْقِيَاءَ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهِمْ تَقِيًّا فَحَادِثُوا الْعُلَمَاءَ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا عَالِمًا فَحَادِثُوا الْعُقَلَاءَ فَإِنَّ التُّقَى والعلم والعقل ثلاث مرات بما جَعَلْتُ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ فِي أَحَدٍ مِنْ خَلْقِي وَأَنَا أُرِيدُ إِهْلَاكَهُ»
ve rahiplerine söyle: İnsanlardan takva sahipleriyle konuşsunlar; şayet aralarında bir takva sahibi bulamazlarsa âlimlerle konuşsunlar; şayet bir âlim bulamazlarsa akıl sahipleriyle konuşsunlar. Çünkü takva, ilim ve akıl üç mertebedir; mahlûkatımdan birine bunlardan birini verdiğimde onu helak etmeyi murat etmiş olmam.»
وَأَقُولُ إِنَّمَا قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى التُّقَى عَلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ التُّقَى لَا يُوجَدُ بِدُونِ الْعِلْمِ كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْخَشْيَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ وَالْمَوْصُوفُ بِالْأَمْرَيْنِ أَشْرَفُ مِنَ الْمَوْصُوفِ بِأَمْرٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا السِّرُّ أَيْضًا قَدَّمَ الْعَالِمَ عَلَى الْعَاقِلِ لِأَنَّ الْعَالِمَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَاقِلًا، أَمَّا الْعَاقِلُ فَقَدْ لَا يَكُونُ عَالِمًا فَالْعَقْلُ كَالْبَذْرِ وَالْعِلْمُ كَالشَّجَرَةِ وَالتَّقْوَى كَالثَّمَرِ. وَأَمَّا الْإِنْجِيلُ
Derim ki: Allah Teâlâ'nın takvayı ilimden öne geçirmesi şundandır: Çünkü takva ilimsiz bulunamaz; nitekim korkunun ancak ilimle hâsıl olacağını açıklamıştık. İki vasfa sahip olan ise tek vasfa sahip olandan daha şereflidir. İşte bu sırdan ötürü âlimi de akıllıdan öne geçirmiştir; zira âlimin mutlaka akıllı olması gerekir, fakat akıllı olan kimse bazen âlim olmayabilir. Akıl tohum gibidir, ilim ağaç gibidir, takva ise meyve gibidir. İncil'e gelince,
قَالَ اللَّهُ تعالى في السورة السابعة عشر مِنْهُ «وَيْلٌ لِمَنْ سَمِعَ بِالْعِلْمِ فَلَمْ يَطْلُبْهُ كَيْفَ يُحْشَرُ مَعَ الْجُهَّالِ إِلَى النَّارِ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَتَعَلَّمُوهُ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِنْ لَمْ يُسْعِدْكُمْ لَمْ يُشْقِكُمْ/ وَإِنْ لَمْ يَرْفَعْكُمْ لَمْ يَضَعْكُمْ وَإِنْ لَمْ يُغْنِكُمْ لَمْ يُفْقِرْكُمْ وَإِنْ لَمْ يَنْفَعْكُمْ لَمْ يَضُرَّكُمْ وَلَا تَقُولُوا نَخَافُ أَنْ نَعْلَمَ فَلَا نَعْمَلُ وَلَكِنْ قُولُوا نَرْجُو أَنْ نَعْلَمَ فَنَعْمَلَ»
Allah Teâlâ onun on yedinci sûresinde şöyle buyurmuştur: «İlmi işitip de onu talep etmeyene yazıklar olsun! Ateşe doğru câhillerle birlikte nasıl haşredilecek! İlmi talep edin ve onu öğrenin; zira ilim şayet sizi mutlu kılmazsa mutsuz da kılmaz;/ şayet sizi yükseltmezse alçaltmaz; şayet sizi zengin kılmazsa fakirleştirmez; şayet size fayda vermezse zarar vermez. 'Öğrenip de amel etmemekten korkuyoruz' demeyin; lâkin 'Öğrenip de amel etmeyi umuyoruz' deyin.»
وَالْعِلْمُ شَفِيعٌ لِصَاحِبِهِ وَحَقٌّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ لَا يُخْزِيَهُ،
İlim sahibine şefaatçidir ve onu rezil etmemek Allah Teâlâ üzerine bir haktır.
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: «يَا مَعَاشِرَ الْعُلَمَاءِ مَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّكُمْ؟
Allah Teâlâ kıyamet gününde şöyle buyuracaktır: «Ey âlimler topluluğu! Rabbiniz hakkında zannınız nedir?»
يَقُولُونَ. ظَنُّنَا أَنْ يَرْحَمَنَا وَيَغْفِرَ لَنَا، فَيَقُولُ: فَإِنِّي قَدْ فَعَلْتُ، إِنِّي قَدِ اسْتَوْدَعْتُكُمْ حِكْمَتِي لَا لِشَرٍّ أَرَدْتُهُ بِكُمْ، بَلْ لِخَيْرٍ أَرَدْتُهُ بِكُمْ، فَادْخُلُوا فِي صَالِحِ عِبَادِي إِلَى جَنَّتِي بِرَحْمَتِي»
Onlar: «Zannımız bize merhamet etmesi ve bizi bağışlamasıdır» derler. Bunun üzerine O şöyle buyurur: «Muhakkak ki ben bunu yaptım. Ben hikmetimi size, sizin için bir kötülük murat ettiğimden değil, bilakis sizin için bir hayır murat ettiğimden ötürü emanet ettim. Öyleyse rahmetimle salih kullarımın arasına katılarak cennetime girin!»
وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِيلِ. أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قال لعيسى بن مَرْيَمَ ﵉: يَا عِيسَى عَظِّمِ الْعُلَمَاءَ وَاعْرِفْ فَضْلَهُمْ لِأَنِّي فَضَّلْتُهُمْ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي إِلَّا النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَى الْكَوَاكِبِ، وَكَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا، وَكَفَضْلِي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ،
Mukâtil b. Süleyman şöyle demiştir: İncil'de buldum ki Allah Teâlâ Meryem oğlu Îsâ'ya aleyhimesselâm şöyle buyurmuştur: «Ey Îsâ! Âlimlere saygı göster ve onların faziletini tanı; zira güneşin yıldızlara üstünlüğü, ahiretin dünyaya üstünlüğü ve benim her şeye olan üstünlüğüm gibi, peygamberler ve resuller müstesna onları bütün mahlûkatıma üstün kıldım.»
أَمَّا الْأَخْبَارُ: «أ»
Haberlere (hadislere) gelince: a)
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ ﵊ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْعُلَمَاءِ «إِنِّي لَمْ أَضَعْ عِلْمِي فِيكُمْ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُعَذِّبَكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ عَلَى مَا كَانَ مِنْكُمْ»
Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle demiştir: «Allah Teâlâ âlimlere şöyle buyurur: Ben size azap etmeyi murat etseydim ilmimi sizin içinize koymazdım. Sizden sadır olan şeylere rağmen cennete girin!»
«ب»
b)
قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خُطْبَةً بَلِيغَةً قَبْلَ وَفَاتِهِ وَهِيَ آخِرُ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا بِالْمَدِينَةِ فَقَالَ: مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَتَوَاضَعَ فِي الْعِلْمِ وَعَلَّمَهَ عِبَادَ اللَّهِ يُرِيدُ مَا عِنْدَ اللَّهِ. لَمْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ أَفْضَلُ ثَوَابًا مِنْهُ وَلَا أَعْظَمُ مَنْزِلَةً، وَلَمْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ مَنْزِلَةٌ وَلَا دَرَجَةٌ رَفِيعَةٌ نَفِيسَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ فِيهَا أَوْفَرُ النَّصِيبِ وَأَشْرَفُ الْمَنَازِلِ» .
Ebû Hüreyre ve İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından önce bize beliğ bir hutbe irat etti; bu onun Medine'de irat ettiği son hutbe idi. Şöyle buyurdu: «Kim ilim öğrenir, ilimde tevazu gösterir ve Allah katındakini arzulayarak onu Allah'ın kullarına öğretirse cennette mükâfat bakımından ondan daha üstünü ve mertebece ondan daha büyüğü olmaz; cennette yüksek ve pek değerli hiçbir makam ve derece bulunmaz ki onda en bol nasip ve en şerefli makamlar onun olmasın.»
«ج»
c)
ابْنُ عُمَرَ مَرْفُوعًا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفَّتْ مَنَابِرُ مِنْ ذَهَبٍ عَلَيْهَا قِبَابٌ مِنْ فِضَّةٍ مُنَضَّدَةٌ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ وَالزُّمُرُّدِ جِلَالُهَا السُّنْدُسُ وَالْإِسْتَبْرَقُ، ثُمَّ يُنَادِي مُنَادِي الرَّحْمَنِ: أَيْنَ مَنْ حَمَلَ إِلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ عِلْمًا يُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ: اجْلِسُوا عَلَى هَذِهِ الْمَنَابِرِ فَلَا خَوْفَ عَلَيْكُمْ حَتَّى تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ.
İbn Ömer'den merfû olarak [rivayet edilmiştir]: «Kıyamet günü olduğunda altından minberler dizilir; üzerlerinde inciler, yakutlar ve zümrütlerle bezenmiş gümüşten kubbeler bulunur, örtüleri ise ince ve kalın ipektendir. Sonra Rahmân'ın münadisi şöyle seslenir: Muhammed ümmetine, karşılığında Allah'ın rızasını gözeterek ilim taşıyanlar nerededir? Bu minberlerin üzerine oturun; cennete girinceye kadar size hiçbir korku yoktur.»
«د»
d)