Binûn

Bakara Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عَنْ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﵉: أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﵊ عُلَمَاءُ حُكَمَاءُ كَأَنَّهُمْ مِنَ الْفِقْهِ أَنْبِيَاءُ، يَرْضَوْنَ مِنَ اللَّهِ بِالْيَسِيرِ مِنَ الرِّزْقِ، وَيَرْضَى اللَّهُ مِنْهُمْ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْعَمَلِ، وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

Meryem oğlu Îsâ'dan aleyhimesselâm [rivayet edildiğine göre]: «Muhammed'in aleyhisselâm ümmeti öyle âlim ve hakîm kimselerdir ki [derin] anlayış ve kavrayışlarından ötürü sanki peygamber gibidirler; Allah'tan [gelen] az rızka razı olurlar, Allah da onlardan [sadır olan] az amele razı olur ve "Lâ ilâhe illallâh" ile cennete girerler.»

«هـ»

e)

قَالَ ﵇ «مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ، حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَى النَّارِ، وَاسْتَغْفَرَ لَهُ مَلَكَاهُ وَإِنْ مَاتَ فِي طَلَبِهِ مَاتَ شَهِيدًا، وَكَانَ قَبْرُهُ رَوْضَةً مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، وَيُوَسَّعُ لَهُ فِي قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ، وَيُنَوَّرُ عَلَى جِيرَانِهِ أَرْبَعِينَ قَبْرًا عَنْ يَمِينِهِ. وَأَرْبَعِينَ قَبْرًا عَنْ يَسَارِهِ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ خَلْفِهِ، وَأَرْبَعِينَ أَمَامَهُ، وَنَوْمُ الْعَالِمِ عِبَادَةٌ، وَمُذَاكَرَتُهُ تَسْبِيحٌ، وَنَفْسُهُ صَدَقَةٌ، وَكُلُّ قَطْرَةٍ نَزَلَتْ مِنْ عَيْنَيْهِ تُطْفِئُ بَحْرًا مِنْ جَهَنَّمَ فَمَنْ أَهَانَ الْعَالِمَ فقد أَهَانَ اللَّهَ أَهَانَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kimin ilim talebinde ayakları tozlanırsa Allah onun bedenini ateşe haram kılar ve iki meleği onun için bağışlanma diler; şayet onu talep ederken ölürse şehit olarak ölür, kabri cennet bahçelerinden bir bahçe olur, kabri gözünün gördüğü mesafe kadar genişletilir ve sağından kırk kabir, solundan kırk kabir, arkasından kırk ve önünden kırk kabir komşularının üzerine nur saçılır. Âlimin uykusu ibadet, ilmi müzakeresi tesbih, nefesi sadakadır; gözlerinden dökülen her damla cehennemden bir denizi söndürür. Kim âlime hakaret ederse muhakkak ki Allah'a hakaret etmiştir ve Allah kıyamet günü onu hor ve hakir kılar.»

«و»

f)

قَالَ ﵊: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَجْوَدِ الْأَجْوَادِ. قَالُوا: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَجْوَدُ الْأَجْوَادِ وَأَنَا أَجْوَدُ وَلَدِ آدَمَ، وَأَجْوَدُهُمْ مِنْ بَعْدِي رَجُلٌ عَالِمٌ يَنْشُرُ عِلْمَهُ فَيُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أُمَّةً وَحْدَهُ وَرَجُلٌ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يُقْتَلَ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Size en cömert olanı haber vereyim mi?» Onlar: «Evet, ey Allah'ın Resûlü!» dediler. Şöyle buyurdu: «En cömert olan Allah Teâlâ'dır; ben de Âdemoğlunun en cömerdiyim. Benden sonra onların en cömerdi ise ilmini yayan âlim bir kimsedir ki o kıyamet günü tek başına bir ümmet olarak diriltilir; bir de öldürülünceye kadar Allah yolunda cihad eden kimsedir.»

«ز»

g)

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا «مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا، نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الْآخِرَةِ، وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ يَسَّرَ/ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا والآخرة، والله تعالى في عون العبد، مادام الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ، وَمَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَبْتَغِي بِهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طَرِيقًا إلى الجنة

Ebû Hüreyre'den merfû olarak [rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur]: «Kim bir müminin dünya sıkıntılarından bir sıkıntısını giderirse Allah da onun ahiret sıkıntılarından bir sıkıntısını giderir. Kim darda kalan bir kimseye kolaylık gösterirse/ Allah dünyada da ahirette de ona kolaylık gösterir. Kul kardeşinin yardımında olduğu müddetçe Allah Teâlâ da kulun yardımındadır. Kim ilim elde etmek maksadıyla bir yola girerse Allah ona cennete giden bir yolu kolaylaştırır.

وَمَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي مَسْجِدٍ مِنْ مَسَاجِدِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْ بِهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ

Bir topluluk Allah'ın mescitlerinden bir mescitte toplanıp Allah'ın Kitabı'nı okur ve onu aralarında müzakere ederlerse üzerlerine mutlaka sekînet (huzur ve güven) iner, onları rahmet kaplar, melekler onları kuşatır ve Allah onları kendi katındakiler arasında anar.» Bunu Müslim, Sahîh'inde rivayet etmiştir.

«ح»

h)

قَالَ ﵊ «يَشْفَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةٌ: الْأَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْعُلَمَاءُ ثُمَّ الشُّهَدَاءُ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü üç zümre şefaat eder: Peygamberler, sonra âlimler, sonra da şehitler.»

قَالَ الرَّاوِي: فَأَعْظَمُ مَرْتَبَةٍ هِيَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَالشَّهَادَةِ «ط»

Ravi şöyle demiştir: En yüce mertebe, peygamberlik ile şehitlik arasındaki bu vasıta (orta) mertebedir. ı)

مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ قَالَ ﵊ «تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ لِلَّهِ خَشْيَةٌ، وَطَلَبَهُ عِبَادَةٌ، وَمُذَاكَرَتَهُ تَسْبِيحٌ، وَالْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ، وَتَعْلِيمَهُ صَدَقَةٌ، وَبَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَةٌ

Muâz b. Cebel'den [rivayet edildiğine göre Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İlmi öğrenin; zira onu Allah için öğrenmek haşyettir (Allah korkusudur), onu talep etmek ibadettir, onu müzakere etmek tesbihtir, onu araştırmak cihaddır, onu öğretmek sadakadır ve onu ehline sarf etmek Allah'a yakınlaşmadır.

لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَمَنَارُ سُبُلِ الْجَنَّةِ وَالْأَنِيسُ مِنَ الْوَحْشَةِ وَالصَّاحِبُ فِي الْوَحْدَةِ وَالْمُحَدِّثُ فِي الْخَلْوَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالسِّلَاحُ عَلَى الْأَعْدَاءِ، وَالدِّينُ عِنْدَ الِاخْتِلَافِ يَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَامًا فَيَجْعَلُهُمْ فِي الْخَيْرِ قَادَةً هُدَاةً يُهْتَدَى بِهِمْ، وَأَئِمَّةً فِي الْخَيْرِ يُقْتَفَى بِآثَارِهِمْ وَيُقْتَدَى بِأَفْعَالِهِمْ، وَيُنْتَهَى إِلَى آرَائِهِمْ تَرْغَبُ الْمَلَائِكَةُ فِي خِلْقَتِهِمْ وَبِأَجْنِحَتِهَا تَمْسَحُهُمْ وَفِي صَلَاتِهَا تَسْتَغْفِرُ لَهُمْ حَتَّى كُلُّ رَطْبٍ وَيَابِسٍ وَحِيتَانُ الْبَحْرِ وَهَوَامُّهُ وَسِبَاعُ الْبَرِّ وَأَنْعَامُهُ وَالسَّمَاءُ وَنُجُومُهَا. لِأَنَّ الْعِلْمَ حَيَاةُ الْقُلُوبِ مِنَ الْعَمَى وَنُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الظُّلْمَةِ وَقُوَّةُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ يَبْلُغُ بِالْبَعِيدِ مَنَازِلَ الْأَحْرَارِ وَمَجَالِسَ الْمُلُوكِ والدرجات العلى فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَالتَّفَكُّرُ فِيهِ يُعْدَلُ بِالصِّيَامِ وَمُدَارَسَتُهُ بِالْقِيَامِ بِهِ يُطَاعُ اللَّهُ وَيُعْبَدُ وَبِهِ يُمَجَّدُ وَيُوَحَّدُ وَبِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَبِهِ يُعْرَفُ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ» «ي»

Çünkü o; helal ile haramın alametleri, cennet yollarının feneri, yalnızlığın yoldaşı, tenhalığın arkadaşı, halvette sohbet arkadaşı, darlıkta ve bollukta yol gösterici, düşmanlara karşı silah ve ihtilaf anında dindir. Allah onunla birtakım toplulukları yüceltir ve onları hayırda kendilerine uyulan önder rehberler, hayırda izleri takip edilen, fiillerine uyulan ve görüşlerine başvurulan imamlar kılar. Melekler onların dostluğuna can atar, kanatlarıyla onlara dokunur ve dualarında onlar için bağışlanma dilerler; hatta her yaş ve kuru, denizin balıkları ve haşereleri, karanın yırtıcıları ve hayvanları, gökyüzü ve onun yıldızları da [onlar için bağışlanma diler]. Çünkü ilim, körlükten kurtarıp kalplere can veren hayat, karanlıktan kurtaran gözlerin nuru ve zayıflıktan kurtaran bedenlerin kuvvetidir. Uzak olanı hürlerin konaklarına, meliklerin meclislerine ve dünyada da ahirette de en yüce derecelere ulaştırır. Onun hakkında tefekkür etmek oruca, onu müzakere etmek gece namazına denk sayılır; Allah'a onunla itaat edilir, O'na onunla ibadet edilir, O onunla yüceltilir ve birliği onunla ikrar edilir; sıla-i rahim onunla yapılır, helal ve haram onunla bilinir.» i)

أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ ﵊ «إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ بِالْخَيْرِ»

Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlu öldüğü zaman üç şey müstesna ameli kesilir: Sadaka-i cariye (kesintisiz sadaka), faydalanılan ilim veya kendisine hayır dua eden salih bir evlat.»

«يَا»

j)

قَالَ ﵊ «إِذَا سَأَلْتُمُ الْحَوَائِجَ فَاسْأَلُوهَا النَّاسَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنِ النَّاسُ؟ قَالَ أَهْلُ الْقُرْآنِ قِيلَ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ قِيلَ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ الصِّبَاحُ الْوُجُوهِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İhtiyaçlarınızı isteyeceğiniz vakit insanlardan isteyin.» «Ey Allah'ın Resûlü, insanlar kimdir?» denildi. Şöyle buyurdu: «Kur'an ehlidir.» «Sonra kimdir?» denildi. «İlim ehlidir.» buyurdu. «Sonra kimdir?» denildi. «Güzel yüzlü olanlardır.» buyurdu.

قَالَ الرَّاوِي وَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الْقُرْآنِ مَنْ يَحْفَظُ مَعَانِيَهُ «يب»

Ravi şöyle demiştir: Kur'an ehlinden maksat, onun anlamlarını muhafaza eden (bilen) kimsedir. k)

قَالَ ﵊: «مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَةُ كِتَابِهِ وَخَلِيفَةُ رَسُولِهِ وَالدُّنْيَا سُمُّ اللَّهِ الْقَتَّالُ لِعِبَادِهِ فَخُذُوا مِنْهَا بِقَدْرِ السُّمِّ فِي الْأَدْوِيَةِ لَعَلَّكُمْ تَنْجُونَ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim iyiliği emreder ve kötülükten nehyederse o, yeryüzünde Allah'ın halifesi, Kitabı'nın halifesi ve Resûlü'nün halifesidir. Dünya, Allah'ın kulları için öldürücü zehridir; öyleyse kurtuluşa eresiniz diye ilaçların içindeki zehir miktarınca ondan alın.»

قَالَ الرَّاوِي وَالْعُلَمَاءُ دَاخِلُونَ فِيهِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ هَذَا حَرَامٌ فَاجْتَنِبُوهُ وَهَذَا حَلَالٌ فَخُذُوهُ «يج»

Ravi şöyle demiştir: Âlimler de buna dâhildir; çünkü onlar: "Bu haramdır, ondan sakının; bu helaldir, onu alın!" derler. l)

فِي الْخَبَرِ: الْعَالِمُ نَبِيٌّ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ

Haberde (hadiste) [şöyle gelmiştir]: «Âlim, kendisine vahiy gelmemiş bir peygamberdir.»

«يد»

m)

قَالَ ﵊ «كُنْ عَالِمًا، أَوْ مُتَعَلِّمًا، أَوْ مُسْتَمِعًا، أَوْ مُحِبًّا، وَلَا تَكُنِ الْخَامِسَ فَتَهْلِكَ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ya âlim ol ya öğrenen ol ya dinleyen ol ya da seven ol; beşincisi olma, helak olursun!»

قَالَ الرَّاوِي:

Ravi şöyle demiştir:

وَجْهُ التَّوْفِيقِ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَةِ وَبَيْنَ الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى وَهِيَ

Bu rivayet ile diğer rivayeti bağdaştırmanın yolu -ki o da-

قَوْلُهُ ﵊ «النَّاسُ رَجُلَانِ عَالِمٌ وَمُتَعَلِّمٌ وَسَائِرُ النَّاسِ هَمَجٌ لَا خَيْرَ فِيهِمْ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İnsanlar iki sınıftır: Âlim ve öğrenen; diğer insanlar ise ayak takımıdır, onlarda hiçbir hayır yoktur.» sözüdür-

إِنَّ الْمُسْتَمِعَ وَالْمُحِبَّ بمنزلة المتعلم وما أحسن قوله بَعْضِ الْأَعْرَابِ لِوَلَدِهِ: كُنْ سَبُعًا خَالِسًا أَوْ ذِئْبًا خَانِسًا أَوْ كَلْبًا حَارِسًا، وَإِيَّاكَ وَأَنْ تَكُونَ إِنْسَانًا نَاقِصًا، «يه»

dinleyen ile sevenin öğrenen mertebesinde olmasıdır. Bir bedevînin oğluna söylediği şu söz ne kadar güzeldir: "Ya kapıcı bir yırtıcı ol ya gizlenen bir kurt ol ya da koruyucu bir köpek ol; sakın ola ki eksik bir insan olma!" n)

قَالَ ﵊: «مَنِ اتَّكَأَ عَلَى يَدِهِ عَالِمٌ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ عِتْقَ رَقَبَةٍ وَمَنْ قَبَّلَ رَأْسَ عَالِمٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ شَعْرَةٍ حَسَنَةً»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kimin eline bir âlim dayanırsa Allah ona attığı her adım için bir köle azat etme [sevabı] yazar; kim bir âlimin başını öperse Allah ona her saç teline karşılık bir sevap yazar.»

«يو»

o)

قَالَ ﵊ برواية أبي هريرة «بكت السموات/ السَّبْعُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَمَنْ عَلَيْهِنَّ وَالْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَمَنْ عَلَيْهِنَّ لِعَزِيزٍ ذَلَّ وَغَنِيٍّ افْتَقَرَ وَعَالِمٍ يَلْعَبُ بِهِ الْجُهَّالُ»

Ebû Hüreyre'nin rivayetiyle [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yedi kat gök ve içindekilerle/ üzerindekiler, yedi kat yer ve içindekilerle üzerindekiler; zelil duruma düşmüş bir aziz, fakirleşmiş bir zengin ve cahillerin kendisiyle eğlendiği bir âlim için ağlamıştır.»

«يز»

ö)

وَقَالَ ﵇: «حَمَلَةُ الْقُرْآنِ عُرَفَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالشُّهَدَاءُ قُوَّادُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالْأَنْبِيَاءُ سَادَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kur'an hafızları cennet ehlinin arifleridir (önderleridir); şehitler cennet ehlinin komutanlarıdır; peygamberler ise cennet ehlinin efendileridir.

«يح»

p)

وَقَالَ ﵇: «الْعُلَمَاءُ مَفَاتِيحُ الْجَنَّةِ وَخُلَفَاءُ الْأَنْبِيَاءِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Âlimler cennetin anahtarları ve peygamberlerin halifeleridir.»

قَالَ الرَّاوِي الْإِنْسَانُ لَا يَكُونُ مِفْتَاحًا إِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّ عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ مِفْتَاحَ الْجِنَانِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ مَنْ رَأَى فِي النَّوْمِ أَنَّ بِيَدِهِ مَفَاتِيحَ الْجَنَّةِ فَإِنَّهُ يُؤْتَى عِلْمًا فِي الدِّينِ. «يط»

Ravi şöyle demiştir: İnsan bizzat anahtar olmaz; bunun anlamı ancak onların yanında ilimden cennetlerin anahtarının bulunmasıdır. Bunun delili de şudur: Rüyasında elinde cennetin anahtarlarının olduğunu gören kimseye din hususunda ilim verilir. r)

وَقَالَ ﵊ «إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ أَلْفَ رَحْمَةٍ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ الْغَافِلِينَ وَالْبَالِغِينَ وَغَيْرِ الْبَالِغِينَ، فَتِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ رَحْمَةً لِلْعُلَمَاءِ وَطَالِبِي الْعِلْمِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَالرَّحْمَةُ الْوَاحِدَةُ لِسَائِرِ النَّاسِ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın her gün ve gecede gafiller, baliğ olanlar ve baliğ olmayanlar dâhil bütün yaratılmışları üzerine bin rahmeti vardır; dokuz yüz doksan dokuz rahmet âlimlere, ilim talebelerine ve Müslümanlaradır, bir rahmet ise diğer bütün insanlaradır.»

«كَ»

s)

وَقَالَ ﵊: «قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ لِأُمَّتِي؟ قَالَ: الْعِلْمُ، قُلْتُ ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: النَّظَرُ إِلَى الْعَالِمِ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: زِيَارَةُ الْعَالِمِ، ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ كَسَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ وَأَرَادَ بِهِ صَلَاحَ نَفْسِهِ وَصَلَاحَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا، فَأَنَا

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «"Ey Cibrîl! Ümmetim için hangi amel daha faziletlidir?" dedim. "İlimdir." dedi. "Sonra hangisidir?" dedim. "Âlime bakmaktır." dedi. "Sonra hangisidir?" dedim. "Âlimi ziyaret etmektir." dedi. Sonra şöyle buyurdu: "Kim ilmi Allah için kazanır, onunla kendi nefsinin ve Müslümanların ıslahını murat eder de onunla dünyalıktan geçici bir menfaat istemezse ben

كَفِيلُهُ بِالْجَنَّةِ»

onun cennete gireceğine kefilim."»

«كا»

ş)

وَقَالَ ﵊ «عَشَرَةٌ تُسْتَجَابُ لَهُمُ الدَّعْوَةُ الْعَالِمُ وَالْمُتَعَلِّمُ وَصَاحِبُ حُسْنِ الْخُلُقِ وَالْمَرِيضُ وَالْيَتِيمُ وَالْغَازِي وَالْحَاجُّ وَالنَّاصِحُ لِلْمُسْلِمِينَ وَالْوَلَدُ الْمُطِيعُ لِأَبَوَيْهِ وَالْمَرْأَةُ الْمُطِيعَةُ لِزَوْجِهَا»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «On kişinin duası kabul olunur: Âlim, öğrenen, güzel ahlak sahibi, hasta, yetim, gazi, hacı, Müslümanlara nasihat eden (iyiliklerini isteyen), ana babasına itaatkâr evlat ve kocasına itaatkâr kadın.»

«كب»

t)

«سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ مَا الْعِلْمُ؟ فَقَالَ: دَلِيلُ الْعَمَلِ قِيلَ: فَمَا الْعَقْلُ؟ قَالَ: قَائِدُ الْخَيْرِ، قِيلَ: فَمَا الْهَوَى؟ قَالَ: مَرْكَبُ الْمَعَاصِي، قِيلَ: فَمَا الْمَالُ؟ قَالَ: رِدَاءُ الْمُتَكَبِّرِينَ، قِيلَ: فَمَا الدُّنْيَا؟ قَالَ: سُوقُ الْآخِرَةِ» .

«Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "İlim nedir?" diye soruldu. "Amelin kılavuzudur." buyurdu. "Peki akıl nedir?" denildi. "Hayrın önderidir." buyurdu. "Peki heva (nefsin arzusu) nedir?" denildi. "Günahların bineğidir." buyurdu. "Peki mal nedir?" denildi. "Kibirlenenlerin örtüsüdür." buyurdu. "Peki dünya nedir?" denildi. "Ahiretin pazarıdır." buyurdu.»

«كج»

u)

أَنَّهُ ﵊ كَانَ يُحَدِّثُ إِنْسَانًا فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ عُمُرِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي تُحَدِّثُهُ إِلَّا سَاعَةٌ، وَكَانَ هَذَا وَقْتَ الْعَصْرِ، فَأَخْبَرَهُ الرَّسُولُ بِذَلِكَ فَاضْطَرَبَ الرَّجُلُ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ دُلَّنِي عَلَى أَوْفَقِ عَمَلٍ لِي فِي هَذِهِ السَّاعَةِ، قَالَ اشْتَغِلْ بِالتَّعَلُّمِ فَاشْتَغَلَ بِالتَّعَلُّمِ، وَقُبِضَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ،

[Rivayet edildiğine göre Peygamber] aleyhisselâm bir kimseyle konuşuyordu; bu sırada Allah ona: "Konuştuğun bu adamın ömründen sadece bir saat kaldı." diye vahyetti. Bu vakit ikindi vakti idi. Resûl ona bunu haber verince adam telaşlanıp sarsıldı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu saatte benim için en uygun amelin ne olduğuna beni yönlendir." dedi. [Peygamber]: "İlim öğrenmekle meşgul ol!" buyurdu. O da ilim öğrenmekle meşgul oldu ve akşamdan önce ruhu kabzedildi.

قَالَ الرَّاوِي: فَلَوْ كَانَ شَيْءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْعِلْمِ، لَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. «كد»

Ravi şöyle demiştir: Eğer ilimden daha faziletli bir şey olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o vakitte ona onunla [meşgul olmasını] emrederdi. ü)

قَالَ ﵊: «النَّاسُ كُلُّهُمْ مَوْتَى إِلَّا الْعَالِمُونَ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Âlimler müstesna insanların hepsi ölüdür.»

وَالْخَبَرُ مَشْهُورٌ «كه»

Bu hadis meşhurdur. v)

عَنْ أَنَسٍ قَالَ ﵊ «سَبْعَةٌ لِلْعَبْدِ تَجْرِي بَعْدَ مَوْتِهِ: مَنْ عَلَّمَ عِلْمًا أَوْ أَجْرَى نَهْرًا أَوْ حَفَرَ بِئْرًا أَوْ بَنَى مَسْجِدًا أَوْ وَرِّثَ مُصْحَفًا أَوْ تَرَكَ وَلَدًا صَالِحًا يَدْعُو لَهُ بِالْخَيْرِ أَوْ صَدَقَةً تَجْرِي لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ»

Enes'ten rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ölümünden sonra kula [sevabı] akmaya devam eden yedi şey vardır: İlim öğreten, nehir akıtan (su kanalı açan), kuyu kazan, mescit bina eden, Mushaf miras bırakan, kendisine hayır dua edecek salih bir evlat bırakan veya ölümünden sonra kendisine [sevabı] akıp duracak bir sadaka bırakan kimsedir.»

فَقَدَّمَ ﵊ التَّعْلِيمَ عَلَى جَمِيعِ الِانْتِفَاعَاتِ لِأَنَّهُ رُوحَانِيٌّ وَالرُّوحَانِيُّ أَبْقَى مِنَ الْجُسْمَانِيَّاتِ «كو»

[Peygamber] aleyhisselâm ilim öğretmeyi diğer bütün faydalardan öne geçirmiştir; çünkü o ruhanîdir, ruhanî olan ise cismanî olanlardan daha kalıcıdır. y)

قَالَ ﵊: «لَا تُجَالِسُوا الْعُلَمَاءَ إِلَّا إِذَا دَعَوْكُمْ مِنْ خَمْسٍ إِلَى خَمْسٍ: مِنَ الشَّكِّ إِلَى الْيَقِينِ وَمِنَ الْكِبَرِ إِلَى التَّوَاضُعِ وَمِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَى النَّصِيحَةِ وَمِنَ الرِّيَاءِ إِلَى الْإِخْلَاصِ وَمِنَ الرَّغْبَةِ إِلَى الزُّهْدِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Sizi beş şeyden beş şeye çağırmadıkları müddetçe âlimlerle oturup kalkmayın: Şüpheden yakîne (kesin bilgiye), kibirden tevazuya, düşmanlıktan samimiyet ve nasihatkârlığa, riyadan ihlasa ve [dünyaya] rağbetten zühde.»

«كز»

z)

أَوْصَى النَّبِيُّ ﷺ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَقَالَ يَا عَلِيُّ احْفَظِ التَّوْحِيدَ فَإِنَّهُ رَأْسُ مَالِي وَالْزَمِ الْعَمَلَ فَإِنَّهُ حِرْفَتِي، وَأَقِمِ الصَّلَاةَ فَإِنَّهَا قُرَّةُ عَيْنِي، وَاذْكُرِ الرَّبَّ فَإِنَّهُ بَصِيرَةُ فُؤَادِي، وَاسْتَعْمِلِ الْعِلْمَ فَإِنَّهُ مِيرَاثِي

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh şöyle vasiyette bulundu: "Ey Ali! Tevhidi koru; çünkü o benim sermayemdir. Amele sarıl; çünkü o benim mesleğimdir. Namazı dosdoğru kıl; çünkü o benim gözümün nurudur. Rabbi zikret; çünkü o kalbimin basiretidir. İlmi tatbik et; çünkü o benim mirasımdır."

«كح»

aa)

أَبُو كَبْشَةَ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ ضَرَبَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَثَلَ الدُّنْيَا مَثَلَ أَرْبَعَةِ رَهْطٍ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا وَآتَاهُ مَالًا فَهُوَ يَعْمَلُ بِعِلْمِهِ فِي مَالِهِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا وَلَمْ يُؤْتِهِ مَالًا فَيَقُولُ لَوْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَانِي مِثْلَ مَا أُوتِيَ فُلَانٌ لَفَعَلْتُ فِيهِ مِثْلَ مَا يَفْعَلُ فُلَانٌ فَهُمَا فِي الْأَجْرِ سَوَاءٌ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا/ وَلَمْ يُؤْتِهِ عِلْمًا فَهُوَ يَمْنَعُهُ مِنَ الْحَقِّ وَيُنْفِقُهُ في الباطل، ورجل لم يؤته اللَّهُ عِلْمًا وَلَمْ يُؤْتِهِ مَالًا فَيَقُولُ: لَوْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَانِي مِثْلَ مَا أُوتِيَ فُلَانٌ لَفَعَلْتُ فِيهِ مِثْلَ مَا يَفْعَلُ فُلَانٌ فَهُمَا فِي الْوِزْرِ سَوَاءٌ.

Ebû Kebşe el-Ensârî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize dünyanın durumunu dört kişilik bir zümrenin durumuyla örneklendirdi: [Birincisi] Allah'ın kendisine ilim ve mal verdiği kimsedir ki o, malında ilmiyle amel eder. [İkincisi] Allah'ın kendisine ilim verip mal vermediği kimsedir; o da: 'Eğer Allah Teâlâ bana da falancaya verilenin benzerini verseydi, ben de onun yaptığı gibi yapardım.' der; işte bu ikisi mükâfatta eşittirler. [Üçüncüsü] Allah'ın kendisine mal verip ilim vermediği kimsedir; o da malını haktan alıkoyar ve batıl yolda harcar. [Dördüncüsü de] Allah'ın kendisine ne ilim ne de mal verdiği kimsedir; o da: 'Eğer Allah Teâlâ bana da falancaya verilenin benzerini verseydi, ben de onun yaptığı gibi yapardım.' der; işte bu ikisi de günahta eşittirler.

الْآثَارُ «أ»

Rivayetler: a)

كُمَيْلُ بْنُ زِيَادٍ قَالَ أَخَذَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ بِيَدِي فَأَخْرَجَنِي إِلَى الْجَبَّانَةِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ يَا كُمَيْلُ بْنَ زِيَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ مَا أَقُولُ لَكَ: النَّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَمُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَهَمَجٌ رِعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَلَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ، يَا كُمَيْلُ العلم خير من المال، والعلم يحسرك وَأَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَالْمَالُ تُنْقِصُهُ النَّفَقَةُ، وَالْعِلْمُ يَزْكُو بِالْإِنْفَاقِ، وَصَنِيعُ الْمَالِ يَزُولُ بِزَوَالِهِ، يَا كُمَيْلُ مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ زَيْنٌ يُزَانُ بِهِ يَكْتَسِبُ بِهِ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِي حَيَاتِهِ، وَجَمِيلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَالْعِلْمُ حَاكِمٌ، وَالْمَالُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ

Kümeyl b. Ziyâd şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh elimden tutup beni kabristan tarafına çıkardı. Açık alana çıktığında derin bir nefes alıp [iç çekti], sonra şöyle dedi: "Ey Kümeyl b. Ziyâd! Şüphesiz bu kalpler birer kaptır; onların en hayırlısı [ilmi] en iyi muhafaza edenidir. Sana söyleyeceklerimi iyi belle: İnsanlar üç kısımdır: Rabbânî âlim, kurtuluş yolunda ilim öğrenen talebe ve her çağıranın peşinden giden, her rüzgârla eğrilen, ilmin nuruyla aydınlanmamış ve sağlam bir kaleye sığınmamış ayaktakımı cahiller sürüsü. Ey Kümeyl! İlim maldan hayırlıdır; ilim seni korur, sense malı korursun. Harcamak malı eksiltir, ilim ise sarf edildikçe çoğalır. Malın yaptığı iyilik onun yok olmasıyla zail olur. Ey Kümeyl! İlim marifeti öyle bir süstür ki onunla süslenilir; insan onunla hayatında itaati, vefatından sonra da güzel bir yâd edilmeyi elde eder. İlim hâkimdir, mal ise mahkûmdur."

«ب» عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: إِنَّ الرَّجُلَ لَيَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ وَعَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ مِثْلُ جَبَلِ تِهَامَةَ فَإِذَا سَمِعَ الْعِلْمَ وَخَافَ وَاسْتَرْجَعَ عَلَى ذُنُوبِهِ انْصَرَفَ إِلَى مَنْزِلِهِ وَلَيْسَ عَلَيْهِ ذَنْبٌ فَلَا تُفَارِقُوا مَجَالِسَ الْعُلَمَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ تُرْبَةً عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَكْرَمَ مِنْ مَجَالِسِ الْعُلَمَاءِ «ج» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ خُيَّرَ سُلَيْمَانُ بَيْنَ الْمُلْكِ وَالْمَالِ وَبَيْنَ الْعِلْمِ فَاخْتَارَ الْعِلْمَ فَأُعْطِيَ الْعِلْمَ وَالْمُلْكَ مَعًا «د» سُلَيْمَانُ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى الْهُدْهُدِ إِلَّا لِعِلْمِهِ لِمَا رُوِيَ عَنْ نَافِعِ بن الأرزق قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ كَيْفَ اخْتَارَ سُلَيْمَانُ الْهُدْهُدَ لِطَلَبِ الْمَاءِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِأَنَّ الْأَرْضَ كَالزُّجَاجَةِ يُرَى بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا فَقَالَ نَافِعٌ فكيف

b) Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh: "Kişi evinden üzerinde Tihâme dağı kadar günahla çıkar; ilim dinleyip de korkup günahlarından dolayı tövbe ve istiğfar edince evine üzerinde hiçbir günah kalmamış olarak döner. Sakın âlimlerin meclislerinden ayrılmayın; zira Allah yeryüzünde âlimlerin meclislerinden daha değerli bir toprak yaratmamıştır." c) İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Süleyman mülk, mal ve ilim arasında muhayyer bırakıldı da o ilmi seçti; bunun üzerine kendisine ilim ile mülk birlikte verildi. d) Süleyman ancak ilmi sebebiyle hüdhüde ihtiyaç duymuştur. Nitekim Nâfi' b. el-Ezrak'tan rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs'a: "Süleyman su aramak için hüdhüdü nasıl seçti?" diye sormuş; İbn Abbâs da: "Çünkü yeryüzü [hüdhüd için] cam gibidir, içi dışından görünür." demiştir. Bunun üzerine Nâfi': "Peki,

بِأَوْقَاتِ الْفَخِّ يُغَطَّى لَهُ بِأُصْبُعٍ مِنْ تُرَابٍ فَلَا يَرَاهُ بَلْ يَقَعُ فِيهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذَا جَاءَ الْقَدَرُ عَمِيَ الْبَصَرُ (هـ) قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ تُقَسَّمُ الْجَنَّةُ عَلَى عَشَرَةِ آلَافِ جُزْءٍ تِسْعَةُ آلَافِ وَتِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ مِنْهَا لِلَّذِينِ عَقَلُوا عَنِ اللَّهِ أَمْرَهُ فَكَانَ هَذَا ثَوَابَهُمْ عَلَى قَدْرِ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْعُقُولِ يَقْتَسِمُونَ الْمَنَازِلَ فِيهَا وَجُزْءٌ لِلْمُؤْمِنِينَ الضُّعَفَاءِ الْفُقَرَاءِ الصَّالِحِينَ «و» قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِوَلَدِهِ يَا بُنَيَّ عَلَيْكَ بِالْأَدَبِ فَإِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى الْمُرُوءَةِ وَأُنْسٌ فِي الْوَحْشَةِ وَصَاحِبٌ فِي الْغُرْبَةِ وَقَرِينٌ فِي الْحَضَرِ وَصَدْرٌ فِي الْمَجْلِسِ وَوَسِيلَةٌ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْوَسَائِلِ وَغِنًى عِنْدَ الْعَدَمِ وَرِفْعَةٌ لِلْخَسِيسِ وَكَمَالٌ لِلشَّرِيفِ وَجَلَالَةٌ لِلْمَلِكِ «ز» عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: صَرِيرُ قَلَمِ الْعُلَمَاءِ تَسْبِيحٌ وَكِتَابَةُ الْعِلْمِ وَالنَّظَرُ فِيهِ عِبَادَةٌ وَإِذَا أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ الْمِدَادِ ثَوْبَهُ فَكَأَنَّمَا أَصَابَهُ دَمُ الشُّهَدَاءِ وَإِذَا قَطَرَ مِنْهَا عَلَى الْأَرْضِ تَلَأْلَأَ نُورُهُ، وَإِذَا قَامَ مِنْ قَبْرِهِ نَظَرَ إِلَيْهِ أَهْلُ الْجَمْعِ فَيُقَالُ هَذَا عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ أَكْرَمَهُ اللَّهُ وَحُشِرَ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ «ح» فِي «كِتَابِ كَلِيلَةَ وَدِمْنَةَ» : أَحَقُّ مَنْ لَا يُسْتَخَفُّ بِحُقُوقِهِمْ ثَلَاثَةٌ: الْعَالِمُ وَالسُّلْطَانُ وَالْإِخْوَانُ فَإِنَّ مَنِ اسْتَخَفَّ بِالْعَالِمِ أَهْلَكَ دِينَهُ وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِالسُّلْطَانِ أَهْلَكَ دُنْيَاهُ وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِالْإِخْوَانِ أَهْلَكَ مُرُوءَتَهُ «ط» قَالَ سُقْرَاطُ مِنْ فَضِيلَةِ الْعِلْمِ أَنَّكَ لَا تَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَخْدِمَكَ فِيهِ أَحَدٌ كَمَا تَجِدُ مَنْ يَخْدِمُكَ فِي سَائِرِ الْأَشْيَاءِ بَلْ تَخْدِمُهُ بِنَفْسِكَ وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى سَلْبِهِ عَنْكَ «ي» قِيلَ لِبَعْضِ الْحُكَمَاءِ لَا تَنْظُرْ فَأَغْمَضَ عَيْنَيْهِ، فَقِيلَ لَا تَسْمَعْ فَسَدَّ أُذُنَيْهِ، فَقِيلَ لَا تَتَكَلَّمْ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى فِيهِ، فَقِيلَ لَهُ لَا تَعْلَمْ فَقَالَ: لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ «يَا» إِذَا كَانَ السَّارِقُ عَالِمًا لَا تُقْطَعُ يَدُهُ لِأَنَّهُ يَقُولُ كَانَ الْمَالُ وَدِيعَةً لِي وَكَذَا/ الشَّارِبُ يَقُولُ حَسِبْتُهُ خَلَّا وَكَذَا الزَّانِي يَقُولُ تَزَوَّجْتُهَا فَإِنَّهُ لَا يُحَدُّ «يب» قَالَ بَعْضُهُمْ أَحْيُوا قُلُوبَ إِخْوَانِكُمْ بِبَصَائِرِ بَيَانِكُمْ كَمَا تُحْيُونَ الْمَوَاتَ بِالنَّبَاتِ وَالنَّوَاةِ، فَإِنَّ نَفْسًا تَبْعُدُ مِنَ الشَّهَوَاتِ وَالشُّبُهَاتِ أَفْضَلُ مِنْ أَرْضٍ تَصْلُحُ لِلنَّبَاتِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

tuzak kurulduğu zamanlar [nasıl oluyor da] üzeri bir parmak toprakla örtüldüğünde onu görmüyor da içine düşüyor?" deyince İbn Abbâs: "Kader geldiğinde basiret kör olur." demiştir. e) Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Cennet on bin parçaya bölünür; bunun dokuz bin dokuz yüz doksan dokuzu Allah'ın emrini akledenler içindir. Bu, Allah'ın kendilerine taksim ettiği akılları nispetinde onların mükâfatı olup oradaki dereceleri [buna göre] paylaşırlar; bir parça ise zayıf, fakir ve salih müminler içindir. f) İbn Abbâs oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Edebe sarıl; çünkü o mürüvvete delildir, yalnızlıkta can yoldaşıdır, gurbette arkadaştır, hazarda (ikamet halinde) yoldaştır, mecliste baş köşedir, vesileler tükendiğinde vesiledir, yokluk anında zenginliktir, değersize yüceliktir, şerefsize kemaldir ve hükümdara heybettir." g) Hasan-ı Basrî'den rivayet edildiğine göre: "Âlimlerin kaleminin cızırtısı tesbihtir; ilim yazmak ve ona bakmak ibadettir. Bu mürekkepten bir kimsenin elbisesine bulaşsa sanki şehitlerin kanı bulaşmış gibi olur; ondan yere bir damla damlasa nuru parıldar. Kabrinden kalktığında mahşer halkı ona bakar da: 'Bu, Allah'ın kullarından bir kuldur; Allah onu aziz kıldı ve peygamberlerle aleyhimüsselâm birlikte haşretti.' denilir." h) Kelîle ve Dimne kitabında şöyle geçer: Hakları hafife alınmaması gerekenlerin en layığı üç kimsedir: Âlim, hükümdar ve din kardeşleri. Zira kim âlimi hafife alırsa dinini helak eder; kim hükümdarı hafife alırsa dünyasını helak eder; kim de din kardeşlerini hafife alırsa mürüvvetini helak eder. ı) Sokrates şöyle demiştir: İlmin faziletlerindendir ki diğer şeylerde sana hizmet edecek birini bulduğun gibi ilimde sana kimse hizmet edemez; bilakis ona bizzat kendin hizmet edersin ve hiç kimse onu senden çekip almaya güç yetiremez. i) Hâkimlerden (bilgelerden) birine: "Bakma!" denildi, gözlerini yumdu; "İşitme!" denildi, kulaklarını tıkadı; "Konuşma!" denildi, elini ağzının üzerine koydu; kendisine: "Bilme!" denilince: "Buna gücüm yetmez." dedi. j) Hırsız âlim olduğu takdirde eli kesilmez; çünkü: "O mal bana emanetti." der. Aynı şekilde içki içen: "Onu sirke zannettim." der; zina eden de: "Onunla evlenmiştim." der ve had cezası uygulanmaz. k) Bazıları şöyle demiştir: Ölü toprağı bitki ve tohumla dirilttiğiniz gibi, kardeşlerinizin kalplerini de beyanınızın basiretleriyle diriltiniz. Zira şehvetlerden ve şüphelerden uzaklaşan bir nefis, bitki yetiştirmeye elverişli bir topraktan daha faziletlidir. Şair şöyle demiştir:

وَفِي الْجَهْلِ قَبْلَ الْمَوْتِ مَوْتٌ لِأَهْلِهِ ... وَأَجْسَامُهُمْ قَبْلَ الْقُبُورِ قُبُورُ

Cahillik içinde ölümden önce bir ölüm vardır ehline... Ve bedenleri kabirlerden önce birer kabirdir.

وَإِنَّ امرأ لم يحيى بِالْعِلْمِ مَيِّتٌ ... وَلَيْسَ لَهُ حَتَّى النُّشُورِ نُشُورُ

İlimle dirilmeyen kişi ölüdür... Ve onun için diriliş gününe kadar bir diriliş yoktur.

وَأَمَّا النُّكَتُ فَمِنْ وُجُوهٍ: «أ» الْمَعْصِيَةُ عِنْدَ الْجَهْلِ لَا يُرْجَى زَوَالُهَا وَعِنْدَ الشَّهْوَةِ يُرْجَى زَوَالُهَا، انْظُرْ إِلَى زَلَّةِ آدَمَ فَإِنَّهُ بِعِلْمِهِ اسْتَغْفَرَ وَالشَّيْطَانُ غَوَى وَبَقِيَ فِي غَيِّهِ أَبَدًا لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِسَبَبِ الْجَهْلِ «ب»

İnceliklere gelince, bunlar birkaç yöndendir: a) Cahillikten kaynaklanan günahın yok olması umulmaz; şehvetten kaynaklananın ise yok olması umulur. Âdem'in zellesine bak; o ilmi sayesinde mağfiret diledi. Şeytan ise azdı ve ebediyen sapıklığında kaldı; çünkü bu durum cehaletten ötürü idi. b)

إِنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا صَارَ مَلِكًا احْتَاجَ إلى زير فَسَأَلَ رَبَّهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ لَا تَخْتَرْ إِلَّا فُلَانًا فَرَآهُ يُوسُفُ فِي أَسْوَأِ الْأَحْوَالِ فَقَالَ لِجِبْرِيلَ إِنَّهُ كَيْفَ يَصْلُحُ لِهَذَا الْعَمَلِ مَعَ سُوءِ حَالِهِ فَقَالَ جِبْرِيلُ إِنَّ رَبَّكَ عَيَّنَهُ لِذَلِكَ لأنه كان ذب عنك حيث قال: إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ [يُوسُفَ: ٢٧]

Yûsuf aleyhisselâm hükümdar olunca bir vezire ihtiyaç duydu ve bunu Rabbinden talep etti. Cebrail ona: "Rabbin, 'Falancadan başkasını seçme!' buyuruyor." dedi. Yûsuf o kimseyi en kötü haller içinde gördü ve Cebrail'e: "Bu kötü haliyle bu işe nasıl uygun olabilir?" dedi. Cebrail: "Rabbin onu bu vazifeye tayin etti; çünkü o, [Yûsuf Suresi, 27. ayetteki] [şöyle] diyerek seni savunmuştu: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.”"

وَالنُّكْتَةُ أَنَّ الَّذِي ذَبَّ عَنْ يُوسُفَ ﵇ اسْتَحَقَّ الشَّرِكَةَ فِي مَمْلَكَتِهِ فَمَنْ ذَبَّ عَنِ الدِّينِ الْقَوِيمِ بِالْبُرْهَانِ الْمُسْتَقِيمِ كَيْفَ لَا يَسْتَحِقُّ مِنَ اللَّهِ الْإِحْسَانَ وَالتَّحْسِينَ «ج» أَرَادَ وَاحِدٌ خِدْمَةَ مَلِكٍ فَقَالَ الْمَلِكُ اذْهَبْ وَتَعَلَّمْ حَتَّى تَصْلُحَ لِخِدْمَتِي فَلَمَّا شَرَعَ فِي التَّعَلُّمِ وَذَاقَ لَذَّةَ الْعِلْمِ بَعَثَ الْمَلِكُ إِلَيْهِ وَقَالَ اتْرُكِ التَّعَلُّمَ فَقَدْ صِرْتَ أَهْلًا لِخِدْمَتِي فَقَالَ كُنْتُ أَهْلًا لِخِدْمَتِكَ حِينَ لَمْ تَرَنِي أَهْلًا لِخِدْمَتِكَ وَحِينَ رَأَيْتَنِي أَهْلًا لِخِدْمَتِكَ رَأَيْتُ نَفْسِي أَهْلًا لِخِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ أَنِّي كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ الْبَابَ بَابُكَ لِجَهْلِي وَالْآنَ عَلِمْتُ أَنَّ الْبَابَ بَابُ الرَّبِّ «د» تَحْصِيلُ الْعِلْمِ إِنَّمَا يَصْعُبُ عَلَيْكَ لِفَرْطِ حُبِّكَ لِلدُّنْيَا لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاكَ سَوَادَ الْعَيْنِ وَسُوَيْدَاءَ الْقَلْبِ وَلَا شَكَّ أَنَّ السَّوَادَ أَكْبَرُ مِنَ السُّوَيْدَاءِ فِي اللَّفْظِ لِأَنَّ السُّوَيْدَاءَ تَصْغِيرُ السَّوَادِ ثُمَّ إِذَا وَضَعْتَ عَلَى سَوَادِ عَيْنِكَ جُزْءًا مِنَ الدُّنْيَا لَا تَرَى شَيْئًا فَكَيْفَ إِذَا وَضَعْتَ عَلَى السُّوَيْدَاءِ كُلَّ الدُّنْيَا كَيْفَ تَرَى بِقَلْبِكَ شَيْئًا «هـ» قَالَ حَكِيمٌ: الْقَلْبُ ميت وحياته بالعالم وَالْعِلْمُ مَيِّتٌ وَحَيَاتُهُ

Buradaki incelik şudur: Yûsuf'u aleyhisselâm savunan kimse onun mülküne ortak olmayı hak ettiyse, dosdoğru bürhanla dosdoğru dini savunan kimse Allah'tan ihsanı ve mükâfatı nasıl hak etmez? c) Biri bir hükümdara hizmet etmek istedi. Hükümdar: "Git, benim hizmetime layık oluncaya kadar ilim öğren." dedi. O kimse ilim tahsiline başlayıp ilmin lezzetini tadınca hükümdar ona haber gönderip: "İlim öğrenmeyi bırak, artık benim hizmetime ehil oldun." dedi. Adam şöyle dedi: "Sen beni hizmetine ehil görmediğin vakit ben senin hizmetine ehildim; sen beni hizmetine ehil gördüğün vakitte ise ben kendimi Allah Teâlâ'nın hizmetine ehil gördüm. Zira cehaletim sebebiyle kapının senin kapın olduğunu sanıyordum, şimdi ise anladım ki kapı Rabbin kapısıdır." d) İlim tahsil etmek, dünyaya olan aşırı sevginden ötürü sana zor gelmektedir. Çünkü Allah Teâlâ sana gözün karasını (sevad) ve kalbin özünü (süveyda) vermiştir. Şüphe yok ki lafız olarak sevâd, süveydâdan daha büyüktür; zira süveydâ, sevâdın küçültme ismidir. Hal böyleyken gözünün karası üzerine dünyadan bir parça koysan hiçbir şey göremezsin; peki kalbinin özü üzerine bütün dünyayı koyduğun takdirde kalbinle nasıl bir şey görebilirsin? e) Bir hakîm şöyle demiştir: "Kalp ölüdür, dirilişi âlimledir. İlim ölüdür, dirilişi

بِالطَّلَبِ وَالطَّلَبُ ضَعِيفٌ وَقُوَّتُهُ بِالْمُدَارَسَةِ فَإِذَا قَوِيَ بِالْمُدَارَسَةِ فَهُوَ مُحْتَجِبٌ وَإِظْهَارُهُ بِالْمُنَاظَرَةِ وَإِذَا ظَهَرَ بِالْمُنَاظَرَةِ فَهُوَ عَقِيمٌ وَنِتَاجُهُ بِالْعَمَلِ فَإِذَا زُوِّجَ الْعِلْمُ بِالْعَمَلِ تَوَالَدَ وَتَنَاسَلَ مُلْكًا أَبَدِيًّا لَا آخر له «و» [رئاسة النملة على غيرها في قصة سليمان لَمْ تَكُنْ إِلَّا بِسَبَبِ أَنَّهَا عَلِمَتْ مَسْأَلَةً واحدة] قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْلِ: ١٨] إِلَى قَوْلِهِ: وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ كانت رئاسة تِلْكَ النَّمْلَةِ عَلَى غَيْرِهَا لَمْ تَكُنْ إِلَّا بِسَبَبِ أَنَّهَا عَلِمَتْ مَسْأَلَةً وَاحِدَةً وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ كَأَنَّهَا قَالَتْ إِنَّ سُلَيْمَانَ مَعْصُومٌ وَالْمَعْصُومُ لَا يَجُوزُ مِنْهُ إِيذَاءُ الْبَرِيءِ عَنِ الْجُرْمِ وَلَكِنَّهُ لَوْ حَطَّمَكُمْ فَإِنَّمَا يَصْدُرُ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ حَالَكُمْ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ إِشَارَةٌ إِلَى تَنْزِيهِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَتِلْكَ النَّمْلَةُ لَمَّا عَلِمَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ الْوَاحِدَةَ اسْتَحَقَّتِ الرِّيَاسَةَ التَّامَّةَ فَمَنْ عَلِمَ حَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ كَيْفَ لَا يَسْتَوْجِبُ الرِّيَاسَةَ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ «ز» الْكَلْبُ إِذَا تَعَلَّمَ وَأَرْسَلَهُ الْمَالِكُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى صَارَ صَيْدُهُ النَّجِسُ طَاهِرًا وَالنُّكْتَةُ أَنَّ/ الْعِلْمَ هُنَاكَ انْضَمَّ إِلَى الْكَلْبِ فَصَارَ النَّجِسُ بِبَرَكَةِ الْعِلْمِ طَاهِرًا، فَهَهُنَا النَّفْسُ وَالرُّوحُ طَاهِرَتَانِ فِي أَصْلِ الْفِطْرَةِ إِلَّا أَنَّهُمَا تَلَوَّثَتَا بِأَقْذَارِ الْمَعْصِيَةِ ثُمَّ انْضَمَّ إِلَيْهِمَا الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَبِصِفَاتِهِ فَنَرْجُو مِنْ عَمِيمِ لُطْفِهِ أَنْ يَقْلِبَ النَّجِسَ طاهراً هاهنا وَالْمَرْدُودَ مَقْبُولًا «ح» الْقَلْبُ رَئِيسُ الْأَعْضَاءِ ثُمَّ تِلْكَ الرِّيَاسَةُ لَيْسَتْ لِلْقُوَّةِ فَإِنَّ الْعَظْمَ أَقْوَى مِنْهُ وَلَا لِلْعِظَمِ فَإِنَّ الْفَخِذَ أَعْظَمُ مِنْهُ وَلَا لِلْحِدَّةِ فَإِنَّ الظُّفْرَ أَحَدُّ مِنْهُ وَإِنَّمَا تِلْكَ الرِّيَاسَةُ بِسَبَبِ الْعِلْمِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ الصِّفَاتِ.

talep iledir. Talep zayıftır, kuvveti müzakere (ders çalışma) iledir. Müzakere ile kuvvetlendiğinde örtülüdür, ortaya çıkışı münazara iledir. Münazara ile ortaya çıktığında kısırdır, meyvesi amelle olur. İlim amelle evlendirildiği zaman, sonu olmayan ebedi bir mülk olarak ürer ve çoğalır." f) [Süleyman kıssasında karıncanın diğerlerine reisliği ancak tek bir meseleyi bilmesi sebebiyle idi.] [Neml Suresi, 18. ayetteki] { قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } “Bir karınca: 'Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin...' dedi” ifadesinden { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadan” sözüne kadar [olan kısımda]; o karıncanın diğerlerine reisliği ancak tek bir meseleyi bilmesi sebebiyle idi ki o da Allah Teâlâ'nın { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadan” kavlidir. Sanki o şöyle demiştir: "Süleyman masumdur; masum birinden suçsuz birine eziyet etmesi caiz olmaz. Fakat o sizi ezecek olursa bu durum onun sizin halinizi bilmemesinden ötürü ancak sehven meydana gelir." Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadan” buyruğu, peygamberlerin aleyhimüsselâm günahtan tenzih edilmesine bir işarettir. O karınca bu tek meseleyi bildiğinde tam bir riyaseti hak ettiyse; varlıklar ve yokluklar âlemindeki eşyanın hakikatlerini bilen kimse dünyada ve dinde reisliği nasıl hak etmesin? g) Köpek eğitildiği ve sahibi onu Allah Teâlâ'nın adıyla saldığı zaman, onun [tuttuğu] necis av temiz hale gelir. Buradaki incelik şudur: İlim orada köpeğe katılmış, böylece necis olan şey ilmin bereketiyle temiz olmuştur. Burada ise nefis ve ruh, fıtratın aslında temizdir; ancak günahın pislikleriyle kirlenmişlerdir. Sonra bunlara Allah'ı ve O'nun sıfatlarını bilme ilmi katılmıştır; dolayısıyla O'nun umumi lütfundan burada da necisi temize, reddedileni makbule çevirmesini umarız. h) Kalp uzuvların reisidir. Bu riyaset kuvvetten ötürü değildir; zira kemik ondan daha kuvvetlidir. Büyüklükten ötürü de değildir; zira uyluk ondan daha büyüktür. Keskinlikten ötürü de değildir; zira tırnak ondan daha keskindir. Bu riyaset ancak ilim sebebiyledir. Bu da gösterir ki ilim, sıfatların en şereflisidir.

أَمَّا الْحِكَايَاتُ: «أ» حُكِيَ أَنَّ هَارُونَ الرَّشِيدَ كَانَ مَعَهُ فُقَهَاءُ وَكَانَ فِيهِمْ أَبُو يُوسُفَ فَأُتِيَ بِرَجُلٍ فَادَّعَى عَلَيْهِ آخَرُ أَنَّهُ أَخَذَ مِنْ بَيْتِهِ مَالًا بِاللَّيْلِ فَأَقَرَّ الْآخِذُ بِذَلِكَ فِي الْمَجْلِسِ فَاتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّهُ تُقْطَعُ يَدُهُ. فَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: لَا قَطْعَ عَلَيْهِ، قَالُوا لِمَ؟ قَالَ لِأَنَّهُ أَقَرَّ بِالْأَخْذِ وَالْأَخْذُ لَا يُوجِبُ الْقَطْعَ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالسَّرِقَةِ فَصَدَّقَهُ الْكُلُّ فِي قَوْلِهِ، ثُمَّ قَالُوا لِلْآخِذِ أَسَرَقْتَهَا؟ قَالَ: نَعَمْ، فَأَجْمَعُوا كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّهُ وَجَبَ الْقَطْعُ لِأَنَّهُ أَقَرَّ بِالسَّرِقَةِ فَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: لَا قَطْعَ لِأَنَّهُ وَإِنْ أَقَرَّ بِالسَّرِقَةِ لَكِنْ بَعْدَ مَا وَجَبَ الضَّمَانُ عَلَيْهِ بِإِقْرَارِهِ بِالْأَخْذِ فَإِذَا أَقَرَّ بِالسَّرِقَةِ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ بِهَذَا الْإِقْرَارِ يُسْقِطُ الضَّمَانَ عَنْ نَفْسِهِ فَلَا يُسْمَعُ إِقْرَارُهُ فَتَعَجَّبَ الْكُلُّ مِنْ ذَلِكَ «ب» عَنِ الشَّعْبِيِّ كُنْتُ عِنْدَ الْحَجَّاجِ فَأُتِيَ بِيَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ فَقِيهِ خُرَاسَانَ مَعَ بَلْخٍ مُكَبَّلًا بِالْحَدِيدِ فَقَالَ لَهُ الْحَجَّاجُ أَنْتَ زَعَمْتَ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: بَلَى فَقَالَ: الْحَجَّاجُ لَتَأْتِيَنِّي بِهَا وَاضِحَةً بَيِّنَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ لَأُقَطِّعَنَّكَ عُضْوًا عُضْوًا فَقَالَ آتِيكَ بِهَا وَاضِحَةً بَيِّنَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ يَا حَجَّاجُ قَالَ: فَتَعَجَّبْتُ مِنْ جُرْأَتِهِ بِقَوْلِهِ يَا حَجَّاجُ فَقَالَ لَهُ وَلَا تَأْتِنِي بِهَذِهِ الْآيَةِ نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٦١] فَقَالَ: آتِيكَ بِهَا وَاضِحَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ [الْأَنْعَامِ: ٨٤] إِلَى قَوْلِهِ: وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى فمن كان أبو عِيسَى وَقَدْ أُلْحِقَ بِذُرِّيَّةِ نُوحٍ؟ قَالَ: فَأَطْرَقَ مَلِيًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ: كَأَنِّي لَمْ أَقْرَأْ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ حُلُّوا وَثَاقَهُ وَأَعْطُوهُ مِنَ الْمَالِ كَذَا «ج» يُحْكَى أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ جَاءُوا إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ لِيُنَاظِرُوهُ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ وَيُبَكِّتُوهُ وَيُشَنِّعُوا عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُمْ: لَا يُمْكِنُنِي مُنَاظَرَةُ الْجَمِيعِ فَفَوِّضُوا أَمْرَ الْمُنَاظَرَةِ إِلَى أَعْلَمِكُمْ لِأُنَاظِرَهُ فَأَشَارُوا إِلَى وَاحِدٍ فَقَالَ: هَذَا أَعْلَمُكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: وَالْمُنَاظَرَةُ مَعَهُ كَالْمُنَاظَرَةِ مَعَكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: وَالْإِلْزَامُ عَلَيْهِ كَالْإِلْزَامِ عَلَيْكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: وَإِنْ نَاظَرْتُهُ وَأَلْزَمْتُهُ الْحُجَّةَ فَقَدْ لَزِمَتْكُمُ الْحُجَّةُ؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: كَيْفَ؟ قَالُوا: لِأَنَّا رَضِينَا بِهِ إِمَامًا فَكَانَ قَوْلُهُ قَوْلًا لَنَا قَالَ: أَبُو حَنِيفَةَ فَنَحْنُ لَمَّا اخْتَرْنَا الْإِمَامَ فِي الصَّلَاةِ كَانَتْ قِرَاءَتُهُ قِرَاءَةً لَنَا وَهُوَ يَنُوبُ عَنَّا فَأَقَرُّوا لَهُ بِالْإِلْزَامِ

Hikâyelere gelince: a) Anlatıldığına göre Hârûn er-Reşîd'in yanında fakihler bulunuyordu ve Ebû Yûsuf da onların arasındaydı. Bir adam getirildi; diğeri onun geceleyin evinden mal aldığını iddia etti. Alan kimse mecliste bunu ikrar etti. Fakihler onun elinin kesilmesi gerektiği hususunda ittifak ettiler. Ebû Yûsuf: "Ona el kesme cezası yoktur." dedi. "Niçin?" dediler. "Çünkü o almayı ikrar etti; almak ise el kesmeyi gerektirmez, bilakis hırsızlığı itiraf etmesi gerekir." dedi. Hepsi onun sözünü doğruladı. Sonra alana: "Onu çaldın mı?" dediler. "Evet." dedi. Hepsi hırsızlığı ikrar ettiği için el kesmenin vacip olduğuna icma ettiler. Ebû Yûsuf: "El kesme yoktur; çünkü o hırsızlığı ikrar etmiş olsa da bu, almayı ikrar etmesiyle tazminat üzerine vacip olduktan sonra vuku bulmuştur. Bundan sonra hırsızlığı ikrar ettiğinde ise bu ikrarıyla tazminatı üzerinden düşürmüş olur, dolayısıyla ikrarı dinlenmez." dedi. Herkes bu duruma hayret etti. b) Şa'bî'den rivayet edildiğine göre: Haccâc'ın yanındaydım. Horasan ve Belh fakihi Yahyâ b. Ya'mer demir prangalar içinde getirildi. Haccâc ona: "Hasan ve Hüseyin'in Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zürriyetinden olduğunu iddia eden sen misin?" dedi. O da: "Evet." dedi. Haccâc: "Bunu bana Allah'ın Kitabı'ndan açık ve apaçık bir şekilde getireceksin, yoksa seni uzuv uzuv doğrarım!" dedi. O da: "Ey Haccâc! Onu sana Allah'ın Kitabı'ndan açık ve apaçık bir şekilde getireceğim." dedi. [Şa'bî] dedi ki: Onun 'Ey Haccâc!' diyerek gösterdiği cesarete hayret ettim. Haccâc ona: "Sakın bana [Âl-i İmrân Suresi, 61. ayetteki] { نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } “oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım” ayetini getirme!" dedi. O da: "Onu sana Allah'ın Kitabı'ndan açık bir şekilde getireceğim ki o da O'nun [En'âm Suresi, 84-85. ayetlerdeki] şu kavlidir: { وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } “Daha önce Nûh'a ve onun zürriyetinden Dâvûd'a, Süleyman'a... doğru yolu göstermiştik” ayetinden { وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى } “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı ve Îsâ'yı da...” kavline kadardır. Îsâ'nın babası kimdi ki Nûh'un zürriyetine dâhil edildi?" dedi. [Şa'bî] dedi ki: Haccâc bir süre başını öne eğdi, sonra başını kaldırıp: "Sanki Allah'ın Kitabı'ndan bu ayeti hiç okumamış gibiyim; bağlarını çözün ve ona şu kadar mal verin!" dedi. c) Anlatıldığına göre Medine ehlinden bir grup, imamın arkasında kıraat hususunda kendisiyle münazara etmek, onu susturmak ve ayıplamak için Ebû Hanîfe'nin yanına geldiler. Ebû Hanîfe onlara: "Hepinizle münazara etmem mümkün değildir; münazara işini en bilgilinize havale edin de onunla münazara edeyim." dedi. Bir kişiyi gösterdiler. "Bu en bilgiliniz midir?" dedi. "Evet." dediler. "Onunla münazara etmek sizinle münazara etmek gibi midir?" dedi. "Evet." dediler. "Onun ilzam edilmesi (bağlayıcı delille susturulması) sizin ilzam edilmeniz gibi midir?" dedi. "Evet." dediler. "Onunla münazara edip delille onu bağlarsam hüccet sizi de bağlamış olur mu?" dedi. "Evet." dediler. "Nasıl olur?" dedi. "Çünkü biz onu önder (imam) olarak kabul ettik; onun sözü bizim sözümüzdür." dediler. Ebû Hanîfe: "Biz de namazda imamı seçtiğimizde onun kıraati bizim kıraatimiz olur ve o bizim adımıza vekâlet eder." dedi; böylece onun bu bağlayıcı delilini kabul ettiler.

«د» هجا الفرزدق واحد فَقَالَ:

d) Biri Ferazdak'ı hicvederek şöyle dedi:

لَقَدْ ضَاعَ شِعْرِي عَلَى بَابِكُمْ ... كَمَا ضَاعَ دُرٌّ عَلَى خَالِصَةْ

Şiirim kapınızda zayi oldu gitti... Tıpkı Hâlisa'nın boynundaki incinin zayi olduğu gibi.

وَكَانَتْ خَالِصَةُ مَعْشُوقَةَ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ وَكَانَتْ ظَرِيفَةً صَاحِبَةَ أَدَبٍ وَكَانَتْ هَيْبَةُ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ تَفُوقُ هَيْبَةَ الْمَرْوَانِيِّينَ فَلَمَّا بَلَغَهَا هَذَا الْبَيْتُ شَقَّ عَلَيْهَا فَدَخَلَتْ عَلَى سُلَيْمَانَ وَشَكَتِ/ الْفَرَزْدَقَ فَأَمَرَ سُلَيْمَانُ بِإِشْخَاصِ الْفَرَزْدَقِ عَلَى أَفْظَعِ الْوُجُوهِ مُكَبَّلًا مُقَيَّدًا فَلَمَّا حَضَرَ وَمَا كَانَ بِهِ مِنَ الرَّمَقِ إِلَّا مِقْدَارُ مَا يُقِيمُهُ عَلَى الرِّجْلِ مِنْ شِدَّةِ الْهَيْبَةِ فَقَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ: أَنْتَ الْقَائِلُ:

Hâlisa, Süleyman b. Abdilmelik'in sevgilisiydi; zarif ve edep sahibi bir kadındı. Süleyman b. Abdilmelik'in heybeti ise Mervânîlerin heybetinden üstündü. Bu beyit Hâlisa'ya ulaşınca ona çok ağır geldi; Süleyman'ın huzuruna çıkıp Ferazdak'ı şikâyet etti. Bunun üzerine Süleyman, Ferazdak'ın zincirlere vurulup prangalanarak en korkunç şekilde getirilmesini emretti. Ferazdak huzura geldiğinde, şiddetli heybetten ötürü üzerinde ayakta durabilecek kadardan başka derman kalmamıştı. Süleyman b. Abdilmelik ona: "Şöyle diyen sen misin:"

لَقَدْ ضَاعَ شِعْرِي عَلَى بَابِكُمْ ... كَمَا ضَاعَ دُرٌّ عَلَى خَالِصَةْ

Şiirim kapınızda zayi oldu gitti... Tıpkı Hâlisa'nın boynundaki incinin zayi olduğu gibi.

فَقَالَ مَا قُلْتُهُ هَكَذَا وَإِنَّمَا غَيَّرَهُ عَلَيَّ مَنْ أَرَادَ بِي مَكْرُوهًا وَإِنَّمَا قُلْتُ: وَخَالِصَةُ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ تَسْمَعُ:

[Ferazdak] dedi ki: "Ben onu öyle söylemedim; bana kötülük yapmak isteyen kimse onu aleyhime değiştirdi. Ben -perdenin arkasından Hâlisa da dinlerken- sadece şöyle dedim:

لَقَدْ ضَاءَ شِعْرِي عَلَى بَابِكُمْ ... كَمَا ضَاءَ دُرٌّ عَلَى خَالِصَةْ

Şiirim kapınızda parıldayıp ışık saçtı... Tıpkı Hâlisa'nın boynundaki incinin parıldadığı gibi."

فَسُرِّيَ عَنْ خَالِصَةَ فَلَمْ تَمْلِكْ نَفْسَهَا أَنْ خَرَجَتْ مِنَ السِّتْرِ فَأَلْقَتْ عَلَى الْفَرَزْدَقِ مَا كَانَ عَلَيْهَا مِنَ الْحُلِيِّ وَهِيَ زِيَادَةٌ عَلَى أَلْفِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَتْبَعَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ حَاجِبَهُ لَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ حَتَّى اشْتَرَى الْحُلِيَّ مِنَ الْفَرَزْدَقِ بِمِائَةِ أَلْفٍ وَرَدَّهُ عَلَى خَالِصَةَ «هـ» دَعَا الْمَنْصُورُ أَبَا حَنِيفَةَ يَوْمًا فَقَالَ الرَّبِيعُ وَهُوَ يُعَادِيهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا يَعْنِي أَبَا حَنِيفَةَ يُخَالِفُ جَدَّكَ حَيْثُ يَقُولُ: الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْفَصِلُ جَائِزٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ يُنْكِرُهُ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ هَذَا الرَّبِيعُ يَقُولُ لَيْسَ لَكَ بَيْعَةٌ فِي رَقَبَةِ النَّاسِ فَقَالَ كَيْفَ؟ قَالَ إِنَّهُمْ يَعْقِدُونَ الْبَيْعَةَ لَكَ ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى مَنَازِلِهِمْ فَيَسْتَثْنُونَ فَتَبْطُلُ بَيْعَتُهُمْ فَضَحِكَ الْمَنْصُورُ وَقَالَ: إِيَّاكَ يَا رَبِيعُ وَأَبَا حَنِيفَةَ فَلَمَّا خَرَجَ فَقَالَ الرَّبِيعُ يَا أَبَا حَنِيفَةَ سَعَيْتَ فِي دَمِي فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ كُنْتَ الْبَادِيَ وَأَنَا الْمُدَافِعُ. وَيُحْكَى أَنَّ مُسْلِمًا قَتَلَ ذِمِّيًّا عَمْدًا فَحَكَمَ أَبُو يُوسُفَ بِقَتْلِ الْمُسْلِمِ بِهِ فَبَلَغَ زُبَيْدَةَ ذَلِكَ فَبَعَثَتْ إِلَى أَبِي يُوسُفَ فَقَالَتْ: إِيَّاكَ وَأَنْ تَقْتُلَ الْمُسْلِمَ وَكَانَتْ فِي عِنَايَةٍ عَظِيمَةٍ بِأَمْرِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمَّا حَضَرَ أَبُو يُوسُفَ وَحَضَرَ الْفُقَهَاءُ وَجِيءَ بِأَوْلِيَاءَ الذِّمِّيِّ وَالْمُسْلِمِ فَقَالَ لَهُ الرَّشِيدُ احْكُمْ بِقَتْلِهِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ مَذْهَبِي غَيْرَ أَنِّي لَسْتُ أَقْتُلُ الْمُسْلِمَ بِهِ حَتَّى تَقُومَ الْبَيِّنَةُ الْعَادِلَةُ أَنَّ الذِّمِّيَّ يَوْمَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُ كَانَ مِمَّنْ يُؤَدِّي الْجِزْيَةَ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ فَبَطَلَ دَمُهُ «ز» دَخَلَ الْغَضْبَانُ عَلَى الْحَجَّاجِ بعد ما قَالَ لِعَدُوِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ تَغَدَّ بِالْحَجَّاجِ قَبْلَ أَنْ يَتَعَشَّى بِكَ فقال له ما جواب السلم عليك؟ فقال وعليك السلام ثم فإن الْحَجَّاجُ، وَقَالَ: قَاتَلَكَ اللَّهُ يَا غَضْبَانُ، أَخَذْتَ لِنَفْسِكَ أَمَانًا بِرَدِّي عَلَيْكَ أَمَا وَاللَّهِ لَوْلَا الْوَفَاءُ وَالْكَرَمُ، لَمَا شَرِبْتَ الْمَاءَ الْبَارِدَ بَعْدَ سَاعَتِكَ هَذِهِ. فَانْظُرْ إِلَى فَائِدَةِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ فَلِلَّهِ دَرُّ الْعِلْمِ وَمَنْ بِهِ تَرَدَّى، وَتَعْسًا لِلْجَهْلِ وَمَنْ فِي أَوْدِيَتِهِ تَرَدَّى «ح» بَلَغَ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bunun üzerine Hâlisa'nın sıkıntısı dağıldı; kendini tutamayarak perdenin arkasından çıktı ve üzerindeki takıları Ferazdak'ın üzerine saçtı ki bunlar bir milyon dirhemden fazlaydı. Süleyman b. Abdilmelik, Ferazdak huzurundan çıktığında mabeyincisini peşinden gönderdi; nihayet o takıları yüz bin dirheme Ferazdak'tan satın alıp Hâlisa'ya geri verdi. e) Bir gün Mansûr, Ebû Hanîfe'yi çağırdı. Kendisine düşmanlık besleyen Rebî': "Ey Müminlerin Emîri! Bu -yani Ebû Hanîfe-, munfasıl istisnanın caiz olduğunu söyleyen dedene muhalefet ediyor; Ebû Hanîfe ise bunu inkâr ediyor." dedi. Bunun üzerine Ebû Hanîfe: "Şu Rebî', insanların boynunda sana ait bir biat bulunmadığını söylüyor!" dedi. [Mansûr]: "Nasıl olur?" dedi. [Ebû Hanîfe]: "Onlar sana biat akdederler, sonra evlerine dönünce istisna yaparlar (ayrıca istisna getirirler) ve biatları batıl olur." dedi. Mansûr güldü ve: "Ey Rebî'! Ebû Hanîfe'ye sataşmaktan sakın!" dedi. Dışarı çıktıklarında Rebî': "Ey Ebû Hanîfe! Kanıma kastettin!" deyince Ebû Hanîfe: "İlk başlayan sendin, ben ise sadece savundum." dedi. f) Anlatıldığına göre bir Müslüman kasten bir zımmîyi öldürdü; Ebû Yûsuf da buna karşılık Müslümanın öldürülmesine hükmetti. Bu durum Zübeyde'ye ulaşınca Ebû Yûsuf'a haber gönderip: "Sakın Müslümanı öldürme!" dedi; zira o, Müslümanların işine çok büyük bir ehemmiyet gösterirdi. Ebû Yûsuf ve fakihler hazır bulunup zımmînin ve Müslümanın velileri getirildiğinde er-Reşîd ona: "Onun öldürülmesine hükmet!" dedi. Ebû Yûsuf: "Ey Müminlerin Emîri! O benim mezhebimin görüşüdür; fakat Müslümanın onu öldürdüğü gün zımmînin cizye ödeyenlerden olduğuna dair adil bir delil ikame edilmedikçe Müslümanı onun için öldürmem." dedi. Buna güç yetiremediler ve böylece kanı heder oldu (kısas düştü). g) Gadbân, düşmanı Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş'as'a "O seni akşam yemeden önce sen Haccâc'ı öğlen ye!" dedikten sonra Haccâc'ın huzuruna girdi. Haccâc'a: "Sana verilen selamın cevabı nedir?" dedi. O da: "Ve aleykesselâm." dedi. Sonra Haccâc durumu anladı ve: "Allah senin canını alsın ey Gadbân! Sana selamı iade etmemle kendini güvenceye aldın. Allah'a yemin olsun ki ahde vefa ve kerem olmasaydı, bu saatten sonra soğuk su içemezdin!" dedi. Şu durumdaki ilmin faydasına bir bak! İlme ve ona bürünen kimseye övgüler olsun; cehalete ve onun vadilerine yuvarlanan kimseye de yazıklar olsun! h) Şairin şu sözü Abdülmelik b. Mervân'a ulaştı:

وَمِنَّا سُوَيْدٌ وَالْبَطِينُ وَقَعْنَبُ ... وَمِنَّا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ شَبِيبُ

Bizdendir Süveyd, Batîn ve Ka'neb... Bizdendir Müminlerin Emîri Şebîb.

فَأَمَرَ بِهِ فَأُدْخِلَ عَلَيْهِ، فَقَالَ أَنْتَ الْقَائِلُ وَمَنَّا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ شَبِيبُ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا قُلْتُ وَمِنَّا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ شَبِيبُ، بِنَصْبِ الرَّاءِ فَنَادَيْتُكَ وَاسْتَغَثْتُ بِكَ، فَسُرِّيَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ وَتَخَلَّصَ الرَّجُلُ مِنَ الْهَلَاكِ بِصَنْعَةٍ يَسِيرَةٍ عَمِلَهَا بِعِلْمِهِ، وَهُوَ أَنَّهُ حَوَّلَ الضَّمَّةَ فَتْحَةً. «ط» قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: صَاحِبُ الدَّوْلَةِ لِسُلَيْمَانَ بن كثير: بلغني أنك

[Abdülmelik] onun [getirilmesini] emretti ve huzuruna alındı. [Halife]: "«Bizdendir müminlerin emîri Şebîb» diyen sen misin?" dedi. O da: "Ben sadece râ harfinin nasbıyla (üstün ile) «ve minnâ emîre'l-mü'minîne Şebîb» [yani: Ey müminlerin emîri! Bizden Şebîb adında biri çıktı] dedim; böylece sana seslendim ve senden yardım diledim." dedi. Bunun üzerine Abdülmelik'in sıkıntısı dağıldı ve adam, ilmi sayesinde yaptığı küçük bir hünerle helak olmaktan kurtuldu; bu da dammeyi fethaya çevirmesiydi. h) Devlet kurucusu Ebû Müslim, Süleymân b. Kesîr'e: "Bana ulaştığına göre sen

كُنْتَ فِي مَجْلِسٍ وَقَدْ جَرَى بَيْنَ يَدَيْكَ ذِكْرِي، فَقُلْتَ: اللَّهُمَّ سَوِّدْ وَجْهَهُ وَاقْطَعْ عُنُقَهُ وَأَسْقِنِي مِنْ دَمِهِ، فَقَالَ: نَعَمْ قُلْتُهُ، وَلَكِنْ فِي كَرْمِ كَذَا لَمَّا نَظَرْتُ إِلَى الْحِصْرِمِ فَاسْتَحْسَنَ/ قَوْلَهُ، وَعَفَا عَنْهُ. «ي» قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ: إِنِّي حَلَفْتُ لَا أُكَلِّمُ امْرَأَتِي حَتَّى تُكَلِّمَنِي وَحَلَفَتْ بِصَدَقَةِ مَا تَمْلِكُ أَنْ لَا تُكَلِّمَنِي أَوْ أُكَلِّمَهَا فَتَحَيَّرَ الْفُقَهَاءُ فِيهِ فَقَالَ سُفْيَانُ مَنْ كَلَّمَ صَاحِبَهُ حَنِثَ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: اذْهَبْ وَكَلِّمْهَا وَلَا حِنْثَ عَلَيْكُمَا. فَذَهَبَ إِلَى سُفْيَانَ وَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، فَذَهَبَ سُفْيَانُ إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ مُغْضَبًا وَقَالَ: تُبِيحُ الْفُرُوجَ! فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ سُفْيَانُ:

bir mecliste bulunmuşsun, huzurunda benden bahsedilmiş ve sen de: 'Allahım! Onun yüzünü karart, boynunu vur ve kanından bana içir!' demişsin." dedi. O da: "Evet, onu söyledim; fakat falan bağda koruğa baktığım zaman söylemiştim." dedi. [Ebû Müslim] onun sözünü güzel bulup onu affetti. i) Bir adam Ebû Hanîfe'ye: "Ben, eşim benimle konuşmadıkça onunla konuşmayacağıma yemin ettim; o da ben onunla konuşmadıkça veya o benimle konuşmadıkça sahip olduğu her şeyi sadaka vermek üzere yemin etti." dedi. Fakihler bu meselede hayrette kaldılar. Süfyân: "Kim arkadaşıyla konuşursa yeminini bozmuş olur." dedi. Ebû Hanîfe ise: "Git ve onunla konuş, ikinize de yemin kefareti gerekmez." dedi. Adam Süfyân'a gidip Ebû Hanîfe'nin ne dediğini haber verdi. Bunun üzerine Süfyân öfkeyle Ebû Hanîfe'ye gidip: "Nikâhları (haramları) mubah kılıyorsun!" dedi. Ebû Hanîfe: "O da ne demek?" dedi. Süfyân:

أَعِيدُوا عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ السُّؤَالَ، فَأَعَادُوا وَأَعَادَ أَبُو حَنِيفَةَ الْفَتْوَى، فَقَالَ مِنْ أَيْنَ قُلْتَ؟ قَالَ: لَمَّا شَافَهَتْهُ بِالْيَمِينِ بعد ما حَلَفَ كَانَتْ مُكَلِّمَةً فَسَقَطَتْ يَمِينُهُ، وَإِنْ كَلَّمَهَا فَلَا حِنْثَ عَلَيْهِ وَلَا عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ قَدْ كَلَّمَهَا بَعْدَ الْيَمِينِ فَسَقَطَتِ الْيَمِينُ عَنْهُمَا. قَالَ سُفْيَانُ: إِنَّهُ لَيُكْشَفُ لَكَ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ شَيْءٍ كُلُّنَا عَنْهُ غَافِلٌ. «يا» دَخَلَ اللُّصُوصُ عَلَى رَجُلٍ فَأَخَذُوا مَتَاعَهُ وَاسْتَحْلَفُوهُ بِالطَّلَاقِ ثَلَاثًا أَنْ لَا يُعْلِمَ أَحَدًا، فَأَصْبَحَ الرَّجُلُ وَهُوَ يَرَى اللُّصُوصَ يَبِيعُونَ مَتَاعَهُ وَلَيْسَ يَقْدِرُ أَنْ يَتَكَلَّمَ مِنْ أَجْلِ يَمِينِهِ، فَجَاءَ الرَّجُلُ يُشَاوِرُ أَبَا حَنِيفَةَ فَقَالَ: أَحْضِرْ لِي إِمَامَ مَسْجِدِكَ وَأَهْلَ مَحَلَّتِكَ فَأَحْضَرَهُمْ إِيَّاهُ، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ. هَلْ تُحِبُّونَ أَنْ يَرُدَّ اللَّهُ عَلَى هَذَا مَتَاعَهُ؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: فَاجْمَعُوا كُلًّا مِنْهُمْ وَأَدْخِلُوهُمْ فِي دَارٍ ثُمَّ أَخْرِجُوهُمْ وَاحِدًا وَاحِدًا، وَقُولُوا أَهَذَا لِصُّكَ؟ فَإِنْ كَانَ لَيْسَ بِلِصِّهِ قَالَ: لَا، وَإِنْ كَانَ لِصَّهُ فَلْيَسْكُتْ، وَإِذَا سَكَتَ فَاقْبِضُوا عَلَيْهِ، فَفَعَلُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ جَمِيعَ مَا سُرِقَ مِنْهُ «يب» كَانَ فِي جِوَارِ أَبِي حَنِيفَةَ فَتًى يَغْشَى مَجْلِسَ أَبِي حَنِيفَةَ، فَقَالَ يَوْمًا لِأَبِي حَنِيفَةَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَزَوَّجَ ابْنَةَ فُلَانٍ وَقَدْ خَطَبْتُهَا، إِلَّا أَنَّهُمْ قَدْ طَلَبُوا مِنِّي مِنَ الْمَهْرِ فَوْقَ طَاقَتِي، فَقَالَ: احْتَلْ وَاقْتَرِضْ وَادْخُلْ عَلَيْهَا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُسَهِّلُ الْأَمْرَ عَلَيْكَ بَعْدَ ذَلِكَ، ثُمَّ أَقْرَضَهُ أَبُو حَنِيفَةَ ذَلِكَ الْقَدْرَ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: بَعْدَ الدُّخُولِ أَظْهِرْ أَنَّكَ تُرِيدُ الْخُرُوجَ مِنْ هَذَا الْبَلَدِ إِلَى بَلَدٍ بَعِيدٍ، وَأَنَّكَ تُسَافِرُ بِأَهْلِكَ مَعَكَ: فَأَظْهَرَ الرَّجُلُ ذَلِكَ. فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى أَهْلِ الْمَرْأَةِ وَجَاءُوا إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ يَشْكُونَهُ وَيَسْتَفْتُونَهُ، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ: لَهُ ذَلِكَ، فَقَالُوا: وَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَى دَفْعِ ذَلِكَ؟ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ:

"Soruyu Ebû Hanîfe'ye tekrar sorun." dedi. Tekrar sordular, Ebû Hanîfe de fetvayı yineledi. [Süfyân]: "Bunu nereden söyledin?" dedi. [Ebû Hanîfe]: "Kadın o yemin ettikten sonra kendisiyle bizzat yüz yüze yeminle konuşunca onunla konuşmuş oldu ve adamın yemini düştü. Artık adam onunla konuşursa ne adama ne de kadına yemin bozma terettüp eder; çünkü adam yeminden sonra onunla konuşmuş ve her ikisinden de yemin düşmüştür." dedi. Süfyân: "Doğrusu ilimden sana öyle bir şey açılıyor ki hepimiz ondan gafil kalıyoruz." dedi. j) Hırsızlar bir adamın evine girip eşyalarını aldılar ve kimseye haber vermeyeceğine dair onu üç talakla yemin ettirdiler. Adam sabah kalktığında hırsızların eşyalarını sattığını gördüğü halde yemini sebebiyle konuşmaya güç yetiremiyordu. Adam Ebû Hanîfe'ye danışmaya geldi; [Ebû Hanîfe]: "Bana mescidinin imamını ve mahallenin ahalisini çağır." dedi. Adam onları getirdi. Ebû Hanîfe onlara: "Allah'ın bu adamın eşyasını kendisine geri vermesini ister misiniz?" dedi. "Evet." dediler. "Öyleyse onların her birini toplayıp bir eve koyun, sonra onları teker teker dışarı çıkarın ve [adama]: 'Hırsızın bu mu?' diye sorun. Eğer onun hırsızı değilse 'Hayır' desin; eğer onun hırsızı ise sussun. Sustuğu zaman da onu yakalayın." dedi. Ebû Hanîfe'nin kendilerine emrettiğini yaptılar ve Allah ondan çalınan her şeyi kendisine geri verdi. k) Ebû Hanîfe'nin komşuluğunda onun meclisine devam eden bir genç vardı. Bir gün Ebû Hanîfe'ye: "Ben falancanın kızıyla evlenmek istiyorum, ona dünür oldum; fakat benden gücümün yetmeyeceği kadar mehir istediler." dedi. Ebû Hanîfe: "Bir çaresine bak, borç al ve zifafa gir; şüphesiz Allah Teâlâ bundan sonra işini kolaylaştırır." dedi. Sonra Ebû Hanîfe o miktarı gence borç verdi; ardından ona: "Zifaftan sonra bu şehirden uzak bir şehre çıkmak istediğini ve aileni de beraberinde götüreceğini açıkça söyle." dedi. Adam bunu açığa vurdu. Bu durum kadının ailesine çok ağır geldi; Ebû Hanîfe'ye gelip onu şikâyet ettiler ve fetva istediler. Ebû Hanîfe onlara: "Onun buna hakkı vardır." dedi. "Peki bunu engellemenin yolu nedir?" dediler. Ebû Hanîfe:

الطَّرِيقُ أَنْ تُرْضُوهُ بِأَنْ تَرُدُّوا عَلَيْهِ مَا أَخَذْتُمُوهُ مِنْهُ، فَأَجَابُوهُ إِلَيْهِ، فَذَكَرَ أَبُو حَنِيفَةَ ذَلِكَ لِلزَّوْجِ، فَقَالَ الزَّوْجُ: فَأَنَا أُرِيدُ مِنْهُمْ شَيْئًا آخَرَ فَوْقَ ذَلِكَ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: أَيُّمَا أَحَبُّ إِلَيْكَ أَنْ تَرْضَى بِهَذَا الْقَدْرِ وَإِلَّا أَقَرَّتْ لِرَجُلٍ بَدَيْنٍ فَلَا تَمْلِكُ الْمُسَافَرَةَ بِهَا حَتَّى تَقْضِيَ مَا عَلَيْهَا مِنَ الدَّيْنِ فَقَالَ الرَّجُلُ اللَّهَ اللَّهَ لَا يَسْمَعُوا بِهَذَا فَلَا آخُذُ مِنْهُمْ شَيْئًا وَرَضِيَ بِذَلِكَ الْقَدْرِ فَحَصَلَ بِبَرَكَةِ عِلْمِ أَبِي حَنِيفَةَ فَرَجُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ «يج» عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ، لِي ابْنٌ لَيْسَ بِمَحْمُودِ السِّيرَةِ أَشْتَرِي لَهُ الْجَارِيَةَ بِالْمَالِ الْعَظِيمِ فَيُعْتِقُهَا وَأُزَوِّجُهُ الْمَرْأَةَ بِالْمَالِ الْعَظِيمِ فَيُطَلِّقُهَا فَقَالَ لَهُ أَبُو حَنِيفَةَ: اذْهَبْ بِهِ مَعَكَ إِلَى سُوقِ النَّخَّاسِينَ فَإِذَا وَقَعَتْ عَيْنُهُ عَلَى جَارِيَةٍ فَابْتَعْهَا لِنَفْسِكَ ثُمَّ زَوِّجْهَا إِيَّاهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا عَادَتْ إِلَيْكَ مَمْلُوكَةً وَإِنْ أَعْتَقَهَا لَمْ يَجُزْ عِتْقُهُ إياها، قال الليث: فو الله مَا أَعْجَبَنِي جَوَابُهُ كَمَا أَعْجَبَنِي سُرْعَةُ جَوَابِهِ «يد» سُئِلَ أَبُو حَنِيفَةَ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ لَيَقْرَبَنَّ امْرَأَتَهُ نَهَارًا فِي رَمَضَانَ فَلَمْ يَعْرِفْ أَحَدٌ وَجْهَ الْجَوَابِ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُسَافِرُ مَعَ امْرَأَتِهِ فَيَطَؤُهَا نَهَارًا/ فِي رَمَضَانَ «يه» جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْحَجَّاجِ فَقَالَ:

"Yolu, ondan aldığınızı ona geri vererek onu razı etmenizdir." dedi. Onlar da bunu kabul ettiler. Ebû Hanîfe bunu kocaya zikredince koca: "Ben onlardan bunun üzerinde başka bir şey daha istiyorum." dedi. Ebû Hanîfe: "Bu kadarına razı olmak mı sana daha sevimlidir, yoksa kadının bir adama borç ikrarında bulunması mı? Böylece üzerindeki borcu ödeyinceye kadar onu yolculuğa çıkarma hakkına sahip olamazsın." dedi. Adam: "Aman Allahım! Bunu duymasınlar, yoksa onlardan hiçbir şey alamam!" dedi ve o kadarına razı oldu. Böylece Ebû Hanîfe'nin ilminin bereketiyle iki hasmın her biri feraha kavuştu. l) Leys b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Ebû Hanîfe'ye: "Benim gidişatı pek övülmeyecek bir oğlum var; onun için büyük bir paraya cariye satın alıyorum, onu azat ediyor; büyük bir parayla bir kadınla evlendiriyorum, onu boşuyor." dedi. Ebû Hanîfe ona: "Onu yanına alıp esir pazarına git; gözü bir cariyeye iliştiğinde onu kendin için satın al, sonra onu oğluyla evlendir. Eğer onu boşarsa cariye olarak sana döner; şayet onu azat ederse onun o cariyeyi azat etmesi geçerli olmaz." dedi. Leys dedi ki: "Vallahi onun cevabına hayran olduğum kadar, cevabındaki süratine de hayran oldum!" m) Ebû Hanîfe'ye, ramazanda gündüz vakti karısına mutlaka yaklaşacağına yemin eden bir adam hakkında soruldu da kimse cevabın yönünü bilemedi. Ebû Hanîfe: "Hanımıyla birlikte yolculuğa çıkar ve ramazanda gündüzleyin onunla cinsi münasebette bulunur." dedi. n) Bir adam Haccâc'a gelip:

سُرِقَتْ لِي أَرْبَعَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ فَقَالَ الْحَجَّاجُ: مَنْ تَتَّهِمُ؟ فَقَالَ: لَا أَتَّهِمُ أَحَدًا قَالَ: لَعَلَّكَ أُتِيتَ مِنْ قِبَلِ أَهْلِكَ؟

"Benim dört bin dirhemim çalındı." dedi. Haccâc: "Kimi itham ediyorsun?" diye sordu. Adam: "Kimseyi itham etmiyorum." dedi. Haccâc: "Belki de sana ailenden bir zarar gelmiştir?" dedi.

قَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ امْرَأَتِي خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ قَالَ الْحَجَّاجُ لِعَطَّارِهِ اعْمَلْ لِي طِيبًا ذَكِيًّا لَيْسَ لَهُ نَظِيرٌ فَعَمِلَ لَهُ الطِّيبَ ثُمَّ دَعَا الشَّيْخَ فَقَالَ: ادَّهِنْ مِنْ هَذِهِ الْقَارُورَةِ وَلَا تُدْهِنْ مِنْهَا غَيْرَكَ ثُمَّ قَالَ الْحَجَّاجُ لِحَرَسِهِ: اقْعُدُوا عَلَى أَبْوَابِ

[Yaşlı adam]: "Sübhânallâh! Benim eşim bundan çok daha hayırlıdır." dedi. Bunun üzerine Haccâc kendi attârına: "Bana eşi benzeri olmayan, son derece keskin [ve güzel] bir koku yap." dedi. Attâr da ona bu kokuyu hazırladı. Sonra Haccâc yaşlı adamı çağırıp: "Bu şişedeki kokuyu [üzerine] sür ve bundan başka kimseye sürdürme!" dedi. Ardından Haccâc muhafızlarına: "[Mescitlerin] kapılarında bekleyin..." dedi.

الْمَسَاجِدِ وَأَرَاهُمُ الطِّيبَ وَقَالَ مَنْ وُجِدَ مِنْهُ رِيحُ هَذَا الطِّيبِ فَخُذُوهُ فَإِذَا رَجُلٌ لَهُ وَفْرَةٌ فَأَخَذُوهُ فَقَالَ الْحَجَّاجُ مِنْ أَيْنَ لَكَ هذا الذهن؟ قَالَ: اشْتَرَيْتُهُ قَالَ: اصْدُقْنِي وَإِلَّا قَتَلْتُكَ فَصَدَقَهُ فَدَعَا الشَّيْخَ وَقَالَ: هَذَا صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ آلَافٍ عَلَيْكَ بِامْرَأَتِكَ فَأَحْسِنْ أَدَبَهَا، ثُمَّ أَخَذَ الْأَرْبَعَةَ آلَافٍ مِنَ الرَّجُلِ، وَرَدَّهَا إِلَى صَاحِبِهَا «يو» قَالَ الرَّشِيدُ يَوْمًا لِأَبِي يُوسُفَ: عِنْدَ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَى جَارِيَةٌ هِيَ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَيَّ وَقَدْ عَرَفَ ذَلِكَ وَقَدْ حَلَفَ أَنْ لَا يَبِيعَ وَلَا يَهَبَ وَلَا يُعْتِقَ، وَهُوَ الْآنَ يَطْلُبُ حِلَّ يَمِينِهِ. فَقَالَ: يَهَبُ النِّصْفَ وَيَبِيعُ النِّصْفَ وَلَا يَحْنَثُ «يز» قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ:

mescitlerin kapılarında [bekleyin]." dedi, kokuyu onlara gösterdi ve: "Kimin üzerinde bu kokunun rüzgârı bulunursa onu yakalayın." dedi. Derken saçı omuzlarına dökülen bir adam belirdi, onu yakaladılar. Haccâc: "Bu koku sana nereden geldi?" dedi. Adam: "Onu satın aldım." dedi. [Haccâc]: "Bana doğruyu söyle, yoksa seni öldürürüm!" deyince adam doğruyu söyledi. Bunun üzerine yaşlı adamı çağırıp: "İşte dört bin [dirheminin] sahibi! Karına sahip çık ve onu güzelce terbiye et." dedi. Sonra o dört bin [dirhemi] adamdan alıp sahibine iade etti. o) Bir gün er-Reşîd, Ebû Yûsuf'a: "Ca'fer b. Îsâ'nın yanında bana insanların en sevimlisi olan bir cariye var; o da bunu biliyor. Ancak o satmayacağına, hibe etmeyeceğine ve azat etmeyeceğine yemin etti; şimdi ise yemininin çözülmesini istiyor." dedi. Ebû Yûsuf: "Yarısını hibe eder, yarısını satar ve yemini bozulmaz." dedi. ö) Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir:

كُنْتُ نَائِمًا ذَاتَ لَيْلَةٍ، فَإِذَا أَنَا بِالْبَابِ يُدَقُّ وَيُقْرَعُ فَقُلْتُ: انْظُرُوا مَنْ ذَاكَ؟ فَقَالُوا: رَسُولُ الْخَلِيفَةِ يَدْعُوكَ فَخِفْتُ عَلَى رُوحِي فَقُمْتُ وَمَضَيْتُ إِلَيْهِ، فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَيْهِ قَالَ: دَعَوْتُكَ فِي مَسْأَلَةٍ: إِنَّ أُمَّ مُحَمَّدٍ يَعْنِي زبية قُلْتُ لَهَا أَنَا الْإِمَامُ الْعَدْلُ، وَالْإِمَامُ الْعَدْلُ فِي الْجَنَّةِ، فَقَالَتْ لِي إِنَّكَ ظَالِمٌ عَاصٍ فَقَدْ شَهِدْتَ لِنَفْسِكَ بِالْجَنَّةِ فَكَفَرْتَ بِكَذِبِكَ عَلَى اللَّهِ وَحَرُمْتُ عَلَيْكَ، فَقُلْتُ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا وَقَعْتَ فِي مَعْصِيَةٍ هَلْ تَخَافُ اللَّهَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَوْ بَعْدَهَا:

Bir gece uyuyordum; birdenbire kapı çalındı ve vuruldu. "Bakın kim o?" dedim. "Halifenin elçisi seni çağırıyor." dediler. Canım için korktum; kalkıp onun yanına gittim. Huzuruna girdiğimde şöyle dedi: "Seni bir mesele için çağırdım: Ümmü Muhammed'e -yani Zübeyde'ye- ben adil bir imam olduğumu ve adil imamın cennette olduğunu söyledim. O da bana: 'Sen zalim ve günahkâr birisin; cennetlik olduğuna dair kendi lehine şahitlikte bulundun, böylece Allah'a karşı yalan söylemekle küfre girdin ve bana haram oldun.' dedi." Ben de ona: "Ey Müminlerin Emîri! Bir günaha düştüğün zaman o haldeyken veya sonrasında Allah'tan korkar mısın?" dedim.

فَقَالَ إِي وَاللَّهِ أَخَافُ خَوْفًا شَدِيدًا، فَقُلْتُ: أَنَا أَشْهَدُ أَنَّ لَكَ جَنَّتَيْنِ، لَا جَنَّةً وَاحِدَةً قَالَ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] فلا أفني وَأَمَرَنِي بِالِانْصِرَافِ فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى دَارِي رَأَيْتُ الْبِدَرُ مُتَبَادِرَةٌ إِلَيَّ «يح» يُحْكَى أَنَّ أَبَا يُوسُفَ أَتَاهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ رَسُولُ الرَّشِيدِ يَسْتَعْجِلُهُ، فَخَافَ أَبُو يُوسُفَ عَلَى نَفْسِهِ، فَلَبِسَ إِزَارَهُ وَمَشَى خَائِفًا إِلَى دَارِ الْخَلِيفَةِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ سَلَّمَ فَرَدَّ عَلَيْهِ الْجَوَابَ وَأَدْنَاهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ هَدَأَ رَوْعُهُ، قَالَ الرَّشِيدُ إِنَّ حُلِيًّا لَنَا فُقِدَ مِنَ الدَّارِ فَاتَّهَمْتُ فِيهِ جَارِيَةً مِنْ جَوَارِي الدَّارِ الْخَاصَّةِ، فَحَلَفْتُ لَتَصْدُقِينِي أَوْ لَأَقْتُلَنَّكِ وَقَدْ نَدِمْتُ فَاطْلُبْ لِي وَجْهًا، فَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: فَأْذَنْ لِي فِي الدُّخُولِ عَلَيْهَا فَأَذِنَ لَهُ فَرَأَى جَارِيَةً كَأَنَّهَا فِلْقَةُ قَمَرٍ، فَأَخْلَى الْمَجْلِسَ ثُمَّ قَالَ لَهَا: أَمَعَكِ الْحُلِيُّ؟ فَقَالَتْ: لَا وَاللَّهِ، فَقَالَ: لَهَا احْفَظِي مَا أَقُولُ لَكِ وَلَا تَزِيدِي عَلَيْهِ وَلَا تَنْقُصِي عَنْهُ إِذَا دَعَاكِ الْخَلِيفَةُ وَقَالَ لَكِ أَسَرَقْتِ الْحُلِيَّ فَقُولِي نَعَمْ، فَإِذَا قَالَ لَكِ فَهَاتِهَا فَقُولِي مَا سَرَقْتُهَا، ثُمَّ خَرَجَ أَبُو يُوسُفَ إِلَى مَجْلِسِ الرَّشِيدِ وَأَمَرَ بِإِحْضَارِ الْجَارِيَةِ فَحَضَرَتْ، فَقَالَ لِلْخَلِيفَةِ: سَلْهَا عَنِ الْحُلِيِّ، فَقَالَ لَهَا الْخَلِيفَةُ:

"Evet, vallahi çok şiddetli korkarım." dedi. Ben de: "Ben senin için bir değil, iki cennet olduğuna şahitlik ederim; nitekim Allah Teâlâ [Rahmân Suresi, 46. ayette]: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır” buyurmuştur." dedim. Bunun üzerine rahatladı ve dönmemi emretti. Evime döndüğümde bana doğru kese kese paraların yetiştirildiğini gördüm. p) Anlatıldığına göre bir gece Ebû Yûsuf'a er-Reşîd'in elçisi aceleyle gelmişti. Ebû Yûsuf kendi adına korktu; izarını giyip korku içinde halifenin sarayına yürüdü. Huzuruna girince selam verdi; [er-Reşîd] selama karşılık verdi ve onu yanına yaklaştırdı, işte o anda korkusu yatıştı. er-Reşîd: "Saraydan bir ziynetimiz kayboldu; ben de sarayın has cariyelerinden bir cariyeyi bundan ötürü itham ettim. 'Ya bana doğruyu söylersin ya da seni öldürürüm!' diye yemin ettim; şimdi ise pişman oldum, bana bir çıkış yolu bul." dedi. Ebû Yûsuf: "Onun yanına girmeme izin ver." dedi. İzin verince ay parçası gibi bir cariye gördü. Meclisi boşalttı, sonra kıza: "Ziynet yanında mı?" dedi. Kız: "Hayır, vallahi!" dedi. Ebû Yûsuf ona: "Sana söyleyeceğimi iyi belle, üzerine ne bir şey ekle ne de eksilt: Halife seni çağırıp 'Ziyneti çaldın mı?' dediğinde 'Evet' de; sana 'O halde getir onu!' dediğinde ise 'Onu çalmadım' de." dedi. Sonra Ebû Yûsuf, er-Reşîd'in meclisine çıktı ve cariyenin getirilmesini emretti, o da geldi. Halifeye: "Ona ziyneti sor." dedi. Halife kıza:

أَسَرَقْتِ الْحُلِيَّ؟ قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ لَهَا: فَهَاتِهَا، قَالَتْ: لَمْ أَسْرِقْهَا وَاللَّهِ، قَالَ أَبُو يُوسُفَ: قَدْ صَدَقَتْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْإِقْرَارِ أَوِ الْإِنْكَارِ وَخَرَجْتَ مِنَ الْيَمِينِ، فَسَكَنَ غَضَبُ الرَّشِيدِ وَأَمَرَ أَنْ يُحْمَلَ إِلَى دَارِ أَبِي يُوسُفَ مِائَةُ أَلْفِ دِرْهَمٍ، فَقَالُوا: إِنَّ الْخُزَّانَ غُيَّبٌ فَلَوْ أَخَّرْنَا ذَلِكَ إِلَى الْغَدِ، فَقَالَ: إِنَّ الْقَاضِيَ أَعْتَقَنَا اللَّيْلَةَ/ فَلَا نُؤَخِّرُ صِلَتَهُ إِلَى الْغَدِ، فَأَمَرَ حَتَّى حُمِلَ عَشْرُ بِدَرٍ مَعَ أَبِي يُوسُفَ إِلَى مَنْزِلِهِ. «يط» قَالَ بِشْرٌ الْمَرِيسِيُّ لِلشَّافِعِيِّ: كَيْفَ تَدَّعِي انْعِقَادَ الْإِجْمَاعِ مَعَ أَنَّ أَهْلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَةُ وُجُودِ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَكَانَتْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ عِنْدَ الرَّشِيدِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هَلْ تَعْرِفُ إِجْمَاعَ النَّاسِ عَلَى خِلَافَةِ هَذَا الْجَالِسِ؟ فَأَقَرَّ بِهِ خَوْفًا وَانْقَطَعَ، «ك»

"Ziyneti çaldın mı?" dedi. Kız: "Evet." dedi. Ona: "O halde getir onu!" deyince kız: "Vallahi onu çalmadım." dedi. Ebû Yûsuf: "İkrarda da inkârda da doğru söyledi ey Müminlerin Emîri ve sen de yeminden kurtuldun." dedi. Bunun üzerine er-Reşîd'in öfkesi dindi ve Ebû Yûsuf'un evine yüz bin dirhem taşınmasını emretti. Dediler ki: "Hazinedarlar burada yoklar, bunu yarına ertelesek?" Halife: "Kadı bu gece bizi [yeminden] azat etti; biz de onun ihsanını yarına ertelemeyiz." dedi ve Ebû Yûsuf ile birlikte evine on kese paranın taşınmasını emretti. r) Bişr el-Merîsî, Şâfiî'ye: "Doğu ve batı ehlinin tek bir şey üzerinde icmalarının varlığını bilmek mümkün değilken nasıl icmanın meydana geldiğini iddia ediyorsun?" dedi -bu münazara er-Reşîd'in huzurunda cereyan ediyordu-. Şâfiî: "Şu oturan zâtın halifeliği üzerinde insanların icma ettiğini biliyor musun?" dedi. [Bişr] korkusundan bunu ikrar etti ve sustu. s)

أَعْرَابِيٌّ قَصَدَ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ﵄، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَسَأَلَهُ حَاجَةً وَقَالَ: سَمِعْتُ جَدَّكَ يَقُولُ: إِذَا سَأَلْتُمْ حَاجَةً فَاسْأَلُوهَا مِنْ أَحَدِ أَرْبَعَةٍ: إِمَّا عَرَبِيٌّ شَرِيفٌ، أَوْ مَوْلًى كَرِيمٌ، أَوْ حَامِلُ الْقُرْآنِ، أَوْ صَاحِبُ وَجْهٍ صَبِيحٍ فَأَمَّا الْعَرَبُ فَشَرُفَتْ بِجَدِّكَ، وَأَمَّا الْكَرَمُ فَدَأْبِكُمْ وَسِيرَتِكُمْ، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَفِي بُيُوتِكُمْ نَزَلَ، وَأَمَّا الْوَجْهُ الصَّبِيحُ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: إِذَا أَرَدْتُمْ أَنْ تَنْظُرُوا إِلَيَّ فَانْظُرُوا إِلَى الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، فَقَالَ الحسين: ما حاجتك؟ فكتبها على الأرض، فَقَالَ الْحُسَيْنُ سَمِعْتُ أَبِي عَلِيًّا يَقُولُ قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ.

Bir bedevi, Hüseyin b. Ali'ye radıyallâhu anhümâ yönelip ona selam verdi ve bir ihtiyacını arz edip şöyle dedi: "Dedenin şöyle dediğini işittim: 'Bir ihtiyaç dilediğinizde onu şu dört kimseden birinden dileyin: Ya şerefli bir Arap'tan, ya kerem sahibi bir azatlıdan (mevlâdan), ya Kur'an taşıyıcısından (hafızından), ya da güzel yüzlü bir kimseden.' Araplar dedenle şereflendi; cömertlik sizin âdetiniz ve gidişatınızdır; Kur'an sizin evlerinize inmiştir; güzel yüze gelince, ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana bakmak isterseniz Hasan ve Hüseyin'e bakın.' buyurduğunu işittim." Hüseyin: "İhtiyacın nedir?" deyince bedevi onu yere yazdı. Hüseyin şöyle dedi: "Babam Ali'nin 'Her insanın değeri, iyi bildiği (güzel yaptığı) şeydir' dediğini işittim.

وَسَمِعْتُ جَدِّي يَقُولُ: الْمَعْرُوفُ بِقَدْرِ الْمَعْرِفَةِ فَأَسْأَلُكَ عَنْ ثَلَاثِ مَسَائِلَ إِنْ أَحْسَنْتَ فِي جَوَابِ وَاحِدَةٍ فَلَكَ ثُلُثُ مَا عِنْدِي وَإِنْ أَجَبْتَ عَنِ اثْنَتَيْنِ فَلَكَ ثُلُثَا مَا عِنْدِي وَإِنْ أَجَبْتَ عَنِ الثَّلَاثِ فَلَكَ كُلُّ مَا عِنْدِي وَقَدْ حُمِلَ إِلَيَّ صُرَّةٌ مَخْتُومَةٌ مِنَ الْعِرَاقِ فَقَالَ: سَلْ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَقَالَ: أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الْأَعْرَابِيُّ: الْإِيمَانُ بِاللَّهِ.

Dedemin de 'İyilik marifet (bilgi) ölçüsündedir' buyurduğunu işittim. Şimdi sana üç mesele soracağım: Birine güzel cevap verirsen yanımdakinin üçte biri senindir; ikisine cevap verirsen üçte ikisi senindir; üçüne birden cevap verirsen yanımdakinin hepsi senindir; nitekim bana Irak'tan mühürlü bir kese getirilmiştir." Bedevi: "Sor; güç ve kuvvet ancak Allah iledir." dedi. [Hüseyin]: "Hangi ameller daha faziletlidir?" dedi. Bedevi: "Allah'a imandır." dedi.

قَالَ: فَمَا نَجَاةُ الْعَبْدِ مِنَ الْهَلَكَةِ قَالَ: الثِّقَةُ بِاللَّهِ، قَالَ: فَمَا يُزَيِّنُ الْمَرْءَ قَالَ: عِلْمٌ مَعَهُ حِلْمٌ قَالَ: فَإِنْ أَخْطَأَهُ ذَلِكَ قَالَ: فَمَالٌ مَعَهُ كَرَمٌ قَالَ: فَإِنْ أَخْطَأَهُ ذَلِكَ قَالَ: فَفَقْرٌ مَعَهُ صَبْرٌ قَالَ: فَإِنْ أَخْطَأَهُ ذَلِكَ قَالَ: فَصَاعِقَةٌ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُحْرِقُهُ فَضَحِكَ الْحُسَيْنُ وَرَمَى بِالصُّرَّةِ إِلَيْهِ.

[Hüseyin]: "Peki kulun helaktan kurtuluşu nedir?" dedi. [Bedevi]: "Allah'a güvendir." dedi. [Hüseyin]: "Peki insanı ne süsler?" dedi. [Bedevi]: "Beraberinde hilm olan ilimdir." dedi. [Hüseyin]: "Peki bu onda bulunmazsa?" dedi. [Bedevi]: "Beraberinde cömertlik olan maldır." dedi. [Hüseyin]: "Peki bu da onda bulunmazsa?" dedi. [Bedevi]: "Beraberinde sabır olan fakirliktir." dedi. [Hüseyin]: "Peki bu da onda bulunmazsa?" deyince bedevi: "Gökten inip onu yakacak bir yıldırımdır!" dedi. Hüseyin güldü ve keseyi ona attı.

أَمَّا الشَّوَاهِدُ الْعَقْلِيَّةُ فِي فَضِيلَةِ الْعِلْمِ فَنَقُولُ: اعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ الْعِلْمِ صِفَةَ شَرَفٍ وَكَمَالٍ وَكَوْنَ الْجَهْلِ صِفَةَ نُقْصَانٍ أَمْرٌ مَعْلُومٌ لِلْعُقَلَاءِ بِالضَّرُورَةِ وَلِذَلِكَ لَوْ قِيلَ لِلرَّجُلِ الْعَالِمِ يَا جَاهِلُ فَإِنَّهُ يَتَأَذَّى بِذَلِكَ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ كَذِبَ ذَلِكَ وَلَوْ قِيلَ لِلرَّجُلِ الْجَاهِلِ يَا عَالِمُ فَإِنَّهُ يَفْرَحُ بِذَلِكَ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَكُلُّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ شَرِيفٌ لِذَاتِهِ وَمَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ وَالْجَهْلَ نُقْصَانٌ لِذَاتِهِ وَأَيْضًا فَالْعِلْمُ أَيْنَمَا وُجِدَ كَانَ صَاحِبُهُ مُحْتَرَمًا مُعَظَّمًا حَتَّى إِنَّ الْحَيَوَانَ إِذَا رَأَى الْإِنْسَانَ احْتَشَمَهُ بَعْضَ الِاحْتِشَامِ وَانْزَجَرَ بِهِ بَعْضَ الِانْزِجَارِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْحَيَوَانُ أَقْوَى بِكَثِيرٍ مِنَ الْإِنْسَانِ وَكَذَلِكَ جَمَاعَةُ الرُّعَاةِ إِذَا رَأَوْا مِنْ جِنْسِهِمْ مَنْ كَانَ أَوْفَرَ عَقْلًا مِنْهُمْ وَأَغْزَرَ فَضْلًا فِيمَا هُمْ فِيهِ وَبِصَدَدِهِ انْقَادُوا لَهُ طَوْعًا فَالْعُلَمَاءُ إِذَا لَمْ يُعَانَدُوا كَانُوا رُؤَسَاءَ بِالطَّبْعِ عَلَى مَنْ كَانَ دُونَهُمْ فِي الْعِلْمِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ كَانُوا يُعَانِدُونَ النبي ﷺ فصدوه لِيَقْتُلُوهُ فَمَا كَانَ إِلَّا أَنْ وَقَعَ بَصَرُهُمْ عَلَيْهِ فَأَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنْهُ رَوْعَةً وَهَيْبَةً فَهَابُوهُ وَانْقَادُوا لَهُ ﷺ وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İlmin faziletine dair aklî delillere gelince, şöyle deriz: Bil ki ilmin bir şeref ve kemal sıfatı, cehaletin ise bir noksanlık sıfatı olduğu akıl sahiplerince zorunlu olarak bilinir. Bundan dolayıdır ki âlim bir kimseye: "Ey cahil!" dense, bunun yalan olduğunu bildiği halde bundan incinir; cahil bir adama da: "Ey âlim!" dense, öyle olmadığını bildiği halde buna sevinir. Bütün bunlar, ilmin bizzat kendisi için şerefli ve bizzat kendisi için sevimli olduğuna, cehaletin ise bizzat kendisi sebebiyle bir noksanlık olduğuna delildir. Ayrıca ilim nerede bulunursa bulunsun sahibi hürmet görür ve yüceltilir; öyle ki hayvan bile insanı gördüğünde ona bir miktar çekinmeyle yaklaşır ve o hayvan insandan çok daha kuvvetli olsa bile ondan bir nebze sakınıp geri durur. Aynı şekilde çoban topluluğu, kendi cinslerinden kendilerinden daha üstün akla ve meşgul oldukları hususlarda daha bol meziyete sahip birini gördüklerinde ona gönüllü olarak boyun eğerler. Âlimler de kendilerine inatla karşı çıkılmadığı takdirde, ilimde kendilerinden aşağıda olanlar üzerinde tabiatları gereği reistirler. Bundan dolayıdır ki Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem inat edip onu öldürmek için önüne çıkanların birçoğu, gözleri ona değer değmez Allah onların kalplerine ondan bir ürperti ve heybet bırakmış; böylece ondan çekinmiş ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem boyun eğmişlerdir. Nitekim şair şöyle demiştir:

لَوْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ آيَاتٌ مُبَيِّنَةٌ ... كَانَتْ بَدَاهَتُهُ تُنْبِيكَ عَنْ خَبَرِ

Onda apaçık ayetler (mucizeler) bulunmasaydı bile... Yüzünün ilk görünüşü sana haberi verirdi.

وَأَيْضًا فَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ أَفْضَلُ مِنْ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ وَلَيْسَتْ تِلْكَ الْفَضِيلَةُ لِقُوَّتِهِ وَصَوْلَتِهِ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ يُسَاوِيهِ فِيهَا أَوْ يَزِيدُ عَلَيْهِ فَإِذَنْ تِلْكَ الْفَضِيلَةُ لَيْسَتْ إِلَّا لِاخْتِصَاصِهِ بِالْمَزِيَّةِ/ النُّورَانِيَّةِ وَاللَّطِيفَةِ الرَّبَّانِيَّةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا صَارَ مُسْتَعِدًّا لِإِدْرَاكِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَيْهَا وَالِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ عَلَى مَا قَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَأَيْضًا الْجَاهِلُ كَأَنَّهُ فِي ظُلْمَةٍ شَدِيدَةٍ لَا يَرَى شَيْئًا الْبَتَّةَ وَالْعَالِمُ كَأَنَّهُ يَطِيرُ فِي أَقْطَارِ الْمَلَكُوتِ وَيَسْبَحُ فِي بِحَارِ الْمَعْقُولَاتِ فَيُطَالِعُ الْمَوْجُودَ وَالْمَعْدُومَ وَالْوَاجِبَ وَالْمُمْكِنَ وَالْمُحَالَ ثُمَّ يَعْرِفُ انْقِسَامَ الْمُمْكِنِ إِلَى الْجَوْهَرِ وَالْعَرَضِ وَالْجَوْهَرِ إِلَى الْبَسِيطِ وَالْمُرَكَّبِ وَيُبَالِغُ فِي تَقْسِيمِ كُلٍّ مِنْهَا إِلَى أَنْوَاعِهَا وَأَنْوَاعِ أَنْوَاعِهَا وَأَجْزَائِهَا وَأَجْزَاءِ أَجْزَائِهَا وَالْجُزْءِ الَّذِي بِهِ يُشَارِكُ غَيْرَهُ وَالْجُزْءِ الَّذِي بِهِ يَمْتَازُ عَنْ غَيْرِهِ وَيَعْرِفُ أَثَرَ كُلِّ شَيْءٍ وَمُؤَثِّرَهُ وَمَعْلُولَهُ وَعِلَّتَهُ وَلَازِمَهُ وَمَلْزُومَهُ وَكُلِّيَّهُ وَجُزْئِيَّهُ وَوَاحِدَهُ وَكَثِيرَهُ حَتَّى يَصِيرَ عَقْلُهُ كَالنُّسْخَةِ الَّتِي أُثْبِتَ فِيهَا جَمِيعُ الْمَعْلُومَاتِ بِتَفَاصِيلِهَا وَأَقْسَامِهَا فَأَيُّ سَعَادَةٍ فَوْقَ هَذِهِ الدَّرَجَةِ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ كَذَلِكَ تَصِيرُ النُّفُوسُ الْجَاهِلَةُ عَالِمَةً فَتَصِيرُ تِلْكَ النَّفْسُ كَالشَّمْسِ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ وَسَبَبًا لِلْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ لِسَائِرِ النُّفُوسِ فَإِنَّهَا كَانَتْ كَامِلَةً ثُمَّ صَارَتْ مُكَمِّلَةً وَتَصِيرُ وَاسِطَةً بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ عِبَادِهِ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَالْمُفَسِّرُونَ فَسَّرُوا هَذَا الرُّوحَ بِالْعِلْمِ وَالْقُرْآنِ وَكَمَا أَنَّ الْبَدَنَ بِلَا رُوحٍ مَيِّتٌ فَاسِدٌ فَكَذَا الرُّوحُ بِلَا عِلْمٍ مَيِّتٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] فَالْعِلْمُ رُوحُ الرُّوحِ وَنُورُ النُّورِ وَلُبُّ اللُّبِّ وَمِنْ خَوَاصِّ هَذِهِ السَّعَادَةِ أَنَّهَا تَكُونُ بَاقِيَةً آمِنَةً عَنِ الْفَنَاءِ وَالتَّغَيُّرِ، فَإِنَّ التَّصَوُّرَاتِ الْكُلِّيَّةَ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا الزَّوَالُ وَالتَّغَيُّرُ وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ السَّعَادَةُ فِي نِهَايَةِ الْجَلَالَةِ فِي ذَاتِهَا ثُمَّ إِنَّهَا بَاقِيَةٌ أَبَدَ الْآبِدِينَ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ كَانَتْ لَا مَحَالَةَ أَكْمَلَ السِّعَادَاتِ وَأَيْضًا فَالْأَنْبِيَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مَا بُعِثُوا إِلَّا لِلدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ قَالَ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] إِلَى آخِرِهِ، وَقَالَ: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [يُوسُفَ: ١٠٨] ثُمَّ خُذْ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ

Ayrıca şüphe yok ki insan diğer bütün hayvanlardan daha faziletlidir ve bu fazilet onun kuvveti ve savleti (saldırı gücü) sebebiyle değildir; zira birçok hayvan bu hususta ona eşittir veya ondan üstündür. O halde bu fazilet, ancak eşyanın hakikatlerini idrak etmeye, onlara muttali olmaya ve Allah'ın: [Zâriyât Suresi, 56. ayetteki] { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurduğu üzere O'na ibadetle meşgul olmaya kendisi sebebiyle istidat kazandığı o nuranî meziyete ve rabbânî latifeye has kılınmış olmasındandır. Ayrıca cahil sanki hiçbir şey görmeyen koyu bir karanlık içindedir; âlim ise sanki melekût âleminin ufuklarında uçmakta ve akledilirlerin denizlerinde yüzmektedir. Böylece var olanı, yok olanı, vacibi, mümkünü ve imkânsızı mütalaa eder; sonra mümkünün cevher ve araz olarak taksimini, cevherin basit ve mürekkep olarak ayrılışını bilir; bunların her birini kendi türlerine, türlerinin türlerine, cüzlerine, cüzlerinin cüzlerine, başkasıyla ortak olduğu cüze ve başkasından ayrıldığı cüze taksim etmede derinleşir; her şeyin eserini ve müessirini, malulünü ve illetini, lazımını ve melzumunu, küllîsini ve cüz'îsini, birini ve çoğunu bilir; nihayet aklı bütün malumatın tafsilatıyla ve kısımlarıyla içine kaydedildiği bir nüsha gibi olur. Bu derecenin üzerinde hangi saadet olabilir? Sonra o bu hale geldikten sonra cahil nefisler [onun sayesinde] âlim olur; böylece o nefis, ruhlar âleminde güneş gibi ve diğer nefisler için ebedi hayatın sebebi haline gelir; zira o önce kâmil idi, sonra tamamlayıcı (tekvil edici) oldu ve Allah ile kulları arasında bir vasıta haline gelir. Bundan dolayıdır ki Allah Teâlâ [Nahl Suresi, 2. ayette]: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } “Kullarından dilediğine emrinden olan ruh ile melekleri indirir” buyurmuştur. Müfessirler bu ruhu ilim ve Kur'an ile tefsir etmişlerdir. Nasıl ki bedensiz ruh ölü ve bozuktur; aynı şekilde ilimsiz ruh da ölüdür. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın [Şûrâ Suresi, 52. ayetteki]: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” kavlidir. Dolayısıyla ilim ruhun ruhu, nurun nuru ve özün özüdür. Bu saadetin özelliklerinden biri de yok olmaktan ve değişmekten emin olarak baki kalmasıdır; zira küllî tasavvurlara zeval ve değişim yol bulamaz. Bu saadet bizzat zatında son derece yüce olduğu ve ezelden ebede sonsuza dek baki kaldığı takdirde, şüphesiz saadetlerin en mükemmeli olur. Ayrıca peygamberler -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- ancak hakka davet için gönderilmişlerdir. Allah Teâlâ [Nahl Suresi, 125. ayette]: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle çağır...” buyurmuş; [Yûsuf Suresi, 108. ayette de]: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a çağırırız” buyurmuştur. Sonra işin başından itibaren ele al: Zira O Sübhânehu, [Bakara Suresi, 30. ayette]: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً }

فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً

“Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim”

[البقرة: ٣٠] قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَأَجَابَهُمْ سُبْحَانَهُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا فَلَمْ يَجْعَلْ سَائِرَ صِفَاتِ الْجَلَالِ مِنَ الْقُدْرَةِ. وَالْإِرَادَةِ، وَالسَّمْعِ، وَالْبَصَرِ، وَالْوُجُودِ، وَالْقِدَمِ، وَالِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ جَوَابًا لَهُمْ وَمُوجِبًا لِسُكُوتِهِمْ وَإِنَّمَا جَعَلَ صِفَةَ الْعِلْمِ جَوَابًا لَهُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْكَمَالِ وَإِنْ كَانَتْ بِأَسْرِهَا فِي نِهَايَةِ الشَّرَفِ إِلَّا أَنَّ صِفَةَ الْعِلْمِ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهَا ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا أَظْهَرَ فَضْلَ آدَمَ ﵇ بِالْعِلْمِ وَذَلِكَ يَدُلُّ أَيْضًا على الْعِلْمَ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَظْهَرَ عِلْمَهُ جَعَلَهُ مَسْجُودَ الْمَلَائِكَةِ وَخَلِيفَةَ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْمَنْقَبَةَ إِنَّمَا اسْتَحَقَّهَا آدَمُ ﵇ بِالْعِلْمِ ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ افْتَخَرَتْ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ وَالِافْتِخَارُ بِهِمَا إِنَّمَا يَحْصُلُ لَوْ كَانَا مَقْرُونَيْنِ بِالْعِلْمِ فَإِنَّهُمَا إِنْ حَصَلَا بِدُونِ الْعِلْمِ كَانَ ذَلِكَ نِفَاقًا وَالنِّفَاقُ أَخَسُّ الْمَرَاتِبِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النِّسَاءِ: ١٤٥] أَوْ تَقْلِيدًا وَالتَّقْلِيدُ مَذْمُومٌ فَثَبَتَ أَنَّ تَسْبِيحَهُمْ وَتَقْدِيسَهُمْ إِنَّمَا صَارَ مُوجِبًا لِلِافْتِخَارِ بِبَرَكَةِ الْعِلْمِ. ثم إن آدم ﵇ إِنَّمَا وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَعْصِيَةِ لِأَنَّهُ أَخْطَأَ/ فِي مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ اجْتِهَادِيَّةٍ عَلَى مَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ وَلِأَجْلِ هَذَا الْخَطَأِ الْقَلِيلِ وَقَعَ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ وَالشَّيْءُ كُلَّمَا كَانَ الْخَطَرُ فِيهِ أَكْثَرَ كَانَ أَشْرَفَ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ جَلَالَةِ الْعِلْمِ. ثُمَّ إِنَّهُ بِبَرَكَةِ جَلَالَةِ الْعِلْمِ لَمَّا تَابَ وَأَنَابَ وَتَرَكَ الْإِصْرَارَ وَالِاسْتِكْبَارَ وَجَدَ خُلْعَةَ الِاجْتِبَاءِ، ثُمَّ انْظُرْ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَيْفَ اشْتَغَلَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ بِطَلَبِ الْعِلْمِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً [الْأَنْعَامِ: ٧٦] ثُمَّ انْتَقَلَ مِنَ الْكَوَاكِبِ إِلَى الْقَمَرِ وَمِنَ الْقَمَرِ إِلَى الشَّمْسِ وَلَمْ يَزَلْ يَنْتَقِلُ بِفِكْرِهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ إِلَى أَنْ وَصَلَ بِالدَّلِيلِ الزَّاهِرِ وَالْبُرْهَانِ الْبَاهِرِ إِلَى الْمَقْصُودِ وَأَعْرَضَ عَنِ الشِّرْكِ فَقَالَ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ٧٩] فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ مَدَحَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَشْرَفِ الْمَدَائِحِ وَعَظَّمَهُ عَلَى أَتَمِّ الْوُجُوهِ فَقَالَ تَارَةً: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ

buyurduğunda melekler: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi var edeceksin?” dediler. Sübhânehu [ise]: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu. Böylece Sübhânehu onlara âlim olmasıyla cevap verdi; kudret, irade, işitme, görme, varlık, kıdem, mekândan ve yönden müstağni olma gibi diğer celal sıfatlarını onlara bir cevap ve susmalarını gerektiren bir gerekçe kılmadı, ancak ilim sıfatını onlara cevap kıldı. Bu da gösterir ki celal ve kemal sıfatları bütünüyle son derece şerefli olsalar da ilim sıfatı diğerlerinden daha şereflidir. Sonra O Sübhânehu, Âdem'in aleyhisselâm üstünlüğünü ancak ilimle ortaya koymuştur; bu da yine ilmin diğerlerinden daha şerefli olduğuna delalet eder. Sonra O Sübhânehu onun ilmini izhar edince onu meleklerin kendisine secde ettiği varlık ve süflî âlemin halifesi kıldı; bu da Âdem'in aleyhisselâm bu fazileti ancak ilimle hak ettiğini gösterir. Sonra melekler tesbih ve takdis ile iftihar etmişlerdi; bunlarla iftihar ise ancak ilimle birlikte olmaları halinde hâsıl olur. Zira bunlar ilimsiz hâsıl olursa bu münafıklık olur ki münafıklık mertebelerin en alçağıdır; nitekim Allah Teâlâ [Nisâ Suresi, 145. ayette]: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” buyurmuştur; yahut da taklit olur ki taklit yerilmiştir. Böylece onların tesbih ve takdislerinin ancak ilmin bereketiyle bir iftihar sebebi olduğu sabit oldu. Sonra Âdem'e aleyhisselâm günah isminin verilmesi, ileride beyanı geleceği üzere yalnızca ictihadî tek bir meselede hata etmesinden ötürüdür; bu azıcık hatadan dolayı başına gelenler gelmiştir. Bir şeyde tehlike ne kadar çok olursa o şey o kadar şerefli olur; dolayısıyla bu da ilmin son derece yüce olduğuna delalet eder. Sonra o, ilmin yüceliğinin bereketiyle tövbe edip yönelince, ısrarı ve kibri terk edince seçkinlik hilatini buldu. Sonra İbrâhim'e aleyhisselâm bak; Allah Teâlâ'nın [En'âm Suresi, 76. ayetteki]: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً } “Gece onu örtüp bürüyünce bir yıldız gördü” kavlinde olduğu gibi işinin başında ilim talebiyle nasıl meşgul oldu. Sonra yıldızlardan aya, aydan güneşe geçti; açık delil ve parlak bürhan ile maksuda ulaşıncaya ve şirkten yüz çevirinceye kadar fikriyle bir şeyden diğerine intikal edip durdu ve [En'âm Suresi, 79. ayetteki gibi]: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” dedi. Bu dereceye ulaşınca Allah Teâlâ onu en şerefli övgülerle övdü ve en mükemmel şekilde yücelterek bir defasında [En'âm Suresi, 75. ayette]: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” buyurdu;

: ٧٥] وَقَالَ أُخْرَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ [الْأَنْعَامِ: ٨٣] ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ اشْتَغَلَ بِمَعْرِفَةِ الْمَعَادِ فَقَالَ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] ثُمَّ لَمَّا فَرَغَ مِنَ التَّعَلُّمِ اشْتَغَلَ بِالتَّعْلِيمِ وَالْمُحَاجَّةِ تَارَةً مَعَ أَبِيهِ عَلَى مَا قَالَ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

diğer bir defasında da [En'âm Suresi, 83. ayette]: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurdu. Sonra o aleyhisselâm başlangıcı (mebdei) bilmeyi tamamladıktan sonra ahireti (meâdı) bilmekle meşgul oldu ve [Bakara Suresi, 260. ayette]: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti” dedi. Sonra öğrenmeyi bitirince öğretmekle ve delil getirmekle meşgul oldu; kimi zaman [Meryem Suresi, 42. ayetteki]: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ } “İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?”

[مَرْيَمَ: ٤٢] وَتَارَةً مَعَ قَوْمِهِ فَقَالَ: مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٢] وَأُخْرَى مَعَ مَلِكِ زَمَانِهِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَانْظُرْ إِلَى صَالِحٍ وَهُودٍ وَشُعَيْبٍ كَيْفَ كَانَ اشْتِغَالُهُمْ فِي أَوَائِلِ أُمُورِهِمْ وَأَوَاخِرِهَا بِالتَّعَلُّمِ وَالتَّعْلِيمِ وَإِرْشَادِ الْخَلْقِ إِلَى النَّظَرِ وَالتَّفَكُّرِ فِي الدَّلَائِلِ وَكَذَلِكَ أَحْوَالُ مُوسَى ﵇ مَعَ فِرْعَوْنِ وَجُنُودِهِ وَوُجُوهُ دَلَائِلِهِ مَعَهُ، ثُمَّ انْظُرْ إِلَى حَالِ سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا مُحَمَّدٍ ﷺ كَيْفَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْعِلْمِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى فَقَالَ: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى [الضُّحَى: ٧- ٨] فَقَدَّمَ الِامْتِنَانَ بِالْعِلْمِ عَلَى الِامْتِنَانِ بِالْمَالِ وَقَالَ أَيْضًا: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ [الشُّورَى: ٥٢] وَقَالَ: مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هُودٍ: ٤٩] ثُمَّ إِنَّهُ أَوَّلُ مَا أَوْحَى إِلَيْهِ قَالَ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [الْعَلَقِ: ١] ثُمَّ قَالَ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

kavlinde olduğu gibi babasıyla; kimi zaman [Enbiyâ Suresi, 52. ayette]: { مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ } “Karşısında tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?” diyerek kavmiyle; diğer bir zaman da [Bakara Suresi, 258. ayette]: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi konusunda İbrâhim ile tartışanı görmedin mi?” buyurulduğu gibi zamanının hükümdarıyla [tartıştı]. Sâlih, Hûd ve Şuayb'a bak; işlerinin başlarında ve sonlarında öğrenmekle, öğretmekle ve yaratılmışları deliller üzerinde nazar ve tefekküre irşad etmekle nasıl meşgul olmuşlardı! Mûsâ'nın aleyhisselâm Firavun ve ordularıyla olan durumları ve onunla yaptığı delillendirme vecheleri de böyledir. Sonra Efendimiz ve Mevlâmız Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem haline bak; Allah [Duhâ Suresi, 7-8. ayetlerde]: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى * وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola eriştirmedi mi? Seni fakir bulup zengin etmedi mi?” buyurarak ilim nimetini defalarca ona nasıl lütfetmiştir! Böylece ilim nimetini minnet etmeyi, mal nimetini minnet etmenin önüne geçirmiştir. Ayrıca [Şûrâ Suresi, 52. ayette]: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin” buyurmuş; [Hûd Suresi, 49. ayette de]: { مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin” buyurmuştur. Sonra ona ilk vahyettiği şeyde [Alak Suresi, 1. ayette]: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin adıyla oku!” buyurmuş; sonra da [Nisâ Suresi, 113. ayette]: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Ve sana bilmediklerini öğretti”

[النِّسَاءِ: ١١٣]

buyurmuştur.

وَهُوَ ﵊ كَانَ أَبَدًا يَقُولُ: أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ.

O aleyhisselâm daima: "Bize eşyayı olduğu gibi göster!" derdi.

فَلَوْ لَمْ يَظْهَرْ لِلْإِنْسَانِ مِمَّا ذَكَرْنَا مِنَ الدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ شَرَفُ الْعِلْمِ لَاسْتَحَالَ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ شَيْءٌ أَصْلًا وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْعِلْمَ فِي كِتَابِهِ بِالْأَسْمَاءِ الشَّرِيفَةِ. فَمِنْهَا: الْحَيَاةُ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] . وَثَانِيهَا: الرُّوحُ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] ، وَثَالِثُهَا: النُّورُ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥]

Zikrettiğimiz bu naklî ve aklî delillerden insana ilmin şerefi açıkça görünmeseydi, ona hiçbir şeyin açıkça görünmesi kesinlikle mümkün olmazdı. Ayrıca Allah Teâlâ Kitabı'nda ilmi şerefli isimlerle isimlendirmiştir: Bunlardan birincisi 'Hayat'tır: [En'âm Suresi, 122. ayette]: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz kimse...”; ikincisi 'Ruh'tur: [Şûrâ Suresi, 52. ayette]: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik”; üçüncüsü 'Nur'dur: [Nûr Suresi, 35. ayette]: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur”.

وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ طَالُوتَ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٧] فَقَدَّمَ الْعِلْمَ عَلَى الْجِسْمِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ سَائِرِ النِّعَمِ سَعَادَةُ الْبَدَنِ، فَسَعَادَةُ الْبَدَنِ أَشْرَفُ مِنَ السَّعَادَةِ الْمَالِيَّةِ فَإِذَا كَانَتِ السَّعَادَةُ الْعِلْمِيَّةُ رَاجِحَةً عَلَى السَّعَادَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَأَوْلَى أَنْ تَكُونَ رَاجِحَةً عَلَى السَّعَادَةِ الْمَالِيَّةِ.

Ayrıca Allah Teâlâ Tâlût'un vasfında [Bakara Suresi, 247. ayette]: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti; ona ilimde ve bedende üstün bir genişlik verdi” buyurarak ilmi bedenden öne geçirmiştir. Şüphe yok ki diğer bütün nimetlerden maksat beden saadetidir; beden saadeti ise malî saadetten daha şereflidir. İlme dayalı saadet bedensel saadete üstün geldiğine göre, malî saadete üstün gelmesi evleviyetle geçerlidir.

وَقَالَ يُوسُفُ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يُوسُفَ: ٥٥] وَلَمْ يَقُلْ إِنِّي حَسِيبٌ نَسِيبٌ فَصِيحٌ مَلِيحٌ، وَأَيْضًا فَقَدْ جَاءَ

Yûsuf da [Yûsuf Suresi, 55. ayette]: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et; çünkü ben koruyucuyum, çok iyi bilirim” demiş; "Ben asilzadeyim, soyluyum, fasihim, güzelim" dememiştir. Ayrıca

فِي الْخَبَرِ «الْمَرْءُ بِأَصْغَرَيْهِ قَلْبِهِ وَلِسَانِهِ»

hadiste: «İnsan en küçük iki uzvu iledir: Kalbi ve dili» buyrulmuştur.

إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِلِسَانِهِ، وَإِنْ قَاتَلَ قَاتَلَ بِجَنَانِهِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Konuşursa diliyle konuşur, savaşırsa kalbiyle (cesaretiyle) savaşır. Şair şöyle demiştir: