Binûn

Bakara Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

/ لِسَانُ الْفَتَى نَصِفٌ وَنِصْفٌ فُؤَادُهُ ... فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا صُورَةُ اللَّحْمِ وَالدَّمِ

Yiğidin yarısı dili, yarısı da kalbidir; geriye sadece et ve kan sureti kalır.

وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّمَ عَذَابَ الْجَهْلِ عَلَى عَذَابِ النَّارِ فَقَالَ: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٥، ١٦] وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْعُلُومُ مَطَالِعُهَا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، قَلْبٍ مُتَفَكِّرٍ، وَلِسَانٍ مُعَبِّرٍ، وَبَيَانٍ مُصَوِّرٍ،

Ayrıca Allah Teâlâ cehalet azabını cehennem azabından öne geçirerek [Mutaffifîn Suresi, 15 ve 16. ayetlerde]: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. Sonra onlar mutlaka cehenneme gireceklerdir” buyurmuştur. Bazıları da şöyle demiştir: İlimlerin doğuş yerleri üç veçhedendir: Düşünen bir kalp, ifade eden bir dil ve tasvir eden bir beyan.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: «عَيْنُ الْعِلْمِ مِنَ الْعُلُوِّ، وَلَامُهُ مِنَ اللُّطْفِ، وَمِيمُهُ مِنَ الْمُرُوءَةِ»

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «İlmin 'ayn' harfi ulüvvden (yücelikten), 'lâm' harfi lütuftan, 'mîm' harfi ise mürüvvetten (erdemden) gelir.»

وَأَيْضًا قِيلَ الْعُلُومُ عَشْرَةٌ: عِلْمُ التَّوْحِيدِ لِلْأَدْيَانِ، وَعِلْمُ السِّرِّ لِرَدِّ الشَّيْطَانِ، وَعِلْمُ الْمُعَاشَرَةِ لِلْإِخْوَانِ، وَعِلْمُ الشَّرِيعَةِ لِلْأَرْكَانِ، وَعِلْمُ النُّجُومِ لِلْأَزْمَانِ، وَعِلْمُ الْمُبَارَزَةِ لِلْفُرْسَانِ، وَعِلْمُ السِّيَاسَةِ لِلسُّلْطَانِ، وَعِلْمُ الرُّؤْيَا لِلْبَيَانِ، وَعِلْمُ الْفِرَاسَةِ لِلْبُرْهَانِ، وَعِلْمُ الطِّبِّ لِلْأَبْدَانِ، وَعِلْمُ الْحَقِيقَةِ لِلرَّحْمَنِ، وَأَيْضًا قِيلَ ضَرْبُ الْمَثَلِ فِي الْعِلْمِ بِالْمَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً [البقرة: ٢٢] وَالْمِيَاهُ أَرْبَعَةٌ: مَاءُ الْمَطَرِ، وَمَاءُ السَّيْلِ، وَمَاءُ الْقَنَاةِ، وَمَاءُ الْعَيْنِ فَكَذَا الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ عِلْمُ التَّوْحِيدِ كَمَاءِ الْعَيْنِ لَا يَجُوزُ تَحْرِيكُهُ لِئَلَّا يَتَكَدَّرَ، وَكَذَا لَا يَنْبَغِي طَلَبُ مَعْرِفَةِ كَيْفِيَّةِ اللَّهِ ﷿ لِئَلَّا يَحْصُلَ الْكُفْرُ. وَعِلْمُ الْفِقْهِ يَزْدَادُ بِالِاسْتِنْبَاطِ كَمَاءِ الْقَنَاةِ يَزْدَادُ بِالْحَفْرِ، وَعِلْمُ الزُّهْدِ كَمَاءِ الْمَطَرِ يَنْزِلُ صَافِيًا وَيَتَكَدَّرُ بِغُبَارِ الْهَوَاءِ كَذَلِكَ عِلْمُ الزُّهْدِ صَافٍ وَيَتَكَدَّرُ بِالطَّمَعِ وَعِلْمُ الْبِدَعِ كَمَاءِ السَّيْلِ يُمِيتُ الْأَحْيَاءَ وَيُهْلِكُ الْخَلْقَ فَكَذَا الْبِدَعُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yine şöyle denilmiştir: İlimler ondur: Dinler için tevhid ilmi, şeytanı defetmek için sır ilmi, kardeşler için muaşeret ilmi, rükünler için şeriat ilmi, zamanlar için nücum ilmi, süvariler için mübareze ilmi, sultan için siyaset ilmi, açıklama için rüya ilmi, bürhan (delil) için firaset ilmi, bedenler için tıp ilmi ve Rahmân için hakikat ilmi. Yine denilmiştir ki: Allah Teâlâ'nın [Bakara Suresi, 22. ayetteki]: { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten bir su indirdi” kavlinde ilim suya benzetilmiştir. Sular dörttür: Yağmur suyu, sel suyu, kanal suyu ve kaynak suyu. İlimler de böyledir, dörttür: Tevhid ilmi kaynak suyu gibidir; bulanmasın diye hareket ettirilmesi caiz değildir. Nitekim küfür meydana gelmesin diye Allah azze ve celle'nin keyfiyetini bilmeye çalışmak da uygun değildir. Fıkıh ilmi, kazıldıkça artan kanal suyu gibi istinbat ile artar. Zühd ilmi, saf olarak inen ve havadaki tozla bulanan yağmur suyu gibidir; nitekim zühd ilmi de saftır, tamah ile bulanır. Bidat ilmi ise dirileri öldüren ve yaratılmışları helak eden sel suyu gibidir; nitekim bidatler de böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي أَقْوَالِ النَّاسِ فِي حَدِّ الْعِلْمِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ الْعِلْمُ مَا يُعْلَمُ بِهِ وَرُبَّمَا قَالَ مَا يَصِيرُ الذَّاتُ بِهِ عَالِمًا وَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ بِأَنَّ الْعَالِمَ وَالْمَعْلُومَ لَا يُعْرَفَانِ إِلَّا بِالْعِلْمِ فَتَعْرِيفُ الْعِلْمِ بِهِمَا دَوْرٌ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ عِلْمَ الإنسان بكونه عالماً بنفسه وبألمه ولذاته عِلْمٌ ضَرُورِيٌّ وَالْعِلْمُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عِلْمٌ بِأَصْلِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْمَاهِيَّةَ دَاخِلَةٌ فِي الْمَاهِيَّةِ الْمُقَيَّدَةِ فَكَانَ عِلْمُهُ بِكَوْنِ الْعِلْمِ عِلْمًا علم ضروري فَكَانَ الدَّوْرُ سَاقِطًا وَسَيَأْتِي مَزِيدُ تَقْرِيرِهِ إِذَا ذَكَرْنَا مَا نَخْتَارُهُ نَحْنُ فِي هَذَا الْبَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْعِلْمُ مَعْرِفَةُ الْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ وَرُبَّمَا قَالَ الْعِلْمُ هُوَ الْمَعْرِفَةُ وَالِاعْتِرَاضُ عَلَى الْأَوَّلِ أَنَّ قَوْلَهُ مَعْرِفَةُ الْمَعْلُومِ تَعْرِيفُ الْعِلْمِ بِالْمَعْلُومِ فَيَعُودُ الدَّوْرُ أَيْضًا فَالْمَعْرِفَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا وَفْقَ الْمَعْلُومِ فَقَوْلُهُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَعْرِفَةِ يَكُونُ حَشْوًا، أَمَّا قَوْلُهُ الْعِلْمُ هُوَ الْمَعْرِفَةُ فَفِيهِ وُجُوهٌ مِنَ الْخَلَلِ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْعِلْمَ هُوَ نَفْسُ الْمَعْرِفَةِ فَتَعْرِيفُهُ بِهَا تَعْرِيفٌ لِلشَّيْءِ بِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَعْرِفَةَ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ الْعِلْمِ بَعْدَ الِالْتِبَاسِ وَلِهَذَا يُقَالُ مَا كُنْتُ أَعْرِفُ فُلَانًا وَالْآنَ فَقَدْ عَرَفْتُهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُوصَفُ بِأَنَّهُ عَالِمٌ وَلَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ عَارِفٌ لِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ تَسْتَدْعِي سَبْقَ الْجَهْلِ وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَقَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ الْإِسْفِرَايِنِيُّ: الْعِلْمُ تَبْيِينُ الْمَعْلُومِ وَرُبَّمَا قَالَ إِنَّهُ اسْتِبَانَةُ الْحَقَائِقِ وَرُبَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى التَّبْيِينِ فَقَالَ الْعِلْمُ هُوَ التَّبْيِينُ وَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ أَمَّا قَوْلُ الْعِلْمِ هُوَ التَّبْيِينُ فَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا تَبْدِيلُ لَفْظٍ بِلَفْظٍ أَخْفَى مِنْهُ وَلِأَنَّ التَّبْيِينَ وَالِاسْتِبَانَةَ يُشْعِرَانِ بِظُهُورِ الشَّيْءِ بَعْدَ الْخَفَاءِ وذلك

Yedinci Mesele: İnsanların ilmin tanımı hakkındaki görüşleri. Ebü'l-Hasan el-Eş'arî: «İlim, kendisiyle bilinen şeydir» demiştir. Bazen de: «Kendisinden dolayı zâtın âlim olduğu şeydir» demiştir. Ona: 'Âlim ve malum ancak ilim ile bilinir; dolayısıyla ilmi bu ikisiyle tanımlamak devirdir ve bu caiz değildir' şeklinde itiraz edilmiştir. [Eş'arî] buna şöyle cevap vermiştir: İnsanın bizzat kendisini, elemini ve lezzetini bildiğine dair ilmi zarurîdir. Bu şeyleri bildiğini bilmesi ise ilmin aslına dair bir ilimdir; çünkü mahiyet, kayıtlı mahiyete dahildir. Dolayısıyla onun ilmin ilim olduğunu bilmesi zarurî bir ilim olmuştur; böylece devir düşmüştür. İnşâallahü Teâlâ bu konuda kendi tercih ettiğimizi zikrettiğimizde bunun geniş açıklaması gelecektir. Kâdı Ebû Bekir: «İlim, malumun olduğu hal üzere bilinmesidir (marifettir)» demiştir. Bazen de: «İlim, marifetin kendisidir» demiştir. Birinciye yapılan itiraz şudur: Onun «malumun marifetidir» sözü ilmi malum ile tanımlamaktır; böylece devir yine geri döner. Marifet ancak maluma uygun olarak gerçekleşir; dolayısıyla marifeti zikrettikten sonra «olduğu hal üzere» demesi haşiv (lüzumsuz fazlalık) olur. «İlim marifettir» sözüne gelince, bunda da birtakım kusurlar vardır: Birincisi: İlim marifetin bizzat kendisidir; dolayısıyla onu marifetle tanımlamak bir şeyi kendisiyle tanımlamaktır ki bu imkânsızdır. İkincisi: Marifet, kapalılıktan sonra ilmin hâsıl olmasından ibarettir; nitekim bundan dolayı 'Falancayı tanımazdım, şimdi tanıdım' denilir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ âlim olarak nitelenir ama ârif olarak nitelenmez; çünkü marifet önceden bir cehaleti gerektirir, bu ise Allah hakkında imkânsızdır. Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî: «İlim, malumun açıklığa kavuşmasıdır (tebyînidir)» demiştir. Bazen «hakikatlerin belirginleşmesidir (istibânesidir)» demiş; bazen de sadece tebyîn ile yetinerek «İlim tebyîndir» demiştir. Bu da zayıftır. «İlim tebyîndir» sözüne gelince; bunda bir lafzı kendisinden daha kapalı bir lafızla değiştirmekten başka bir şey yoktur. Ayrıca tebyîn ve istibâne kelimeleri, bir şeyin gizlilikten sonra ortaya çıkmasını hissettirir ki bu,

لَا يَطَّرِدُ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تبيين المعلوم على ما هو به فَيَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى كَلَامِ الْقَاضِي قَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو بَكْرِ بْنُ فُورَكٍ: الْعِلْمُ مَا يَصِحُّ مِنَ الْمُتَّصِفِ بِهِ/ إِحْكَامُ الْفِعْلِ وَإِتْقَانُهُ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِوُجُوبِ الْوَاجِبَاتِ وَامْتِنَاعِ الْمُمْتَنِعَاتِ لَا يُفِيدُ الْإِحْكَامَ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: الْعِلْمُ إِثْبَاتُ الْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ بِهِ وَرُبَّمَا قِيلَ الْعِلْمُ تَصَوُّرُ الْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ بِهِ وَالْوُجُوهُ السَّالِفَةُ مُتَوَجِّهَةٌ عَلَى هَذِهِ الْعِبَارَةِ. وَقَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: الطَّرِيقُ إِلَى تَصَوُّرِ مَاهِيَّةِ الْعِلْمِ وَتَمَيُّزِهَا عَنْ غَيْرِهَا أَنْ نَقُولَ إِنَّا نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا بِالضَّرُورَةِ كَوْنَنَا مُعْتَقِدِينَ فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ، فَنَقُولُ اعْتِقَادُنَا فِي الشَّيْءِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَازِمًا أَوْ لَا يَكُونُ، فَإِنْ كَانَ جَازِمًا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُطَابِقًا أَوْ غَيْرَ مُطَابِقٍ فَإِنْ كَانَ مُطَابِقًا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لِمُوجَبٍ هُوَ نَفْسُ طَرَفِي الْمَوْضُوعِ وَالْمَحْمُولِ وَهُوَ الْعِلْمُ الْبَدِيهِيُّ أَوْ لِمُوجَبٍ حَصَلَ مِنْ تَرْكِيبِ تِلْكَ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَهُوَ الْعِلْمُ النَّظَرِيُّ أَوْ لَا لِمُوجَبٍ وَهُوَ اعْتِقَادُ الْمُقَلِّدِ، وَأَمَّا الْجَزْمُ الَّذِي لَا يَكُونُ مُطَابِقًا فَهُوَ الْجَهْلُ وَالَّذِي لَا يَكُونُ جَازِمًا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الطَّرَفَانِ مُتَسَاوِيَيْنِ وَهُوَ الشَّكُّ أَوْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا أَرْجَحَ مِنَ الْآخَرِ فَالرَّاجِحُ هُوَ الظَّنُّ وَالْمَرْجُوحُ هُوَ الْوَهْمُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّعْرِيفَ مُخْتَلٌّ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا التَّعْرِيفَ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا ادَّعَيْنَا أَنَّ عِلْمَنَا بِمَاهِيَّةِ الِاعْتِقَادِ عِلْمٌ بَدِيهِيٌّ وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا نَدَّعِي أَنَّ الْعِلْمَ بِمَاهِيَّةِ الْعِلْمِ بديهي. وثانيها: أَنَّ هَذَا تَعْرِيفُ الْعِلْمِ بِانْتِفَاءِ أَضْدَادِهِ وَلَيْسَتْ مَعْرِفَةُ هَذِهِ الْأَضْدَادِ أَقْوَى مِنْ مَعْرِفَةِ الْعِلْمِ حَتَّى يُجْعَلَ عَدَمُ النَّقِيضِ مُعَرِّفًا لِلنَّقِيضِ فَيَرْجِعَ حَاصِلُ الْأَمْرِ إِلَى تَعْرِيفِ الشَّيْءِ بِمِثْلِهِ أَوْ بِالْأَخْفَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعِلْمَ قَدْ يَكُونُ تَصَوُّرًا وَقَدْ يَكُونُ تَصْدِيقًا وَالتَّصَوُّرُ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الْجَزْمُ وَلَا التَّرَدُّدُ وَلَا الْقُوَّةُ وَلَا الضَّعْفُ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْعُلُومُ التَّصَوُّرِيَّةُ خَارِجَةً عَنْ هَذَا التَّعْرِيفِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْعِلْمُ هُوَ الِاعْتِقَادُ الْمُقْتَضِي سُكُونَ النَّفْسِ وَرُبَّمَا قَالُوا الْعِلْمُ مَا يَقْتَضِي سُكُونَ النَّفْسِ قَالُوا: وَلَفْظُ السُّكُونِ وإن كان مجازاً هاهنا إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ لَمَّا كَانَ ظَاهِرًا لَمْ يَكُنْ ذِكْرُهُ قَادِحًا فِي الْمَقْصُودِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَصْحَابَ قَالُوا: الِاعْتِقَادُ جِنْسٌ مُخَالِفٌ لِلْعِلْمِ فَلَا يَجُوزُ جَعْلُ الْعِلْمِ مِنْهُ وَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا لَا شَكَّ أَنَّ بَيْنَ الْعِلْمِ وَاعْتِقَادِ الْمُقَلِّدِ قَدْرًا مُشْتَرَكًا فَنَحْنُ نَعْنِي بِالِاعْتِقَادِ ذَلِكَ الْقَدْرَ قَالَ الْأَصْحَابُ وَهَذَا التَّعْرِيفُ يَخْرُجُ عَنْهُ أَيْضًا عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ إِنَّهُ يَقْتَضِي سُكُونَ النَّفْسِ قَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ الْعِلْمُ صُورَةٌ حَاصِلَةٌ فِي النَّفْسِ مُطَابِقَةٌ لِلْمَعْلُومِ وَفِي هَذَا التَّعْرِيفِ عُيُوبٌ: أَحَدُهَا: إِطْلَاقُ لَفْظِ الصُّورَةِ عَلَى الْعِلْمِ لَا شَكَّ أَنَّهُ مِنَ الْمَجَازَاتِ فَلَا بُدَّ فِي ذَلِكَ مِنْ تَلْخِيصِ الْحَقِيقَةِ وَالَّذِي يُقَالُ إِنَّهُ كَمَا يَحْصُلُ فِي الْمِرْآةِ صُورَةُ الْوَجْهِ فَكَذَلِكَ تَحْصُلُ صُورَةُ

Allah'ın ilmi hakkında geçerli olmaz. Onun «Malumun olduğu hal üzere tebyînidir» sözüne gelince, Kâdı'nın sözüne yöneltilen gerekçeler buna da yönelir. Üstat Ebû Bekir b. Fûrek: «İlim, kendisiyle nitelenen kimseden fiilin muhkem ve sağlam olarak çıkmasının sahih olduğu şeydir» demiştir. Bu [tanım] da zayıftır; çünkü vaciplerin vücubuna ve mümtenilerin imkânsızlığına dair ilim, [bir fiili] sağlam yapmayı sağlamaz. Kaffâl: «İlim, malumun olduğu hal üzere ispat edilmesidir» demiştir. Bazen de «İlim, malumun olduğu hal üzere tasavvur edilmesidir» denilmiştir; geçen itirazlar bu ifadeye de yöneliktir. İmâmü'l-Haremeyn şöyle demiştir: 'İlmin mahiyetini tasavvur etmenin ve onu diğerlerinden ayırt etmenin yolu, kendimizde zarurî olarak bazı şeylere inandığımızı (itikad ettiğimizi) hissettiğimizi söylememizdir. Deriz ki: Bir şeye olan itikadımız ya kesindir (câzimdir) ya da değildir. Eğer kesinse ya [gerçeğe] uygundur ya da uygun değildir. Eğer uygunsa, ya konu (mevzu) ve yüklem (mahmul) taraflarının bizzat kendisi olan bir gerektiriciye dayanır ki bu bedihî ilimdir; ya bu zarurî ilimlerin terkibinden hâsıl olan bir gerektiriciye dayanır ki bu nazarî ilimdir; ya da bir gerektiriciye dayanmaz ki bu da mukallidin itikadıdır. Kesin olup da gerçeğe uygun olmayan ise cehalettir. Kesin olmayan ise, ya iki tarafı birbirine eşittir ki bu şüphedir; ya da biri diğerine üstündür ki üstün olan zan, zayıf olan ise vehimdir.' Bil ki bu tanım birkaç veçheden kusurludur: Birincisi: Bu tanım, ancak itikadın mahiyetine dair ilmimizin bedihî olduğunu iddia ettiğimiz takdirde tamam olur. Bu caiz olduğuna göre, ilmin mahiyetine dair ilmin de bedihî olduğunu neden iddia etmeyelim? İkincisi: Bu, ilmi zıtlarının yokluğu ile tanımlamaktır. Bu zıtların bilinmesi, çelişiğin yokluğunu çelişiğin tanımlayıcısı kılacak derecede ilmin bilinmesinden daha güçlü değildir; dolayısıyla işin neticesi bir şeyi dengiyle veya daha kapalı olanla tanımlamaya döner. Üçüncüsü: İlim bazen tasavvur, bazen de tasdik olur. Tasavvura ise kesinlik, tereddüt, kuvvet veya zayıflık dahil olmaz. Durum böyle olunca tasavvurî ilimler bu tanımın dışında kalır. Mu'tezile: «İlim, nefsin sükûnetini gerektiren itikattır» demiştir. Bazen de «İlim, nefsin sükûnetini gerektiren şeydir» demişlerdir. Onlar şöyle der: 'Sükûn lafzı burada mecaz olsa da bundan kastedilen mana açık olduğu için zikredilmesi kastedilen anlama zarar vermez.' Bil ki bizim mezhep âlimlerimiz şöyle demiştir: 'İtikad ilimden farklı bir cinstir; dolayısıyla ilmin ondan kılınması caiz değildir.' Onlar [Mu'tezile] ise şöyle diyebilir: 'Şüphe yok ki ilim ile mukallidin itikadı arasında ortak bir pay vardır; biz itikad ile bu ortak payı kastediyoruz.' Bizim âlimlerimiz der ki: Bu tanımdan Allah Teâlâ'nın ilmi de dışarıda kalır; zira O'nun hakkında 'nefsin sükûnetini gerektirir' denmesi caiz değildir. Filozoflar: «İlim, nefiste hâsıl olan ve maluma uygun düşen surettir» demişlerdir. Bu tanımda birtakım kusurlar vardır: Birincisi: İlim için 'suret' lafzının kullanılması şüphesiz mecazlardandır; dolayısıyla bu konuda hakikatin açıklığa kavuşturulması gerekir. Aynada yüzün suretinin hâsıl olması gibi

الْمَعْلُومِ فِي الذِّهْنِ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّا إِذَا عَقَلْنَا الْجَبَلَ وَالْبَحْرَ فَإِنْ حَصَلَا فِي الذِّهْنِ فَفِي الذِّهْنِ جَبَلٌ وَبَحْرٌ وَهَذَا مُحَالٌ وَإِنْ لَمْ يَحْصُلَا فِي الذِّهْنِ وَلَكِنَّ الْحَاصِلَ فِي الذِّهْنِ صُورَتَاهُمَا فَقَطْ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمَعْلُومُ هُوَ الصُّورَةَ فَالشَّيْءُ الَّذِي تِلْكَ الصُّورَةُ صُورَتُهُ وَجَبَ أَنْ لَا يَصِيرَ مَعْلُومًا وَإِنْ قِيلَ حَصَلَتِ الصُّورَةُ وَمَحَلُّهَا فِي الذِّهْنِ فَحِينَئِذٍ يَعُودُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّهُ يَحْصُلُ الْجَبَلُ وَالْبَحْرُ فِي الذِّهْنِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ مُطَابِقَةٌ لِلْمَعْلُومِ يَقْتَضِي الدَّوْرَ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ عِنْدَهُمُ الْمَعْلُومَاتِ قَدْ تَكُونُ مَوْجُودَةً فِي الْخَارِجِ وَقَدْ لَا تَكُونُ وَهِيَ الَّتِي يُسَمُّونَهَا بِالْأُمُورِ الِاعْتِبَارِيَّةِ وَالصُّوَرِ الذِّهْنِيَّةِ وَالْمَعْقُولَاتُ الثَّانِيَةُ وَالْمُطَابِقَةُ فِي هَذَا الْقِسْمِ غَيْرُ مَعْقُولٍ.

zihinde de malumun suretinin hâsıl olduğu söylenir. Bu zayıftır; çünkü dağı ve denizi aklettiğimizde bunlar eğer zihinde hâsıl oluyorsa, zihinde bir dağ ve deniz bulunmuş olur ki bu imkânsızdır. Şayet zihinde hâsıl olmayıp zihinde hâsıl olan yalnızca onların iki sureti ise, o vakit malum olan şey suretin kendisi olur. Bu durumda o suretin ait olduğu şeyin malum olmaması gerekir. Eğer 'Suret hâsıl olmuştur ve onun yeri zihindedir' denilirse, o vakit dağın ve denizin zihinde hâsıl olacağına dair zikrettiğimiz [imkânsızlık] geri döner. İkincisi: Onun «maluma uygun düşen» sözü devri gerektirir. Üçüncüsü: Onlara göre malumat bazen dış dünyada bulunur, bazen de bulunmaz; bunlar da onların itibarî durumlar, zihnî suretler ve ikinci makuller (ikinci dereceden akledilirler) olarak adlandırdıkları şeylerdir ve bu kısımda [dış dünyaya] uygunluk aklen tasavvur edilemez.

وَرَابِعُهَا: / أَنَّا قَدْ نَعْقِلُ الْمَعْدُومَ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الصُّورَةُ الْعَقْلِيَّةُ مُطَابِقَةٌ لِلْمَعْدُومِ لِأَنَّ الْمُطَابَقَةَ تَقْتَضِي كَوْنَ الْمُتَطَابِقَيْنِ أَمْرًا ثُبُوتِيًّا وَالْمَعْدُومُ نَفْيٌ مَحْضٌ يَسْتَحِيلُ تَحَقُّقُ الْمُطَابَقَةِ فِيهِ وَلَقَدْ حَاوَلَ الْغَزَالِيُّ إِيضَاحَ كَلَامِ الْفَلَاسِفَةِ فِي تَعْرِيفِ الْعِلْمِ فَقَالَ إِدْرَاكُ الْبَصِيرَةِ الْبَاطِنَةِ نَفْهَمُهُ بِالْمُقَايَسَةِ بِالْبَصَرِ الظَّاهِرِ وَلَا مَعْنَى لِلْبَصَرِ الظَّاهِرِ إلا انطباع صورة المرئي في القوة الباصرة كَمَا نَتَوَهَّمُ انْطِبَاعَ الصُّورَةِ فِي الْمِرْآةِ مَثَلًا فَكَمَا أَنَّ الْبَصَرَ يَأْخُذُ صُورَةَ الْمُبْصَرَاتِ أَيْ يَنْطَبِعُ فِيهِ مِثَالُهَا الْمُطَابِقُ لَهَا لَا عَيْنُهَا فَإِنَّ عَيْنَ النَّارِ لَا تَنْطَبِعُ فِي الْعَيْنِ بَلْ مِثَالٌ مُطَابِقٌ صُورَتَهَا

Dördüncüsü: Biz madumu (yok olanı) da akledebiliriz. Akli suretin maduma uygun olduğu söylenemez; zira uygunluk (mutabakat), birbirine uyan iki şeyin sübûtî (varlıksal) bir durum olmasını gerektirir, madum ise sırf yokluktur ve onda uygunluğun gerçekleşmesi imkânsızdır. Gazzâlî, filozofların ilim tanımındaki sözlerini açıklamaya çalışarak şöyle demiştir: 'Bâtınî basiretin (iç görünün) idrakini, zahirî görme duyusuna kıyas ederek anlarız. Zahirî görme duyusunun, görünenin suretinin görme kuvvetine nakşolmasından (iz bırakmasından) başka bir anlamı yoktur; nitekim suretin aynaya nakşolduğunu vehmettiğimiz (tahayyül ettiğimiz) gibidir. Nasıl ki göz görülenlerin suretini alır, yani bizzat kendisi değil, ona uygun olan misali onda nakşolur—zira ateşin bizzat kendisi göze nakşolmaz, bilakis onun suretine uygun bir misali nakşolur—

فَكَذَا الْعَقْلُ عَلَى مِثَالِ مِرْآةٍ يَنْطَبِعُ فِيهَا صورة الْمَعْقُولَاتِ وَأَعْنِي بِصُورَةِ الْمَعْقُولَاتِ حَقَائِقَهَا وَمَاهِيَّاتِهَا فَفِي الْمِرْآةِ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ: الْحَدِيدُ وَصِقَالَتُهُ وَالصُّورَةُ الْمُنْطَبِعَةُ فِيهِ فَكَذَا جَوْهَرُ الْآدَمِيِّ كَالْحَدِيدِ وَعَقْلُهُ كَالصِّقَالَةِ وَالْمَعْلُومُ كَالصُّورَةِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ سَاقِطٌ جِدًّا أَمَّا قَوْلُهُ لَا مَعْنَى لِلْبَصَرِ الظَّاهِرِ إلا انطباع صورة المرئي في القوة الباصرة فَبَاطِلٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ فِي تَعْرِيفِ الْإِبْصَارِ الْمُبْصَرَ وَالْبَاصِرَ وَهُوَ دَوْرٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِبْصَارُ عِبَارَةً عَنْ نَفْسِ هَذَا الِانْطِبَاعِ لَمَا أَبْصَرْنَا إِلَّا بِمِقْدَارِ نُقْطَةِ النَّاظِرِ لِاسْتِحَالَةِ انْطِبَاعِ الْعَظِيمِ فِي الصَّغِيرِ فَإِنْ قِيلَ الصُّورَةُ الصَّغِيرَةُ الْمُنْطَبِعَةُ شَرْطٌ لِحُصُولِ إِبْصَارِ الشَّيْءِ الْعَظِيمِ فِي الْخَارِجِ قُلْنَا الشَّرْطُ مُغَايِرٌ لِلْمَشْرُوطِ فَالْإِبْصَارُ مُغَايِرٌ لِلصُّورَةِ الْمُنْطَبِعَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّا نَرَى الْمَرْئِيَّ حَيْثُ هُوَ، وَلَوْ كَانَ الْمَرْئِيُّ هُوَ الصُّورَةَ الْمُنْطَبِعَةَ لَمَا رَأَيْتَهُ فِي حَيِّزِهِ وَمَكَانِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَكَذَا الْعَقْلُ يَنْطَبِعُ فِيهِ صُوَرُ الْمَعْقُولَاتِ فَضَعِيفٌ لِأَنَّ الصُّورَةَ الْمُرْتَسِمَةَ مِنَ الْحَرَارَةِ فِي الْعَقْلِ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُسَاوِيَةً لِلْحَرَارَةِ فِي الْمَاهِيَّةِ أَوْ لَا تَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَزِمَ أَنْ يَصِيرَ الْعَقْلُ حَارًّا عِنْدَ تَصَوُّرِ الْحَرَارَةِ لِأَنَّ الْحَارَّ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا الْمَوْصُوفَ بِالْحَرَارَةِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَكُنْ تَعَقُّلُ الْمَاهِيَّةِ إِلَّا عِبَارَةً عَنْ حُصُولِ شَيْءٍ فِي الذِّهْنِ مُخَالِفٍ لِلْحَرَارَةِ فِي الْمَاهِيَّةِ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَهُ، وَأَمَّا الَّذِي ذَكَرَ مِنِ انْطِبَاعِ الصُّوَرِ فِي الْمِرْآةِ فَقَدِ اتَّفَقَ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ عَلَى أَنَّ صُورَةَ الْمَرْئِيِّ لَا تَنْطَبِعُ فِي الْمِرْآةِ فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي تَقْرِيرِ قَوْلِهِمْ لَا يُوَافِقُ قَوْلَهُمْ وَلَا يُلَائِمُ أُصُولَهُمْ وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ التَّعْرِيفَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا النَّاسُ بَاطِلَةٌ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَجْزَ عَنِ التَّعْرِيفِ قَدْ يَكُونُ لِخَفَاءِ الْمَطْلُوبِ جِدًّا وَقَدْ يَكُونُ لِبُلُوغِهِ فِي الْجَلَاءِ إِلَى حَيْثُ لَا يُوجَدُ شَيْءٌ أَعْرَفُ مِنْهُ لِيُجْعَلَ مُعَرِّفًا لَهُ، وَالْعَجْزُ عَنْ تَعْرِيفِ الْعِلْمِ لِهَذَا الْبَابِ وَالْحَقُّ أَنَّ مَاهِيَّةَ الْعِلْمِ مُتَصَوَّرَةٌ تَصَوُّرًا بَدِيهِيًّا جَلِيًّا، فَلَا حَاجَةَ فِي مَعْرِفَتِهِ إِلَى مُعَرِّفٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ يَعْلَمُ وُجُودَ نَفْسِهِ وَأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى السَّمَاءِ وَلَا فِي لُجَّةِ الْبَحْرِ، وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عِلْمٌ بِاتِّصَافِ ذَاتِهِ بِهَذِهِ الْعُلُومِ وَالْعَالِمُ بِانْتِسَابِ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ عَالِمٌ لَا مَحَالَةَ بِكِلَا الطَّرَفَيْنِ، فَلَمَّا كَانَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِهَذِهِ الْمَنْسُوبِيَّةِ حَاصِلًا كَانَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِمَاهِيَّةِ الْعِلْمِ حَاصِلًا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ تَعْرِيفُهُ مُمْتَنِعًا فَهَذَا الْقَدْرُ كَافٍ هاهنا وَسَائِرُ التَّدْقِيقَاتِ مَذْكُورَةٌ فِي «الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ» وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

aynı şekilde akıl da içinde makullerin suretinin nakşolduğu bir ayna gibidir. Makullerin suretiyle onların hakikatlerini ve mahiyetlerini kastediyorum. Aynada üç husus vardır: Demir, onun cilası ve onda nakşolan suret. İnsanoğlunun cevheri demir gibi, aklı cila gibi, malum ise suret gibidir.' Bil ki bu söz son derece tutarsızdır. Onun «Zahirî görme duyusunun, görünenin suretinin görme kuvvetine nakşolmasından başka bir anlamı yoktur» sözüne gelince, bu birkaç veçheden batıldır: Birincisi: Görmenin tanımında görüleni (mübsar) ve göreni (bâsır) zikretmiştir ki bu devirdir. İkincisi: Eğer görme, bu nakşolmanın bizzat kendisinden ibaret olsaydı, büyüğün küçüğe nakşolmasının imkânsızlığından ötürü, ancak göz bebeğinin noktası kadarını görebilirdik. Eğer 'Nakşolan küçük suret, dışarıdaki büyük şeyin görülmesinin gerçekleşmesi için şarttır' denilirse, deriz ki: Şart, meşruttan (şarta bağlanandan) farklıdır; dolayısıyla görme, nakşolan suretten farklıdır. Üçüncüsü: Biz görüleni bulunduğu yerde görürüz; şayet görülen şey nakşolan suret olsaydı, onu kendi mekânında ve yerinde görmezdin. Onun «Aynı şekilde akla da makullerin suretleri nakşolur» sözüne gelince; bu da zayıftır. Çünkü akılda hararetten (sıcaklıktan) resmolunan suret, mahiyet bakımından ya hararete eşittir ya da değildir. Eğer birincisi ise, harareti tasavvur ettiğinde aklın sıcak olması gerekir; çünkü 'sıcak' olmanın hararet ile vasıflanmaktan başka bir anlamı yoktur. Eğer ikincisi ise, mahiyetin akledilmesi zihinde mahiyet bakımından hararete zıt olan bir şeyin hâsıl olmasından ibaret olur ki bu da onun sözünü iptal eder. Aynaya suretlerin nakşolmasına dair zikrettiği şeye gelince; muhakkik filozoflar görülenin suretinin aynaya nakşolmadığı konusunda ittifak etmişlerdir. Böylece onun onların görüşünü açıklarken zikrettiği şeyin onların görüşüne uymadığı ve onların esaslarıyla bağdaşmadığı sabit olmuştur. İnsanların zikrettiği tanımların batıl olduğu sabit olunca bil ki, tanımdan aciz kalmak bazen aranan şeyin son derece gizli olmasından, bazen de kendisini tanımlayacak daha açık bir şey bulunamayacak derecede açıklığın zirvesinde olmasından kaynaklanır. İlmi tanımlamaktan aciz kalmak işte bu türdendir. Doğrusu şudur ki, ilmin mahiyeti apaçık, bedihî bir tasavvurla tasavvur edilir; dolayısıyla onun bilinmesinde bir tanımlayıcıya ihtiyaç yoktur. Bunun delili şudur: Herkes kendi nefsinin varlığını bildiğini, gökte ve denizin derinliklerinde olmadığını bildiğini zarurî olarak bilir. Bu şeyleri bildiğine dair zarurî ilim, zâtının bu ilimlerle nitelendiğine dair bir ilimdir. Bir şeyin bir şeye nispet edildiğini bilen kimse, şüphesiz her iki tarafı da bilir. Bu nispet edilmeye dair zarurî ilim hâsıl olduğuna göre, ilmin mahiyetine dair zarurî ilim de hâsıl olmuştur. Durum böyle olunca onu tanımlamak imkânsız olur. Burada bu kadarı yeterlidir; diğer ince ayrıntılar ise «Aklî Kitaplar»da zikredilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي الْبَحْثِ عَنْ أَلْفَاظٍ يُظَنُّ بِهَا أَنَّهَا مُرَادِفَةٌ لِلْعِلْمِ وَهِيَ ثَلَاثُونَ: أَحَدُهَا: / الْإِدْرَاكُ وَهُوَ اللِّقَاءُ وَالْوُصُولُ يُقَالُ أَدْرَكَ الْغُلَامُ وَأَدْرَكَتِ الثَّمَرَةُ قَالَ تَعَالَى: قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٦١] فَالْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ إِذَا وَصَلَتْ إِلَى مَاهِيَّةِ الْمَعْقُولِ وَحَصَّلَتْهَا كَانَ ذَلِكَ إِدْرَاكًا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَثَانِيهَا:

Sekizinci Mesele: İlim ile eş anlamlı olduğu zannedilen lafızların incelenmesi hakkındadır. Bunlar otuz tanedir: Birincisi: İdraktir; o da kavuşmak ve ulaşmaktır. 'Çocuk ergenliğe ulaştı (idrak etti)', 'Meyve olgunlaştı (idrak etti)' denilir. Allah Teâlâ [Şuarâ Suresi, 61. ayette]: { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “Mûsâ'nın arkadaşları: 'Şüphesiz biz yakalandık (idrak edildik)!' dediler” buyurmuştur. Akleden kuvvet makulün mahiyetine ulaşıp onu elde ettiğinde, bu yönden idrak olur. İkincisi:

الشُّعُورُ وَهُوَ إِدْرَاكٌ بِغَيْرِ اسْتِثْبَاتٍ وَهُوَ أَوَّلُ مَرَاتِبِ وُصُولِ الْمَعْلُومِ إِلَى الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ وَكَأَنَّهُ إِدْرَاكٌ مُتَزَلْزِلٌ وَلِهَذَا يُقَالُ فِي اللَّهِ تَعَالَى إِنَّهُ يَشْعُرُ بِكَذَا كَمَا يُقَالُ إِنَّهُ يَعْلَمُ كَذَا، وَثَالِثُهَا: التَّصَوُّرُ إِذَا حَصَلَ وُقُوفُ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ عَلَى الْمَعْنَى وَأَدْرَكَهُ بِتَمَامِهِ فَذَلِكَ هُوَ التَّصَوُّرُ، وَاعْلَمْ أَنَّ التَّصَوُّرَ لَفْظٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الصُّورَةِ وَلَفْظُ الصُّورَةِ حَيْثُ وُضِعَ فَإِنَّمَا وُضِعَ لِلْهَيْئَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْجِسْمِ الْمُتَشَكِّلِ إِلَّا أَنَّ النَّاسَ لَمَّا تَخَيَّلُوا أَنَّ حَقَائِقَ الْمَعْلُومَاتِ تَصِيرُ حَالَةً فِي الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ كَمَا أَنَّ الشَّكْلَ وَالْهَيْئَةَ يَحُلَّانِ فِي الْمَادَّةِ الْجُسْمَانِيَّةِ أَطْلَقُوا لَفْظَ التَّصَوُّرِ عَلَيْهِ بِهَذَا التَّأْوِيلِ.

Şuurdur; o da pekiştirilmemiş (tam kesinleşmemiş) bir idraktir. Malumun akleden kuvvete ulaşmasının ilk mertebesidir; sanki sarsıntılı bir idrak gibidir. Bundan dolayı Allah Teâlâ hakkında, 'şunu bilir' denildiği gibi 'şunu hisseder/şuurundadır' denilmez. Üçüncüsü: Tasavvurdur; akleden kuvvet manaya vâkıf olup onu bütünüyle idrak ettiğinde bu tasavvur olur. Bil ki tasavvur, suret kelimesinden türemiş bir lafızdır. Suret lafzı nereye konulmuşsa, şekil alan cisimde hâsıl olan cismanî heyet (şekil) için konulmuştur. Ancak insanlar malumatın hakikatlerinin akleden kuvvete yerleştiğini, tıpkı şekil ve heyetin cismanî maddeye yerleşmesi gibi tahayyül ettiklerinden, bu yoruma dayanarak ona tasavvur lafzını vermişlerdir.

وَرَابِعُهَا: الْحِفْظُ فَإِذَا حَصَلَتِ الصُّورَةُ فِي الْعَقْلِ وَتَأَكَّدَتْ وَاسْتَحْكَمَتْ وَصَارَتْ بِحَيْثُ لَوْ زَالَتْ لَتَمَكَّنَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ مِنِ اسْتِرْجَاعِهَا وَاسْتِعَادَتِهَا سُمِّيَتْ تِلْكَ الْحَالَةُ حِفْظًا وَلَمَّا كَانَ الْحِفْظُ مُشْعِرًا بِالتَّأَكُّدِ بَعْدَ الضَّعْفِ لَا جَرَمَ لَا يُسَمَّى عِلْمُ اللَّهِ حِفْظًا وَلِأَنَّهُ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى الْحِفْظِ مَا يَجُوزُ زَوَالُهُ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالًا

Dördüncüsü: Hıfzdır (ezber/koruma). Suret akılda hâsıl olup pekiştiğinde, sağlamlaşıp öyle bir hale geldiğinde ki şayet kaybolsa akleden kuvvet onu geri çağırıp tekrar elde etmeye muktedir olsa, bu duruma hıfz denir. Hıfz, zayıflıktan sonra pekişmeyi hissettirdiği için Allah'ın ilmine asla hıfz denilmez; ayrıca hıfza ancak zevali (yok olması) caiz olan şey ihtiyaç duyar. Bu durum Allah Teâlâ'nın ilminde imkânsız olduğu için,

لَا جَرَمَ لَا يُسَمَّى ذَلِكَ حِفْظًا. وَخَامِسُهَا: التَّذَكُّرُ وَهُوَ أَنَّ الصُّورَةَ الْمَحْفُوظَةَ إِذَا زَالَتْ عَنِ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ فَإِذَا حَاوَلَ الذِّهْنُ اسْتِرْجَاعَهَا فَتِلْكَ الْمُحَاوَلَةُ هِيَ التَّذَكُّرُ. وَاعْلَمْ أَنَّ لِلتَّذَكُّرِ سِرًّا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ أَنَّ التَّذَكُّرَ صَارَ عِبَارَةً عَنْ طَلَبِ رُجُوعِ تِلْكَ الصُّورَةِ الْمَمْحِيَّةِ الزَّائِلَةِ فَتِلْكَ الصُّورَةُ إِنْ كَانَتْ مَشْعُورًا بِهَا فَهِيَ حَاضِرَةٌ حَاصِلَةٌ وَالْحَاصِلُ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ فَلَا يُمْكِنُ حِينَئِذٍ اسْتِرْجَاعُهَا وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَشْعُورًا بِهَا كَانَ الذِّهْنُ غَافِلًا عَنْهَا وَإِذَا كَانَ غَافِلًا عَنْهَا اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ طَالِبًا لِاسْتِرْجَاعِهَا لِأَنَّ طَلَبَ مَا لَا يَكُونُ مُتَصَوَّرًا مُحَالٌ فَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ يَكُونُ التَّذَكُّرُ الْمُفَسَّرُ بِطَلَبِ الِاسْتِرْجَاعِ مُمْتَنِعًا مَعَ أَنَّا نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا أَنَّا قَدْ نَطْلُبُهَا وَنَسْتَرْجِعُهَا وَهَذِهِ الْأَسْرَارُ إِذَا تَوَغَّلَ الْعَاقِلُ فِيهَا وَتَأَمَّلَهَا عَرَفَ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ كُنْهَهَا مَعَ أَنَّهَا مِنْ أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ النَّاسِ فَكَيْفَ الْقَوْلُ فِي الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ أَخْفَى الْأُمُورِ وَأَعْضَلُهَا عَلَى الْعُقُولِ وَالْأَذْهَانِ. وَسَادِسُهَا: الذِّكْرُ فَالصُّورَةُ الزَّائِلَةُ إِذَا حَاوَلَ اسْتِرْجَاعَهَا فَإِذَا عَادَتْ وَحَضَرَتْ بَعْدَ ذَلِكَ الطَّلَبِ سُمِّيَ ذَلِكَ الْوِجْدَانُ ذِكْرًا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْإِدْرَاكُ مَسْبُوقًا بِالزَّوَالِ لَمْ يُسَمَّ ذَلِكَ الْإِدْرَاكُ ذِكْرًا وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:

asla O'nun ilmine hıfz denilmez. Beşincisi: Tezekkürdür (hatırlama). O da şudur: Hıfzedilmiş suret akleden kuvvetten kaybolduğunda, zihin onu geri getirmeye çabalarsa bu çaba tezekkürdür. Bil ki tezekkürün ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bir sırrı vardır; o da tezekkürün, silinip yok olan o suretin geri gelmesini talep etmekten ibaret olmasıdır. O suret şayet bilincinde olunan bir şey ise zaten hazır ve mevcuttur; mevcut olan ise [yeniden] elde edilemez, dolayısıyla bu durumda onu geri getirmek mümkün olmaz. Eğer bilincinde olunmayan bir şey ise zihin ondan gafildir; ondan gafil olunca da onu geri getirmeyi talep etmesi imkânsızdır, çünkü tasavvur edilmeyen bir şeyi talep etmek imkânsızdır. Her iki takdire göre de geri getirmeyi talep etmek şeklinde tefsir edilen tezekkür imkânsız olur; halbuki biz kendimizde onu arayıp geri getirdiğimizi buluruz. Akıl sahibi kimse bu sırların derinliklerine daldığında ve düşündüğünde, insanlar nezdinde en açık şeylerden olmasına rağmen bunun künhünü bilemediğini anlar. O halde akıllara ve zihinlere en gizli ve en çetin gelen şeyler hakkındaki söz nasıldır? Altıncısı: Zikirdir. Kaybolan suret geri getirilmeye çalışıldığında, bu talepten sonra dönüp hazır olursa bu buluşa zikir denir. Eğer bu idrak öncesinde bir kayboluş bulunmazsa bu idrake zikir denmez. Bundan dolayı şair şöyle demiştir:

اللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي لَسْتُ أَذْكُرُهُ ... وَكَيْفَ أَذْكُرُهُ إِذْ لَسْتُ أَنْسَاهُ

Allah bilir ki ben O'nu anıyor (hatırlıyor) değilim; O'nu hiç unutmadım ki nasıl hatırlayayım!

فَجَعَلَ حُصُولَ النِّسْيَانِ شَرْطًا لِحُصُولِ الذِّكْرِ وَيُوصَفُ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ ذِكْرٌ لِأَنَّهُ سَبَبُ حُصُولِ الْمَعْنَى فِي النَّفْسِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] وهاهنا دَقِيقَةٌ تَفْسِيرِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّهُ ﷾ قَالَ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٢] فَهَذَا الْأَمْرُ هَلْ يَتَوَجَّهُ عَلَى الْعَبْدِ حَالَ حُصُولِ النِّسْيَانِ أَوْ بَعْدَ زَوَالِهِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَهُوَ حَالَ النِّسْيَانِ غَافِلٌ عَنِ الْأَمْرِ وَكَيْفَ يُوَجَّهُ عَلَيْهِ التَّكْلِيفُ مَعَ النِّسْيَانِ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهُوَ ذَاكِرٌ وَالذِّكْرُ حَاصِلٌ وَتَحْصِيلُ الْحَاصِلِ مُحَالٌ فَكَيْفَ كَلَّفَهُ بِهِ/ وَهُوَ أَيْضًا مُتَوَجَّهٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [مُحَمَّدٍ: ١٩] إِلَّا أَنَّ الْجَوَابَ فِي قَوْلِهِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ مَعْرِفَةٌ لِلتَّوْحِيدِ وَهَذَا مِنْ بَابِ التَّصْدِيقَاتِ فَلَا يَقْوَى فِيهِ ذَلِكَ الْإِشْكَالُ وَأَمَّا الذِّكْرُ فَهُوَ مِنْ بَابِ التَّصَوُّرَاتِ فَيَقْوَى فِيهِ ذَلِكَ الْإِشْكَالُ وَجَوَابُهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ أَنَّا نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا أَنَّهُ يُمْكِنُنَا التَّذَكُّرُ وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُمْكِنًا كَانَ مَا ذَكَرْتُهُ تَشْكِيكًا فِي الضَّرُورِيَّاتِ فَلَا يَسْتَحِقُّ الْجَوَابَ.

Böylece unutmanın meydana gelmesini zikrin hâsıl olması için şart kılmıştır. Sözün 'zikir' olarak nitelenmesi ise mananın nefiste hâsıl olmasına sebep olmasındandır. Allah Teâlâ [Hicr Suresi, 9. ayette]: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da biziz” buyurmuştur. Burada tefsire dair ince bir nükte vardır: Allah celle celâlüh [Bakara Suresi, 152. ayette]: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyurmuştur. Bu emir kula nisyan (unutma) hâlinde mi yoksa onun zevalinden sonra mı yönelmektedir? Eğer birincisi ise, o nisyan hâlinde emirden gafildir; unutma ile birlikte teklif ona nasıl yöneltilir? Eğer ikincisi ise, o zaten zikredendir, zikir mevcuttur; mevcut olanı hâsıl kılmak (tahsîl-i hâsıl) ise imkânsızdır, o halde onu bununla nasıl mükellef tutmuştur? Bu soru O'nun [Muhammed Suresi, 19. ayetteki]: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” kavline de yöneliktir. Ancak { فَاعْلَمْ } sözündeki cevap şudur: Emredilen şey tevhidi bilmektir ve bu tasdikler kabilindendir, dolayısıyla o işkâl bunda kuvvet bulmaz. Zikre gelince, o tasavvurlar kabilindendir; dolayısıyla o işkâl onda güç kazanır. Bunun mutlak cevabı şudur: Biz kendimizde hatırlamanın bizim için mümkün olduğunu görürüz. Bu mümkün olduğuna göre, zikrettiğim şey zaruriyat konusunda şüpheye düşürmektir, bu yüzden cevabı hak etmez.

بَقِيَ أَنْ يُقَالَ فَكَيْفَ يَتَذَكَّرُ فَنَقُولُ لَا نَعْرِفُ كَيْفَ يَتَذَكَّرُ لَكِنَّ عِلْمَكَ بِتَمَكُّنِكَ فِي عِلْمِكَ بِأَنَّ فِي الْجُمْلَةِ يَكْفِيكَ فِي الِاشْتِغَالِ بِالْمُجَاهِدَةِ وَعَجْزِكَ عَنْ إِدْرَاكِ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ يَكْفِيكَ مِنَ التَّذَكُّرِ ذاك ليس منك بل هاهنا سِرٌّ آخَرُ وَهُوَ أَنَّكَ لَمَّا عَجَزْتَ عَنْ إِدْرَاكِ مَاهِيَّةِ التَّذَكُّرِ وَالذِّكْرِ مَعَ أَنَّهُ صِفَتُكَ فَأَنَّى يُمْكِنُكَ الْوُقُوفُ عَلَى كُنْهِ الْمَذْكُورِ مَعَ أَنَّهُ أَبْعَدُ الْأَشْيَاءِ مُنَاسَبَةً مِنْكَ فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ أَظْهَرَ الْأَشْيَاءِ أَخْفَاهَا لِيَتَوَصَّلَ الْعَبْدُ بِهِ إِلَى كُنْهِ عَجْزِهِ وَنِهَايَةِ قُصُورِهِ فَحِينَئِذٍ يُطَالِعُ شَيْئًا مِنْ مَبَادِئِ مَقَادِيرِ أَسْرَارِ كَوْنِهِ ظَاهِرًا بَاطِنًا. وَسَابِعُهَا: الْمَعْرِفَةُ وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الْأَقْوَالُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمَعْرِفَةُ إِدْرَاكُ الْجُزْئِيَّاتِ وَالْعِلْمُ إِدْرَاكُ الْكُلِّيَّاتِ وَآخَرُونَ قَالُوا الْمَعْرِفَةُ التَّصَوُّرُ وَالْعِلْمُ هُوَ التَّصْدِيقُ وَهَؤُلَاءِ جَعَلُوا الْعِرْفَانَ أَعْظَمَ دَرَجَةً مِنَ الْعِلْمِ قَالُوا لِأَنَّ تَصْدِيقَنَا بِاسْتِنَادِ هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ إِلَى مَوْجُودٍ وَاجِبِ الْوُجُودِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ فَأَمَّا تَصَوُّرُ حَقِيقَتِهِ فَأَمْرٌ فَوْقَ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَلِأَنَّ الشَّيْءَ مَا لَمْ يُعْرَفْ وُجُودُهُ فَلَا تُطْلَبُ مَاهِيَّتُهُ فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ كُلُّ عَارِفٍ عَالِمٌ وَلَيْسَ كُلُّ عَالِمٍ عَارِفًا وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الرَّجُلَ لَا يُسَمَّى بِالْعَارِفِ إِلَّا إِذَا تَوَغَّلَ فِي مَيَادِينِ الْعِلْمِ وترقى من مطالعها إلى مقاطعها ومن مباديها إلى غايتها بِحَسْبِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَفِي الْحَقِيقَةِ فَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الْبَشَرِ لَا يَعْرِفُ اللَّهَ تَعَالَى لِأَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى كُنْهِ هُوِيَّتِهِ وَسِرِّ أُلُوهِيَّتِهِ مُحَالٌ. وَآخَرُونَ قَالُوا مَنْ أَدْرَكَ شَيْئًا وَانْحَفَظَ أَثَرُهُ فِي نَفْسِهِ ثُمَّ أَدْرَكَ ذَلِكَ الشَّيْءَ ثَانِيًا وَعَرَفَ أَنَّ هَذَا الْمُدْرَكَ الَّذِي أَدْرَكَهُ ثَانِيًا هو الذي

Geriye 'Peki nasıl hatırlar?' denilmesi kalır. Deriz ki: Nasıl hatırladığını bilemeyiz; fakat genel olarak güç yetirebileceğini bilmen, mücahede ile meşgul olman için sana yeter; o keyfiyeti idrak etmekten aciz kalman da hatırlama hususunda sana yeter; o senden değildir. Bilakis burada başka bir sır vardır: Sen bizzat kendi sıfatın olmasına rağmen tezekkür ve zikrin mahiyetini idrak etmekten aciz kaldığına göre, sana münasebeti en uzak varlık olan mezkûrun (anılan Allah'ın) künhüne vâkıf olman nasıl mümkün olabilir? Kulun bununla aczinin künhüne ve kusurunun son noktasına ulaşması için en zahir şeyleri en gizli kılan zât münezzehtir; böylece kul, O'nun hem zâhir hem bâtın olmasının sırlarının derecelerinin başlangıçlarından bir miktarını müşahede eder. Yedincisi: Marifettir. Bu lafzın tefsirinde görüşler farklı olmuştur: Onlardan bazıları 'Marifet cüzîlerin idraki, ilim ise küllîlerin idrakidir' demiştir. Diğerleri 'Marifet tasavvur, ilim ise tasdiktir' demişlerdir. Bunlar irfanı (marifeti) ilimden daha üstün bir derece kılmışlardır. Şöyle demişlerdir: Çünkü bu hissedilenlerin Vâcibü'l-Vücûd olan bir varlığa dayandığını tasdik etmemiz zarurî olarak bilinen bir şeydir; O'nun hakikatini tasavvur etmek ise beşer gücünün üzerindedir. Bir şeyin varlığı bilinmedikçe mahiyeti talep edilemeyeceğinden, bu yola göre her ârif âlimdir ama her âlim ârif değildir. Bundan dolayı kişi ilim meydanlarında derinleşip beşer takati nispetinde onun doğuş yerlerinden varış yerlerine, başlangıçlarından gayelerine yükselmedikçe ârif olarak adlandırılmaz. Hakikatte ise insanlardan hiçbiri Allah Teâlâ'yı [tam manasıyla] bilemez; zira O'nun hüviyetinin künhüne ve uluhiyetinin sırrına vâkıf olmak imkânsızdır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bir şeyi idrak eden ve eseri nefsinde korunan, sonra o şeyi ikinci kez idrak edip bu ikinci kez idrak ettiği şeyin,

أَدْرَكَهُ أَوَّلًا فَهَذَا هُوَ الْمَعْرِفَةُ فَيُقَالُ: عَرَفْتُ هَذَا الرَّجُلَ وَهُوَ فُلَانٌ الَّذِي كُنْتُ رَأَيْتُهُ وَقْتَ كَذَا. ثُمَّ فِي النَّاسِ مَنْ يَقُولُ بِقِدَمِ الْأَرْوَاحِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِتَقَدُّمِهَا عَلَى الْأَبْدَانِ وَيَقُولُ إِنَّهَا هِيَ الذَّرُّ الْمُسْتَخْرَجُ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ﵇ وَإِنَّهَا أَقَرَّتْ بِالْإِلَهِيَّةِ وَاعْتَرَفَتْ بِالرُّبُوبِيَّةِ إِلَّا أَنَّهَا لِظُلْمَةِ الْعَلَاقَةِ الْبَدَنِيَّةِ نَسِيَتْ مَوْلَاهَا فَإِذَا عَادَتْ إِلَى نَفْسِهَا مُتَخَلِّصَةً مِنْ ظُلْمَةِ الْبَدَنِ وَهَاوِيَةِ الْجِسْمِ عَرَفَتْ رَبَّهَا وَعَرَفَتْ أَنَّهَا كَانَتْ عَارِفَةً بِهِ فَلَا جَرَمَ سُمِّيَ هَذَا الْإِدْرَاكُ عِرْفَانًا. وَثَامِنُهَا: الْفَهْمُ وَهُوَ تُصَوُّرُ الشَّيْءِ مِنْ لَفْظِ الْمُخَاطَبِ وَالْإِفْهَامُ هُوَ اتِّصَالُ الْمَعْنَى بِاللَّفْظِ إِلَى فَهْمِ السَّامِعِ، وَتَاسِعُهَا: الْفِقْهُ وَهُوَ الْعِلْمُ بِغَرَضِ الْمُخَاطَبِ مِنْ خِطَابِهِ يُقَالُ فَقِهْتُ كَلَامَكَ أَيْ وَقَفْتُ عَلَى غَرَضِكَ مِنْ هَذَا الْخِطَابِ ثُمَّ إِنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ لَمَّا كَانُوا أَرْبَابَ الشُّبُهَاتِ وَالشَّهَوَاتِ فَمَا كَانُوا يَقِفُونَ عَلَى مَا فِي تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا [الْكَهْفِ: ٩٣] أَيْ لَا يَقِفُونَ عَلَى الْمَقْصُودِ الْأَصْلِيِّ وَالْغَرَضِ الْحَقِيقِيِّ. وَعَاشِرُهَا: الْعَقْلُ وَهُوَ الْعِلْمُ بِصِفَاتِ الْأَشْيَاءِ مِنْ حُسْنِهَا وَقُبْحِهَا وَكَمَالِهَا وَنُقْصَانِهَا فَإِنَّكَ مَتَى عَلِمْتَ مَا فِيهَا مِنَ الْمَضَارِّ وَالْمَنَافِعِ صَارَ عِلْمُكَ بِمَا فِي/ الشَّيْءِ مِنَ النَّفْعِ دَاعِيًا لَكَ إِلَى الْفِعْلِ وَعِلْمُكَ بِمَا فِيهِ مِنَ الضَّرَرِ دَاعِيًا لَكَ إِلَى التَّرْكِ فَصَارَ ذَلِكَ الْعِلْمُ مَانِعًا مِنَ الْفِعْلِ مَرَّةً وَمِنَ التَّرْكِ أُخْرَى فَيَجْرِي ذَلِكَ الْعِلْمُ مَجْرَى عِقَالِ النَّاقَةِ. وَلِهَذَا لَمَّا سُئِلَ بَعْضُ الصَّالِحِينَ عَنِ الْعَقْلِ، قَالَ هُوَ الْعِلْمُ بِخَيْرِ الْخَيْرَيْنِ وَشَرِّ الشَّرَّيْنِ وَلَمَّا سُئِلَ عَنِ الْعَاقِلِ قَالَ الْعَاقِلُ مَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ، فَهَذَا هُوَ الْقَدْرُ اللَّائِقُ بِهَذَا الْمَكَانِ وَالِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ يَجِيءُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْحَادِيَ عَشَرَ: الدراية وهي المعرفة الحاصلة بِضَرْبٍ مِنَ الْحِيَلِ وَهُوَ تَقْدِيمُ الْمُقَدِّمَاتِ وَاسْتِعْمَالُ الرواية وَأَصْلُهُ مِنْ دَرَيْتُ الصَّيْدَ وَالدُّرِّيَّةُ لِمَا يُتَعَلَّمُ عَلَيْهِ الطَّعْنُ وَالْمِدْرَى يُقَالُ لِمَا يُصْلَحُ بِهِ الشَّعْرُ وَهَذَا لَا يَصِحُّ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لِامْتِنَاعِ الْفِكْرِ وَالْحِيَلِ عَلَيْهِ تَعَالَى. الثَّانِيَ عَشَرَ: الْحِكْمَةُ: وَهِيَ اسْمٌ لِكُلِّ عِلْمٍ حَسَنٍ، وَعَمَلٍ صَالِحٍ وَهُوَ بِالْعِلْمِ الْعَمَلِيِّ أَخَصُّ مِنْهُ بِالْعِلْمِ النَّظَرِيِّ وَفِي الْعَمَلِ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالًا مِنْهُ فِي الْعِلْمِ، وَمِنْهَا يُقَالُ أَحْكَمَ الْعَمَلَ إِحْكَامًا إِذَا أَتْقَنَهُ وَحَكَمَ بِكَذَا حُكْمًا وَالْحِكْمَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى خَلْقُ مَا فِيهِ مَنْفَعَةُ الْعِبَادِ وَمَصْلَحَتُهُمْ فِي الْحَالِ وَفِي الْمَآلِ وَمِنَ الْعِبَادِ أَيْضًا كَذَلِكَ ثُمَّ قَدْ حُدَّتِ الْحِكْمَةُ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ فَقِيلَ هِيَ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ بِحَقَائِقِهَا، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِدْرَاكَ الْجُزْئِيَّاتِ لَا كَمَالَ فِيهِ لِأَنَّهَا إِدْرَاكَاتٌ مُتَغَيِّرَةٌ. فَأَمَّا إِدْرَاكُ الْمَاهِيَّةِ، فَإِنَّهُ بَاقٍ مَصُونٌ عَنِ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ وَقِيلَ هِيَ الْإِتْيَانُ بِالْفِعْلِ الَّذِي عَاقِبَتُهُ مَحْمُودَةٌ وَقِيلَ هِيَ الِاقْتِدَاءُ بِالْخَالِقِ ﷾ فِي السِّيَاسَةِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَجْتَهِدَ بِأَنْ يُنَزِّهَ عِلْمَهُ عَنِ الْجَهْلِ وَفِعْلَهُ عَنِ الْجَوْرِ وَجُودَهُ عَنِ الْبُخْلِ وَحِلْمَهُ عَنِ السَّفَهِ. الثَّالِثَ عَشَرَ: عِلْمُ

ilk idrak ettiği şey olduğunu bilen kimsenin bu hâli marifettir. Nitekim 'Bu adamı tanıdım (bildim), o falan vakitte gördüğüm kimsedir' denilir. Sonra insanlar arasında ruhların ezelî olduğunu söyleyenler olduğu gibi, bedenlerden önce yaratıldığını söyleyenler de vardır. Bunlar, ruhların Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden çıkarılan zerreler olduğunu, ilahlığı ikrar ve rububiyeti itiraf ettiğini, ancak bedenî alakanın karanlığından dolayı Mevlâlarını unuttuklarını; bedenin karanlığından ve cismin çukurundan kurtulup kendi nefislerine döndüklerinde Rablerini tanıdıklarını ve O'nu önceden de tanıyor olduklarını bildiklerini söylerler. Dolayısıyla bu idrake irfan (marifet) adı verilmiştir. Sekizincisi: Fehimdir (anlama). O da muhatabın lafzından bir şeyi tasavvur etmektir. İfham (anlatma) ise mananın lafız vasıtasıyla dinleyenin fehmine ulaşmasıdır. Dokuzuncusu: Fıkıhtır (kavrama). O da muhatabın hitabındaki maksadını bilmektir. 'Sözünü fıkhettim' yani 'Bu hitaptan kastını anladım' denilir. Sonra Kureyş kâfirleri şüphe ve şehvet sahipleri olduklarından, Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerindeki büyük faydalara vâkıf olamamışlardır; bundan dolayı Allah Teâlâ [Kehf Suresi, 93. ayette]: { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “Neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlardı (fıkhetmiyorlardı)” buyurmuştur; yani aslî maksada ve hakikî gayeye vâkıf olmuyorlardı. Onuncusu: Akıldır. O da şeylerin güzellik, çirkinlik, kemal ve noksanlık gibi sıfatlarını bilmektir. Zira sen onlardaki zararları ve faydaları bildiğin zaman, bir şeydeki faydayı bilmen seni o fiili yapmaya sevk eder; ondaki zararı bilmen ise seni o fiili terk etmeye sevk eder. Böylece o ilim bazen fiile, bazen de terke engel olur; dolayısıyla o ilim devenin kösteği (ikali) mesabesinde olur. Bundan dolayı salih zatlardan birine akıl sorulduğunda: 'İki hayırlının daha hayırlısını, iki şerlinin daha şerlisini bilmektir' demiştir. Âkil (akıllı) sorulduğunda ise: 'Âkil, Allah'tan O'nun emrini ve nehyini akledendir (kavrayandır)' demiştir. Burası için uygun olan miktar budur; bu konudaki etraflı inceleme inşâallahü Teâlâ başka bir yerde gelecektir. On birincisi: Dirayettir. O da birtakım çarelerle (hilelerle) elde edilen marifettir; o da mukaddimeleri öne sürmek ve rivayeti kullanmaktır. Aslı 'avı hileyle yakaladım' (dereytü's-sayde) sözündendir; üzerinde mızrak talimi yapılan hedefe 'dürriye', saçın kendisiyle düzeltildiği tarağa 'midrâ' denir. Fikir ve hileler Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğundan, bunun O'na ıtlak edilmesi sahih olmaz. On ikincisi: Hikmettir. Bu, her güzel ilim ve salih amel için bir isimdir; amelî ilme nazarî ilimden daha hastır ve amelde kullanımı ilimdeki kullanımından daha çoktur. Bundan türetilerek, bir ameli sağlam yaptığında 'ameli ihkâm etti' ve 'şöyle hükmetti' denilir. Allah Teâlâ'dan olan hikmet, şimdiki halde ve gelecekte kulların menfaati ve maslahatı bulunan şeyleri yaratmasıdır; kullardan olan da böyledir. Sonra hikmet farklı lafızlarla tanımlanmıştır: 'Eşyayı hakikatleriyle bilmektir' denilmiştir; bu da cüzîleri idrak etmede bir kemal olmadığına işarettir, çünkü onlar değişen idraklerdir. Mahiyeti idrak etmek ise bakidir, değişimden ve başkalaşmaktan korunmuştur. 'Akıbeti övülen fiili işlemektir' denilmiştir. 'Beşer takati nispetinde siyasette Yaratıcı celle celâlüh'e uymaktır' denilmiştir; bu da ilmini cehaletten, fiilini zulümden, cömertliğini cimrilikten ve hilmini sefehten (akılsızlıktan) tenzih etmeye gayret göstermesiyle olur. On üçüncüsü: İlmü'l-

الْيَقِينِ وَعَيْنُ الْيَقِينِ وَحَقُّ الْيَقِينِ قَالُوا إِنَّ الْيَقِينَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّ الشَّيْءَ كَذَا وَأَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُ الْأَمْرِ بِخِلَافِ مُعْتَقَدِهِ إِذَا كَانَ لِذَلِكَ الِاعْتِقَادِ مُوجِبٌ هُوَ إِمَّا بَدِيهِيَّةُ الْفِطْرَةِ وَإِمَّا نَظَرُ الْعَقْلِ، الرَّابِعَ عَشَرَ: الذِّهْنُ وَهُوَ قُوَّةُ النَّفْسِ عَلَى اكْتِسَابِ الْعُلُومِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ حَاصِلَةٍ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّهُ ﷾ خَلَقَ الرُّوحَ خَالِيًا عَنْ تَحْقِيقِ الْأَشْيَاءِ وَعَنِ الْعِلْمِ بِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً [النحل: ٧٨] لَكِنَّهُ ﷾ إِنَّمَا خَلَقَهَا لِلطَّاعَةِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَالطَّاعَةُ مَشْرُوطَةٌ بِالْعِلْمِ وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] فَبَيَّنَ أَنَّهُ أَمْرٌ بِالطَّاعَةِ لِغَرَضِ الْعِلْمِ وَالْعِلْمُ لَا بُدَّ مِنْهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ النَّفْسُ مُتَمَكِّنَةً مِنْ تَحْصِيلِ هَذِهِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ فَأَعْطَاهُ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ مِنَ الْحَوَاسِّ مَا أَعَانَ عَلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْغَرَضِ فَقَالَ فِي السَّمْعِ: وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ [الْبَلَدِ: ١٠] وَقَالَ فِي الْبَصَرِ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] وَقَالَ فِي الْفِكْرِ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٢١] فَإِذَا تَطَابَقَتْ هَذِهِ

yakîn, aynü'l-yakîn ve hakku'l-yakîndir. Şöyle demişlerdir: Bir kimse bir şeyin öyle olduğuna ve o inancının ya fıtratın bedaheti ya da aklın nazarı olan bir gerektiricisi bulunduğunda durumun inandığının aksine olmasının imkânsız olduğuna inandığı zaman yakîn hâsıl olur. On dördüncüsü: Zihindir. O da nefsin mevcut olmayan ilimleri iktisap etme (kazanma) kuvvetidir. Bu husustaki sözün tahkiki şudur: Allah celle celâlüh, [Nahl Suresi, 78. ayette]: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً } “Allah sizi annelerinizin karınlarından hiçbir şey bilmez halde çıkardı” buyurduğu gibi, ruhu eşyayı gerçekleştirmekten ve onları bilmekten boş (hâli) olarak yaratmıştır. Fakat O celle celâlüh, [Zâriyât Suresi, 56. ayette]: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurduğu üzere onu taat için yaratmıştır. Taat ise ilim ile şart kılınmıştır; başka bir yerde de [Tâhâ Suresi, 14. ayette]: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namazı kıl” buyurarak ilim gayesi için taati emrettiğini beyan etmiştir. İlim her halükârda zorunludur; öyleyse nefsin bu marifetleri ve ilimleri elde etmeye muktedir olması gerekir. Hak Sübhânehû ona bu gayeyi elde etmeye yardımcı olan duyuları vermiştir: İşitme hakkında [Beled Suresi, 10. ayette]: { وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ } “Biz ona iki yolu gösterdik” buyurmuş; görme hakkında [Fussilet Suresi, 53. ayette]: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” buyurmuş; düşünce hakkında da [Zâriyât Suresi, 21. ayette]: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır], görmüyor musunuz?” buyurmuştur. Bu kuvvetler birbirine uyum sağladığında,

الْقُوَى صَارَ الرُّوحُ الْجَاهِلُ عَالِمًا وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١] فَالْحَاصِلُ أَنَّ اسْتِعْدَادَ النَّفْسِ لِتَحْصِيلِ هَذِهِ الْمَعَارِفِ هُوَ الذِّهْنُ. الْخَامِسَ عَشَرَ: الْفِكْرُ وَهُوَ انْتِقَالُ الرُّوحِ مِنَ التَّصْدِيقَاتِ الْحَاضِرَةِ إِلَى التَّصْدِيقَاتِ الْمُسْتَحْضَرَةِ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ إِنَّ الْفِكْرَ يَجْرِي مَجْرَى التَّضَرُّعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي اسْتِنْزَالِ الْعُلُومِ مِنْ عِنْدِهِ. السَّادِسَ عَشَرَ: الْحَدْسُ وَلَا/ شَكَ أَنَّ الْفِكْرَ لَا يَتِمُّ عَمَلُهُ إِلَّا بِوِجْدَانِ شَيْءٍ يَتَوَسَّطُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْمَجْهُولِ لِتَصِيرَ النِّسْبَةُ الْمَجْهُولَةُ مَعْلُومَةً فَإِنَّ النَّفْسَ حَالَ كَوْنِهَا جَاهِلَةً كَأَنَّهَا وَاقِفَةٌ فِي ظُلْمَةٍ وَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ قَائِدٍ يَقُودُهَا وَسَائِقٍ يَسُوقُهَا وَذَلِكَ هُوَ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ وَلَهُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نِسْبَةٌ خَاصَّةٌ فَيَتَوَلَّدُ مِنْ نِسْبَتِهِ إِلَيْهِمَا مُقَدِّمَتَانِ فَكُلُّ مَجْهُولٍ لَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِهِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ مُقَدِّمَتَيْنِ مَعْلُومَتَيْنِ وَالْمُقَدِّمَتَانِ هُمَا كَالشَّاهِدَيْنِ فَكَمَا أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الشَّرْعِ مِنْ شَاهِدَيْنِ فَكَذَا لَا بُدَّ فِي الْعَقْلِ مِنْ شَاهِدَيْنِ وَهُمَا الْمُقَدِّمَتَانِ اللَّتَانِ تُنْتِجَانِ الْمَطْلُوبَ فَاسْتِعْدَادُ النَّفْسِ لِوِجْدَانِ ذَلِكَ الْمُتَوَسِّطِ هُوَ الْحَدْسُ. السَّابِعَ عَشَرَ: الذَّكَاءُ وَهُوَ شِدَّةُ الْحَدْسِ وَكَمَالُهُ وَبُلُوغُهُ الْغَايَةَ الْقُصْوَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الذَّكَاءَ هُوَ الْمُضَاءُ فِي الْأَمْرِ وَسُرْعَةُ الْقَطْعِ بِالْحَقِّ وَأَصْلُهُ مِنْ ذَكَتِ النَّارُ وَذَكَتِ الرِّيحُ وَشَاةٌ مُذَكَّاةٌ أَيْ مُدْرَكٌ قبحها بِحِدَّةِ السِّكِّينِ. الثَّامِنَ عَشَرَ: الْفِطْنَةُ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّنَبُّهِ لِشَيْءٍ قُصِدَ تَعْرِيضُهُ وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي الْأَكْثَرِ فِي اسْتِنْبَاطِ الْأَحَاجِي وَالرُّمُوزِ. التَّاسِعَ عَشَرَ: الْخَاطِرُ وَهُوَ حَرَكَةُ النَّفْسِ نَحْوَ تَحْصِيلِ الدَّلِيلِ وَفِي الْحَقِيقَةِ ذَلِكَ الْمَعْلُومُ هُوَ الْخَاطِرُ بِالْبَالِ وَالْحَاضِرُ فِي النَّفْسِ وَلِذَلِكَ يُقَالُ: هَذَا خَطَرَ بِبَالِي إِلَّا أَنَّ النَّفْسَ لَمَّا كَانَتْ مَحَلًّا لِذَلِكَ الْمَعْنَى الْخَاطِرِ جُعِلَتْ خَاطِرًا إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْحَالِّ عَلَى الْمَحَلِّ. الْعِشْرُونَ:

cahil olan ruh âlim olur; nitekim Allah Teâlâ'nın [Rahmân Suresi, 1-2. ayetlerdeki]: { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” kavlinin anlamı da budur. Netice olarak nefsin bu marifetleri elde etme istidadı zihindir. On beşincisi: Fikirdir. O da ruhun mevcut tasdiklerden hazır hale getirilecek tasdiklere intikal etmesidir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Fikir, ilimlerin O'nun katından indirilmesi hususunda Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarma mesabesindedir. On altıncısı: Hadstir (sezgi). Şüphe yok ki meçhul olan nispetin malum hale gelmesi için meçhulün iki tarafı arasında aracılık eden bir şey bulunmadıkça fikir işini tamamlayamaz. Çünkü nefis cahil olduğu halde sanki karanlıkta durmaktadır; onu çeken bir öndere ve sevk eden bir sürücüye muhtaçtır. Bu da iki taraf arasındaki aracıdır ve onun bu ikisinden her birine özel bir nispeti vardır; böylece onun bu ikisine nispetinden iki mukaddime doğar. Her meçhul, ancak malum olan iki mukaddime vasıtasıyla bilinir. İki mukaddime iki şahit gibidir; nitekim şeriatta iki şahit zorunlu olduğu gibi, akılda da matlubu netice veren iki mukaddime olan iki şahit zorunludur. İşte nefsin o aracıyı bulma istidadı hadstir. On yedincisi: Zekâdır. O da hadsin şiddeti, kemali ve en son gayeye ulaşmasıdır. Zira zekâ, bir işte keskinlik ve hakka süratle hükmetmektir; aslı 'ateş alevlendi' (zeketi'n-nâr), 'rüzgâr şiddetle esti' (zeketi'r-rîh) ve bıçağın keskinliğiyle boğazlanan koyun için 'müzekkât' denilmesindendir. On sekizincisi: Fetanettir. O da ima edilmesi kastedilen bir şeye uyanık olmaktan (farkına varmaktan) ibarettir; bundan dolayı çoğunlukla bilmeceleri ve remizleri çıkarmakta kullanılır. On dokuzuncusu: Hâtırdır. O da nefsin delili elde etmeye doğru hareketidir. Hakikatte ise zihne doğan ve nefiste hazır olan o malum şey hâtırdır; bundan dolayı 'Bu zihnime doğdu (hatırıma geldi)' denilir. Ancak nefis hatıra gelen o mananın mahalli olduğu için, mahalle hal olanın isminin verilmesi kabilinden ona hâtır denilmiştir. Yirmincisi:

الْوَهْمُ وَهُوَ الِاعْتِقَادُ الْمَرْجُوحُ وَقَدْ يُقَالُ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عن الحكم بأمور جزئية غير محسوسية لِأَشْخَاصٍ جُزْئِيَّةٍ جُسْمَانِيَّةٍ كَحُكْمِ السَّخْلَةِ بِصَدَاقَةِ الْأُمِّ وَعَدَاوَةِ الْمُؤْذِي. الْحَادِي وَالْعِشْرُونَ: الظَّنُّ وَهُوَ الِاعْتِقَادُ الرَّاجِحُ وَلَمَّا كَانَ قَبُولُ الِاعْتِقَادِ لِلْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ غَيْرَ مَضْبُوطٍ فَكَذَا مَرَاتِبُ الظَّنِّ غَيْرُ مَضْبُوطَةٍ فَلِهَذَا قِيلَ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْجِيحِ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُعْتَقَدِ فِي الْقَلْبِ عَلَى الْآخَرِ مَعَ تَجْوِيزِ الطَّرَفِ الْآخَرِ ثُمَّ إِنَّ الظَّنَّ الْمُتَنَاهِيَ فِي الْقُوَّةِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْعِلْمِ فَلَا جَرَمَ قَدْ يُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الْعِلْمِ اسْمُ الظَّنِّ كَمَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] قَالُوا: إِنَّمَا أُطْلِقَ لَفْظُ الظَّنِّ على العلم هاهنا لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ عِلْمَ أَكْثَرِ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا بِالْإِضَافَةِ إِلَى عِلْمِهِ فِي الْآخِرَةِ كَالظَّنِّ فِي جَنْبِ الْعِلْمِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْعِلْمَ الْحَقِيقِيَّ فِي الدُّنْيَا لَا يَكَادُ يَحْصُلُ إِلَّا لِلنَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا [الْحُجُرَاتِ: ١٥] وَاعْلَمْ أَنَّ الظَّنَّ إِنْ كَانَ عَنْ أَمَارَةٍ قَوِيَّةٍ قُبِلَ وَمُدِحَ وَعَلَيْهِ مَدَارُ أَكْثَرِ أَحْوَالِ هَذَا الْعِلْمِ.

Vehimdir; o da zayıf (merduh) olan itikattır. Bazen de cismanî cüzî şahıslar için hissedilmeyen cüzî hususlarla hükmetmekten ibaret olduğu söylenir; nitekim kuzunun annesinin dostluğuna ve eziyet verenin düşmanlığına hükmetmesi gibi. Yirmi birincisi: Zandır; o da racih (üstün) olan itikattır. İtikadın kuvvet ve zayıflığı kabulü belirli bir ölçüye bağlanamadığı gibi, zannın mertebeleri de belirli bir ölçüye bağlanamaz. Bundan dolayı onun, diğer tarafın caizliğiyle birlikte kalpte itikadın iki tarafından birinin diğerine üstün tutulmasından ibaret olduğu söylenmiştir. Sonra kuvvette son dereceye ulaşan zanna bazen ilim ismi verilir; nitekim ilme de zan ismi verilebilir. Bazı müfessirlerin Allah Teâlâ'nın [Bakara Suresi, 46. ayetindeki]: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar Rablerine kavuşacaklarını zannederler (kesin olarak bilirler)” kavli hakkında söyledikleri gibi. Onlar şöyle demişlerdir: Burada zan lafzı ilim anlamında iki sebepten ötürü kullanılmıştır: Birincisi: İnsanların çoğunun dünyadaki ilminin, ahiretteki ilmine kıyasla ilmin yanında zan gibi kaldığına dikkat çekmektir. İkincisi: Dünyadaki hakikî ilim, ancak Allah Teâlâ'nın [Hucurât Suresi, 15. ayetteki]: { الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “Onlar Allah'a ve Resûlüne iman eden, sonra da şüpheye düşmeyen kimselerdir” kavlinde zikrettiği nebiler ve sıddîklar için hâsıl olur. Bil ki zan, güçlü bir emareden (belirtiden) kaynaklanıyorsa kabul edilir ve övülür; bu ilmin ahvalinin çoğu da buna dayanır.

وَإِنْ كَانَ عَنْ أَمَارَةٍ ضَعِيفَةٍ ذُمَّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [النَّجْمِ: ٢٨] وَقَوْلِهِ: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٢] الثَّانِي وَالْعِشْرُونَ: الْخَيَالُ. وَهُوَ عِبَارَةٌ مِنَ الصُّورَةِ الْبَاقِيَةِ عَنِ الْمَحْسُوسِ بَعْدَ غَيْبَتِهِ. وَمِنْهُ الطَّيْفُ الْوَارِدُ مِنْ صُورَةِ الْمَحْبُوبِ خَيَالًا وَالْخَيَالُ قَدْ يُقَالُ لِتِلْكَ الصُّورَةِ فِي الْمَنَامِ وَفِي الْيَقَظَةِ، وَالطَّيْفُ لَا يُقَالُ إِلَّا فِيمَا كَانَ فِي حَالِ النَّوْمِ. الثَّالِثُ وَالْعِشْرُونَ: الْبَدِيهَةُ وَهِيَ الْمَعْرِفَةُ الْحَاصِلَةُ ابْتِدَاءً فِي النَّفْسِ لَا بِسَبَبِ الْفِكْرِ كَعِلْمِكَ بِأَنَّ الْوَاحِدَ نِصْفُ الِاثْنَيْنِ. الرَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: الْأَوَّلِيَّاتُ وَهِيَ الْبَدِيهِيَّاتُ بِعَيْنِهَا وَالسَّبَبُ فِي هَذِهِ التَّسْمِيَةِ أَنَّ الذِّهْنَ يُلْحِقُ مَحْمُولَ الْقَضِيَّةِ بِمَوْضُوعِهَا أَوَّلًا لَا بِتَوَسُّطِ شَيْءٍ آخَرَ فَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ بِتَوَسُّطِ شَيْءٍ آخَرَ. فَذَاكَ الْمُتَوَسِّطُ هُوَ الْمَحْمُولُ أَوَّلًا/ الْخَامِسُ وَالْعِشْرُونَ: الرَّوِيَّةُ، وَهِيَ مَا كَانَ مِنَ الْمَعْرِفَةِ بَعْدَ فِكْرٍ كَثِيرٍ، وَهِيَ مِنْ رَوَى، السَّادِسُ وَالْعِشْرُونَ: الْكِيَاسَةُ. وَهِيَ تَمَكُّنُ النَّفْسِ مِنِ اسْتِنْبَاطِ مَا هُوَ أَنْفَعُ. وَلِهَذَا

Eğer zayıf bir emareden kaynaklanıyorsa, Allah Teâlâ'nın [Necm Suresi, 28. ayetteki]: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez” ve [Hucurât Suresi, 12. ayetteki]: { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” kavillerinde olduğu gibi yerilir. Yirmi ikincisi: Hayaldir. O da hissedilen şey kaybolduktan sonra geriye kalan suretinden ibarettir; sevgilinin suretinden gelen hayalî tayf (görüntü) da bundandır. Hayal uykuda ve uyanıklıkta olan o suret için söylenir; tayf ise sadece uyku halinde olan için söylenir. Yirmi üçüncüsü: Bedahettir (apaçıklık). O da fikir sebebiyle olmaksızın nefiste başlangıçta hâsıl olan marifettir; birin ikinin yarısı olduğunu bilmen gibi. Yirmi dördüncüsü: Evveliyyattır. Bunlar bedihiyyatın bizzat kendisidir; bu şekilde isimlendirilmesinin sebebi şudur: Zihin öncelikle başka bir şeyin aracılığı olmaksızın kaziyenin (önermenin) mahmulünü (yüklemini) mevzuuna (konusuna) bağlar. Başka bir şeyin aracılığıyla olana gelince; o aracı ilk önce yüklem olandır. Yirmi beşincisi: Reviyyettir (derin düşünce). O da çok fikirden sonra olan marifettir ve 'revâ' kökünden gelir. Yirmi altıncısı: Kiyâsettir (feraset/akıllılık). O da nefsin en faydalı olanı çıkarmaya muktedir olmasıdır. Bundan dolayı

قَالَ ﵊: «الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ» .

O aleyhisselâm: «Akıllı (keyyis) kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir» buyurmuştur.

مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَا خَيْرَ يَصِلُ إِلَيْهِ الْإِنْسَانُ أَفْضَلُ

Çünkü insanın ulaşacağı hiçbir hayır,

مِمَّا بَعْدَ الْمَوْتِ. السَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ: الْخِبْرَةُ، وَهِيَ مَعْرِفَةٌ يُتَوَصَّلُ إِلَيْهَا بِطَرِيقِ التَّجْرِبَةِ، يُقَالُ خَبِرْتُهُ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: وَجَدْتُ النَّاسَ أَخْبِرْ تَقْلَهُ. وَقِيلَ هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ خَبِرَةٌ. أَيْ غَزِيرَةُ اللَّبَنِ، فَكَانَ الْخَبَرُ هُوَ غَزَارَةَ الْمَعْرِفَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ نَاقَةٌ خَبِرَةٌ: هِيَ الْمُخْبَرُ عَنْهَا بِغَزَارَتِهَا. الثَّامِنُ وَالْعِشْرُونَ: الرَّأْيُ، وَهُوَ إِحَاطَةُ الْخَاطِرِ فِي الْمُقَدِّمَاتِ الَّتِي يُرْجَى مِنْهَا إِنْتَاجُ الْمَطْلُوبِ، وَقَدْ يُقَالُ لِلْقَضِيَّةِ الْمُسْتَنْتَجَةِ مِنَ الرَّأْيِ رَأْيٌ، وَالرَّأْيُ لِلْفِكْرِ كَالْآلَةِ لِلصَّانِعِ، وَلِهَذَا قِيلَ: إِيَّاكَ وَالرَّأْيَ الْفَطِيرَ، وَقِيلَ: دَعِ الرَّأْيَ تُصِبْ. التَّاسِعُ وَالْعِشْرُونَ: الْفِرَاسَةُ وَهِيَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْحَقِّ الظَّاهِرِ عَلَى الْخُلُقِ الْبَاطِنِ، وَقَدْ نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى صِدْقِ هَذَا الطَّرِيقِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [الْحِجْرِ: ٧٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

ölümden sonraki şeyden daha faziletli değildir. Yirmi yedincisi: Hıbredir (tecrübî bilgi). O da tecrübe yoluyla ulaşılan bir marifettir; 'onu tecrübe ettim (habirtühû)' denilir. Ebü'd-Derdâ: 'İnsanları dene de bak, onlara buğzedersin (ahbir takleh)' demiştir. Bunun, Arapların 'nâkatün habira' yani 'sütü bol deve' sözünden geldiği de söylenmiştir; böylece haber, marifetin bolluğu olmuştur. 'Nâkatün habira' sözünün 'bol sütlü olduğu haber verilen deve' olması da caizdir. Yirmi sekizincisi: Re'ydir (görüş). O da matlubun neticesini vermesi umulan mukaddimelerde hatırın kuşatıcılığıdır; re'yden çıkarılan kaziyeye de re'y denilebilir. Re'yin fikre nispeti, aletin zanaatkâra nispeti gibidir; bundan dolayı 'Ham görüşten sakın' denilmiş ve 'Re'yi bırak ki isabet edesin' denilmiştir. Yirmi dokuzuncusu: Firasettir. O da zahir olan haktan (belirtiden) bâtın olan ahlaka istidlal etmektir. Allah Teâlâ [Hicr Suresi, 75. ayetteki]: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda firaset sahipleri için ayetler vardır”, [Bakara Suresi, 273. ayetteki]: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Onları simalarından tanırsın” ve

وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ [مُحَمَّدٍ: ٣٠] وَاشْتِقَاقُهَا مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَسَ السَّبُعُ الشَّاةَ، فَكَأَنَّ الْفِرَاسَةَ اخْتِلَاسُ الْمَعَارِفِ، وَذَلِكَ ضَرْبَانِ: ضَرْبٌ يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ عَنْ خَاطِرِهِ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ سَبَبٌ، وَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ الْإِلْهَامِ بَلْ ضَرْبٌ مِنَ الْوَحْيِ، وَإِيَّاهُ عَنَى النَّبِيُّ ﷺ

[Muhammed Suresi, 30. ayetteki]: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Sen onları sözlerinin üslubundan da tanırsın” kavilleriyle bu yolun doğruluğuna dikkat çekmiştir. Firasetin iştikakı, Arapların 'yırtıcı hayvan koyunu parçaladı (ferase)' sözündendir; sanki firaset marifetleri kapıp almaktır. Bu iki kısımdır: Birincisi, insanın hatırından doğan ve sebebi bilinmeyen kısımdır; bu bir nevi ilham, hatta bir nevi vahiydir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem,

بِقَوْلِهِ: «إِنَّ فِي أُمَّتِي لَمُحَدَّثِينَ وَإِنَّ عُمَرَ لَمِنْهُمْ»

«Ümmetimde muhaddesler (ilham alanlar) vardır; Ömer de şüphesiz onlardandır» sözüyle bunu kastetmiştir.

وَيُسَمَّى ذَلِكَ أَيْضًا النَّفْثَ فِي الرَّوْعِ، وَالضَّرْبُ الثَّانِي مِنَ الْفِرَاسَةِ مَا يَكُونُ بِصِنَاعَةٍ مُتَعَلَّمَةٍ وَهِيَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْأَشْكَالِ الظَّاهِرَةِ عَلَى الْأَخْلَاقِ الْبَاطِنَةِ وَقَالَ أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ [هُودٍ: ١٧] إِنَّ الْبَيِّنَةَ هُوَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى صَفَاءِ جَوْهَرِ الرُّوحِ وَالشَّاهِدُ هُوَ الْقِسْمُ الثَّانِي وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْأَشْكَالِ عَلَى الْأَحْوَالِ.

Buna 'kalbe üfleme' (nefs fi'r-rav') de denir. Firasetin ikinci kısmı ise öğrenilen bir sanatla olanıdır; o da zahirî şekillerden bâtınî ahlaka istidlal etmektir. Marifet ehli Allah Teâlâ'nın [Hûd Suresi, 17. ayetteki]: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } “Rabbinden apaçık bir delil (beyyine) üzerinde bulunan ve O'ndan bir şahidin kendisini takip ettiği kimse...” kavli hakkında şöyle demiştir: Beyyine birinci kısımdır ve ruhun cevherinin safiyetine işarettir; şahit ise ikinci kısımdır ve o da şekillerden hallere istidlal etmektir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها وَقَوْلُهُ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا وقوله:

Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli, O'nun: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” kavli ve O'nun:

الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ لَا يَقْتَضِي وَصْفَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ مُعَلِّمٌ لِأَنَّهُ حَصَلَ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ تَعَارُفٌ عَلَى وَجْهٍ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَيْهِ وَهُوَ مَنْ يَحْتَرِفُ بِالتَّعْلِيمِ وَالتَّلْقِينِ وَكَمَا لَا يُقَالُ لِلْمُدَرِّسِ مُعَلِّمٌ مُطْلَقًا حَتَّى لَوْ أَوْصَى لِلْمُتَعَلِّمِينَ لَا يَدْخُلُ فِيهِ الْمُدَرِّسُ فَكَذَا لَا يُقَالُ لِلَّهِ إِنَّهُ مُعَلِّمٌ إِلَّا مَعَ التَّقْيِيدِ وَلَوْلَا هَذَا التَّعَارُفُ لَحَسُنَ إِطْلَاقُهُ عَلَيْهِ بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يُسْتَعْمَلَ إِلَّا فِيهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْمُعَلِّمَ هُوَ الَّذِي يَحْصُلُ الْعِلْمُ فِي غَيْرِهِ وَلَا قُدْرَةَ عَلَى ذَلِكَ لِأَحَدٍ إِلَّا اللَّهَ تعالى.

{ الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” kavli, Allah Teâlâ'nın 'muallim' olarak nitelenmesini gerektirmez; çünkü bu lafızda O'na ıtlak edilmesi caiz olmayan bir tarzda, yani öğretmeyi ve telkini meslek edinen kimse anlamında bir örfî kullanım meydana gelmiştir. Nitekim müderrise mutlak olarak muallim denilmediği gibi—öyle ki bir kimse talebelere (müteallimlere) vasiyette bulunsa müderris buna dahil olmaz—Allah için de kayıtlı olmaksızın muallim denilmez. Bu örfî kullanım olmasaydı O'na ıtlak edilmesi güzel olurdu; hatta sadece Allah Teâlâ hakkında kullanılması gerekirdi, çünkü muallim başkasında ilmi hâsıl eden kimsedir ve buna Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin gücü yetmez.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]

[Bakara Suresi (2), 32-33. Ayetler]

قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)

{ قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “Melekler: 'Seni tenzih ederiz; senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin' dediler. (32) [Allah]: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' buyurdu. Âdem onların isimlerini kendilerine haber verince [Allah]: 'Ben size demedim mi ki şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim; sizin açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim' buyurdu. (33)”

اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَتَوْا بِالْمَعْصِيَةِ فِي قَوْلِهِمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها قَالُوا: إِنَّهُمْ لَمَّا عَرَفُوا خَطَأَهُمْ فِي هَذَا السُّؤَالِ رَجَعُوا وَتَابُوا وَاعْتَذَرُوا عَنْ خَطَئِهِمْ بِقَوْلِهِمْ: سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا وَالَّذِينَ أَنْكَرُوا مَعْصِيَتَهُمْ ذَكَرُوا فِي ذَلِكَ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاعْتِرَافِ بِالْعَجْزِ وَالتَّسْلِيمِ بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مَا سُئِلُوا عَنْهُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّا لَا نَعْلَمُ إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا فَإِذَا لَمْ تُعَلِّمْنَا ذَلِكَ فَكَيْفَ نَعْلَمُهُ، الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَّمَا قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَهُمْ ذَلِكَ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّكَ أَعْلَمْتَنَا أَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَسْفِكُونَ الدِّمَاءَ فَقُلْنَا لَكَ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَأَمَّا هَذِهِ الْأَسْمَاءُ فإنك ما أعلمتنا كيفيتها فكيف نعلمها. وهاهنا مسائل:

Bil ki meleklerin [Bakara Suresi, 30. ayetteki]: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” sözlerinde masiyet işlediklerine inananlar şöyle demişlerdir: Melekler bu sorudaki hatalarını anlayınca rücu edip tövbe ettiler ve { سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Seni tenzih ederiz; senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” diyerek hatalarından dolayı özür dilediler. Onların masiyetini inkâr edenler ise bu hususta iki veçhe zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar bunu ancak acziyetlerini itiraf etmek ve kendilerine sorulan şeyi bilmediklerini teslim etmek üzere söylemişlerdir; zira onlar 'Biz ancak senin bize öğrettiğini biliriz; sen bunu bize öğretmediğine göre biz onu nasıl bilelim?' demişlerdir. İkincisi: Melekler { أَتَجْعَلُ فِيها } sözünü ancak Allah Teâlâ bunu kendilerine bildirdiği için söylemişlerdir; sanki onlar 'Sen bize onların yeryüzünde bozgunculuk yapacaklarını ve kan dökeceklerini bildirdin, biz de sana: Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin? dedik. Bu isimlere gelince; sen bize bunların keyfiyetini bildirmedin, öyleyse biz onları nasıl bilelim?' demişlerdir. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا عَلَى أَنَّ الْمَعَارِفَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مِنْ جِهَتِهِ إِمَّا بِالتَّعْلِيمِ وَإِمَّا بِنَصْبِ الدَّلَالَةِ وَالْجَوَابُ أَنَّ التَّعْلِيمَ عِبَارَةٌ عَنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ فِي الْغَيْرِ كَالتَّسْوِيدِ فَإِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ تَحْصِيلِ السَّوَادِ فِي الْغَيْرِ لَا يُقَالُ التَّعْلِيمُ عِبَارَةٌ عَنْ إِفَادَةِ عَلَيْهِ الْعِلْمُ هُوَ وَضْعُ الدَّلِيلِ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ الْمُؤَثِّرَ فِي وُجُودِ الْعِلْمِ لَيْسَ هُوَ ذَاتَ الدَّلِيلِ بَلِ النَّظَرُ فِي الدَّلِيلِ وَذَلِكَ النَّظَرُ فِعْلُ الْعَبْدِ فَلَمْ يَكُنْ حُصُولُ ذَلِكَ الْعِلْمِ بِتَعْلِيمِ اللَّهِ تعالى وأنه يناقص قَوْلَهُ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا.

Birinci Mesele: Bizim mezhep âlimlerimiz Allah Teâlâ'nın: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” kavlini, marifetlerin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına delil getirmişlerdir. Mu'tezile ise 'Maksat, ya öğretmek suretiyle ya da delil vazetmek suretiyle ancak O'nun tarafından bize gelen ilimden başkasına sahip olmadığımızdır' demiştir. Cevap şudur: Öğretmek (ta'lîm), karartmanın (tesvîdin) başkasında siyahlığı hâsıl etmekten ibaret olması gibi, başkasında ilmi hâsıl etmekten ibarettir. 'Öğretmek, ilmin üzerine kurulduğu delili vazetmekten ibarettir ve Allah Teâlâ da bunu yapmıştır' denilemez; çünkü biz deriz ki: İlmin varlığında müessir olan delilin bizzat kendisi değil, bilakis delil üzerine düşünmektir (nazardır). O nazar ise kulun fiilidir; dolayısıyla o ilmin meydana gelmesi Allah Teâlâ'nın öğretmesiyle olmamış olur ve bu da O'nun { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } kavliyle çelişir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ الْإِسْلَامِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمُغَيَّبَاتِ إِلَّا بِتَعْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ التَّوَصُّلُ إِلَيْهَا بِعِلْمِ النُّجُومِ وَالْكِهَانَةِ وَالْعِرَافَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَقَوْلُهُ: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنِّ: ٢٦، ٢٧] وَلِلْمُنَجِّمِ أَنْ يَقُولَ لِلْمُعْتَزِلِيِّ إِذَا فَسَّرْتَ التَّعْلِيمَ بِوَضْعِ الدَّلَائِلِ فَعِنْدِي حَرَكَاتُ النُّجُومِ دَلَائِلُ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ فَإِذَا اسْتَدْلَلْتَ بِهَا عَلَى هَذِهِ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا بِتَعْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ مَعْرِفَةِ الْغَيْبِ فَلَأَنْ يَعْجِزَ عَنْهُ أَحَدُنَا كَانَ أَوْلَى.

İkinci Mesele: İslam ehli bu ayeti, gaybî şeyleri bilmenin ancak Allah Teâlâ'nın öğretmesiyle mümkün olacağına, nücum (astroloji), kehânet ve arrâflık (falcılık) ilmiyle bunlara ulaşmanın mümkün olmadığına delil getirmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın [En'âm Suresi, 59. ayetteki]: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” ve [Cin Suresi, 26-27. ayetlerdeki]: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O gaybı bilendir; razı olduğu bir elçi müstesna, gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz” kavilleridir. Müneccim, Mu'tezilî'ye şöyle diyebilir: 'Sen öğretmeyi deliller vazetmek olarak tefsir ettiğine göre, bana göre yıldızların hareketleri Allah Teâlâ'nın bu âlemin halleri üzerine yarattığı delillerdir; bunlarla o hallere istidlal ettiğinde bu da Allah Teâlâ'nın öğretmesiyle olmuş olur.' Şöyle de denilebilir: Melekler gaybı bilmekten aciz kalınca, bizden birinin ondan aciz kalması evleviyetle geçerlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْعَلِيمُ مِنْ صِفَاتِ الْمُبَالَغَةِ التَّامَّةِ فِي الْعِلْمِ، وَالْمُبَالَغَةُ التَّامَّةُ لَا تَتَحَقَّقُ إِلَّا عِنْدَ الْإِحَاطَةِ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا هُوَ ﷾، فَلَا جَرَمَ لَيْسَ الْعَلِيمُ الْمُطْلَقُ إِلَّا هُوَ، فَلِذَلِكَ قَالَ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ.

Üçüncü Mesele: el-Alîm, ilimde tam mübalağa ifade eden sıfatlardandır; tam mübalağa ise ancak bütün malumatın kuşatılmasıyla gerçekleşir. Bu da ancak O'dur (Allah celle celâlüh'tür). Dolayısıyla mutlak Alîm ancak O'dur; bundan dolayı hasr yoluyla { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْحَكِيمُ يُسْتَعْمَلُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِمَعْنَى الْعَلِيمِ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكِيمٌ فِي الْأَزَلِ. الْآخَرُ: أَنَّهُ الَّذِي يَكُونُ فَاعِلًا لِمَا لَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ.

Dördüncü Mesele: el-Hakîm iki veçhe üzere kullanılır: Birincisi: el-Alîm anlamındadır; bu takdirde zâtî sıfatlardan olur ve bu tefsire göre O'nun ezelde Hakîm olduğunu söyleriz. Diğeri: Kendisine hiç kimsenin itiraz edemeyeceği fiili işleyen zât olmasıdır.

فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ، فَلَا نَقُولُ إِنَّهُ حَكِيمٌ في الأزل والأقرب هاهنا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْمَعْنَى الثَّانِي وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ، فَكَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالَتْ: أَنْتَ الْعَالِمُ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ فَأَمْكَنَكَ تَعْلِيمُ آدَمَ، وَأَنْتَ الْحَكِيمُ فِي هَذَا الْفِعْلِ الْمُصِيبُ فِيهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ مُرَادَ الْمَلَائِكَةِ مِنَ الْحَكِيمِ، أَنَّهُ هُوَ الَّذِي حَكَمَ بِجَعْلِ آدَمَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ.

Bu takdirde ise fiilî sıfatlardan olur; dolayısıyla O'nun ezelde Hakîm olduğunu söylemeyiz. Burada en yakın olanı ikinci anlamın murat edilmesidir, aksi halde tekrar gerekir. Sanki melekler şöyle demiştir: Sen bütün malumatı bilensin, bu yüzden Âdem'e öğretmen mümkün oldu; ve sen bu fiilinde isabetli olan Hakîmsin. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, meleklerin Hakîm lafzından maksadı, Âdem'i yeryüzünde halife kılmaya hükmeden zât olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ آدَمَ ﵇ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ عَنْ أَسْمَاءِ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ ﵊ أَخْبَرَهُمْ بِهَا فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ بِهَا قَالَ ﷾ لَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْغَيْبِ أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَحْوَالِ آدَمَ ﵇ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ حُدُوثِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ فِي أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ إِلَّا عِنْدَ وُقُوعِهَا، فَإِنْ قِيلَ الْإِيمَانُ هُوَ العلم، فقوله تعالى: يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ فَكَيْفَ قال هاهنا: إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْإِشْعَارُ بِأَنَّ عِلْمَ الْغَيْبِ لَيْسَ إِلَّا لِي وَأَنَّ كُلَّ مَنْ سِوَايَ فَهُمْ خَالُونَ عَنْ عِلْمِ الْغَيْبِ وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: مَا رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵃ أَنَّ قَوْلَهُ:

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'a eşyanın isimlerini onlara haber vermesini emredip o aleyhisselâm da bunları kendilerine haber verince, Allah celle celâlüh bunun üzerine onlara: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben size demedim mi ki şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” buyurmuştur. Bu gaybdan murat, O Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm'ı yaratmadan önce onun hallerini biliyor olmasıdır. Bu da O'nun celle celâlüh eşyayı meydana gelmelerinden önce bildiğine delalet eder; bu durum Hişâm b. el-Hakem'in O'nun eşyayı ancak vuku buldukları anda bildiğine dair mezhebinin batıllığını gösterir. Eğer 'İman ilimdir; Allah Teâlâ'nın { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } sözü kulun gaybı bildiğine delalet eder. O halde burada gayb ilminin yalnızca kendisine ait olduğunu ve kendisinden başkalarının gayb ilminden yoksun olduğunu hissettirir şekilde nasıl { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur?' denilirse, bunun cevabı { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } sözünde geçen açıklamadır. O'nun: { وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Sizin açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” kavline gelince, bunda birkaç veçhe vardır: Birincisi: Şa'bî'nin İbn Abbas ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği görüştür ki, O'nun:

وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ أَرَادَ بِهِ قَوْلَهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَقَوْلَهُ: وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ أَرَادَ بِهِ مَا أسر

{ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ } kavliyle onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } sözlerini; { وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } kavliyle de İblis'in

إِبْلِيسُ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْكِبْرِ وَأَنْ لَا يَسْجُدَ: وَثَانِيهَا: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ مِنَ الْأُمُورِ الْغَائِبَةِ وَالْأَسْرَارِ الْخَفِيَّةِ الَّتِي يُظَنُّ فِي الظَّاهِرِ أَنَّهُ لَا مَصْلَحَةَ فِيهَا وَلَكِنِّي لِعِلْمِي بِالْأَسْرَارِ الْمُغَيَّبَةِ أَعْلَمُ أَنَّ الْمَصْلَحَةَ فِي خَلْقِهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ آدَمَ رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ خَلْقًا عَجِيبًا فَقَالُوا لِيَكُنْ مَا شَاءَ فَلَنْ يَخْلُقَ رَبُّنَا خَلْقًا إِلَّا كُنَّا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنْهُ فَهَذَا الَّذِي كَتَمُوا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ سِرًّا أَسَرُّوهُ بَيْنَهُمْ فَأَبْدَاهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ وَأَسَرُّوهُ عَنْ غَيْرِهِمْ فَكَانَ فِي هَذَا الْفِعْلِ الْوَاحِدِ إِبْدَاءٌ وَكِتْمَانٌ. وَرَابِعُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْحُكَمَاءِ أَنَّ الْأَقْسَامَ خَمْسَةٌ لِأَنَّ الشَّيْءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَيْرًا مَحْضًا أَوْ شَرًّا مَحْضًا أَوْ مُمْتَزِجًا وَعَلَى تَقْدِيرِ الِامْتِزَاجِ فإما أن يعتدل الأمران أَوْ يَكُونَ الْخَيْرُ غَالِبًا أَوْ يَكُونَ الشَّرُّ غَالِبًا أَمَّا الْخَيْرُ الْمَحْضُ فَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي إِيجَادَهُ وَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ فِيهِ الْخَيْرُ غَالِبًا فَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي إِيجَادَهُ لِأَنَّ تَرْكَ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ لِأَجْلِ الشَّرِّ الْقَلِيلِ شَرٌّ كَثِيرٌ فَالْمَلَائِكَةُ ذَكَرُوا الْفَسَادَ وَالْقَتْلَ وَهُوَ شَرٌّ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا يَحْصُلُ مِنْهُمْ مِنَ الْخَيْرَاتِ فَقَوْلُهُ: إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَأَعْرِفُ أَنَّ خَيْرَهُمْ غَالِبٌ عَلَى هَذِهِ الشُّرُورِ فَاقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ إِيجَادَهُمْ وَتَكْوِينَهُمْ.

kendi içinde kibirden ve secde etmemekten yana gizlediği şeyi murat etmiştir. İkincisi: Şüphesiz ben sizin bilmediğiniz gaybî hususları ve zahirde maslahat yokmuş gibi zannedilen gizli sırları bilirim; fakat ben gaybî sırları bildiğim için onların yaratılmasında maslahat olduğunu bilirim. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Âdem'i yarattığında melekler hayret verici bir yaratılış gördüler ve 'Ne dilerse öyle olsun; Rabbimiz her ne yaratırsa yaratsın, biz O'nun katında ondan mutlaka daha şerefli olacağız' dediler. İşte gizledikleri şey budur. Bu sözün kendi aralarında fısıldaştıkları, bazılarının diğerlerine açıkladığı ve başkalarından gizlediği bir sır olması da caizdir; dolayısıyla bu tek fiilde hem açığa vurma hem de gizleme bulunmuş olur. Dördüncüsü: Bu hekimlerin görüşüdür; kısımlar beştir, çünkü bir şey ya sırf hayır, ya sırf şer ya da ikisinin karışımıdır. Karışım olması takdirinde ya iki durum eşittir, ya hayır galiptir ya da şer galiptir. Sırf hayra gelince, hikmet onun var edilmesini gerektirir. Hayrın galip olduğu şeye gelince, hikmet onun da var edilmesini gerektirir; çünkü az bir şerden ötürü çok hayrı terk etmek çok büyük bir şerdir. Melekler fesadı ve öldürmeyi zikrettiler; bu ise onlardan hâsıl olacak hayırlara nispetle az bir şerdir. Dolayısıyla O'nun: { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, 'Onların hayrının bu şerlere galip geleceğini bilirim; bu yüzden hikmet onların var edilmesini ve yaratılmasını gerektirdi' demektir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَوْفًا عَظِيمًا وَفَرَحًا عَظِيمًا أَمَّا الْخَوْفُ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِ الضَّمَائِرِ فَيَجِبُ أَنْ يَجْتَهِدَ الْمَرْءُ فِي تَصْفِيَةِ بَاطِنِهِ وَأَنْ لَا يَكُونَ/ بِحَيْثُ يَتْرُكُ الْمَعْصِيَةَ لِاطِّلَاعِ الْخَلَائِقِ عَلَيْهَا وَلَا يَتْرُكُهَا عِنْدَ اطِّلَاعِ الْخَالِقِ عَلَيْهَا وَالْأَخْبَارُ مُؤَكِّدَةٌ لِذَلِكَ. أَحَدُهَا:

Altıncı Mesele: Bil ki bu ayette büyük bir korku ve büyük bir sevinç vardır. Korkuya gelince; Allah Teâlâ'ya gizli düşüncelerin hiçbir hali gizli kalmaz; dolayısıyla kişinin iç dünyasını temizlemeye gayret göstermesi, günahı yaratılanların muttali olmasından dolayı terk ederken Yaratıcının muttali olması karşısında terk etmeyen bir kimse durumunda olmaması gerekir. Hadisler de bunu teyit etmektedir. Birincisi:

رَوَى عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «يُؤْتَى بِنَاسٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ حَتَّى إِذَا دَنَوْا مِنْهَا وَوَجَدُوا رَائِحَتَهَا وَنَظَرُوا إِلَى قُصُورِهَا وَإِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِأَهْلِهَا نُودُوا أَنِ اصْرِفُوهُمْ عَنْهَا لَا نَصِيبَ لَهُمْ فِيهَا فَيَرْجِعُونَ عَنْهَا بِحَسْرَةٍ مَا رَجَعَ أَحَدٌ بِمِثْلِهَا وَيَقُولُونَ يَا رَبَّنَا لَوْ أَدْخَلْتَنَا النَّارَ قَبْلَ أَنْ تُرِيَنَا مَا أَرَيْتَنَا مِنْ ثَوَابِكَ وَمَا أَعْدَدْتَ فِيهَا لِأَوْلِيَائِكَ كَانَ أَهْوَنَ عَلَيْنَا: فَنُودُوا ذَاكَ أَرَدْتُ لَكُمْ كُنْتُمْ إِذَا خَلَوْتُمْ بَارَزْتُمُونِي بِالْعَظَائِمِ وَإِذَا لَقِيتُمُ النَّاسَ لَقِيتُمُوهُمْ بِالْمَحَبَّةِ مُخْبِتِينَ تُرَاءُونَ النَّاسَ بِخِلَافِ مَا تُضْمِرُونَ عَلَيْهِ فِي قُلُوبِكُمْ هِبْتُمُ النَّاسَ وَلَمْ تَهَابُونِي أَجْلَلْتُمُ النَّاسَ وَلَمْ تُجِلُّونِي تَرَكْتُمُ الْمَعَاصِيَ لِلنَّاسِ وَلَمْ تَتْرُكُوهَا لِأَجْلِي كُنْتُ أَهْوَنَ النَّاظِرِينَ عَلَيْكُمْ فَالْيَوْمَ أُذِيقُكُمْ أَلِيمَ عَذَابِي مَعَ مَا حَرَمْتُكُمْ مِنَ النَّعِيمِ

Adiy b. Hâtim'in rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde birtakım insanlar getirilir ve cennete sevk edilmeleri emredilir. Nihayet ona yaklaşıp kokusunu aldıklarında, köşklerine ve Allah'ın oranın ehli için hazırladıklarına baktıklarında kendilerine: 'Onları oradan geri çevirin, orada onlara hiçbir nasip yoktur!' diye nida olunur. Onlar daha önce hiç kimsenin dönmediği büyük bir hasretle oradan dönerler ve: 'Ey Rabbimiz! Bize mükâfatından gösterdiğin şeyleri ve orada veli kulların için hazırladıklarını göstermeden önce bizi cehenneme koysaydın bu bizim için daha hafif olurdu' derler. Bunun üzerine kendilerine şöyle nida edilir: 'Ben sizin için bunu murat ettim; siz tenhada kaldığınızda bana karşı büyük günahlarla cüretkârlık gösterirdiniz, insanlarla karşılaştığınızda ise onlarla sevgiyle ve boyun eğerek buluşurdunuz. Kalplerinizde gizlediğinizin aksini insanlara gösterirdiniz. İnsanlardan korktunuz, benden korkmadınız; insanlara saygı gösterdiniz, bana saygı göstermediniz; günahları insanlar için terk ettiniz, benim için terk etmediniz. Ben sizin nazarınızda bakanların en hafifi idim; bugün sizi mahrum bıraktığım nimetin yanında elem verici azabımı da tattıracağım.'»

وَثَانِيهَا: قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَلِيٍّ لِحُمَيْدٍ الطَّوِيلِ: عِظْنِي فَقَالَ إِنْ كُنْتَ إِذَا عَصَيْتَ اللَّهَ خَالِيًا ظَنَنْتَ أَنَّهُ يَرَاكَ فَلَقَدِ اجْتَرَأْتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ، وَإِنْ كُنْتَ ظَنَنْتَ أَنَّهُ لَا يَرَاكَ فَلَقَدْ كَفَرْتَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ حَاتِمٌ الْأَصَمُّ: طَهِّرْ نَفْسَكَ فِي ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ: إِذَا كُنْتَ عَامِلًا بِالْجَوَارِحِ فَاذْكُرْ نَظَرَ اللَّهِ إِلَيْكَ. وَإِذَا كُنْتَ قَائِلًا فَاذْكُرْ سَمْعَ اللَّهِ إِلَيْكَ، وَإِذَا كُنْتَ سَاكِتًا عَامِلًا بِالضَّمِيرِ فاذكر على اللَّهِ بِكَ إِذْ هُوَ يَقُولُ: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] . وَرَابِعُهَا: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا اطِّلَاعَ لِأَحَدٍ عَلَى أَسْرَارِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَالْمَلَائِكَةُ وَقَعَ نَظَرُهُمْ عَلَى الْفَسَادِ وَالْقَتْلِ فَاسْتَحْقَرُوا الْبَشَرَ. وَوَقَعَ نَظَرُهُمْ عَلَى طَاعَةِ إِبْلِيسَ فَاسْتَعْظَمُوهُ، أما علام الغيوب فإنه كان عالماً بأنه وَإِنْ أَتَوْا بِالْفَسَادِ وَالْقَتْلِ لَكِنَّهُمْ سَيَأْتُونَ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَأَنَّ إِبْلِيسَ وَإِنْ أَتَى بِالطَّاعَاتِ لَكِنَّهُ سَيَأْتِي بَعْدَهَا بِقَوْلِهِ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ، وَمِنْ شَأْنِ الْعَقْلِ أَنْ لَا يَعْتَمِدَ عَلَى مَا يَرَاهُ وَأَنْ يَكُونَ أَبَدًا فِي الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ معناه أن الَّذِي أَعْرِفُ الظَّاهِرَ وَالْبَاطِنَ وَالْوَاقِعَ وَالْمُتَوَقَّعَ وَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا تَرَوْنَهُ عَابِدًا مُطِيعًا سَيَكْفُرُ وَيَبْعُدُ عَنْ حَضْرَتِي، وَمَنْ تَرَوْنَهُ فَاسِقًا بَعِيدًا سَيَقْرُبُ مِنْ خِدْمَتِي، فَالْخَلْقُ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَخْرُجُوا عَنْ حِجَابِ الْجَهْلِ وَلَا يَتَيَسَّرُ لَهُمْ أَنْ يَخْرِقُوا أَسْتَارَ الْعَجْزِ فَإِنَّهُمْ لَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ حَقَّقَ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ وَعَجْزِ الْمَلَائِكَةِ أَنْ أَظْهَرَ مِنَ البشر كمال العبودية ومن أشد ساكني السموات عبادة

İkincisi: Süleyman b. Ali, Humeyd et-Tavîl'e: 'Bana öğüt ver' dedi. O da şöyle dedi: 'Eğer tenhada Allah'a isyan ettiğinde O'nun seni gördüğünü zannettiysen (bildiysen), gerçekten büyük bir cürette bulunmuşsundur; şayet O'nun seni görmediğini zannettiysen, andolsun ki kâfir olmuşsundur.' Üçüncüsü: Hâtim el-Esam şöyle demiştir: 'Nefsini üç halde temiz tut: Azalarınla amel ettiğinde Allah'ın sana nazarını hatırla; konuştuğunda Allah'ın seni işitmesini hatırla; sustuğunda ve kalbinle amel ettiğinde Allah'ın sana olan ilmini hatırla; zira O: [Tâhâ Suresi, 46. ayette]: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitirim ve görürüm” buyurmaktadır.' Dördüncüsü: Bil ki Allah Teâlâ'nın hikmetinin sırlarına hiç kimsenin vukufiyeti yoktur. Meleklerin nazarı fesada ve öldürmeye takıldı ve beşeri hakir gördüler; nazarları İblis'in itaatine takıldı ve onu yücelttiler. Gaybları hakkıyla bilen [Allah]'a gelince; O, onların fesat ve öldürme fiilini işleseler bile ardından [A'râf Suresi, 23. ayetteki]: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz! Biz nefislerimize zulmettik” sözünü getireceklerini; İblis'in ise itaatler getirse bile ardından: 'Ben ondan daha hayırlıyım' sözünü getireceğini biliyordu. Aklın şanı gördüğüne güvenmemek, daima korku ve ürperti içinde olmaktır. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ } kavlinin anlamı şudur: Ben zahiri, bâtını, vuku bulanı ve vuku bulması bekleneni bilirim; sizin ibadet eden ve itaatkâr gördünüz kimsenin kâfir olup huzurumdan uzaklaşacağını, fâsık ve uzak gördüğünüz kimsenin ise hizmetime yaklaşacağını bilirim. Yaratılmışların cehalet perdesinden çıkmaları mümkün değildir ve acziyet örtülerini yırtmaları da kolay değildir; zira onlar O'nun ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar. Sonra O Sübhânehû, gayb ilminden ve meleklerin acziyetinden şunu gerçekleştirdi ki, hiç kimse ameliyle aldanmasın,

كَمَالَ الْكُفْرِ لِئَلَّا يَغْتَرَّ أَحَدٌ بِعَمَلِهِ وَيُفَوِّضُوا مَعْرِفَةَ الْأَشْيَاءِ إِلَى حِكْمَةِ الْخَالِقِ وَيُزِيلُوا الِاعْتِرَاضَ بالقلب واللسان عن مصنوعاته ومبدعاته.

eşyayı bilmeyi Yaratıcının hikmetine havale etsinler ve O'nun sanatlarına ve yarattıklarına karşı kalple ve dille itirazı terk etsinler diye, beşerden kulluğun kemalini, göklerin ibadeti en şiddetli sakininden ise küfrün kemalini ortaya çıkardı.

[سورة البقرة (٢) : آية ٣٤]

[Bakara Suresi (2), 34. Ayet]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis müstesna hepsi hemen secde etmişlerdi. O ise diretti, büyüklendi ve kâfirlerden oldu. (34)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النِّعْمَةُ الرَّابِعَةُ مِنَ النِّعَمِ الْعَامَّةِ عَلَى جَمِيعِ الْبَشَرِ وَهُوَ أَنَّهُ ﷾ جَعَلَ أَبَانَا مَسْجُودَ الْمَلَائِكَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تَخْصِيصَ آدَمَ بِالْخِلَافَةِ أَوَّلًا ثُمَّ تَخْصِيصَهُ بِالْعِلْمِ الْكَثِيرِ ثَانِيًا ثُمَّ بُلُوغَهُ فِي الْعِلْمِ إِلَى أَنْ صَارَتِ الْمَلَائِكَةُ عَاجِزِينَ عَنْ بُلُوغِ دَرَجَتِهِ فِي الْعِلْمِ وَذَكَرَ الْآنَ كَوْنَهُ مسجوداً للملائكة، وهاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki bu, bütün insanlara yönelik umumi nimetlerin dördüncüsüdür; o da O'nun celle celâlüh babamızı meleklerin kendisine secde ettiği varlık kılmış olmasıdır. Zira Allah Teâlâ önce Âdem'in halifelikle tahsis edilmesini, ikinci olarak çok ilim ile tahsis edilmesini, üçüncü olarak meleklerin ilimde onun derecesine ulaşmaktan aciz kalacakları bir seviyeye varmasını zikretmiş, şimdi de meleklerin kendisine secde ettiği varlık olduğunu zikretmiştir. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَمْرُ بِالسُّجُودِ حَصَلَ قَبْلَ أَنْ يُسَوِّيَ اللَّهُ تَعَالَى خِلْقَةَ آدَمَ ﵇ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ [ص: ٧١، ٧٢] وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ لَمَّا صَارَ حَيًّا صَارَ مَسْجُودَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَقَعُوا لِلتَّعْقِيبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ تَعْلِيمُ الْأَسْمَاءِ وَمُنَاظَرَتُهُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ فِي ذَلِكَ حَصَلَ بَعْدَ أَنْ صَارَ مَسْجُودَ الْمَلَائِكَةِ.

Birinci Mesele: Secde emri, Allah Teâlâ'nın: [Sâd Suresi, 71-72. ayetlerdeki]: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Şüphesiz ben çamurdan bir beşer yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secde ederek yere kapanın” kavlinin delaletiyle, Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışını tamamlamadan önce vuku bulmuştur. Bu ayetin zahiri, o aleyhisselâm dirilince meleklerin kendisine secde ettiği varlık olduğuna delalet eder; çünkü { فَقَعُوا } kavlindeki 'fâ' ta'kîb (hemen peşinden gelme) bildirir. Bu takdire göre isimlerin öğretilmesi ve bu hususta meleklerle münazarası, meleklerin kendisine secde ettiği varlık olmasından sonra gerçekleşmiş olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ لَيْسَ سُجُودَ عِبَادَةٍ لِأَنَّ سُجُودَ الْعِبَادَةِ لِغَيْرِ اللَّهِ كُفْرٌ وَالْأَمْرُ لَا يَرِدُ بِالْكُفْرِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ كَانَ لِلَّهِ تَعَالَى وَآدَمُ ﵇ كَانَ كَالْقِبْلَةِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِي هَذَا الْقَوْلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَا يُقَالُ صَلَّيْتُ لِلْقِبْلَةِ بَلْ يُقَالُ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ فَلَوْ كَانَ آدَمُ ﵇ قِبْلَةً لِذَلِكَ السُّجُودِ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ اسْجُدُوا إِلَى آدَمَ فَلَمَّا لَمْ يَرِدِ الْأَمْرُ هَكَذَا بَلْ قِيلَ اسْجُدُوا لِآدَمَ عَلِمْنَا أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمْ يَكُنْ قِبْلَةً. الثَّانِي: أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ أَيْ أَنَّ كَوْنَهُ مَسْجُودًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَعْظَمُ حَالًا مِنَ السَّاجِدِ وَلَوْ كَانَ قِبْلَةً لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الدَّرَجَةُ بِدَلِيلِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ كَانَ يُصَلِّي إِلَى الْكَعْبَةِ وَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ تَكُونَ الْكَعْبَةُ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ.

İkinci Mesele: Müslümanlar bu secdenin ibadet secdesi olmadığı hususunda icma etmişlerdir; çünkü Allah'tan başkasına ibadet secdesi küfürdür ve küfür emredilmez. Bundan sonra üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu secde Allah Teâlâ için idi, Âdem aleyhisselâm ise kıble gibi idi. İnsanlardan bazıları bu görüşe iki veçheden itiraz etmiştir: Birincisi: 'Kıble için namaz kıldım' (salleytü li'l-kıble) denilmez, bilakis 'Kıbleye doğru namaz kıldım' (salleytü ile'l-kıble) denilir. Şayet Âdem aleyhisselâm bu secde için kıble olsaydı, 'Âdem'e doğru secde edin' (üscüdû ilâ Âdem) denilmesi gerekirdi. Emir bu şekilde gelmeyip 'Âdem için secde edin' (üscüdû li-Âdem) denildiğine göre, Âdem aleyhisselâm'ın kıble olmadığını anlarız. İkincisi: İblis: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye baksana!' demiştir; yani kendisine secde edilen olması, onun secde edenden daha büyük bir mertebede olduğuna delalet eder. Eğer o kıble olsaydı bu derece hâsıl olmazdı; nitekim Muhammed aleyhisselâm Kâbe'ye doğru namaz kılardı ama bundan Kâbe'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha faziletli olması gerekmezdi.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ جَازَ أَنْ يُقَالَ صَلَّيْتُ لِلْقِبْلَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالشِّعْرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] وَالصَّلَاةُ لِلَّهِ لَا لِلدُّلُوكِ.

Birinci [itiraza] verilen cevap şudur: 'Kıbleye doğru namaz kıldım' (salleytü ile'l-kıble) denilebildiği gibi, 'Kıble için namaz kıldım' (salleytü li'l-kıble) denilmesi de caizdir. Bunun delili Kur'an ve şiirdir. Kur'an'a gelince, Allah Teâlâ'nın [İsrâ Suresi, 78. ayetteki]: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından ötürü namazı kıl” kavlidir; zira namaz batıya kayma (dülûk) için değil, Allah içindir.

فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ صَلَّيْتُ لِلْقِبْلَةِ مَعَ أَنَّ الصَّلَاةَ تَكُونُ لِلَّهِ تَعَالَى لَا لِلْقِبْلَةِ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُ حَسَّانَ:

Bu caiz olduğuna göre, namaz kıble için değil de Allah Teâlâ için olmasına rağmen niçin 'Kıbleye doğru/için namaz kıldım' (salleytü li'l-kıble) denilmesi caiz olmasın? Şiire gelince, Hassân'ın şu sözüdür:

مَا كُنْتُ أَعْرِفُ أَنَّ الْأَمْرَ مُنْصَرِفٌ ... عَنْ هَاشِمٍ ثُمَّ مِنْهَا عَنْ أَبِي حَسَنِ

İşin [hilafetin] Hâşim'den, sonra da onların içinden Ebü'l-Hasan'dan [Ali'den] çevrileceğini hiç bilmezdim.

أَلَيْسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لِقِبْلَتِكُمْ ... وَأَعْرَفَ النَّاسِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَنِ

O, kıblenize doğru/için namaz kılanların ilki ve insanların Kur'an'ı ve sünnetleri en iyi bileni değil midir?

فَقَوْلُهُ صَلَّى لِقِبْلَتِكُمْ نَصٌّ عَلَى الْمَقْصُودِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي أَنَّ إِبْلِيسَ شَكَا تَكْرِيمَهُ وَذَلِكَ التَّكْرِيمُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ حَصَلَ بِمُجَرَّدِ تِلْكَ الْمَسْجُودِيَّةِ بَلْ لَعَلَّهُ حَصَلَ بِذَلِكَ مَعَ أُمُورٍ أُخَرَ فَهَذَا مَا فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي فَهُوَ أَنَّ السَّجْدَةَ كَانَتْ لِآدَمَ ﵇ تَعْظِيمًا لَهُ وَتَحِيَّةً لَهُ كَالسَّلَامِ مِنْهُمْ عَلَيْهِ، وَقَدْ كَانَتِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ تَفْعَلُ ذَلِكَ كَمَا يُحَيِّي الْمُسْلِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالسَّلَامِ وَقَالَ قَتَادَةُ فِي قَوْلِهِ: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً [يُوسُفَ: ١٠٠] كَانَتْ تَحِيَّةُ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ سُجُودَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ:

Onun 'Kıblenize doğru/için namaz kıldı' (salleytü li-kıbletiküm) sözü maksat hususunda açık bir delildir. İkinci [itiraza] verilecek cevap şudur: İblis onun üstün tutulmasından şikâyet etmiştir; bu üstün tutulmanın sadece kendisine secde edilen varlık kılınmasıyla hâsıl olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis bu, onunla birlikte başka işler sebebiyle de hâsıl olmuş olabilir. Birinci görüşte olanlar bunlardır. İkinci görüşe gelince: Secde, tıpkı meleklerin ona selâm vermesi gibi, Âdem aleyhisselâm'a bir tazim ve selâmlama (tahiyye) idi. Nitekim geçmiş ümmetler, Müslümanların birbirlerini selâmla selâmlamaları gibi bunu yaparlardı. Katâde, [Yûsuf Suresi, 100. ayetteki] { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ve hepsi onun için secdeye kapandılar” kavli hakkında şöyle demiştir: 'O günlerde insanların selâmlaşması, birbirlerine secde etmeleri şeklindeydi.'

وَعَنْ صُهَيْبٍ أَنَّ مُعَاذًا لَمَّا قَدِمَ مِنَ الْيَمَنِ سَجَدَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا مُعَاذُ مَا هَذَا قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ تَسْجُدُ لِعُظَمَائِهَا/ وَعُلَمَائِهَا وَرَأَيْتُ النَّصَارَى تسجد لقسسها

Suheyb'den rivayet edildiğine göre Muâz Yemen'den döndüğünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e secde etti. [Hz. Peygamber]: 'Ey Muâz, bu nedir?' buyurdu. O da: 'Yahudiler büyüklerine ve âlimlerine secde ediyorlar. Hristiyanların da rahiplerine...

وَبِطَارِقَتِهَا قُلْتُ: مَا هَذَا قَالُوا: تَحِيَّةُ الْأَنْبِيَاءِ فَقَالَ ﵇ كَذَبُوا عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ

...ve patriklerine secde ettiklerini gördüm. Ben: 'Bu nedir?' diye sordum; 'Peygamberlerin selâmlamasıdır' dediler' dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: 'Peygamberlerine iftira etmişler' buyurdu.

وَعَنِ الثوري عن سماك بن هاني قَالَ: دَخَلَ الْجَاثَلِيقُ عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَأَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ لَهُ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ اسْجُدْ لِلَّهِ وَلَا تَسْجُدْ لِي.

Sevrî'den, o da Simâk b. Hânî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Câselîk (Hristiyan din büyüğü), Ali b. Ebî Tâlib'in huzuruna girdi ve ona secde etmek istedi. Ali ona: 'Allah'a secde et, bana secde etme' dedi.

وَقَالَ ﵊ لَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لِغَيْرِ اللَّهِ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا لِعِظَمِ حَقِّهِ عَلَيْهَا.

Ve [Hz. Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Şayet bir kimseye Allah'tan başkasına secde etmesini emredecek olsaydım, üzerindeki hakkının büyüklüğünden dolayı kadına kocasına secde etmesini emrederdim.'

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ السُّجُودَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هُوَ الِانْقِيَادُ وَالْخُضُوعُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Üçüncü Görüş: Secde, dilin aslında boyun eğmek (inkıyad) ve tevazu göstermektir (hudû). Şair şöyle demiştir:

تَرَى الْأَكَمَ فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ

Orada tepelerin [atların] tırnaklarına boyun eğdiğini (sücceden) görürsün.

أَيْ تِلْكَ الْجِبَالُ الصِّغَارُ كَانَتْ مُذَلَّلَةً لِحَوَافِرِ الْخَيْلِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَنِ: ٦] وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ شَرْحُ تَعْظِيمِ آدَمَ ﵇، وَجَعْلُهُ مُجَرَّدَ الْقِبْلَةِ لَا يُفِيدُ تَعْظِيمَ حَالِهِ وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّالِثُ فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّ السُّجُودَ لَا شَكَّ أَنَّهُ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ التَّغْيِيرِ فَإِنْ قِيلَ السُّجُودُ عِبَادَةٌ وَالْعِبَادَةُ لِغَيْرِ اللَّهِ لَا تَجُوزُ قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ عِبَادَةٌ، بَيَانُهُ أَنَّ الْفِعْلَ قَدْ يَصِيرُ بِالْمُوَاضَعَةِ مُفِيدًا كَالْقَوْلِ يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّ قِيَامَ أَحَدِنَا لِلْغَيْرِ يُفِيدُ مِنَ الْإِعْظَامِ ما يفيده القول وما ذاك إلا للعبادة وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يَكُونَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ سُقُوطُ الْإِنْسَانِ عَلَى الْأَرْضِ وَإِلْصَاقُهُ الْجَبِينَ بِهَا مُفِيدًا ضَرْبًا مِنَ التَّعْظِيمِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عِبَادَةً وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يَتَعَبَّدَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بِذَلِكَ إِظْهَارًا لِرِفْعَتِهِ وَكَرَامَتِهِ.

Yani o küçük dağlar atların tırnakları altında ezilmiş, boyun eğdirilmişti. Allah Teâlâ'nın [Rahmân Suresi, 6. ayetteki] { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } “Bitkiler ve ağaçlar secde ederler” kavli de bu kabildendir. Bil ki birinci görüş zayıftır; çünkü bu kıssadan maksat Âdem aleyhisselâm'ın yüceltilmesini açıklamaktır, onu sadece kıble kılmak ise onun mertebesinin yüceltilmesini ifade etmez. Üçüncü görüşe gelince, o da zayıftır; zira secdenin şeriat örfünde alnı yere koymaktan ibaret olduğunda şüphe yoktur. Asıl olan [anlamın] değişmemesi olduğuna göre, dilin aslında da böyle olması gerekir. Şayet 'Secde bir ibadettir, Allah'tan başkasına ibadet ise caiz değildir' denilirse, deriz ki: Onun ibadet olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması şudur: Bir fiil, tıpkı söz gibi uzlaşım (muvâdaa) yoluyla bir anlam ifade edebilir. Nitekim birimizin bir başkası için ayağa kalkması, sözün ifade ettiği gibi bir tazim ifade eder ve bu da ibadet değildir. Bu sabit olunca, bazı vakitlerde insanın yere kapanması ve alnını yere yapıştırmasının ibadet olmasa bile bir tür tazim ifade etmesi imkânsız değildir. Durum böyle olunca, Allah'ın onun yüceliğini ve kerametini göstermek için melekleri bununla mükellef kılması (bunu meleklere ibadet kılması) imkânsız değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ؟ قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ: وَلَا سِيَّمَا الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ إِنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْكَهْفِ: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ [الْكَهْفِ: ٥٠] وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ الْجِنَّ جِنْسٌ مُخَالِفٌ لِلْمَلَكِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْجِنَّ مَأْخُوذٌ مِنَ الِاجْتِنَانِ وَهُوَ السَّتْرُ وَلِهَذَا سُمِّيَ الْجَنِينُ جَنِينًا لِاجْتِنَانِهِ وَمِنْهُ الْجُنَّةُ لِكَوْنِهَا سَاتِرَةً وَالْجَنَّةُ لِكَوْنِهَا مُسْتَتِرَةً بِالْأَغْصَانِ وَمِنْهُ الْجُنُونُ لِاسْتِتَارِ الْعَقْلِ فِيهِ، وَلَمَّا ثَبَتَ هَذَا وَالْمَلَائِكَةُ مَسْتُورُونَ عَنِ الْعُيُونِ وَجَبَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْجِنِّ عَلَيْهِمْ بِحَسْبِ اللُّغَةِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يُفِيدُ الْمَقْصُودَ فَنَقُولُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ [سَبَأٍ: ٤٠، ٤١] وَهَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْجِنِّ وَالْمَلَكِ. فَإِنْ قِيلَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: كانَ مِنَ الْجِنِّ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَانَ مِنَ الْجَنَّةِ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ أَيْ كان خازن الجنة سلمنا ذلك لكن لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنَ الْجِنِّ أَيْ صَارَ مِنَ الْجِنِّ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ أَيْ صَارَ مِنَ الْكَافِرِينَ سَلَّمْنَا أَنَّ مَا ذَكَرْتَ/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْجِنِّ فَلِمَ قُلْتَ إِنَّ كَوْنَهُ مِنَ الْجِنِّ يُنَافِي كَوْنَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَمَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الْآيَةِ مُعَارَضٌ بِآيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصَّافَّاتِ: ١٥٨] وَذَلِكَ لِأَنَّ قُرَيْشًا قَالَتْ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ فهذه الآية تدل على أن الملك يمسي جِنًّا؟

Üçüncü Mesele: İblis'in meleklerden olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Başta Mu'tezile olmak üzere bazı kelâmcılar onun meleklerden olmadığını söylemiş, fakihlerin çoğu ise meleklerden olduğunu söylemiştir. Birinciler birkaç veçhe ile delil getirmişlerdir: Birincisi: O cinlerdendi; binaenaleyh meleklerden olmaması gerekir. Onun cinlerden olduğunu söylememiz, Allah Teâlâ'nın Kehf Suresi'ndeki: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis müstesna; o, cinlerdendi” kavli sebebiyledir. Bil ki insanlardan bazıları, onun cinden olduğu sabit olunca meleklerden olmamasının gerekeceğini zannetmişlerdir; çünkü cin, melekten farklı bir cinstir. Fakat bu [istidlal] zayıftır; çünkü cin [kelimesi], örtünmek ve gizlenmek anlamına gelen 'ictinân'dan türemiştir. Nitekim anne karnındaki cenine gizli olduğu için 'cenîn' denilmiştir. Kalkan da koruyucu ve örtücü olduğu için 'cünne', bahçe de dallarla örtülü olduğu için 'cenne' ve akıl örtülüp gizlendiği için deliliğe 'cünûn' denilmiştir. Bu durum sabit olunca ve melekler de gözlerden gizlenmiş bulunduklarından, lügat bakımından onlara da 'cin' lafzının ıtlak edilmesi gerekir. Böylece bu kadarlık delilin maksadı sağlamadığı sabit olur. Biz deriz ki: İblis'in meleklerden olmaması gerektiği, onun cinlerden olduğu sabit olunca Allah Teâlâ'nın şu kavlinden dolayıdır: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “O gün hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Şunlar size mi tapıyorlardı?' diyecektir. Onlar: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, sensin; bilakis onlar cinlere tapıyorlardı' derler”. Bu ayet cin ile melek arasındaki fark hususunda açıktır. Şayet denilirse ki: Onun cinlerden olduğunu kabul etmiyoruz. Allah Teâlâ'nın: { كانَ مِنَ الْجِنِّ } kavline gelince; İbn Mes'ûd'dan 'Cinlerdendi; yani cennetin bekçisiydi' dediği rivayet edildiğine göre, muradın 'cennetten idi' olması niçin caiz olmasın? Bunu kabul etsek bile, O'nun { مِنَ الْجِنِّ } kavlinin, tıpkı { وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } kavlinin 'kâfirlerden oldu' manasına gelmesi gibi 'cinlerden oldu' manasına gelmesi niçin caiz olmasın? Zikrettiğiniz şeyin onun cinlerden olduğuna delalet ettiğini kabul etsek dahi, onun cinlerden olmasının meleklerden olmasına zıt olduğunu nereden söylediniz? Zikrettiğiniz ayet ise bir başka ayetle muârızdır; o da Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavlidir. Çünkü Kureyş: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyordu; öyleyse bu ayet meleğin de cin diye isimlendirildiğine delalet etmez mi?

وَالْجَوَابُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كانَ مِنَ الْجِنِّ أَنَّهُ كَانَ خَازِنَ الْجَنَّةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ يُشْعِرُ بِتَعْلِيلِ تَرْكِهِ لِلسُّجُودِ لِكَوْنِهِ جِنِّيًّا وَلَا يُمْكِنُ تَعْلِيلُ تَرْكِ السُّجُودِ بِكَوْنِهِ خَازِنًا لِلْجَنَّةِ فَيُبْطِلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ

Cevap: [Allah Teâlâ'nın] { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O cinlerdendi” buyruğundan maksadın, onun cennetin bekçisi/hâzini olduğu [şeklinde anlaşılması] caiz değildir. Çünkü { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” buyruğu, secdeyi terk edişinin cin olmasından kaynaklandığını gerekçelendirmeyi (ta‘lîl) ihsas ettirmektedir. Secdeyi terk etmeyi cennetin bekçisi oluşuyla gerekçelendirmek ise mümkün değildir. Dolayısıyla onun [...] sözü bunu boşa çıkarır.

كانَ مِنَ الْجِنِّ أَيْ صَارَ مِنَ الْجِنِّ. قُلْنَا هَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ كانَ مِنَ الْجِنِّ } kavlinin 'cinlerden oldu' manasında olduğunu söylemesi bunu iptal eder. Biz deriz ki: Bu zahire aykırıdır; binaenaleyh zaruret olmadıkça buna gidilmez. Allah Teâlâ'nın:

وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ أَثْبَتَ ذَلِكَ النَّسَبَ فِي الْجِنِّ كَمَا أَثْبَتَهُ فِي الْمَلَائِكَةِ وَأَيْضًا فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمَلَكَ يُسَمَّى جِنًّا بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ لَكِنَّ لَفْظَ الْجِنِّ بِحَسَبِ الْعُرْفِ اخْتَصَّ بِغَيْرِهِمْ كَمَا أَنَّ لَفْظَ الدَّابَّةِ وَإِنْ كَانَ بِحَسَبِ اللُّغَةِ الْأَصْلِيَّةِ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَا يَدِبُّ لَكِنَّهُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ اخْتَصَّ بِبَعْضِ مَا يَدِبُّ فَتُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى اللُّغَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَالْآيَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَلَى الْعُرْفِ الْحَادِثِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ وَالْمَلَائِكَةُ لَا ذُرِّيَّةَ لَهُمْ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ إِبْلِيسَ لَهُ ذَرِّيَّةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَتِهِ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي [الْكَهْفِ: ٥٠] وَهَذَا صَرِيحٌ فِي إِثْبَاتِ الذُّرِّيَّةِ لَهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا ذُرِّيَّةَ لَهُمْ لِأَنَّ الذُّرِّيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى وَالْمَلَائِكَةُ لَا أُنْثَى فِيهِمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ [الزُّخْرُفِ: ١٩] أَنْكَرَ عَلَى مَنْ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْأُنُوثَةِ فَإِذَا انْتَفَتِ الْأُنُوثَةُ انْتَفَى التَّوَالُدُ لَا مَحَالَةَ فَانْتَفَتِ الذُّرِّيَّةُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعْصُومُونَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَإِبْلِيسُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ وَالْمَلَائِكَةُ لَيْسُوا كَذَلِكَ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ إِبْلِيسَ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كانَ مِنَ الْجِنِّ وَالْجِنُّ مَخْلُوقُونَ مِنَ النَّارِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧] وَقَالَ: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرَّحْمَنِ: ١٤، ١٥] وَأَمَّا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَيْسُوا مَخْلُوقِينَ مِنَ النَّارِ بَلْ مِنَ النُّورِ، فَلِمَا

{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } kavline gelince; deriz ki: Kâfirlerin bazısının bu soy bağını melekler hakkında iddia ettiği gibi cinler hakkında da iddia etmiş olması muhtemeldir. Ayrıca biz, lügat aslına göre meleğe cin denileceğini açıklamıştık; ancak örf bakımından cin lafzı onların dışındakilere tahsis edilmiştir. Tıpkı 'dâbbe' lafzının asıl lügate göre debelenen/yürüyen her şeyi kapsamasına rağmen, örf bakımından yürüyenlerin bir kısmına tahsis edilmesi gibidir. Dolayısıyla bu ayet asıl lügate, zikrettiğimiz ayet ise sonradan oluşan örfe hamledilir. İkincisi: İblis'in zürriyeti vardır, meleklerin ise zürriyeti yoktur. İblis'in zürriyetinin olduğunu söylememiz, Allah Teâlâ'nın onun vasfı hakkındaki: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي } “Beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dost ediniyorsunuz?” kavli sebebiyledir. Bu, onun için zürriyet ispatı hususunda açıktır. Meleklerin zürriyetinin olmadığını söylememiz ise, zürriyetin ancak erkek ve dişiden meydana gelmesi ve melekler arasında ise dişilik bulunmaması sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular? Şahitlikleri yazılacaktır”. [Allah], onlar hakkında dişilik hükmü verenleri kınamıştır. Dişilik nefyedilince kaçınılmaz olarak üreme de nefyolur ve böylece zürriyet de nefyedilmiş olur. Üçüncüsü: Daha önce beyan edildiği üzere melekler masumdurlar; İblis ise böyle değildi. Dolayısıyla onun meleklerden olmaması gerekir. Dördüncüsü: İblis ateşten yaratılmıştır, melekler ise öyle değildir. İblis'in ateşten yaratıldığını söylememiz, Allah Teâlâ'nın İblis'ten naklen [bildirdiği]: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ } kavli sebebiyledir. Ayrıca onun { كانَ مِنَ الْجِنِّ } kavli gereğince cinlerden olması ve cinlerin de ateşten yaratılmış olması sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ } “Cânn'ı da daha önce kavurucu ateşten yarattık”. Yine şöyle buyurmuştur: { خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } “İnsanı pişmiş çamur gibi kuru balçıktan yarattı. Cânn'ı da yalın bir ateşten yarattı”. Meleklerin ise ateşten değil nurdan yaratılmış olduklarına gelince, bu husus,

رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ،

Zührî'nin Urve'den, onun da Âişe'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadisten ötürüdür: 'Melekler nurdan yaratıldı, cânn ise yalın bir ateşten yaratıldı.'

ولأن من المشهور الذي لا يَدْفَعُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُوحَانِيُّونَ، وَقِيلَ إِنَّمَا سُمُّوا بِذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنَ الرِّيحِ أَوِ الرَّوْحِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] وَرُسُلُ اللَّهِ مَعْصُومُونَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ إِبْلِيسُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِكَوْنِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَمْرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَثْنَاهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُفِيدُ إِخْرَاجَ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ أَوْ لَصَحَّ دُخُولُهُ وَذَلِكَ يُوجِبُ كون مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يُقَالُ الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْقَطِعُ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي [الزُّخْرُفِ: ٢٦، ٢٧] وَقَالَ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيها/ لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَةِ: ٢٥، ٢٦] وَقَالَ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ [النِّسَاءِ: ٢٩] وَقَالَ تَعَالَى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النِّسَاءِ: ٩٢] وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ كَانَ جِنِّيًّا وَاحِدًا بَيْنَ الْأُلُوفِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَغَلَبُوا عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: فَسَجَدُوا ثُمَّ اسْتُثْنِيَ هُوَ مِنْهُمُ اسْتِثْنَاءَ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، لِأَنَّا نَقُولُ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، فَذَلِكَ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَالدَّلَائِلُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فِي نَفْيِ كَوْنِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، لَيْسَ فِيهَا إِلَّا الِاعْتِمَادُ عَلَى الْعُمُومَاتِ، فَلَوْ جَعَلْنَاهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَزِمَ تَخْصِيصُ مَا عَوَّلْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْعُمُومَاتِ، وَلَوْ قُلْنَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، لَزِمَنَا حَمْلُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَخْصِيصَ الْعُمُومَاتِ أَكْثَرُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ حَمْلِ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ فَكَانَ قَوْلُنَا أولى. وأيضاً فَالِاسْتِثْنَاءُ مُشْتَقٌّ مِنَ الثَّنْيِ وَالصَّرْفِ وَمَعْنَى الصَّرْفِ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ حَيْثُ لَوْلَا الصَّرْفُ لَدَخَلَ وَالشَّيْءُ لَا يَدْخُلُ فِي غَيْرِ جِنْسِهِ فَيَمْتَنِعُ تَحَقُّقُ مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ فِيهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّهُ جِنِّيٌّ وَاحِدٌ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ فَنَقُولُ إِنَّمَا يَجُوزُ إِجْرَاءُ حكم الكثير على القليل إذا كان ذلك القليل ساقط العبرة غير ملتفت إليه وأما إِذَا كَانَ مُعْظَمُ

Ayrıca meleklerin ruhanî varlıklar olduğu reddedilemez meşhur bir gerçektir. Onların rüzgârdan (rîh) yahut ruhtan (ravh) yaratıldıkları için böyle isimlendirildikleri de söylenmiştir. Beşincisi: Melekler elçilerdir; nitekim Allah Teâlâ: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “Melekleri elçiler kılan...” buyurmuştur. Allah'ın elçileri ise masumdurlar; nitekim Allah Teâlâ: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” buyurmuştur. İblis böyle olmadığına göre onun meleklerden olmaması gerekir. Onun meleklerden olduğunu söyleyenler ise iki hususla delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onu meleklerden istisna etmiştir. İstisna ise, o olmasaydı dahil olacak yahut dahil olması sahih olacak şeyin çıkarılmasını ifade eder; bu da onun meleklerden olmasını gerektirir. 'Munkatı' istisna Arap kelâmında meşhurdur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Hani İbrahim babasına ve kavmine demişti ki: 'Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; beni yaratan müstesna'”; yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir şey işitirler; sadece 'Selâm, selâm!' sözü işitirler”; yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna”; yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz olamaz; hataen olması müstesna”. Ayrıca o, binlerce melek arasında tek bir cindi; dolayısıyla { فَسَجَدُوا } “Secde ettiler” kavlinde melekler ona galebe çaldı (tağlîb yapıldı), sonra da onlardan biri gibi onlardan istisna edildi' denilemez. Çünkü biz deriz ki: Bu iki veçhenin her biri asla aykırıdır; binaenaleyh buna ancak zaruret halinde gidilir. Onun meleklerden oluşunu nefyetmek hususunda zikrettiğiniz deliller ise umum lafızlara dayanmaktan ibarettir. Şayet onu meleklerden sayarsak, dayandığınız umumların tahsis edilmesi gerekir; şayet meleklerden olmadığını söylersek, istisnayı munkatı' istisnaya hamletmemiz gerekir. Malumdur ki Allah Teâlâ'nın kitabında umumların tahsis edilmesi, istisnanın munkatı' istisnaya hamledilmesinden çok daha fazladır. Dolayısıyla bizim sözümüz daha evladır. Ayrıca istisna, bükmekten ve çevirmekten (sany ve sarf) türemiştir; çevirme anlamı ise ancak çevrilmeseydi dahil olacak yerde tahakkuk eder. Bir şey ise kendi cinsinden başkasına dahil olamaz; dolayısıyla onda istisna manasının tahakkuk etmesi imkânsız olur. Onun melekler arasında tek bir cin olduğu sözüne gelince; deriz ki: Çoğunluğun hükmünü azınlığa uygulamak ancak o azınlık dikkate alınmayan ve itibar edilmeyen bir şey olduğunda caizdir. Fakat eğer...

الْحَدِيثِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ ذَلِكَ الْوَاحِدِ لَمْ يَجُزْ إِجْرَاءُ حُكْمِ غَيْرِهِ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا لَوْ لَمْ يَكُنْ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَمَا كَانَ قَوْلُهُ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ مُتَنَاوِلًا لَهُ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مُتَنَاوِلًا لَهُ لَاسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ تَرْكُهُ لِلسُّجُودِ إِبَاءً وَاسْتِكْبَارًا وَمَعْصِيَةً وَلَمَا اسْتَحَقَّ الذَّمَّ وَالْعِقَابَ، وَحَيْثُ حَصَلَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْخِطَابَ يَتَنَاوَلُهُ وَلَا يَتَنَاوَلُهُ ذَلِكَ الْخِطَابُ إِلَّا إِذَا كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، لَا يُقَالُ إِنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَّا أَنَّهُ نَشَأَ مَعَهُمْ وَطَالَتْ مُخَالَطَتُهُ بِهِمْ وَالْتَصَقَ بِهِمْ، فَلَا جَرَمَ يَتَنَاوَلُهُ ذَلِكَ الْخِطَابُ وَأَيْضًا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَدْخُلْ فِي هَذَا الْأَمْرِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالسُّجُودِ بِلَفْظٍ آخَرَ مَا حَكَاهُ فِي الْقُرْآنِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ لِأَنَّا نَقُولُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمُخَالَطَةَ لَا تُوجِبُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ، وَلِهَذَا قُلْنَا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ إِنَّ خِطَابَ الذُّكُورِ لَا يَتَنَاوَلُ الْإِنَاثَ وَبِالْعَكْسِ مَعَ شَدَّةِ الْمُخَالَطَةِ بَيْنَ الصِّنْفَيْنِ، وَأَيْضًا فَشِدَّةُ الْمُخَالَطَةِ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ لَمَّا لَمْ تَمْنَعِ اقْتِصَارَ اللَّعْنِ عَلَى إِبْلِيسَ فَكَيْفَ تَمْنَعُ اقْتِصَارَ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَأَمَّا الثَّانِي فَجَوَابُهُ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ فَلَمَّا ذَكَرَ قَوْلَهُ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ أَشْعَرَ هَذَا التَّعْقِيبُ بِأَنَّ هَذَا الْإِبَاءَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ مُخَالَفَةِ هَذَا الْأَمْرِ لَا بِسَبَبِ مُخَالَفَةِ أَمْرٍ آخَرَ فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي الْجَانِبَيْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.

...bahsin büyük çoğunluğu sadece o bir tek varlık hakkında ise, başkasının hükmünü ona uygulamak caiz olmaz. İkinci Hüccet: Şöyle dediler: Şayet İblis meleklerden olmasaydı, O'nun { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” kavli onu kapsamazdı. Şayet onu kapsamasaydı, secdeyi terk etmesinin kaçınma (ibâ), kibirlenme (istikbâr) ve isyan (masiyet) olması imkânsız olurdu; kınanmayı ve cezalandırılmayı da hak etmezdi. Bu durumlar gerçekleştiğine göre, o hitabın onu kapsadığını anlarız; o hitap ise ancak o meleklerden olduğu takdirde onu kapsar. 'O, meleklerden olmasa da onlarla birlikte yetişti, onlarla birlikteliği uzadı ve onlara karışıp yapıştı; binaenaleyh o hitap onu da kapsar. Ayrıca o bu emre dahil olmasa bile, Allah Teâlâ'nın { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” kavlinin delaletiyle, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da nakletmediği başka bir lafızla ona secdeyi emretmiş olması niçin caiz olmasın?' denilemez. Çünkü biz deriz ki: Birinciye cevap şudur: Birliktelik zikrettiğiniz şeyi gerektirmez. Bu sebepledir ki fıkıh usulünde, iki sınıf arasındaki şiddetli birlikteliğe rağmen erkeklere yönelik hitabın kadınları kapsamayacağını ve bunun aksinin de geçerli olduğunu söyledik. Ayrıca melekler ile İblis arasındaki şiddetli birliktelik lânetin sadece İblis'e has kılınmasına engel olmadığına göre, o teklifin sadece meleklere has kılınmasına nasıl engel olsun? İkinciye cevap ise şudur: Hükmün vasfa bağlanması illet bildirdiğini hissettirir. Dolayısıyla { أَبَى وَاسْتَكْبَرَ } kavlini { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } kavlinin hemen ardından zikretmesi; bu kaçınmanın başka bir emre muhalefet sebebiyle değil, bilakis sırf bu emre muhalefet sebebiyle meydana geldiğini hissettirmiştir. Her iki taraf hakkında bende olan görüşler bunlardır; işlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.

الْمَسْأَلَةُ الرابعة: [الكلام على أن آدم أفضل من الملائكة أو العكس] اعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِنَا يَحْتَجُّونَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ بِسُجُودِ آدَمَ ﵇ عَلَى أَنَّ آدَمَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَرَأَيْنَا أن نذكر هاهنا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فَنَقُولُ: قَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ السُّنَّةِ: الْأَنْبِيَاءُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ بَلِ الْمَلَائِكَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الشِّيعَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنَّا وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْحَلِيمِيِّ مِنْ/ فُقَهَائِنَا وَنَحْنُ نَذْكُرُ مُحَصِّلَ الْكَلَامِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ: أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فَقَدِ احْتَجُّوا بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] إِلَى قَوْلِهِ: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْعِنْدِيَّةِ عِنْدِيَّةَ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بَلْ عِنْدِيَّةُ الْقُرْبِ وَالشَّرَفِ وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَارِدَةً فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْقُرْبَةِ وَالشَّرَفِ حَاصِلٌ لَهُمْ لَا لِغَيْرِهِمْ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ هَذِهِ الْعِنْدِيَّةَ فِي الْآخِرَةِ لِآحَادِ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا

Dördüncü Mesele: [Âdem'in mi meleklerden üstün olduğu yoksa aksinin mi geçerli olduğu üzerine kelâm] Bil ki ashabımızdan bir grup, Allah Teâlâ'nın meleklere Âdem aleyhisselâm'a secde etmelerini emretmesini Âdem'in meleklerden daha faziletli olduğuna delil getirirler. Biz de burada bu meseleyi zikretmeyi uygun gördük ve deriz ki: Ehl-i Sünnet'in çoğu: 'Peygamberler meleklerden daha faziletlidir' demiştir. Mu'tezile ise: 'Bilakis melekler peygamberlerden daha faziletlidir' demiştir ki bu, Şîa cumhurunun da görüşüdür. Bu görüş, kelâmcılarımızdan Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin ve fakihlerimizden Ebû Abdillâh el-Halîmî'nin de tercihidir. Biz her iki tarafın sözlerinin neticesini zikredeceğiz: Meleklerin insanlardan daha faziletli olduğunu söyleyenlere gelince; onlar birkaç hususla delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'nun katında olanlar O'na ibadet etmekten büyüklenmezler...” kavlinden { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz usanmadan teşbih ederler” kavline kadar olan kısımdır. Bu ayetle istidlal iki veçhedendir: Birincisi: Bu 'katında olma'dan (indiyyet) maksat mekân ve yön bakımından katında olma değildir; zira bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Bilakis yakınlık ve şeref bakımından katında olmadır. Bu ayet meleklerin vasfı hakkında vârid olduğuna göre, bu tür bir yakınlık ve şerefin başkalarına değil onlara hâsıl olduğunu anlarız. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Allah Teâlâ ahirette tek tek müminler için de bu 'katında olma'yı ispat etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Muktedir bir hükümdarın katında, doğruluk makamındadırlar”. Dünyada ise,

فَقَالَ ﵊ حَاكِيًا عَنْهُ سُبْحَانَهُ: «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ لِأَجْلِي»

[Hz. Peygamber] aleyhisselâm, Sübhânehu'dan naklen şöyle buyurmuştur: 'Ben, rızam uğruna kalpleri kırık olanların yanındayım.'

وَهَذَا أَكْثَرُ إِشْعَارًا بِالتَّعْظِيمِ لِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عِنْدَ هَؤُلَاءِ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ وَمَا احْتَجُّوا بِهِ مِنَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا شَكَّ أَنَّ كَوْنَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْعَبْدِ أَدْخَلُ فِي التَّعْظِيمِ، مِنْ كَوْنِ الْعَبْدِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى احْتَجَّ بعد اسْتِكْبَارِهِمْ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُمْ وَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَكْبِرُوا وَلَوْ كَانَ الْبَشَرُ أَفْضَلَ مِنْهُمْ لَمَا تَمَّ هَذَا الِاحْتِجَاجُ، فَإِنَّ السُّلْطَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُقَرِّرَ عَلَى رَعِيَّتِهِ وُجُوبَ طَاعَتِهِمْ لَهُ بقول: الْمُلُوكُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ طَاعَتِي، فَمَنْ هَؤُلَاءِ المساكين حتى يتمردوا عن طاعتي أو بالجملة فَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْأَقْوَى عَلَى الْأَضْعَفِ.

Bu [hadis] tazimi daha çok hissettirmektedir; zira bu hadis Sübhânehu'nun kalpleri kırık olan şu kimselerin yanında olduğuna delalet eder, onların ayetle delil getirdikleri şey ise meleklerin Allah Teâlâ'nın katında olduğuna delalet eder. Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın kulun yanında olması, kulun Allah Teâlâ'nın katında olmasından tazim bakımından daha derindir. Ayetle istidlaldeki ikinci veçhe: Allah Teâlâ onların büyüklenmemesini, başkalarının da büyüklenmemesi gerektiğine delil getirmiştir. Şayet insanlar onlardan daha faziletli olsaydı bu delil getirme tamam olmazdı. Zira hükümdar, tebaasına kendisine itaatin vücubunu kabul ettirmek istediğinde şöyle der: 'Melikler bile bana itaat etmekten büyüklenmezler; şu zavallılar da kim oluyor ki bana itaatten kaçınıp başkaldırıyorlar!' Hulâsa malumdur ki bu istidlal ancak daha güçlü olanın daha zayıf olana delil getirilmesiyle tamam olur.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَشَدُّ قُوَّةً وَقُدْرَةً مِنَ الْبَشَرِ، وَيَكْفِي فِي صِحَّةِ الِاسْتِدْلَالِ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ التَّفَاوُتِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ شِدَّةِ قُوَّتِهِمْ وَاسْتِيلَائِهِمْ عَلَى أَجْرَامِ السموات وَالْأَرْضِ وَأَمْنِهِمْ مِنَ الْهَرَمِ وَالْمَرَضِ وَطُولِ أَعْمَارِهِمْ، لَا يَتْرُكُونَ الْعُبُودِيَّةَ لَحْظَةً وَاحِدَةً، وَالْبَشَرُ مَعَ نِهَايَةِ ضَعْفِهِمْ وَوُقُوعِهِمْ فِي أَسْرَعِ

Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Meleklerin kuvvet ve kudret bakımından insanlardan daha güçlü olduğunda ihtilaf yoktur; istidlalin sıhhati için bu kadarlık bir farklılık yeterlidir. Zira Allah Teâlâ demektedir ki: Melekler güçlerinin şiddetine, göklerin ve yerin cisimlerine hâkimiyetlerine, yaşlılık ve hastalıktan emin oluşlarına ve uzun ömürlü olmalarına rağmen kulluğu bir an olsun bırakmazlar; insanlar ise nihai zayıflıklarına, en hızlı şekilde...

الْأَحْوَالِ فِي الْمَرَضِ وَالْهَرَمِ وَأَنْوَاعِ الْآفَاتِ، أَوْلَى أَنْ لَا يَتَمَرَّدُوا فَهَذَا الْقَدْرُ مِنَ التَّفَاوُتِ كَافٍ فِي صِحَّةِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، وَلَا نِزَاعَ في حصول التفاوت في هذه الْمَعْنَى، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي الْأَفْضَلِيَّةِ بِمَعْنَى كَثْرَةِ الثَّوَابِ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَا يَصِحُّ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمَلِكُ أَكْثَرَ ثَوَابًا مِنَ الْبَشَرِ، وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ؟ مَعَ أَنَّ الْمُتَبَادِرَ إِلَى الْفَهْمِ هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ قَالُوا: عِبَادَاتُ الْمَلَائِكَةِ أَشَقُّ مِنْ عِبَادَاتِ الْبَشَرِ، فَتَكُونُ أَكْثَرَ ثَوَابًا مِنْ عِبَادَاتِ الْبَشَرِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا أَشَقُّ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَيْلَهُمْ إِلَى التَّمَرُّدِ أَشَدُّ فَتَكُونُ طَاعَتُهُمْ أَشَقَّ، وَإِنَّمَا قُلْنَا:

...hastalığa, yaşlılığa ve türlü afetlere düşmelerine rağmen başkaldırmamaya daha layıktırlar. Şu halde bu kadarlık bir farklılık bu istidlalin sıhhati için kâfidir. Bu anlamdaki farklılığın hâsıl olduğunda ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak sevabın çokluğu anlamındaki faziletliliktedir. O halde zihne ilk gelen mana bizim zikrettiğimiz olduğu halde, bu istidlalin ancak meleğin sevabının insandan daha çok olması durumunda sahih olacağını nereden çıkardınız ve bunda mutlaka bir delil bulunması gerekmez mi? İkincisi: Şöyle dediler: Meleklerin ibadetleri insanların ibadetlerinden daha meşakkatlidir; dolayısıyla insanların ibadetlerinden daha çok sevaplı olur. Onların [ibadetlerinin] daha meşakkatli olduğunu birkaç veçheden söyledik: Birincisi: Onların başkaldırmaya (temerrüd) meyli daha şiddetlidir, dolayısıyla itaatleri daha meşakkatli olur. Şundan dolayı dedik ki:

إِنَّ مَيْلَهُمْ إِلَى التَّمَرُّدِ أَشَدُّ، لِأَنَّ الْعَبْدَ السَّلِيمَ مِنَ الْآفَاتِ، الْمُسْتَغْنِيَ عَنْ طَلَبِ الْحَاجَاتِ، يَكُونُ أَمْيَلَ إِلَى النِّعَمِ وَالِالْتِذَاذِ مِنَ الْمَغْمُورِ فِي الْحَاجَاتِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ كَالْمُضْطَرِبِ فِي الرُّجُوعِ إِلَى عِبَادَةِ مَوْلَاهُ وَالِالْتِجَاءِ إِلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [العنكبوت: ٦٥] ومعلوم أن الملائكة سكان السموات وَهِيَ جَنَّاتٌ وَبَسَاتِينُ وَمَوَاضِعُ التَّنَزُّهِ وَالرَّاحَةِ وَهُمْ آمِنُونَ مِنَ الْمَرَضِ وَالْفَقْرِ ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ اسْتِكْمَالِ أَسْبَابِ التَّنَعُّمِ لَهُمْ أَبَدًا مُذْ خُلِقُوا مُشْتَغِلُونَ بِالْعِبَادَةِ خَاشِعُونَ وَجِلُونَ مُشْفِقُونَ كَأَنَّهُمْ مَسْجُونُونَ لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى نَعِيمِ الْجِنَانِ/ وَاللَّذَّاتِ بَلْ هُمْ مُقْبِلُونَ عَلَى الطَّاعَاتِ الشَّاقَّةِ مَوْصُوفُونَ بِالْخَوْفِ الشَّدِيدِ وَالْفَزَعِ الْعَظِيمِ وَكَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ مِنْ بَنِي آدَمَ أَنْ يَبْقَى كَذَلِكَ يَوْمًا وَاحِدًا فَضْلًا عَنْ تِلْكَ الْأَعْصَارِ الْمُتَطَاوِلَةِ وَيُؤَكِّدُهُ قِصَّةُ آدَمَ ﵇، فَإِنَّهُ أَطْلَقَ لَهُ في جَمِيعَ مَوَاضِعِ الْجَنَّةِ بِقَوْلِهِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما [الْبَقَرَةِ: ٣٥] ثُمَّ مُنِعَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ فَلَمْ يَمْلِكْ نَفْسَهُ حَتَّى وَقَعَ فِي الشَّرِّ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَاعَتَهُمْ أَشَقُّ مِنْ طَاعَاتِ الْبَشَرِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ انْتِقَالَ الْمُكَلَّفِ مِنْ نَوْعِ عِبَادَةٍ إِلَى نَوْعٍ آخَرَ كَالِانْتِقَالِ مِنْ بُسْتَانٍ إِلَى بُسْتَانٍ، أَمَّا الْإِقَامَةُ عَلَى نَوْعٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهَا تُورِثُ الْمَشَقَّةَ وَالْمَلَالَةَ وَلِهَذَا السَّبَبِ جُعِلَتِ التَّصَانِيفُ مَقْسُومَةً بِالْأَبْوَابِ وَالْفُصُولِ، وَجُعِلَ كِتَابُ اللَّهِ مَقْسُومًا بِالسُّوَرِ وَالْأَحْزَابِ وَالْأَعْشَارِ وَالْأَخْمَاسِ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُوَاظِبٌ عَلَى عَمَلٍ وَاحِدٍ لَا يَعْدِلُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ عَلَى مَا قَالَ سُبْحَانَهُ: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٠] وَقَالَ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٦٥، ١٦٦] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ عِبَادَتُهُمْ فِي نِهَايَةِ الْمَشَقَّةِ، إِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ عِبَادَاتُهُمْ أَفْضَلَ

Onların temerrüde meyli daha şiddetlidir; çünkü afetlerden salim olan ve ihtiyaç talep etmekten müstağni bulunan kul, nimetlere ve lezzetlenmeye ihtiyaçlar içine batmış olandan daha meyillidir. Zira [ihtiyaç içindeki kul], Mevlâsının ibadetine dönmeye ve O'na sığınmaya âdeta mecbur kalır. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar”. Malumdur ki melekler göklerin sakinleridir; oralar ise cennetler, bahçeler, gezinti ve istirahat yerleridir; onlar hastalıktan ve fakirlikten emindirler. Sonra onlar kendileri için nimetlenme sebepleri tastamam bulunmasına rağmen yaratıldıklarından beri ebediyen ibadetle meşguldürler, huşû içindedirler, korku ve endişe doludurlar; âdeta cennetlerin nimetlerine ve lezzetlerine iltifat etmeyen hapsedilmiş kimseler gibidirler. Bilakis onlar meşakkatli taatlere yönelmişlerdir, şiddetli bir korku ve büyük bir ürpertiyle nitelenmişlerdir. Âdemoğlundan hiç kimse bu uzun asırlar şöyle dursun, bir tek gün bile böyle kalmaya güç yetiremez gibidir. Bunu Âdem aleyhisselâm'ın kıssası da teyit etmektedir; zira { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Ondan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” kavliyle cennetin bütün mekânları ona serbest bırakılmış, sonra bir tek ağaçtan menedilmişti de nefsine hâkim olamayıp kötülüğe düştü. Bu da onların itaatlerinin insanların itaatlerinden daha meşakkatli olduğuna delalet eder. İkincisi: Mükellefin bir ibadet türünden diğerine geçmesi, bir bahçeden diğer bir bahçeye geçmek gibidir; tek bir tür üzerinde sabit kalmak ise meşakkat ve bıkkınlık doğurur. Bu sebeple telifler bablara ve fasıllara ayrılmış; Allah'ın Kitabı da surelere, cüzlere, aşrlara ve hıbızlara bölünmüştür. Sonra meleklerin her biri tek bir amele devam etmekte ve Sübhânehu'nun: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz usanmadan teşbih ederler” kavli ve { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz, saf saf dizilmiş olanlarız; şüphesiz biz, teşbih edenleriz” kavli gereğince ondan başkasına geçmemektedir. Durum böyle olunca onların ibadeti nihai derecede meşakkatli olur. Bu sabit olunca,

لِقَوْلِهِ ﵊: «أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ أَحَمَزُهَا»

[Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın: 'Amellerin en faziletlisi en zahmetli olanıdır'

أَيْ أَشَقُّهَا،

yani en meşakkatli olanıdır sözü sebebiyle,

وَقَوْلُهُ لِعَائِشَةَ ﵂: «إِنَّمَا أَجْرُكِ عَلَى قَدْرِ نَصَبِكِ»

ve Âişe radıyallâhu anhâ'ya söylediği: 'Senin ecrin ancak çektiğin zahmet ölçüsündedir' sözü gereğince onların ibadetlerinin daha faziletli olması gerekir.

وَالْقِيَاسُ أَيْضًا يَقْتَضِي ذَلِكَ، فَإِنَّ الْعَبْدَ كُلَّمَا كَانَ تَحَمُّلُهُ الْمَشَاقَّ لِأَجْلِ رِضَا مَوْلَاهُ أَكْثَرَ كَانَ أَحَقَّ بِالتَّعْظِيمِ وَالتَّقْدِيمِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ: هَبْ أَنَّ مَشَقَّتَهُمْ أَكْثَرُ فَلِمَ قُلْتُمْ يَجِبُ أن يكون ثوابهم أكثر؟ وَذَلِكَ لِأَنَّا نَرَى بَعْضَ الصُّوفِيَّةِ فِي زَمَانِنَا هَذَا يَتَحَمَّلُونَ فِي طَرِيقِ الْمُجَاهَدَةِ مِنَ الْمَشَاقِّ وَالْمَتَاعِبِ مَا يَقْطَعُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَا كَانَ يَتَحَمَّلُ بَعْضَ ذَلِكَ ثُمَّ إِنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَفْضَلُ مِنْهُ وَمِنْ أَمْثَالِهِ، بَلْ يُحْكَى عَنْ عُبَّادِ الْهِنْدِ وَزُهَّادِهِمْ وَرُهْبَانِهِمْ أَنَّهُمْ يَتَحَمَّلُونَ مِنَ الْمَتَاعِبِ فِي التَّوَاضُعِ لِلَّهِ تَعَالَى مَا لَمْ يُحْكَ مِثْلُهُ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ مَعَ أَنَّا نَقْطَعُ بِكُفْرِهِمْ، فَعَلِمْنَا أَنَّ كَثْرَةَ الْمَشَقَّةِ فِي الْعِبَادَةِ لَا تَقْتَضِي زِيَادَةَ الثَّوَابِ. وَتَحْقِيقُهُ هُوَ أَنَّ كَثْرَةَ الثَّوَابِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِنَاءً عَلَى الدَّوَاعِي وَالْقُصُودِ، فَلَعَلَّ الْفِعْلَ الْوَاحِدَ يَأْتِي بِهِ مُكَلَّفَانِ عَلَى السَّوَاءِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَفْعَالِ الظَّاهِرَةِ وَيَسْتَحِقُّ أَحَدُهُمَا بِهِ ثَوَابًا عَظِيمًا وَالْآخَرُ لَا يَسْتَحِقُّ بِهِ إلا ثَوَابًا قَلِيلًا، لِمَا أَنَّ إِخْلَاصَ أَحَدِهِمَا أَشَدُّ وَأَكْثَرُ مِنْ إِخْلَاصِ الثَّانِي، فَإِذَنْ كَثْرَةُ الْعِبَادَاتِ وَمَشَقَّتُهَا لَا تَقْتَضِي التَّفَاوُتَ فِي الْفَضْلِ ثُمَّ نَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ عِبَادَاتِ الْمَلَائِكَةِ أَشَقُّ. أما قوله في الوجه الأول: السموات كَالْبَسَاتِينِ النَّزِهَةِ قُلْنَا مُسَلَّمٌ وَلَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ بِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْعِبَادَةِ فِي الْمَوَاضِعِ الطَّيِّبَةِ أَشَقُّ مِنَ الْإِتْيَانِ بِهَا فِي الْمَوَاضِعِ الرَّدِيئَةِ؟ أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ قَدْ يهيأ له أسباب التنعيم فَامْتِنَاعُهُ عَنْهَا مَعَ

Kıyas da bunu iktiza eder; zira kul Mevlâsının rızası uğruna ne kadar çok meşakkate katlanırsa, tazim ve öne geçirilmeye o kadar layık olur. Birisi çıkıp her iki veçheye karşı şöyle diyebilir: Diyelim ki meşakkatleri daha çoktur; peki sevaplarının da daha çok olmasının vacip olduğunu nereden söylediniz? Zira görüyoruz ki günümüzdeki bazı sûfîler mücahede yolunda birtakım meşakkat ve zahmetlere katlanmaktadırlar ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunların bir kısmına dahi katlanmadığını kesin olarak biliriz; bununla beraber Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan ve benzerlerinden daha faziletli olduğunu kesinlikle biliriz. Hatta Hint âbidlerinden, zahitlerinden ve rahiplerinden, Allah Teâlâ'ya tevazu gösterme uğrunda peygamberlerden ve velilerden hiçbirinden nakledilmeyen zahmetlere katlandıkları nakledilir; halbuki biz onların kâfir olduğunu kesinlikle biliriz. Buradan anladık ki ibadette meşakkatin çokluğu sevabın fazlalığını gerektirmez. Bunun hakikati şudur: Sevabın çokluğu ancak niyetlere ve maksatlara bağlı olarak hâsıl olur. Bazen iki mükellef zahirî fiiller bakımından tamamen eşit olan aynı ameli yaparlar da birisi onunla büyük bir sevabı hak ederken diğeri ancak az bir sevabı hak eder; çünkü birinin ihlası diğerinin ihlasından daha şiddetli ve daha fazladır. Öyleyse ibadetlerin çokluğu ve meşakkati fazilette farklılığı gerektirmez. Sonra deriz ki: Meleklerin ibadetlerinin daha meşakkatli olduğunu kabul etmiyoruz. Birinci veçhedeki 'Gökler gezinti bahçeleri gibidir' sözüne gelince; deriz ki: Bu kabul edilir, fakat güzel yerlerde ibadeti yerine getirmenin kötü yerlerde yerine getirmekten daha meşakkatli olduğunu nereden söylediniz? Bu konuda en fazla söylenebilecek şey şudur: Nimetlenme sebepleri onun için hazırlanmıştır; dolayısıyla bunlar hazırlanmışken...

تَهْيِئَتِهَا لَهُ أَشَقُّ، وَلَكِنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا أَنَّ أَسْبَابَ الْبَلَاءِ مُجْتَمِعَةٌ عَلَى الْبَشَرِ ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ اجْتِمَاعِهَا عَلَيْهِمْ يَرْضَوْنَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَلَا تُغَيُّرُهُمْ تِلْكَ الْمِحَنُ وَالْآفَاتُ عَنِ الْخُشُوعِ لَهُ وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى عُبُودِيَّتِهِ، وَذَلِكَ أَدْخَلُ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَذَلِكَ أَنَّ الْخَدَمَ وَالْعَبِيدَ تَطِيبُ قُلُوبُهُمْ بِالْخِدْمَةِ حَالَ مَا يَجِدُونَ مِنَ النِّعَمِ وَالرَّفَاهِيَةِ وَلَا يَصْبِرُ أَحَدٌ مِنْهُمْ حَالَ الْمَشَقَّةِ عَلَى الْخِدْمَةِ إِلَّا مَنْ كَانَ فِي نِهَايَةِ الْإِخْلَاصِ فَمَا ذَكَرُوهُ بِالْعَكْسِ أَوْلَى، أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْمُوَاظَبَةُ عَلَى نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنَ الْعِبَادَةِ شَاقٌّ، قُلْنَا: هَذَا مُعَارَضٌ بِوَجْهٍ آخَرَ/ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَادُوا نَوْعًا وَاحِدًا مِنَ الْعِبَادَةِ صَارُوا كَالْمَجْبُورِينَ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَقْدِرُونَ عَلَى خِلَافِهِ عَلَى مَا قِيلَ: الْعَادَةُ طَبِيعَةٌ خَامِسَةٌ، فَيَكُونُ ذَلِكَ النَّوْعُ فِي نِهَايَةِ السُّهُولَةِ عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْوِصَالِ فِي الصَّوْمِ

...onlardan kaçınması daha meşakkatlidir. Fakat buna karşılık bela sebepleri insanlarda toplanmıştır; sonra onlar bu sebepler üzerlerinde toplanmışken Allah'ın kazasına rıza gösterirler ve o mihnetler ile afetler onları O'na huşû duymaktan ve kulluğuna devam etmekten alıkoymaz. Bu ise kulluk manasına daha uygundur. Çünkü hizmetçilerin ve kölelerin gönülleri nimet ve refah buldukları esnada hizmet etmekten hoşnut olur; meşakkat esnasında ise nihai derecede ihlaslı olandan başkası hizmete sabredemez. Dolayısıyla onların zikrettiğinin aksi daha evladır. 'İbadetin tek bir türüne devam etmek meşakkatlidir' sözüne gelince; deriz ki: Bu başka bir veçhe ile muârızdır; o da şudur: Onlar ibadetin tek bir türüne alıştıklarında, 'Âdet beşinci bir tabiattır' denildiği üzere, aksine güç yetiremedikleri bir şeye âdeta mecbur kalmış gibi olurlar; böylece o tür onlar için son derece kolay hale gelir. Bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem visâl orucunu (ara vermeden peş peşe oruç tutmayı) nehyetmiş,

وَقَالَ: «أَفْضَلُ الصَّوْمِ صَوْمُ دَاوُدَ ﵇»

ve şöyle buyurmuştur: 'Orucun en faziletlisi Dâvûd aleyhisselâm'ın orucudur;'

وَهُوَ أَنْ يَصُومَ يَوْمًا وَيُفْطِرَ يَوْمًا. وَثَالِثُهَا: قَالُوا: عِبَادَاتُ الْمَلَائِكَةِ أَدْوَمُ فَكَانَتْ أَفْضَلَ بَيَانُ أَنَّهَا أَدْوَمُ قَوْلُهُ ﷾: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٠] وَعَلَى هَذَا لَوْ كَانَتْ أَعْمَارُهُمْ مُسَاوِيَةً لِأَعْمَارِ الْبَشَرِ لَكَانَتْ طَاعَاتُهُمْ أَدْوَمَ وَأَكْثَرَ فَكَيْفَ وَلَا نِسْبَةَ لَعُمْرِ كُلِّ الْبَشَرِ إِلَى عُمَرِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي بَابِ صِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ وَعَلَى هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ: رُوِيَ فِي «شُعَبِ الْإِيمَانِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ قَالَ:

o da bir gün oruç tutup bir gün iftar etmektir. Üçüncüsü: Şöyle dediler: Meleklerin ibadetleri daha süreklidir, binaenaleyh daha faziletlidir. Daha sürekli oluşunun beyanı, [Allah] azze ve celle'nin: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz usanmadan teşbih ederler” kavlidir. Buna göre şayet onların ömürleri insanların ömürlerine eşit olsaydı dahi taatleri daha sürekli ve daha çok olurdu; nitekim meleklerin sıfatları bahsinde daha önce açıklandığı üzere bütün insanların ömrünün meleklerin ömrüne kıyası bile yokken durum nasıl olur! Bu ayet üzerine bir soru vardır: «Şu'abü'l-Îmân»da Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den şöyle rivayet edilmiştir:

قُلْتُ لِكَعْبٍ أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ ثُمَّ قَالَ: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] أَفَلَا تَكُونُ الرِّسَالَةُ مَانِعَةً لَهُمْ عَنْ هَذَا التَّسْبِيحِ؟ وَأَيْضًا قَالَ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٦١] فَكَيْفَ يَكُونُونَ مُشْتَغِلِينَ بِاللَّعْنِ حَالَ اشْتِغَالِهِمْ بِالتَّسْبِيحِ؟ أَجَابَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ فَقَالَ: التَّسْبِيحُ لَهُمْ كَالتَّنَفُّسِ لَنَا فَكَمَا أَنَّ اشْتِغَالَنَا بالتنفس لا يمنعنا من الكلام فكذلك اشْتِغَالُهُمْ بِالتَّسْبِيحِ لَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ. وَأَقُولُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الِاشْتِغَالُ بِالتَّنَفُّسِ إِنَّمَا لَمْ يَمْنَعْ مِنَ الْكَلَامِ لِأَنَّ آلَةَ التَّنَفُّسِ غَيْرُ آلَةِ الْكَلَامِ أَمَّا اللَّعْنُ وَالتَّسْبِيحُ فَهُمَا مِنْ جِنْسِ الْكَلَامِ فَاجْتِمَاعُهُمَا فِي الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ مُحَالٌ. وَالْجَوَابُ الْأَوَّلُ:

Ka'b'a dedim ki: 'Allah Teâlâ'nın: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } kavlini, sonra da: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } kavlini gördün mü; elçilik görevi onları bu teşbihten alıkoymaz mı? Ayrıca O: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir” buyurmuştur; teşbihle meşgul oldukları esnada lânet etmekle nasıl meşgul olabilirler?' Ka'b el-Ahbâr şöyle cevap verdi: 'Teşbih onlar için bizim nefes alıp vermemiz gibidir; bizim nefes alıp vermekle meşgul olmamız konuşmamıza nasıl engel olmuyorsa, onların teşbihle meşgul olmaları da diğer amellerine engel olmaz.' Ben derim ki: Birisi şöyle diyebilir: Nefes alıp vermekle meşgul olmanın konuşmaya engel olmaması, nefes aletinin konuşma aletinden farklı olması sebebiyledir; lânet ve teşbih ise ikisi de kelâm cinsindendir, dolayısıyla bunların tek bir anda bir arada bulunması imkânsızdır. Birinci cevap şudur:

أَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى لهم ألسنة كَثِيرَةً يُسَبِّحُونَ اللَّهَ تَعَالَى بِبَعْضِهَا وَيَلْعَنُونَ أَعْدَاءَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْبَعْضِ الْآخَرِ. وَالْجَوَابُ الثَّانِي: اللَّعْنُ هُوَ الطَّرْدُ وَالتَّبْعِيدُ، وَالتَّسْبِيحُ هُوَ الْخَوْضُ فِي ثَنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا شَكَّ أَنَّ ثَنَاءَ اللَّهِ يَسْتَلْزِمُ تَبْعِيدَ مَنِ اعْتَقَدَ فِي اللَّهِ مَا لَا يَنْبَغِي فَكَانَ ذَلِكَ اللَّعْنُ مِنْ لوازمه. والجواب الثالث: قوله: لا يَفْتُرُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يَفْتُرُونَ عَنِ الْعَزْمِ عَلَى أَدَائِهِ فِي أَوْقَاتِهِ اللَّائِقَةِ بِهِ كَمَا يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا مُوَاظِبٌ عَلَى الْجَمَاعَاتِ لَا يَفْتُرُ عَنْهَا لَا يُرَادُ بِهِ أَنَّهُ أَبَدًا مُشْتَغِلٌ بِهَا بَلْ يُرَادُ بِهِ أَنَّهُ مُوَاظِبٌ عَلَى الْعَزْمِ أَبَدًا عَلَى أَدَائِهَا فِي أَوْقَاتِهَا وَإِذَا ثبت أن عباداتهم أَدَوْمُ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَفْضَلَ. أَمَّا أَوَّلًا: فَلِأَنَّ الْأَدْوَمَ أَشَقُّ فَيَكُونُ أَفْضَلَ عَلَى مَا سَبَقَ تَقْرِيرُهُ فِي الْحُجَّةِ الثَّانِيَةِ. وَأَمَا ثَانِيًا:

Allah Teâlâ'nın onlar için birçok dil yaratmasında ve bazısıyla Allah Teâlâ'yı teşbih ederken diğer bazısıyla Allah Teâlâ'nın düşmanlarına lânet etmelerinde ne gibi bir uzaklık/imkânsızlık olabilir? İkinci cevap: Lânet kovmak ve uzaklaştırmaktır, teşbih ise Allah Teâlâ'nın övgüsüne dalmaktır. Şüphe yok ki Allah'ı övmek, Allah hakkında layık olmayan inanç besleyen kimseyi uzaklaştırmayı gerektirir; dolayısıyla bu lânet onun gereklerindendir. Üçüncü cevap: O'nun { لا يَفْتُرُونَ } kavlinin manası, ona layık olan vakitlerde onu eda etme azminden usanmazlar demektir; nitekim 'Filanca cemaatlere devam eder, onlardan usanıp gevşemez' denildiğinde, bundan onun ebediyen cemaatle meşgul olduğu değil, bilakis vakitlerinde onları eda etme azmine ebediyen devam ettiği kastedilir. Onların ibadetlerinin daha sürekli olduğu sabit olunca daha faziletli olması gerekir. Öncelikle şundan dolayıdır ki: Daha sürekli olan daha meşakkatlidir, dolayısıyla ikinci hüccette takriri geçtiği üzere daha faziletli olur. İkinci olarak:

فَلِقَوْلِهِ ﵇ «أَفْضَلُ الْعِبَادِ مَنْ طَالَ عُمْرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ»

[Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın: 'Kulların en faziletlisi ömrü uzun ve ameli güzel olandır' buyurması sebebiyledir.

وَالْمَلَائِكَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَطْوَلُ الْعِبَادِ أَعْمَارًا وَأَحْسَنُهُمْ أَعْمَالًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ الْعِبَادِ

Melekler -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- kullar içinde ömrü en uzun ve ameli en güzel olanlardır; binaenaleyh kulların en faziletlisi olmaları gerekir.

وَلِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «الشَّيْخُ فِي قَوْمِهِ كَالنَّبِيِّ فِي أُمَّتِهِ»

Ayrıca [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: 'Kavmi içindeki yaşlı zat, ümmeti içindeki peygamber gibidir' buyurmuştur.

وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا فِي الْبَشَرِ كَالنَّبِيِّ فِي الْأُمَّةِ وَذَلِكَ يُوجِبُ فَضْلَهُمْ عَلَى الْبَشَرِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ نُوحًا ﵇ وَكَذَا لُقْمَانُ وَكَذَا الْخَضِرُ كَانُوا أَطْوَلَ عُمْرًا مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ فَبَطَلَ مَا قَالُوهُ وَقَدْ نَجِدُ فِي الْأُمَّةِ مَنْ هُوَ أَطْوَلُ عُمْرًا وَأَشَدُّ اجْتِهَادًا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ مِنْهُ أَبْعَدُ فِي الدَّرَجَةِ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى. وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ مَا بَيَّنَّا أَنَّ كَثْرَةَ الثَّوَابِ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى الدَّوَاعِي وَالْقُصُودِ فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الطَّاعَةُ الْقَلِيلَةُ تَقَعُ مِنَ الْإِنْسَانِ عَلَى وَجْهٍ يَسْتَحِقُّ بِهَا ثَوَابًا كَثِيرًا وَالطَّاعَاتِ الْكَثِيرَةَ تَقَعُ عَلَى وَجْهٍ لَا يَسْتَحِقُّ بِهَا/ إِلَّا ثَوَابًا قَلِيلًا. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ أَسْبَقُ السَّابِقِينَ فِي كُلِّ الْعِبَادَاتِ، لَا خَصْلَةَ مِنْ خِصَالِ الدِّينِ إِلَّا وَهُمْ أَئِمَّةٌ مُقَدَّمُونَ فِيهَا بَلْ هُمُ الْمُنْشِئُونَ الْعَامِرُونَ لِطُرُقِ الدِّينِ وَالسَّبْقُ فِي العبادة

Bu da onların insanlar içindeki konumunun, ümmet içindeki peygamber gibi olmasını iktiza eder ki bu da onların insanlardan üstünlüğünü gerektirir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Nûh aleyhisselâm, aynı şekilde Lokmân ve Hızır da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha uzun ömürlüydüler; binaenaleyh onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha faziletli olmaları gerekirdi ki bu ittifakla bâtıldır; dolayısıyla söyledikleri şey bâtıl olmuştur. Bazen ümmet içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha uzun ömürlü ve daha çok gayret gösteren kimseler bulabiliriz ki derece bakımından ondan arştan yerin dibine kadar daha uzaktır. Bu husustaki hakikat açıkladığımız şudur: Sevabın çokluğu ancak niyet ve maksatlara raci olan bir husustan dolayı hâsıl olur; dolayısıyla insandan sâdır olan az bir taatin kendisiyle çok sevap hak edeceği bir tarzda vuku bulması, çok taatlerin ise ancak az bir sevap hak edeceği bir tarzda vuku bulması mümkündür. Dördüncüsü: Onlar bütün ibadetlerde önde gidenlerin en önündedirler (esbakü's-sâbikîn). Dinin hiçbir hasleti yoktur ki melekler onda önde gelen önderler (imamlar) olmasınlar; bilakis onlar dinin yollarını kuran ve imar edenlerdir. İbadette önde olmak ise,

جِهَةُ تَفْضِيلٍ وَتَعْظِيمٍ. أَمَّا أَوَّلًا فَبِالْإِجْمَاعِ. وَأَمَا ثَانِيًا فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الْوَاقِعَةِ: ١٠، ١١] وَأَمَّا ثَالِثًا

üstünlük ve tazim cihetidir. Birincisi icma iledir. İkincisi Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } “Önde olanlar, öndedirler; işte onlar yakınlaştırılmış olanlardır” kavli sebebiyledir. Üçüncüsü ise,

فَلِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

[Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın: 'Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir' buyurması sebebiyledir.

فَهَذَا يَقْتَضِي أن يكون قد حصل الملائكة مِنَ الثَّوَابِ كُلُّ مَا حَصَلَ لِلْأَنْبِيَاءِ مَعَ زِيَادَةِ الثَّوَابِ الَّتِي اسْتَحَقُّوهَا بِأَفْعَالِهِمُ الَّتِي أَتَوْا بِهَا قَبْلَ خَلْقِ الْبَشَرِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ آدَمُ ﵇ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْبَشَرِ وَأَوَّلُ مَنْ سَنَّ دَعْوَةَ الْكُفَّارِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا بِالْإِجْمَاعِ بِطَلَ مَا ذَكَرُوهُ وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ مَا قَدَّمْنَاهُ أَنَّ كَثْرَةَ الثَّوَابِ تَكُونُ بِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى النِّيَّةِ فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نِيَّةُ الْمُتَأَخِّرِ أَصْفَى فَيَسْتَحِقُّ مِنَ الثَّوَابِ أَكْثَرَ مَا يَسْتَحِقُّهُ الْمُتَقَدِّمُ، وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرَّسُولُ أَفْضَلُ مِنَ الْأُمَّةِ فَالْمَلَائِكَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. أَمَّا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلٌ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى [النَّجْمِ: ٥] وَقَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَأَمَّا أَنَّ الرَّسُولَ أَفْضَلُ مِنَ الْأُمَّةِ فَبِالْقِيَاسِ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مِنَ الْبَشَرِ أَفْضَلُ مِنْ أُمَمِهِمْ فكذا هاهنا. فَإِنْ قِيلَ: الْعُرْفُ أَنَّ السُّلْطَانَ إِذَا أَرْسَلَ وَاحِدًا إِلَى جَمْعٍ عَظِيمٍ لِيَكُونَ حَاكِمًا فِيهِمْ وَمُتَوَلِّيًا لِأُمُورِهِمْ فَذَلِكَ الرَّسُولُ يَكُونُ أَشْرَفَ مِنْ ذَلِكَ الْجَمْعِ، أَمَّا إِذَا أَرْسَلَ وَاحِدًا إِلَى وَاحِدٍ فَقَدْ لَا يَكُونُ الرَّسُولُ أَشْرَفَ مِنَ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِ كَمَا إِذَا أَرْسَلَ وَاحِدًا مِنْ عَبِيدِهِ إِلَى وَزِيرِهِ فِي مُهِمٍّ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْعَبْدُ أَشْرَفَ مِنَ الْوَزِيرِ. قُلْنَا، لَكِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ مَبْعُوثٌ إِلَى كَافَّةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ مِنَ الْبَشَرِ فَلَزِمَ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ الَّذِي ذَكَرَهُ السَّائِلُ أَنْ يَكُونَ جِبْرِيلُ ﵇ أَفْضَلَ مِنْهُمْ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ يُمْكِنُ تَقْرِيرُهَا عَلَى وَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] ثُمَّ لَا يَخْلُو الْحَالُ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَلَكُ رَسُولًا إِلَى مَلَكٍ آخَرَ أَوْ إِلَى وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ هُمْ مِنَ الْبَشَرِ وعلى التقديرين فَالْمَلَكُ رَسُولٌ وَأُمَّتُهُ رُسُلٌ وَأَمَّا الرَّسُولُ الْبَشَرِيُّ فَهُوَ رَسُولٌ لَكِنَّ أُمَّتَهُ لَيْسُوا بِرُسُلٍ وَالرَّسُولُ الَّذِي كُلُّ أُمَّتِهِ رُسُلٌ أَفْضَلُ مِنَ الرَّسُولِ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَثَبَتَ فَضْلُ الْمَلَكِ عَلَى الْبَشَرِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَلِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ رَسُولًا إِلَى لُوطٍ ﵇ فَكَانَ أَفْضَلَ مِنْهُ وَمُوسَى ﵇ كَانَ رَسُولًا إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا فِي عسكره وكان أفضل منهم فكذا هاهنا. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْمَلِكُ إِذَا أَرْسَلَ رَسُولًا إِلَى بَعْضِ النَّوَاحِي قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ جَعَلَ ذَلِكَ الرَّسُولَ حَاكِمًا عَلَيْهِمْ وَمُتَوَلِّيًا لِأُمُورِهِمْ وَمُتَصَرِّفًا فِي أَحْوَالِهِمْ وَقَدْ لَا يَكُونُ لِأَنَّهُ يَبْعَثُهُ إِلَيْهِمْ لِيُخْبِرَهُمْ عَنْ بَعْضِ الْأُمُورِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَجْعَلُهُ حَاكِمًا عَلَيْهِمْ وَمُتَوَلِّيًا لِأُمُورِهِمْ فَالرَّسُولُ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِ أَمَّا فِي الْقِسْمِ الثَّانِي فَظَاهِرٌ أَنَّهُ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِ فَالْأَنْبِيَاءُ الْمَبْعُوثُونَ إِلَى أُمَمِهِمْ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ فَلَا جَرَمَ كَانُوا أَفْضَلَ مِنَ الْأُمَمِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ بِعْثَةَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنَ/ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ حَتَّى يَلْزَمَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَتْقَى مِنَ الْبَشَرِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنَ الْبَشَرِ أَمَّا إِنَّهُمْ أَتْقَى فلأنهم مبرؤون عَنِ الزَّلَّاتِ وَعَنِ الْمَيْلِ إِلَيْهَا لِأَنَّ خَوْفَهُمْ دَائِمٌ وَإِشْفَاقَهُمْ دَائِمٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْلِ: ٥٠] وَقَوْلِهِ: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] وَالْخَوْفُ وَالْإِشْفَاقُ يُنَافِيَانِ الْعَزْمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَأَمَّا الْأَنْبِيَاءُ ﵈ فَهُمْ مَعَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ الْبَشَرِ مَا خَلَا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَنْ نَوْعِ زَلَّةٍ

Bu da insanların yaratılışından önce yaptıkları ameller sebebiyle hak ettikleri fazladan sevapla birlikte peygamberlere hâsıl olan bütün sevapların meleklere de hâsıl olmuş olmasını iktiza eder. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu durum Âdem aleyhisselâm'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha faziletli olmasını iktiza eder; çünkü o, insanlar arasından Allah Teâlâ'ya ibadet etme çığırını ilk açan ve kâfirleri Allah Teâlâ'ya davet etme çığırını ilk açandır. Bu durum icma ile bâtıl olduğuna göre zikrettikleri şey de bâtıl olmuştur. Bu husustaki tahkik daha önce sunduğumuz şu açıklamadır: Sevabın çokluğu niyete raci olan bir hususla gerçekleşir; binaenaleyh sonradan gelenin niyetinin daha saf olması ve böylece önde gelenin hak ettiğinden daha çok sevap hak etmesi mümkündür. Beşincisi: Melekler peygamberlerin elçileridir; elçi ise ümmetten daha faziletlidir, dolayısıyla melekler peygamberlerden daha faziletlidir. Meleklerin peygamberlere gönderilen elçiler oluşuna gelince, bu Allah Teâlâ'nın: { عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } “Onu çok güçlü olan öğretti” kavli ve: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirdi” kavli sebebiyledir. Elçinin ümmetten daha faziletli oluşuna gelince, bu insan peygamberlerin kendi ümmetlerinden daha faziletli oluşuna kıyas iledir; burada da böyledir. Şayet denilirse ki: Örf şudur: Hükümdar bir kimseyi büyük bir topluluğa aralarında hükümran olsun ve işlerini idare etsin diye gönderdiğinde o elçi o topluluktan daha şerefli olur; fakat bir kişiyi diğer bir tek kişiye gönderdiğinde, elçinin kendisine gönderilen kimseden daha şerefli olmaması mümkündür; nitekim kölelerinden birini mühim bir iş için vezirine gönderdiğinde o kölenin vezirden daha şerefli olması gerekmez. Deriz ki: Fakat Cebrail aleyhisselâm bütün insan peygamberlere ve elçilere gönderilmiştir; binaenaleyh soruyu soranın zikrettiği bu kurala göre Cebrail aleyhisselâm'ın onlardan daha faziletli olması gerekir. Bil ki bu hüccetin başka bir veçheyle takriri mümkündür; o da şudur: Allah Teâlâ'nın: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “Melekleri elçiler kılan...” kavli gereğince melekler elçilerdir. Sonra durum iki şeyden uzak değildir: Ya melek diğer bir meleğe elçidir yahut insanlardan olan peygamberlerden birine elçidir. Her iki takdirde de melek elçidir ve ümmeti de elçilerdir; insan olan elçiye gelince, o elçidir fakat ümmeti elçi değildir. Bütün ümmeti elçiler olan bir elçi ise böyle olmayan elçiden daha faziletlidir; böylece meleğin insandan üstünlüğü bu cihetten sabit olur. Ayrıca İbrahim aleyhisselâm Lût aleyhisselâm'a elçi idi ve ondan daha faziletliydi; Mûsâ aleyhisselâm ordusundaki peygamberlere elçi idi ve onlardan daha faziletliydi; burada da böyledir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Hükümdar bir yöreye elçi gönderdiğinde bu bazen o elçiyi onların üzerine hâkim kıldığı, işlerini yönetici ve durumlarında tasarruf sahibi kıldığı için olabilir; bazen de onları üzerine hâkim ve durumlarını yönetici kılmaksızın sadece birtakım şeyleri onlara haber versin diye gönderdiği için olabilir. Birinci kısımdaki elçinin kendisine gönderilenden daha faziletli olması gerekir; ikinci kısımda ise kendisine gönderilenden daha faziletli olmasının gerekmeyeceği açıktır. Kendi ümmetlerine gönderilen peygamberler birinci kısımdandır; binaenaleyh şüphesiz ümmetlerinden daha faziletli idiler. O halde meleklerin peygamberlere gönderilişinin peygamberlerden daha faziletli olmalarını gerektirecek şekilde birinci kısımdan olduğunu nereden söylediniz? Altıncısı: Melekler insanlardan daha takvalıdır; dolayısıyla insanlardan daha faziletli olmaları gerekir. Daha takvalı oluşlarına gelince, çünkü onlar zellelerden ve zellelere meyletmekten uzaktırlar; zira onların korkusu süreklidir ve ürpertileri süreklidir; nitekim Allah Teâlâ: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” ve: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “Onlar O'nun korkusundan titrerler” buyurmuştur. Korku ve ürperti ise günaha azmetmeye zıttır. Peygamberler aleyhimüsselâm'a gelince; onlar insanların en faziletlisi olmakla birlikte, her biri bir tür zelleden hâli kalmamıştır;

وَقَالَ ﵊ «مَا مِنَّا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا عَصَى أو هم بمعصية غير يحيى بن ذكريا ﵉

ve [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: 'Zekeriyyâ oğlu Yahyâ aleyhimesselâm hariç, bizden günah işlemeyen yahut günaha niyetlenmeyen hiçbir kimse yoktur' buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ تَقْوَى الْمَلَائِكَةِ أَشَدُّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنَ الْبَشَرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْآدَمِيِّينَ فَلَا يَتَنَاوَلُ الْمَلَائِكَةَ وَأَيْضًا فَالتَّقْوَى مُشْتَقٌّ مِنَ الْوِقَايَةِ وَلَا شَهْوَةَ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ فَيَسْتَحِيلُ

Böylece meleklerin takvasının daha şiddetli olduğu sabit oldu; öyleyse Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Allah katında en üstün olanınız, en çok takvalı olanınızdır” kavli gereğince insanlardan daha faziletli olmaları gerekir. Şayet denilirse ki: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } kavli âdemoğullarına hitaptır, binaenaleyh melekleri kapsamaz. Ayrıca takva korunmaktan (vikāye) türemiştir; melekler hakkında ise şehvet yoktur, binaenaleyh...

تَحَقُّقُ التَّقْوَى فِي حَقِّهِمْ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ تَرْتِيبَ الْكَرَامَةِ عَلَى التَّقْوَى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَرَامَةَ مُعَلَّلَةٌ بِالتَّقْوَى فَحَيْثُ كَانَتِ التَّقْوَى أَكْثَرَ كَانَتِ الْكَرَامَةُ أَكْثَرَ. وَعَنِ الثَّانِي: لَا نُسَلِّمُ عَدَمَ الشَّهْوَةِ فِي حَقِّهِمْ لَكِنْ لَا شَهْوَةَ لَهُمْ إِلَى الْأَكْلِ وَالْمُبَاشَرَةِ وَلَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ شَهْوَةٍ مُعَيَّنَةٍ عَدَمُ مُطْلَقِ الشَّهْوَةِ بَلْ لَهُمْ شَهْوَةُ التَّقَدُّمِ وَالتَّرَفُّعِ وَلِهَذَا قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْحَدِيثُ الَّذِي ذَكَرْتُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ يَحْيَى ﵇ كَانَ أَتْقَى مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ زِيَادَةِ التَّقْوَى زِيَادَةُ الْفَضْلِ وَتَحْقِيقُهُ مَا قَدَّمْنَا أَنَّ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنْ يَكُونَ إِنْسَانٌ لَمْ تَصْدُرْ عَنْهُ الْمَعْصِيَةُ قَطُّ وَصَدَرَ عَنْهُ مِنَ الطَّاعَاتِ مَا اسْتَحَقَّ بِهِ مِائَةَ جُزْءٍ مِنَ الثَّوَابِ وَإِنْسَانٌ آخَرُ صَدَرَتْ عَنْهُ مَعْصِيَةٌ ثُمَّ أَتَى بِطَاعَةٍ اسْتَحَقَّ بِهَا أَلْفَ جُزْءٍ مِنَ الثَّوَابِ فَيُقَابَلُ مِائَةُ جُزْءٍ مِنَ الثَّوَابِ بِمِائَةِ جُزْءٍ مِنَ الْعِقَابِ فَيَبْقَى لَهُ تِسْعُمِائَةِ جُزْءٍ مِنَ الثَّوَابِ فَهَذَا الْإِنْسَانُ مَعَ صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُ يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ الْإِنْسَانِ الَّذِي لَمْ تَصْدُرِ الْمَعْصِيَةُ عَنْهُ قَطُّ وَأَيْضًا فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ تَقْوَى الْمَلَائِكَةِ أَشَدُّ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّقْوَى مُشْتَقٌّ مِنَ الْوِقَايَةِ وَالْمُقْتَضِي لِلْمَعْصِيَةِ فِي حَقِّ بَنِي آدَمَ أَكْثَرُ فَكَانَ تَقْوَى الْمُتَّقِينَ مِنْهُمْ أَكْثَرَ، قَوْلُهُ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَهُمْ شَهْوَةُ الرياسة قلنا: هذا لا يضرنا وذلك لِأَنَّ هَذِهِ الشَّهْوَةَ حَاصِلَةٌ لِلْبَشَرِ أَيْضًا وَقَدْ حَصَلَتْ لَهُمْ أَنْوَاعٌ أُخَرُ مِنَ الشَّهَوَاتِ وَهِيَ شَهْوَةُ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الشَّهَوَاتُ الصَّارِفَةُ عَنِ الطَّاعَاتِ أَكْثَرَ فِي بَنِي آدَمَ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ تَقْوَى الْمُتَّقِينَ مِنْهُمْ أشد. وسابعها: قوله تعالى: نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

...onlar hakkında takvanın tahakkuk etmesi imkânsızdır. Birinciye cevap şudur: İkramın takvaya bağlanması, ikramın takva ile illetlendirildiğine delalet eder; dolayısıyla takva nerede daha çoksa ikram da orada daha çok olur. İkinciye cevap: Onlar hakkında şehvetin bulunmadığını kabul etmiyoruz; ancak onların yemeğe ve cinsel ilişkiye şehvetleri yoktur. Fakat muayyen bir şehvetin bulunmamasından mutlak şehvetin bulunmaması gerekmez; bilakis onların önde olma ve yükselme arzuları vardır. Bu sebepledir ki: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Halbuki biz seni hamdinle teşbih ve seni takdis ediyoruz' demişlerdir. Allah Teâlâ da: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, böylesini cehennemle cezalandırırız” buyurmuştur. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Zikrettiğiniz hadis Yahyâ aleyhisselâm'ın diğer peygamberlerden daha takvalı olduğuna delalet eder; dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha faziletli olması gerekirdi ki bu icma ile bâtıldır. Buradan anladık ki takvanın fazlalığından faziletin fazlalığı gerekmez. Bunun tahkiki daha önce sunduğumuz açıklamadır: Bir insanın kendisinden hiç günah sâdır olmaması ve hak ettiği yüz cüzlük sevap kadar taat sâdır olması muhtemeldir; diğer bir insandan ise bir günah sâdır olup sonra bin cüz sevap hak edeceği bir taatte bulunması ve yüz cüzlük sevabın yüz cüzlük cezaya denk gelip geriye dokuz yüz cüz sevabının kalması muhtemeldir. Böylece bu insan kendisinden günah sâdır olmasına rağmen, kendisinden hiç günah sâdır olmamış kimseden daha faziletli olur. Ayrıca meleklerin takvasının daha şiddetli olduğunu kabul etmiyoruz; çünkü takva korunmaktan (vikāye) türemiştir ve günahı iktiza eden sebepler âdemoğulları hakkında daha çoktur; binaenaleyh onlardan takva sahiplerinin takvası daha çok olur. 'Meleklerin riyaset şehveti vardır' sözüne gelince; deriz ki: Bu bize zarar vermez; çünkü bu şehvet insanlarda da vardır ve onlarda ayrıca karın ve tenasül şehveti gibi diğer şehvet türleri de bulunmaktadır. Durum böyle olunca taatlerden alıkoyan şehvetler âdemoğullarında daha çoktur; binaenaleyh onlardan takva sahiplerinin takvasının daha şiddetli olması gerekir. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }

[النِّسَاءِ: ١٧٢] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ قَوْلَهُ تعالى: لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

[Nisâ Suresi, 172. ayetteki] “Ne Mesih Allah'a kul olmaktan çekinir ne de mukarreb melekler” kavlidir. İstidlal veçhi şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } kavli,

خَرَجَ مَخْرَجَ التَّأْكِيدِ لِلْأَوَّلِ وَمِثْلُ هَذَا التَّأْكِيدِ إِنَّمَا يَكُونُ بِذِكْرِ الْأَفْضَلِ يُقَالُ هَذِهِ الْخَشَبَةُ لَا يَقْدِرُ عَلَى حَمْلِهَا الْعَشَرَةُ وَلَا الْمِائَةُ وَلَا يُقَالُ لَا يَقْدِرُ عَلَى حَمْلِهَا الْعَشَرَةُ وَلَا الْوَاحِدُ وَيُقَالُ هَذَا الْعَالِمُ لَا يَسْتَنْكِفُ عَنْ خِدْمَتِهِ الْوَزِيرُ وَلَا الْمَلِكُ وَلَا يُقَالُ لَا يَسْتَنْكِفُ عَنْ خِدْمَتِهِ الْوَزِيرُ وَلَا الْبَوَّابُ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْآيَةُ إن دَلَّتْ فَإِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ عَلَى الْمَسِيحِ/ لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ فَضْلُ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ عَلَى مَنْ هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسِيحِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ وَمُوسَى وَإِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ والسلام وبالجملة فلو ثبت لهم أَنَّ الْمَسِيحَ أَفْضَلُ مِنْ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ كَانَ مَقْصُودُهُمْ حَاصِلًا فَأَمَّا إِذَا لَمْ يُقِيمُوا الدَّلَالَةَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا يَحْصُلُ مَقْصُودُهُمْ لَا سِيَّمَا وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسِيحِ ﵇ وَمَا رَأَيْنَا أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَطَعَ بِفَضْلِ الْمَسِيحِ عَلَى مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ ﵉ ثُمَّ نَقُولُ قَوْلُهُ: «وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ» لَيْسَ فِيهِ إِلَّا وَاوُ الْعَطْفِ وَالْوَاوُ لِلْجَمْعِ الْمُطْلَقِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَسِيحَ لَا يَسْتَنْكِفُ وَالْمَلَائِكَةَ لَا يَسْتَنْكِفُونَ فَأَمَّا أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسِيحِ فَلَا، وَأَمَّا الْأَمْثِلَةُ الَّتِي ذَكَرُوهَا فَنَقُولُ الْمِثَالُ لَا يَكْفِي فِي إثبات الدعوى الكلية ثم إن ذلك الْمِثَالَ مُعَارَضٌ بِأَمْثِلَةٍ أُخْرَى وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا أَعَانَنِي عَلَى هَذَا الْأَمْرِ زَيْدٌ وَلَا عَمْرٌو فَهَذَا لَا يُفِيدُ كَوْنَ عَمْرٍو أَفْضَلَ مِنْ زَيْدٍ وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ [الْمَائِدَةِ: ٢] وَلَمَّا اخْتَلَفَتِ الْأَمْثِلَةُ امْتَنَعَ التَّعْوِيلُ عَلَيْهَا ثُمَّ التَّحْقِيقُ أَنَّهُ إِذَا قَالَ هَذِهِ الْخَشَبَةُ لَا يَقْدِرُ على حملها الواحد ولا العشرة فنحن نعلم بِعُقُولِنَا أَنَّ الْعَشَرَةَ أَقْوَى مِنَ الْوَاحِدِ فَلَا جَرَمَ عَرَفْنَا أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ ذِكْرِ الثَّانِي الْمُبَالَغَةُ فَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ إِنَّمَا عَرَفْنَاهَا بِهَذَا الطَّرِيقِ لَا مِنْ مُجَرَّدِ اللَّفْظِ فَهَهُنَا فِي الْآيَةِ إِنَّمَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَعْرِفَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قوله: لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

birinciyi tekit makamında vârid olmuştur; bu tür bir tekit ise ancak daha faziletli olanın zikredilmesiyle yapılır. 'Bu kalası ne on kişi ne de yüz kişi taşıyabilir' denilir; 'Bu kalası ne on kişi ne de bir kişi taşıyabilir' denilmez. 'Şu âlime hizmet etmekten ne vezir ne de hükümdar çekinir' denilir; 'Şu âlime hizmet etmekten ne vezir ne de kapıcı çekinir' denilmez. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu ayet şayet delalet ediyorsa ancak mukarreb meleklerin Mesih'ten üstünlüğüne delalet eder; fakat buradan mukarreb meleklerin Mesih'ten daha faziletli olan Muhammed, Mûsâ ve İbrahim'den -salât ve selâm üzerlerine olsun- daha faziletli olması gerekmez. Hulâsa şayet Mesih'in bütün peygamberlerden daha faziletli olduğunu ispat etselerdi maksatları hâsıl olurdu; fakat buna delil getirmedikleri sürece maksatları hâsıl olmaz; bilhassa Müslümanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mesih aleyhisselâm'dan daha faziletli olduğunda icma etmişlerdir ve Müslümanlardan hiçbirinin Mesih'in Mûsâ ve İbrahim aleyhimesselâm'dan üstün olduğunu kesin olarak söylediğini görmedik. Sonra deriz ki: O'nun { وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } kavlinde atıf vâv'ından başka bir şey yoktur; vâv ise mutlak cem (birliktelik) içindir. Dolayısıyla Mesih'in çekinmediğine ve meleklerin de çekinmediğine delalet eder; fakat meleklerin Mesih'ten daha faziletli olduğuna delalet etmesine gelince, hayır. Zikrettikleri örneklere gelince; deriz ki: Tek bir örnek küllî bir iddiayı ispatta kâfi gelmez. Sonra bu örnek başka örneklerle muârızdır; o da: 'Bana bu işte ne Zeyd ne de Amr yardım etti' sözüdür ki bu söz Amr'ın Zeyd'den daha faziletli olduğunu ifade etmez. Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ } “Ne kurbanlık hediyelere ne gerdanlıklara ne de Beyt-i Harâm'a yönelenlere...” kavli de böyledir. Örnekler farklılaştığı zaman onlara dayanmak imkânsız olur. Sonra tahkik şudur: 'Bu kalası taşımaya ne bir ne de on kişi güç yetirebilir' denildiğinde biz aklımızla on kişinin bir kişiden daha güçlü olduğunu biliriz; binaenaleyh ikinciyi zikretmekten gayenin mübalağa olduğunu anlarız. Şu halde bu mübalağayı sırf lafızdan değil, bu yolla bildik. Burada ayette ise O'nun: { وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } kavlinden muradın...

بَيَانُ الْمُبَالِغَةِ لَوْ عَرَفْنَا قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسِيحِ وَحِينَئِذٍ تَتَوَقَّفُ صِحَّةُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ثُبُوتِ الْمَطْلُوبِ قَبْلَ هَذَا الدَّلِيلِ وَيَتَوَقَّفُ ثُبُوتُ

...mübalağayı beyan olduğunu ancak bundan önce mukarreb meleklerin Mesih'ten daha faziletli olduğunu bildiğimiz takdirde bilebiliriz; bu durumda bu ayetle istidlalin sıhhati bu delilden önce matlubun sübutuna dayanır, matlubun sübutu ise...

الْمَطْلُوبِ

...bu ayetin...

عَلَى دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ فَيَلْزَمُ الدَّوْرُ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ سَلَّمْنَا أَنَّهُ يُفِيدُ التَّفَاوُتَ لَكِنَّهُ لَا يُفِيدُ التَّفَاوُتَ فِي كُلِّ الدَّرَجَاتِ بَلْ فِي بَعْضٍ دُونٍ آخَرَ بَيَانُهُ أَنَّهُ إِذَا قِيلَ هَذَا الْعَالِمُ لَا يَسْتَنْكِفُ عَنْ خِدْمَتِهِ الْقَاضِي وَلَا السُّلْطَانُ فَهَذَا لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّ السُّلْطَانَ أَكْمَلُ مِنَ الْقَاضِي فِي بَعْضِ الْأُمُورِ وَهُوَ الْقُدْرَةُ وَالْقُوَّةُ وَالِاسْتِيلَاءُ وَالسُّلْطَانُ وَلَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْقَاضِي فِي الْعِلْمِ وَالزُّهْدِ وَالْخُضُوعِ لِلَّهِ تَعَالَى إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْبَطْشِ فَإِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَلَعَ مَدَائِنَ لُوطٍ وَالْبَشَرُ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ مَزِيدِ الْخُضُوعِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ الْفَضْلَ الْمُخْتَلَفَ فِيهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ كَثْرَةُ الثَّوَابِ وَكَثْرَةُ الثَّوَابِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالْعُبُودِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةُ عِبَارَةٌ عَنْ نِهَايَةِ التَّوَاضُعِ وَالْخُضُوعِ وَكَوْنُ الْعَبْدِ مَوْصُوفًا بِنِهَايَةِ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ تَعَالَى لَا يُنَاسِبُ الِاسْتِنْكَافَ عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ وَلَا يُلَائِمُهَا الْبَتَّةَ بَلْ يُنَاقِضُهَا وَيُنَافِيهَا وَإِذَا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرًا جَلِيًّا كَانَ حَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ مُخْرِجًا لَهُ عَنِ الْفَائِدَةِ، أَمَّا اتِّصَافُ الشَّخْصِ بِالْقُدْرَةِ الشَّدِيدَةِ وَالِاسْتِيلَاءِ الْعَظِيمِ فَإِنَّهُ مُنَاسِبٌ لِلتَّمَرُّدِ وَتَرْكِ الْعُبُودِيَّةِ فَالنَّصَارَى لَمَّا شَاهَدُوا مِنَ الْمَسِيحِ ﵇ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءَ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ أَخْرَجُوهُ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ بِسَبَبِ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْقُدْرَةِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّ عِيسَى لَا يَسْتَنْكِفُ بِسَبَبِ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْقُدْرَةِ عَنْ عُبُودِيَّتِي بَلْ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ الَّذِينَ هُمْ فَوْقَهُ فِي الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَالْبَطْشِ وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَى عوالم السموات/ وَالْأَرَضِينَ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَنْتَظِمُ وَجْهُ دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فِي الشِّدَّةِ وَالْبَطْشِ لَكِنَّهَا لَا تَدُلُّ الْبَتَّةَ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ أَوْ يُقَالُ إِنَّهُمْ إِنَّمَا ادَّعَوْا إِلَهِيَّتَهُ لِأَنَّهُ حَصَلَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ فَقِيلَ لَهُمِ الْمَلَكُ مَا حَصَلَ مِنْ أَبٍ وَلَا مِنْ أُمٍّ فَكَانُوا أَعْجَبَ مِنْ عِيسَى فِي ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَنْكِفُونَ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ. فَإِنْ قِيلَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ وُقُوعُ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْمَسِيحِ وَالْمَلَائِكَةِ فِي الْعُبُودِيَّةِ لَا فِي الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَالْبَطْشِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ وَالْقُرْبُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَكُونُ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ بَلْ بالدرجة والمنزلة فلما وصفهم هاهنا بِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ وُقُوعُ التَّفَاوُتِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمَسِيحِ فِي دَرَجَاتِ الْفَضْلِ لَا فِي الشِّدَّةِ وَالْبَطْشِ. قُلْنَا إِنْ كَانَ مَقْصُودُكَ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْمَلَائِكَةَ بِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْمَسِيحُ كَذَلِكَ فَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ تَخْصِيصَ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ لا يدل على نفسه عَمَّا عَدَاهُ وَإِنْ كَانَ مَقْصُودُكَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّفَاوُتُ وَاقِعًا فِي ذَلِكَ فَهَذَا بَاطِلٌ أَيْضًا لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمَسِيحُ وَالْمُقَرَّبُونَ مَعَ اشْتِرَاكِهِمْ فِي صِفَةِ الْقُرْبِ فِي الطَّاعَةِ يَتَبَايَنُونَ بِأُمُورٍ أُخَرَ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بَيَانَ التَّفَاوُتِ فِي تِلْكَ الْأُمُورِ. سُؤَالٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّا نَقُولُ بِمُوجَبِ الْآيَةِ فَنُسَلِّمُ أَنَّ عِيسَى ﵇ دُونَ مَجْمُوعِ الْمَلَائِكَةِ فِي الْفَضْلِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ دُونَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْفَضْلِ. سُؤَالٌ آخَرُ: لَعَلَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ أَقْوَامٍ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فَأَوْرَدَ الْكَلَامَ عَلَى حَسَبِ مُعْتَقَدِهِمْ كما في فقوله: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] . وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى حكاية عن إبليس قوله: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠] وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مُتَقَرِّرًا عِنْدَ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ لَمْ يَقْدِرْ إِبْلِيسُ عَلَى أَنْ يَغُرَّهُمَا بِذَلِكَ وَلَا كَانَ آدَمُ وَحَوَّاءُ ﵉ يَغْتَرَّانِ بِذَلِكَ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَا قَوْلُ إِبْلِيسَ فَلَا يَكُونُ حُجَّةً، وَلَا يُقَالُ إِنَّ آدَمَ اعْتَقَدَ صِحَّةَ ذَلِكَ وَإِلَّا لَمَا اغْتَرَّ، وَاعْتِقَادُ آدَمَ حُجَّةٌ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَعَلَّ آدَمَ ﵇ أَخْطَأَ فِي ذَلِكَ إِمَّا لِأَنَّ الزَّلَّةَ جَائِزَةٌ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ أَوْ لِأَنَّهُ مَا كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَأَيْضًا هَبْ أَنَّهُ حُجَّةٌ لَكِنَّ آدَمَ ﵇ لَمْ يَكُنْ قَبْلَ الزَّلَّةِ نَبِيًّا فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ فَضْلِ الْمَلَكِ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَضْلُ الْمَلَكِ عَلَيْهِ

...ona delaletine dayanır; böylece devir gerekir ki o da bâtıldır. Bunun bir farklılığı ifade ettiğini kabul etsek dahi, her derecede farklılığı değil, diğerinde değil de bazısında farklılığı ifade eder. Bunun açıklaması şudur: 'Bu âlime hizmet etmekten ne kadı ne de hükümdar çekinir' denildiğinde, bu ancak hükümdarın bazı hususlarda yani kudret, kuvvet, istila ve hâkimiyette kadıdan daha mükemmel olduğunu ifade eder; fakat ilimde, zühtte ve Allah Teâlâ'ya boyun eğmede kadıdan daha faziletli olduğuna delalet etmez. Bu sabit olunca biz onun muktezası ile hükmederiz; çünkü melek kudret ve yakalama/kuvvet bakımından insandan daha üstündür. Zira Cebrail aleyhisselâm Lût kavminin şehirlerini kökünden sökmüştür; insanlar ise bundan hiçbir şeye güç yetiremezler. O halde meleğin daha fazla tevazu ve kulluk sebebiyle hâsıl olan sevabın çokluğunda insandan daha faziletli olduğunu nereden söylediniz? Bu husustaki tahkikin tamamı şudur: Bu meselede ihtilaf edilen fazilet sevabın çokluğudur; sevabın çokluğu ise ancak kulluk ile hâsıl olur; kulluk ise nihai tevazu ve boyun eğmekten ibarettir. Kulun Allah Teâlâ'ya nihai tevazu ile vasıflanmış olması ise Allah'ın kulluğundan çekinmeye uygun düşmez ve ona asla uymaz; bilakis onunla çelişir ve ona zıt olur. Bu söz açık ve zahir olunca, Allah Teâlâ'nın kelâmını buna hamletmek onu faydadan çıkarmış olur. Kişinin şiddetli kudret ve büyük hâkimiyetle nitelenmesine gelince, bu temerrüde ve kulluğu terk etmeye uygundur. Nitekim Hristiyanlar Mesih aleyhisselâm'dan ölüleri diriltmeyi, kör ve alacalıyı iyileştirmeyi müşahede ettiklerinde, bu kadarlık kudret sebebiyle onu kulluktan çıkardılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: İsa bu kadarlık kudret sebebiyle bana kulluktan çekinmez; bilakis kudrette, kuvvette, yakalamada ve göklerin ve yerlerin âlemlerine hâkimiyette onun üstünde olan mukarreb melekler dahi çekinmez. Bu veçheye göre ayetin meleğin insandan şiddet ve yakalama/kuvvet bakımından daha üstün olduğuna delalet veçhi nizama girer; fakat sevap çokluğunda insandan daha faziletli olduğuna asla delalet etmez. Yahut denilir ki: Onlar onun babasız meydana gelmesi sebebiyle ilahlığını iddia etmişlerdi; kendilerine denildi ki: Melek ne babadan ne de anadan meydana gelmiştir, dolayısıyla bu hususta İsa'dan daha hayret vericidirler; bununla beraber kulluktan çekinmezler. Şayet denilirse ki: Ayette Mesih ile melekler arasında kudret, kuvvet ve yakalamada değil, kullukta bir farklılığın meydana geldiğinin murat edildiğine delalet eden bir şey vardır; çünkü Allah Teâlâ onları 'mukarreb' (yakın kılınmış) olmakla vasfetmiştir; Allah Teâlâ'ya yakınlık ise mekân ve yönle değil, derece ve makamla olur. Burada onları mukarreb olmakla vasfettiğine göre, onlarla Mesih arasında şiddet ve yakalamada değil, fazilet derecelerinde farklılığın meydana geldiğinin murat edildiğini anlarız. Deriz ki: Şayet bu sorudan maksadın Allah Teâlâ'nın melekleri mukarreb olmakla vasfetmesi ve binaenaleyh Mesih'in böyle olmamasının gerekmesi ise bu bâtıldır; çünkü bir şeyi zikirle tahsis etmek diğerinden nefyine delalet etmez. Şayet maksadın Allah Teâlâ onları mukarreb olmakla vasfettiğinde farklılığın bunda vâkî olmasının gerekmesi ise bu da bâtıldır; zira Mesih ile mukarreblerin itaatteki yakınlık sıfatında ortak olmalarıyla birlikte başka hususlarda farklılaşmaları ve muradın o hususlardaki farklılığı beyan olması muhtemeldir. Başka bir soru: Biz ayetin muktezası ile hükmederiz ve İsa aleyhisselâm'ın meleklerin tamamından fazilet bakımından aşağıda olduğunu kabul ederiz; fakat onun meleklerin her birinden fazilet bakımından aşağıda olduğunu nereden söylediniz? Başka bir soru: Muhtemeldir ki Allah Teâlâ bu hitabı meleğin insandan daha faziletli olduğuna inanan topluluklara karşı zikretmiş ve sözü { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Bu O'na daha kolaydır” kavlinde olduğu gibi onların inançlarına göre sevk etmiştir. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın İblis'ten naklen [bildirdiği] şu kavlidir: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye yasakladı”. Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm katında meleğin insandan daha faziletli olduğu yerleşmiş olmasaydı, İblis onları bununla aldatmaya güç yetiremezdi ve Âdem ile Havvâ aleyhimesselâm da buna aldanmazlardı. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu İblis'in sözüdür, binaenaleyh hüccet olmaz. 'Âdem bunun sıhhatine inanmıştı, aksi takdirde aldanmazdı; Âdem'in inancı ise hüccettir' denilemez; çünkü biz deriz ki: Zelle peygamberler için caiz olduğu için yahut o vakitte henüz peygamber olmadığı için Âdem aleyhisselâm'ın bunda yanılmış olması muhtemeldir. Ayrıca diyelim ki hüccettir; fakat Âdem aleyhisselâm zelleden önce peygamber değildi; dolayısıyla o vakitte meleğin ondan üstün olmasından, peygamber olduğu haldeki...

حَالَ مَا صَارَ نَبِيًّا، وَأَيْضًا هَبْ أَنَّ الآية تدل على أن الملك أفضل من الْبَشَرِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ الْمَرْغُوبَةِ فَلِمَ قُلْتَ:

...durumunda da meleğin ondan üstün olması gerekmez. Ayrıca diyelim ki ayet, meleğin arzu edilen bazı hususlarda insandan daha faziletli olduğuna delalet etmektedir; peki neden...

إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الْمَلَكِ عَلَى الْبَشَرِ فِي بَابِ الثَّوَابِ؟ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فِي بَابِ الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ، وَفِي بَابِ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ، وَفِي بَابِ الصَّفَاءِ وَالنَّقَاءِ عَنِ الْكُدُورَاتِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ التَّرْكِيبَاتِ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ خُلِقُوا مِنَ الْأَنْوَارِ، وَآدَمُ مَخْلُوقٌ مِنَ التُّرَابِ فَلَعَلَّ آدَمَ ﵇ وَإِنْ كَانَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ إِلَّا أَنَّهُ رَغِبَ فِي أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لَهُمْ فِي تِلْكَ الْأُمُورِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا فَكَانَ التَّغْرِيرُ حَاصِلًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِلَّا أَنْ تَنْقَلِبَا مَلَكَيْنِ فَحِينَئِذٍ يَصِحُّ اسْتِدْلَالُكُمْ وَيُحْتَمَلُ/ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ النَّهْيَ مُخْتَصٌّ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْخَالِدِينَ دُونَكُمَا، هَذَا كَمَا يَقُولُ أَحَدُنَا لِغَيْرِهِ مَا نَهَيْتَ أَنْتَ عَنْ كَذَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ فُلَانًا وَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ الْمَنْهِيَّ هُوَ فُلَانٌ دُونَكَ وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا أَنْ يَنْقَلِبَ فَيَصِيرَ فُلَانًا، وَلَمَّا كَانَ غَرَضُ إِبْلِيسَ إِيقَاعَ الشُّبْهَةِ بِهِمَا فَمِنْ أَوْكَدِ الشُّبْهَةِ إِيهَامُ أَنَّهُمَا لَمْ يُنْهَيَا وَإِنَّمَا الْمَنْهِيُّ غَيْرُهُمَا، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنْ آدَمَ فَلِمَ قُلْتُ إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنْ مُحَمَّدٍ؟ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا أَفْضَلُ مِنْ آدَمَ ﵉ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْمَلَكِ أَفْضَلُ مِنَ الْمَفْضُولِ كَوْنُهُ أَفْضَلَ مِنَ الْأَفْضَلِ. وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ [الْأَنْعَامِ: ٥٠] . وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ فِي كَثْرَةِ الْعُلُومِ وَشِدَّةِ الْقُدْرَةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الِاحْتِمَالِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ طَالَبُوهُ بِالْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ نَحْوَ صُعُودِ السَّمَاءِ وَنَقْلِ الْجِبَالِ وَإِحْضَارِ الْأَمْوَالِ الْعَظِيمَةِ وَهَذِهِ الْأُمُورُ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا إِلَّا بِالْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ وَالْقُدْرَةِ الشَّدِيدَةِ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ هَذَا يَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِهِ بِأَنَّهُ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ وَقَوْلَهُ: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ يَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِهِ بِأَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ ثُمَّ قَوْلُهُ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ مَعْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَكَمَا لَا أَدَّعِي الْقُدْرَةَ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ وَالْعِلْمَ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ فَكَذَلِكَ لَا أَدَّعِي قُدْرَةً مِثْلَ قُدْرَةِ الْمَلَكِ وَلَا عِلْمًا مِثْلَ عُلُومِهِمْ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ لَمْ يُرِدْ بِهِ نَفْيَ الصُّورَةِ لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ الْغَرَضَ وَإِنَّمَا نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُ مِثْلُ مَا لَهُمْ مِنَ الصِّفَاتِ وَهَذَا يَكْفِي فِي صِدْقِهِ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مِثْلُ مَا لَهُمْ وَلَا تَكُونُ صِفَاتُهُ مُسَاوِيَةً لِصِفَاتِهِمْ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ وَلَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى وُقُوعِ التَّفَاوُتِ فِي كُلِّ الصِّفَاتِ فَإِنَّ عَدَمَ الِاسْتِوَاءِ فِي الْكُلِّ غَيْرٌ، وَحُصُولُ الِاخْتِلَافِ فِي الْكُلِّ غَيْرٌ. وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ [يُوسُفَ: ٣١] . فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وُقُوعَ التَّشْبِيهِ فِي الصُّورَةِ وَالْجَمَالِ.

...onun sevap bahsinde meleğin insandan üstün olduğuna delalet ettiğini söylediniz? Çünkü kudret ve kuvvet bahsinde, hüsn ve cemal bahsinde, terkibatlardan hâsıl olan bulanıklıklardan arınma ve safiyet bahsinde meleğin insandan daha faziletli olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; zira melekler nurlardan yaratılmıştır, Âdem ise topraktan yaratılmıştır. Dolayısıyla Âdem aleyhisselâm sevabın çokluğunda onlardan daha faziletli olsa bile saydığımız şu hususlarda onlara eşit olmayı arzulamış ve aldanma bu veçheden meydana gelmiş olabilir. Ayrıca O'nun: { إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } kavlinden muradın 'iki melek haline dönüşmeyesiniz diye' olması muhtemeldir ki bu takdirde istidlaliniz sahih olur; muradın ise yasağın siz ikinize değil meleklere ve ebedî kalanlara mahsus olması da muhtemeldir. Bu, birimizin bir başkasına: 'Filanca olmadıkça sen bundan nehyedilmedin' demesi gibidir ve manası: 'Nehyedilen kişi sen değil filancadır' demektir; yoksa onun dönüşüp filanca olmasını kastetmemiştir. İblis'in maksadı onlara şüphe düşürmek olduğuna göre, şüphenin en kuvvetlisi de onların nehyedilmediğini, nehyedilenin ise sadece başkaları olduğu vehmini vermektir. Ayrıca diyelim ki ayet meleğin Âdem'den daha faziletli olduğuna delalet etsin; peki neden meleğin Muhammed'den daha faziletli olduğuna delalet ettiğini söylediniz? Zira Müslümanlar Muhammed'in Âdem'den -salât ve selâm üzerlerine olsun- daha faziletli olduğunda icma etmişlerdir; meleğin mefdûlden (daha az faziletliden) üstün olmasından efdalden (en faziletliden) de üstün olması gerekmez. Dokuzuncusu: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “De ki: Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum” kavlidir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Muradın 'İlimlerin çokluğunda ve kudretin şiddetinde size melek olduğumu söylemiyorum' olması muhtemeldir. Bu ihtimalin sıhhatine delalet eden veçheler şunlardır: Birincisi: Kâfirler ondan göğe çıkmak, dağları yerinden oynatmak ve büyük mallar getirmek gibi azametli işler talep ettiler; bu işler ise ancak çok ilimler ve şiddetli bir kudret ile elde edilebilir. İkincisi: O'nun: { قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } kavli, onun bütün makdûrata (güç yetirilen şeylere) kādir olmadığını itirafına delalet eder; { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } kavli de bütün malumâtı bilmediğini itirafına delalet eder. Sonra O'nun: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } kavlinin manası -Allah en iyi bilendir- şudur: Bütün makdûrata kādir olmayı ve bütün malumâtı bilmeyi iddia etmediğim gibi, meleğin kudreti gibi bir kudret ve onların ilimleri gibi bir ilim de iddia etmiyorum. Üçüncüsü: O'nun: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } kavliyle sûretin nefyedilmesini kastetmemiştir; çünkü bu gayeyi ifade etmez; bilakis meleklerde bulunan sıfatların benzerinin kendisinde bulunmasını nefyetmiştir. Bu sözün doğruluğu için meleklerde bulunanın benzerinin onda olmaması ve sıfatlarının her veçheden onların sıfatlarına eşit olmaması yeterlidir; yoksa bütün sıfatlarda farklılığın meydana geldiğine dair bir delalet yoktur. Zira hepsinde eşitliğin bulunmaması ayrı bir şeydir, hepsinde farklılığın hâsıl olması ise bambaşka bir şeydir. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu bir insan değil; bu ancak şerefli bir melektir!” kavlidir. Şayet 'Muradın sûret ve güzellikte benzetme yapılması olması niçin caiz olmasın?' denilirse,