Binûn

Bakara Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْنَا: الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ التَّشْبِيهُ وَاقِعًا فِي السِّيرَةِ لَا فِي الصُّورَةِ لِأَنَّهُ قَالَ: إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ فَشَبَّهَهُ بِالْمَلَكِ الْكَرِيمِ وَالْمَلَكُ إِنَّمَا يَكُونُ كَرِيمًا بِسِيرَتِهِ الْمُرْضِيَةِ لَا بِمُجَرَّدِ صُورَتِهِ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُهُ بِالْمَلَكِ فِي نَفْيِ دَوَاعِي الْبَشَرِ مِنَ الشَّهْوَةِ وَالْحِرْصِ عَلَى طَلَبِ الْمُشْتَهَى وَإِثْبَاتِ ضِدِّ ذَلِكَ وَهِيَ حَالَةُ الْمَلَكِ وَهِيَ غَضُّ البصر وقمع النفس عَنِ الْمَيْلِ إِلَى الْمُحَرَّمَاتِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى إِجْمَاعِ الْعُقَلَاءِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَالْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، عَلَى اخْتِصَاصِ الْمَلَائِكَةِ بِدَرَجَةٍ فَائِقَةٍ عَلَى دَرَجَاتِ الْبَشَرِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَ المرأة فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ [يوسف: ٣٢] كَالصَّرِيحِ فِي أَنَّ مُرَادَ النِّسَاءِ بِقَوْلِهِنَّ: إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ تَعْظِيمُ حَالِ يُوسُفَ فِي الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ لَا فِي السِّيرَةِ، لِأَنَّ ظُهُورَ عُذْرِهَا فِي شِدَّةِ عِشْقِهَا، إِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ فَرْطِ يُوسُفَ فِي الْجَمَالِ لَا بِسَبَبِ فَرْطِ زُهْدِهِ وَوَرَعِهِ. فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ شِدَّةَ عِشْقِهَا لَهُ. سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُ يُوسُفَ ﵇ بِالْمَلَكِ في الإعراض عن المشتهيات، فلم قلت يَجِبْ أَنْ يَكُونَ يُوسُفُ عَلَيْهِ/ السَّلَامُ أَقَلَّ ثواباً من الملائكة؟ وذلك لأنه

Şöyle deriz: Teşbihin surette değil, sirette (ahlak ve yaşayışta) vaki olması daha evladır. Çünkü { إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak şerefli bir melektir!” demiştir ve onu şerefli/kerim bir meleğe benzetmiştir. Melek ise sırf suretiyle değil, ancak razı olunan siretiyle kerim olur. Böylece muradın, arzulanan şeyi talep etme hırsı ve şehvet gibi beşerî dürtülerin nefyedilmesinde ve bunun zıddı olan melek halinin -ki o da gözü sakınmak ve nefsi haramlara meyletmekten alıkoymaktır- ispatında onu meleğe benzetmek olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla bu ayet, erkek ve kadın, mümin ve kâfir akıl sahiplerinin, meleklerin beşerin derecelerinden üstün bir dereceye sahip oldukları hususundaki icmaına delalet etmiştir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Kadının: { فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } “İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!” kavli, kadınların { إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak şerefli bir melektir!” sözleriyle muratlarının sirette değil, hüsn ve cemalde (güzellikte) Yusuf'un halini yüceltmek olduğu hususunda adeta sarihtir. Çünkü onun aşırı aşkındaki özrünün ortaya çıkması, Yusuf'un züht ve takvasının aşırılığı sebebiyle değil, ancak güzelliğinin aşırılığı sebebiyle hâsıl olur. Zira bu [züht], kadının ona olan aşırı aşkına uygun düşmez. [Ayrıca] Yusuf aleyhisselâm'ın arzulanan şeylerden yüz çevirmede meleğe benzetilmesinin kastedildiğini kabul etsek bile, Yusuf aleyhisselâm'ın meleklerden daha az sevaplı olmasının vacip olduğunu nereden çıkardınız? Çünkü...

لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ عَدَمَ الْتِفَاتِ الْبَشَرِ إِلَى الْمَطَاعِمِ وَالْمَنَاكِحِ أَقَلُّ مِنْ عَدَمِ الْتِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ إِلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إن ذلك يوجب بالمزيد فِي الْفَضْلِ بِمَعْنَى كَثْرَةِ الثَّوَابِ؟ فَإِنْ تَمَسَّكُوا بِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَقَلَّ مَعْصِيَةً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ، فَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ. الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] وَمَخْلُوقَاتُ اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا الْمُكَلَّفُونَ أَوْ مَنْ عَدَاهُمْ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِمْ، أَمَّا الْمُكَلَّفُونَ فَهُمْ أَرْبَعَةُ أَنْوَاعٍ الْمَلَائِكَةُ وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَ أَفْضَلُ مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، فَلَوْ كَانَ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَكِ أَيْضًا لَزِمَ حينئذٍ أَنْ يَكُونَ الْبَشَرُ أَفْضَلَ مِنْ كُلِّ الْمَخْلُوقَاتِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] فَائِدَةٌ: بَلْ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى جَمِيعِ مَنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا، وَلَمَّا لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، لِأَنَّ التَّصْرِيحَ بِأَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ أَفْضَلَ مِنَ الْبَاقِي إِلَّا بِوَاسِطَةِ دَلِيلِ الْخِطَابِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ جِنْسَ الْمَلَائِكَةِ أَفْضَلُ مِنْ جِنْسِ بَنِي آدَمَ وَلَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ أَحَدِ الْمَجْمُوعَيْنِ أَفْضَلَ مِنَ الْمَجْمُوعِ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَجْمُوعِ الْأَوَّلِ أَفْضَلَ مِنَ الْمَجْمُوعِ الثَّانِي، فَإِنَّا إِذَا قَدَّرْنَا عَشَرَةً مِنَ الْعَبِيدِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يُسَاوِي مِائَةَ دِينَارٍ، وَعَشَرَةً أُخْرَى حَصَلَ فِيهِمْ عَبْدٌ يُسَاوِي مِائَتَيْ دِينَارٍ وَالتِّسْعَةُ الْبَاقِيَةُ يُسَاوِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ دِينَارًا. فَالْمَجْمُوعُ الْأَوَّلُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَجْمُوعِ الثَّانِي، إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ فِي الْمَجْمُوعِ الثَّانِي وَاحِدٌ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ الْمَجْمُوعِ الأول، فكذا هاهنا وأيضاً فقوله: وَفَضَّلْناهُمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ، وَفَضَّلْنَاهُمْ فِي الْكَرَامَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْكَرَامَةِ حُسْنَ الصُّورَةِ وَمَزِيدَ الذَّكَاءِ وَالْقُدْرَةَ عَلَى الْأَعْمَالِ الْعَجِيبَةِ وَالْمُبَالَغَةَ فِي النَّظَافَةِ وَالطَّهَارَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَنَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَلَكَ أَزْيَدُ مِنَ الْبَشَرِ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ وَلَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمَلَكَ أَكْثَرُ ثَوَابًا مِنَ الْبَشَرِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [لُقْمَانَ: ١٠] لَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ عَمَدٌ غَيْرُ مَرْئِيٍّ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٧] يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ إِلَهٌ آخَرُ لَهُ بُرْهَانٌ فَكَذَلِكَ هاهنا، الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْأَنْبِيَاءُ ﵈ مَا اسْتَغْفَرُوا لِأَحَدٍ إِلَّا بَدَءُوا بِالِاسْتِغْفَارِ لِأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ آدَمُ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَقَالَ نُوحٌ ﵇: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً [نُوحٍ: ٢٨] وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ [إبراهيم: ٤١] وَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٣] وَقَالَ مُوسَى: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي [الْأَعْرَافِ: ١٥١] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ:

...beşerin yiyeceklere ve evliliğe iltifat etmeyişinin meleklerin bu şeylere iltifat etmeyişinden daha az olduğu hususunda bir ihtilaf yoktur; lâkin bunun, sevabın çokluğu anlamında fazilette fazlalığı gerektirdiğini niçin söylediniz? Şayet 'Masiyeti daha az olan kimsenin daha faziletli olması vaciptir' [iddiasına] tutunurlarsa, bunun hakkındaki söz daha önce geçmişti. On birinci delil: Allah Teâlâ'nın: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” kavlidir. Allah Teâlâ'nın mahlukatı ya mükelleflerdir ya da onların dışındakilerdir; şüphe yok ki mükellefler diğerlerinden daha üstündür. Mükellefler ise dört nevdir: Melekler, insanlar, cinler ve şeytanlar. Şüphe yok ki insan; cinlerden ve şeytanlardan daha üstündür. Şayet melekten de daha üstün olsaydı, o takdirde beşerin bütün mahlukattan daha üstün olması gerekirdi; bu durumda da Allah Teâlâ'nın: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” kavlinin bir faydası kalmazdı; bilakis 'Onları yarattıklarımızın hepsinden üstün kıldık' denilmesi gerekirdi. Bunu demeyince bildik ki melek beşerden daha üstündür. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu sözün hâsılı, delîl-i hitaba (mefhûm-i muhâlife) tutunmaktır. Zira mahlukatın birçoğundan daha üstün olunduğunun tasrih edilmesi, delîl-i hitap vasıtası olmaksızın geriye kalanlardan daha üstün olunmadığına delalet etmez. Ayrıca farz edelim ki melek cinsi Âdemoğulları cinsinden daha üstündür; lâkin iki topluluktan birinin diğer topluluktan daha üstün olmasından, birinci topluluğun her bir ferdinin ikinci topluluğun tamamından daha üstün olması gerekmez. Nitekim her biri yüz dinar eden on köle ve içlerinden bir kölenin iki yüz dinar edip kalan dokuzunun her birinin birer dinar ettiği diğer on köle farz etsek; birinci topluluk ikinci topluluktan [toplamda] daha üstündür, lâkin ikinci toplulukta birinci topluluğun fertlerinin her birinden daha üstün olan birisi bulunmaktadır; burada da böyledir. Ayrıca O'nun: { وَفَضَّلْناهُمْ } “Onları üstün kıldık” kavlinden muradın, ayetin başında zikrettiğimiz ikramda üstün kılmamız olması caizdir ki o da O'nun: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarına ikram ettik / üstün kıldık” kavlidir. Kerametten (ikramdan) murat da sûret güzelliği, zekâ fazlalığı, şaşırtıcı işlere güç yetirme, temizlik ve nezafette ileri derecede olmadır. Durum böyle olunca, biz meleğin bu hususlarda beşerden ziyade olduğunu kabul ederiz; lâkin meleğin beşerden daha çok sevaplı olduğunu nereden çıkardınız? Ayrıca O'nun: { خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } “Gökleri gördüğünüz gibi direksiz yarattı” kavli, orada görülmeyen direklerin bulunmasını iktiza etmediği gibi, aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Kim delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa” kavli de delili olan başka bir ilahın bulunmasını iktiza etmez; burada da böyledir. On ikinci delil: Peygamberler aleyhimüsselâm birisi için istiğfar ettiklerinde ancak kendi nefisleri için istiğfar ile başlamış, sonra bundan sonra müminlerden başkaları için [istiğfar etmişlerdir]. Âdem: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” demiş, Nûh aleyhisselâm: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً } “Rabbim! Beni, ana-babamı ve evime mümin olarak gireni bağışla” demiş, İbrâhim aleyhisselâm: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ } “Rabbim! Beni ve ana-babamı bağışla” demiş ve { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihlere kat” demiş, Mûsâ: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla” demiş, Allah Teâlâ da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur:

وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَقَالَ: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الْفَتْحِ: ٢] أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَسْتَغْفِرُوا لِأَنْفُسِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ طَلَبُوا الْمَغْفِرَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ من البشر يدل عليه تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ [غَافِرٍ: ٧] وَقَالَ: وَيَسْتَغْفِرُونَ/ لِلَّذِينَ آمَنُوا لو كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ لَبَدَءُوا فِي ذَلِكَ بِأَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ مُقَدَّمٌ عَلَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنِ الْغَيْرِ،

{ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Hem kendi günahın, hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için mağfiret dile!” ve şöyle buyurmuştur: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın”. Meleklere gelince; onlar kendileri için istiğfar etmemiş, fakat insanlardan olan müminler için mağfiret dilemişlerdir. Buna, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ } “Tövbe edenleri ve senin yoluna uyanları bağışla, onları cehennem azabından koru!” ve: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “...ve iman edenler için mağfiret dilerler” kavilleri delalet eder. Şayet istiğfara muhtaç olsalardı, buna kendi nefisleriyle başlarlardı; zira zararı nefisten defetmek, zararı başkasından defetmekten öncedir.

وَقَالَ ﵊: «ابْدَأْ بِنَفْسِكَ ثُمَّ بِمَنْ تَعُولُ»

[Peygamber] aleyhisselâm da: «Önce kendi nefsinden başla, sonra geçimini üstlendiklerinden» buyurmuştur.

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ.

Bu da meleğin beşerden daha üstün olduğuna delalet eder.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الْوَجْهُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمُ الزلة ألبتة وأن البشر قد صردت الزَّلَّاتُ عَنْهُمْ، لَكِنَّا بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ التَّفَاوُتَ فِي ذَلِكَ لَا يُوجِبُ التَّفَاوُتَ فِي الْفَضِيلَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ اسْتِغْفَارَهُمْ لِلْبَشَرِ كَالْعُذْرِ عَمَّنْ طَعَنُوا فِيهِمْ بِقَوْلِهِمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [البقرة: ٣٠] الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ:

Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu vecih, meleklerden kesinlikle hiçbir zellenin (sürçmenin) sadır olmadığına ve beşerden zellelerin sadır olduğuna delalet etmez; fakat biz daha önce bu husustaki farklılığın fazilette farklılığı gerektirmediğini açıklamıştık. İnsanlardan bazıları da meleklerin beşer için istiğfar etmelerinin, { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” sözleriyle haklarında tenkitte bulundukları kimseler için bir özür dileme kabilinden olduğunu söylemiştir. On üçüncü delil:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٠] وَهَذَا عَامٌّ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ بَنِي آدَمَ فَدَخَلَ فِيهِ الْأَنْبِيَاءُ وَغَيْرُهُمْ وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ أَفْضَلَ مِنَ الْبَشَرِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ حَفَظَةً لِبَنِي آدَمَ وَالْحَافِظُ لِلْمُكَلَّفِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَبْعَدَ عَنِ الْخَطَأِ وَالزَّلَلِ مِنَ الْمَحْفُوظِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ أَبْعَدَ عَنِ الْمَعَاصِي وَأَقْرَبَ إِلَى الطَّاعَاتِ مِنَ الْبَشَرِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي مَزِيدَ الْفَضْلِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﷾ جَعَلَ كِتَابَتَهُمْ حُجَّةً لِلْبَشَرِ فِي الطَّاعَاتِ وَعَلَيْهِمْ فِي الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ أَوْلَى بِالْقَبُولِ مِنْ قَوْلِ الْبَشَرِ وَلَوْ كَانَ الْبَشَرُ أَعْظَمَ حَالًا مِنْهُمْ لَكَانَ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ أَمَّا قَوْلُهُ الْحَافِظُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَكْرَمَ مِنَ الْمَحْفُوظِ فَهَذَا بَعِيدٌ فَإِنَّ الْمَلِكَ قَدْ يُوَكِّلُ بَعْضَ عَبِيدِهِ عَلَى وَلَدِهِ وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْحَافِظُ أَشْرَفَ مِنَ الْمَحْفُوظِ هُنَاكَ، أَمَّا قَوْلُهُ: جَعَلَ شَهَادَتَهُمْ نَافِذَةً عَلَى الْبَشَرِ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ الشَّاهِدَ قَدْ يَكُونُ أَدْوَنَ حَالًا مِنَ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ. الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النَّبَأِ: ٣٨] وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ أَحْوَالِهِمُ الْمُبَالَغَةُ فِي شَرْحِ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَجَلَالِهِ وَلَوْ كَانَ فِي الْخَلْقِ طَائِفَةٌ أُخْرَى قِيَامُهُمْ وتضرعهم أقوى في الْإِنْبَاءِ عَنْ عَظَمَةِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ مِنْ قِيَامِهِمْ لَكَانَ ذِكْرُهُمْ أَوْلَى فِي هَذَا الْمَقَامِ، ثُمَّ كَمَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ عَظَمَةَ ذَاتِهِ فِي الْآخِرَةِ بِذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ فَكَذَا بَيَّنَ عَظَمَتَهُ فِي الدُّنْيَا بِذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَزْيَدُ حَالًا مِنَ الْبَشَرِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ هِيَ قُوَّتُهُمْ وَشِدَّتُهُمْ وَبَطْشُهُمْ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ إِنَّ السُّلْطَانَ لَمَّا جَلَسَ وَقَفَ حَوْلَ سَرِيرِهِ مُلُوكُ أَطْرَافِ الْعَالَمِ خَاضِعِينَ خَاشِعِينَ فَإِنَّ عَظَمَةَ السُّلْطَانِ إِنَّمَا تُشْرَحُ بِذَلِكَ ثُمَّ إِنْ هَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَكْرَمُ عِنْدَ السلطان من ولده فكذا هاهنا. الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي صِحَّةِ الْإِيمَانِ من الْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ ثُمَّ بَدَأَ بِنَفْسِهِ وَثَنَّى بِالْمَلَائِكَةِ وَثَلَّثَ بِالْكُتُبِ وَرَبَّعَ بِالرُّسُلِ وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ [الْأَحْزَابِ: ٥٦] وَالتَّقْدِيمُ فِي الذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى التَّقْدِيمِ فِي الدَّرَجَةِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ تَقْدِيمَ الْأَدْوَنِ عَلَى الْأَشْرَفِ فِي الذِّكْرِ قَبِيحٌ عُرْفًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَبِيحًا شَرْعًا، أَمَّا أَنَّهُ قَبِيحٌ عُرْفًا فَلِأَنَّ الشَّاعِرَ قَالَ: -

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, şerefli kâtipler vardır” kavlidir. Bu, Âdemoğullarından olan bütün mükellefler hakkında umumidir; dolayısıyla peygamberler ve diğerleri de buna dâhildir. Bu durum iki vecihten dolayı meleklerin beşerden daha üstün olmasını iktiza eder: Birincisi: Allah Teâlâ onları Âdemoğullarına koruyucu kılmıştır; mükellefi günahtan koruyanın ise korunan kimseden hata ve zelle bakımından daha uzak olması gerekir. Bu da onların beşerden günahlardan daha uzak ve taatlere daha yakın olmalarını iktiza eder; bu ise ziyade fazileti gerektirir. İkincisi: O [Allah] celle celâluhu, meleklerin yazmasını taatlerde beşerin lehine, günahlarda ise aleyhine bir hüccet kılmıştır; bu da onların sözünün beşerin sözünden kabule daha layık olmasını gerektirir. Şayet beşerin hâli onlardan daha yüce olsaydı, durum bunun tam tersi olurdu. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: 'Koruyucunun korunandan daha üstün/kerim olması gerekir' sözüne gelince; bu uzaktır. Zira hükümdar, kölelerinden bazılarını çocuğunun başına görevli kılabilir ve orada koruyucunun korunandan daha şerefli olması gerekmez. 'Onların şahitliğini beşer üzerinde geçerli kılmıştır' sözüne gelince; bu da zayıftır. Çünkü şahit, bazen aleyhine şahitlik yapılan kimseden daha aşağı bir durumda olabilir. On dördüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “O gün Rûh ve melekler saf saf dururlar. Rahmân'ın izin verdiği ve doğru söyleyenden başkası konuşamaz” kavlidir. Onların hallerinin zikredilmesinden maksat, Allah Teâlâ'nın azamet ve celâlinin açıklanmasında mübalağadır. Şayet yaratılmışlar içinde kıyam ve tazarruu (yalvarışı) Allah'ın azamet ve kibriyasını haber vermede onların kıyamından daha kuvvetli başka bir topluluk bulunsaydı, bu makamda onların zikredilmesi daha evla olurdu. Sonra O Sübhânehu, ahirette zâtının azametini melekleri zikrederek beyan ettiği gibi, dünyada da azametini melekleri zikrederek beyan etmiştir ki o da: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün” kavlidir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bütün bunlar, onların bazı hususlarda beşerden daha ileri bir durumda olduklarına delalet eder; peki bu hâlin onların kuvveti, şiddeti ve batşı (güçlü yakalayışı) olması niçin caiz olmasın? Bu, tıpkı şöyle denilmesine benzer: Hükümdar tahtına oturduğunda, hükümdarın azameti ancak bununla açıklandığı için dünyanın dört bir yanının kralları onun tahtının etrafında boyun eğmiş ve huşu içinde dururlar; sonra bu durum, onların hükümdar katında onun çocuğundan daha üstün/kerim olduğuna delalet etmez; burada da böyledir. On beşinci delil: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “Müminlerin her biri; Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti” kavlidir. Allah Teâlâ, imanın sıhhati için bu şeylere imanın zorunlu olduğunu beyan etmiş; sonra kendi zâtıyla başlamış, ikinci olarak melekleri, üçüncü olarak kitapları, dördüncü olarak da peygamberleri zikretmiştir. Aynı şekilde: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti” kavlinde ve: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” kavlinde de böyledir. Zikirdeki (sayımdaki) takdim, derecedeki takdime delalet eder. Buna, zikirde daha aşağı olanın daha şerefli olana takdim edilmesinin örfen çirkin olması da delalet eder; dolayısıyla bunun şer'an da çirkin olması vacip olmuştur. Örfen çirkin olmasına gelince, şair şöyle demiştir: -

/ عُمَيْرَةَ وَدِّعْ إِنْ تَجَهَّزْتَ غَادِيًا ... كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا

«Ümeyre'ye veda et sabahleyin yola çıkacaksan, / Ak saç ve İslam kişiye vazgeçirici olarak yeter!»

قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: لَوْ قَدَّمْتَ السَّلَامَ لَأَجَزْتُكَ، وَلِأَنَّهُمْ لَمَّا كَتَبُوا كِتَابَ الصُّلْحِ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَقَعَ التَّنَازُعُ فِي تَقْدِيمِ الِاسْمِ وَكَذَا فِي كِتَابِ الصُّلْحِ بَيْنَ عَلِيٍّ وَمُعَاوِيَةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْدِيمَ فِي الذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ الشَّرَفِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ فِي الْعُرْفِ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي الشَّرْعِ كَذَلِكَ،

Ömer b. el-Hattâb: 'Eğer İslam'ı önce zikretseydin sana ödül verirdim' demiştir. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasındaki sulh muahedesini yazdıklarında, ismin takdimi konusunda ihtilaf çıkmıştır; aynı şekilde Ali ile Muâviye arasındaki sulh muahedesinde de böyle olmuştur. Bu da zikirdeki takdimin şerefteki fazlalığa delalet ettiğini gösterir. Örfte durumun böyle olduğu sabit olunca, şeriatta da böyle olması vacip olur;

لِقَوْلِهِ ﵇: «مَا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فهو عند الله حَسَنٌ»

zira [Peygamber] aleyhisselâm: «Müslümanların güzel gördüğü şey, Allah katında da güzeldir» buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ تَقْدِيمَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الرُّسُلِ فِي الذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيمِهِمْ فِي الْفَضْلِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذِهِ الْحُجَّةُ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ الِاعْتِمَادَ إِنْ كَانَ عَلَى الْوَاوِ، فَالْوَاوُ لَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ، وَإِنْ كَانَ عَلَى التَّقْدِيمِ فِي الذِّكْرِ يَنْتَقِضُ بِتَقْدِيمِ سُورَةِ تَبَّتْ عَلَى سُورَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ فَجَعَلَ صَلَوَاتِ الْمَلَائِكَةِ كَالتَّشْرِيفِ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَلَائِكَةِ أَشْرَفَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ. ولقائل أن يقول هذا ينتقض بقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا

Böylece zikirde meleklerin peygamberlere takdim edilmesinin fazilette takdim edilmelerine delalet ettiği sabit olmuştur. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu delil zayıftır; çünkü şayet dayanılan nokta vav harfi ise, vav harfi tertip (sıra) ifade etmez; şayet zikirdeki takdim ise, bu durum Tebbet Suresi'nin Kul hüvallâhu ehad Suresi'nden önce zikredilmesiyle bozulur/nakzolur. On altıncı delil: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” kavlidir; meleklerin salâtını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teşrif kılmıştır; bu da meleklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha şerefli olduğunu gösterir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu delil: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا... }

عَلَيْهِ

{... عَلَيْهِ } “...ona salât edin” kavliyle nakzolur.

فَأَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ وَلَمْ يَلْزَمْ كَوْنُ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلَ مِنَ النَّبِيِّ ﵇ فَكَذَا فِي الْمَلَائِكَةِ.

Zira müminlere Peygamber'e salât etmelerini emretmiştir; bundan müminlerin Peygamber aleyhisselâm'dan daha üstün olması gerekmemiştir; meleklerde de durum böyledir.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: أَنْ نَتَكَلَّمَ فِي جِبْرِيلَ وَمُحَمَّدٍ ﷺ فَنَقُولُ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَفْضَلُ مِنْ مُحَمَّدٍ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ [التَّكْوِيرِ: ١٩- ٢٢] وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ بِسِتٍّ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، أَحَدُهَا: كَوْنُهُ رَسُولًا لِلَّهِ.

On yedinci delil: Cebrail ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında konuşup şöyle dememizdir: Cebrail aleyhisselâm, Muhammed'den daha üstündür; bunun delili ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür. [O elçi ki] güç sahibidir, Arş'ın sahibi katında çok itibarlıdır. Orada kendisine itaat olunandır, güvenilirdir. Arkadaşınız da asla bir mecnun değildir” kavlidir. Allah Teâlâ, Cebrail aleyhisselâm'ı kemal sıfatlarından altısı ile vasfetmiştir. Birincisi: Allah'ın elçisi/resûlü olmasıdır.

وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ كَرِيمًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ ذَا قُوَّةٍ عِنْدَ اللَّهِ، وَقُوَّتُهُ عِنْدَ اللَّهِ لَا تَكُونُ إِلَّا قُوَّتَهُ عَلَى الطَّاعَاتِ بِحَيْثُ لَا يَقْوَى عَلَيْهَا غَيْرُهُ. وَرَابِعُهَا: كَوْنُهُ مَكِينًا عِنْدَ اللَّهِ. وَخَامِسُهَا: كَوْنُهُ مطاعاً في عالم السموات.

İkincisi: Allah Teâlâ katında kerim (şerefli) olmasıdır. Üçüncüsü: Allah katında kuvvet sahibi olmasıdır; Allah katındaki kuvveti ise başkasının güç yetiremeyeceği şekilde taatlere olan kuvvetinden başkası olamaz. Dördüncüsü: Allah katında itibarlı/mekîn olmasıdır. Beşincisi: Gökler âleminde kendisine itaat olunan olmasıdır.

وسادسها: كونه أميناً في كل الطاعات مبرءاً عَنْ أَنْوَاعِ الْخِيَانَاتِ. ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ بَعْدَ أَنْ وَصَفَ جِبْرِيلَ ﵇ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْعَالِيَةِ وَصَفَ مُحَمَّدًا ﷺ بقوله: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ وَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ مُسَاوِيًا لِجِبْرِيلَ ﵇ فِي صِفَاتِ الْفَضْلِ أَوْ مُقَارِنًا لَهُ لَكَانَ وَصْفُ مُحَمَّدٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ بَعْدَ وَصْفِ جِبْرِيلَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ نَقْصًا مِنْ مَنْصِبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَتَحْقِيرًا لِشَأْنِهِ وَإِبْطَالًا لِحَقِّهِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى اللَّهِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ إِلَّا مِقْدَارُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَيْسَ بِمَجْنُونٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ بَيْنَ جِبْرِيلَ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ ﵉ فِي الْفَضْلِ وَالدَّرَجَةِ. فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قوله: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ صِفَةً لِمُحَمَّدٍ لَا لِجِبْرِيلَ ﵉. قُلْنَا لأن قوله: وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ يُبْطِلُ ذَلِكَ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّا تَوَافَقْنَا جَمِيعًا عَلَى أَنَّهُ قَدْ كَانَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَضَائِلُ أُخْرَى سِوَى كَوْنِهِ لَيْسَ بِمَجْنُونٍ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْفَضَائِلِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَإِذَنْ عَدَمُ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى تِلْكَ الْفَضَائِلَ هاهنا لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِهَا بِالْإِجْمَاعِ، أَوْ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ لِمُحَمَّدٍ ﵇ فَضَائِلَ/ سِوَى الأمور المذكورة هاهنا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ مُحَمَّدًا ﵇ بِسَبَبِ تِلْكَ الْفَضَائِلِ الَّتِي هِيَ غير مذكورة هاهنا يَكُونُ أَفْضَلَ مِنْ جِبْرِيلُ ﵇ فَإِنَّهُ سبحانه كما وصف جبريل ﵇ هاهنا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ السِّتِّ وَصَفَ مُحَمَّدًا ﷺ أَيْضًا بِصِفَاتٍ سِتٍّ وَهِيَ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤٥، ٤٦] فَالْوَصْفُ الْأَوَّلُ: كَوْنُهُ نَبِيًّا وَالثَّانِي: كَوْنُهُ رَسُولًا وَالثَّالِثُ: كَوْنُهُ شَاهِدًا وَالرَّابِعُ: كَوْنُهُ مُبَشِّرًا وَالْخَامِسُ: كَوْنُهُ نَذِيرًا وَالسَّادِسُ: كَوْنُهُ دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِإِذْنِهِ وَالسَّابِعُ: كَوْنُهُ سِرَاجًا وَالثَّامِنُ: كَوْنُهُ مُنِيرًا وَبِالْجُمْلَةِ فَإِفْرَادُ أَحَدِ الشَّخْصَيْنِ بِالْوَصْفِ لَا يَدُلُّ الْبَتَّةَ عَلَى انْتِفَاءِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ عَنِ الثَّانِي. الْحُجَّةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: الْمَلَكُ أَعْلَمُ مِنَ الْبَشَرِ وَالْأَعْلَمُ أَفْضَلُ فَالْمَلَكُ أَفْضَلُ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمَلَكَ أَعْلَمُ مِنَ الْبَشَرِ لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَ مُعَلِّمًا لِمُحَمَّدٍ ﵇ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى [النَّجْمِ: ٥] وَالْمُعَلِّمُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَعْلَمَ مِنَ الْمُتَعَلِّمِ، وَأَيْضًا فَالْعُلُومُ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: الْعُلُومُ الَّتِي يُتَوَصَّلُ إِلَيْهَا بِالْعُقُولِ كَالْعِلْمِ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، فَلَا يَجُوزُ وُقُوعُ التَّقْصِيرِ فِيهَا لِجِبْرِيلَ ﵇ وَلَا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّ التَّقْصِيرَ فِي ذَلِكَ جَهْلٌ وَهُوَ قَادِحٌ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا الْعِلْمُ بِكَيْفِيَّةِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا فِيهَا مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْعِلْمُ بِأَحْوَالِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَاللَّوْحِ وَالْقَلَمِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وطباق السموات وَأَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ وَأَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْمَغَاوِرِ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ فَلَا شَكَّ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَعْلَمُ بِهَا، لِأَنَّهُ ﵇ أَطْوَلُ عُمْرًا وَأَكْثَرُ مُشَاهَدَةً لَهَا فَكَانَ عِلْمُهُ بِهَا أَكْثَرَ وَأَتَمَّ. وَثَانِيهَا: الْعُلُومُ الَّتِي لَا يُتَوَصَّلُ إِلَيْهَا إِلَّا بِالْوَحْيِ لَا لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ إِلَّا من جهة جبريل ﵇

Altıncısı: Bütün taatlerde güvenilir (emîn) ve her türlü hıyanetten berî olmasıdır. Sonra Allah celle celâluhu, Cebrail aleyhisselâm'ı bu yüce sıfatlarla niteledikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız bir mecnun değildir” [Tekvîr 81/22] buyruğuyla nitelemiştir. Şayet Muhammed, fazilet sıfatlarında Cebrail aleyhisselâm'a denk veya ona yakın olsaydı, Cebrail'i o sıfatlarla niteledikten sonra Muhammed'i bu sıfatla nitelemek, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamını eksiltmek, şanını küçümsemek ve hakkını iptal etmek olurdu; bu ise Allah hakkında caiz değildir. Dolayısıyla bu ayet göstermektedir ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah katında 'o bir mecnun değildir' denilecek miktardan başka bir mertebesi yoktur. Bu da fazilet ve derecede Cebrail ile Muhammed aleyhimesselâm arasında hiçbir oran/münasebet bulunmadığına delalet eder. Eğer: “Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } “Şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür” [Tekvîr 81/19] buyruğunun Cebrail'in değil de Muhammed'in aleyhimesselâm sıfatı olması neden caiz olmasın?” denilirse, biz deriz ki: Çünkü O'nun: { وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ } “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” [Tekvîr 81/23] buyruğu bunu geçersiz kılar. Şöyle diyen bir kimse de çıkabilir: “Hepimiz ittifak etmişizdir ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in mecnun olmamasının dışında başka faziletleri de vardır ve Allah Teâlâ bu makamda o faziletlerden hiçbirini zikretmemiştir. Öyleyse Allah Teâlâ'nın bu faziletleri burada zikretmemiş olması, icma ile bunların yokluğuna delalet etmez. Yahut Muhammed aleyhisselâm'ın burada zikredilen hususların dışında birtakım faziletleri sabit olduğuna göre, Muhammed aleyhisselâm'ın burada zikredilmemiş olan bu faziletleri sebebiyle Cebrail aleyhisselâm'dan daha üstün olduğunu söylemek neden caiz olmasın? Zira Allah Sübhânehu, burada Cebrail aleyhisselâm'ı bu altı sıfatla nitelediği gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i de altı sıfatla nitelemiştir; bu da O'nun şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeleyici, bir uyarıcı, izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak gönderdik” [Ahzâb 33/45-46]. Birinci vasıf nebî olması, ikincisi resûl olması, üçüncüsü şahit olması, dördüncüsü müjdeleyici olması, beşincisi uyarıcı olması, altıncısı Allah Teâlâ'nın izniyle O'na davet eden olması, yedincisi kandil (sirâc) olması, sekizincisi ise aydınlatıcı (münîr) olmasıdır.” Özetle, iki şahıstan birinin bir vasıfla tahsis edilmesi/anılması, asla o vasıfların diğerinden nefyedildiğine delalet etmez. On sekizinci delil: Melek beşerden daha bilgilidir/âlimdir; daha bilgili olan ise daha üstündür; dolayısıyla melek daha üstündür. Meleğin beşerden daha bilgili olduğunu söylememizin sebebi şudur: { عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } “Onu muazzam kuvvetlere sahip olan [Cebrail] öğretti” [Necm 53/5] ayetinin delaletiyle Cebrail aleyhisselâm, Muhammed aleyhisselâm'ın muallimi idi. Muallimin ise öğrenenden daha bilgili olması zorunludur. Ayrıca ilimler iki kısımdır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın zatını ve sıfatlarını bilmek gibi akıllarla ulaşılan ilimlerdir. Bunlarda ne Cebrail aleyhisselâm ne de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir kusur/noksanlık vuku bulması caiz değildir; çünkü bu husustaki kusur cehalettir ve bu da marifetullaha (Allah Teâlâ'yı tanımaya) halel getirir. Allah Teâlâ'nın yarattıklarının mahiyetini, onlardaki acayiplikleri bilmeye; Arş'ın, Kürsî'nin, Levh'in, Kalem'in, Cennet'in, Cehennem'in, gök katlarının, melek sınıflarının, mağaralarda, dağlarda ve denizlerdeki hayvan türlerinin durumlarını bilmeye gelince; Cebrail aleyhisselâm'ın bunları daha iyi bildiğinde şüphe yoktur. Çünkü o aleyhisselâm ömür bakımından daha uzun ve bunları daha çok müşahede etmiştir; bu yüzden onun bunlara dair bilgisi daha çok ve daha tamdır. İkincisi ise ne Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ne de diğer peygamberler aleyhimüsselâm için Cebrail aleyhisselâm ciheti dışında ulaşılamayan, sadece vahiy yoluyla elde edilen ilimlerdir.

فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لِمُحَمَّدٍ ﵊ فَضِيلَةٌ فِيهَا عَلَى جِبْرِيلَ ﵇، وَأَمَّا جِبْرِيلُ ﵇ فَهُوَ كَانَ الْوَاسِطَةَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ فَكَانَ عَالِمًا بِكُلِّ الشَّرَائِعِ الْمَاضِيَةِ وَالْحَاضِرَةِ، وَهُوَ أَيْضًا عَالِمٌ بِشَرَائِعِ الْمَلَائِكَةِ وَتَكَالِيفِهِمْ وَمُحَمَّدٌ ﵊، مَا كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَ أَكْثَرَ عِلْمًا مِنْ مُحَمَّدٍ ﵊، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] . وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنَ الْبَشَرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُمُ اعْتَرَفُوا بِأَنَّ آدَمَ ﵇ أَكْثَرُ عِلْمًا مِنْهُمْ بدليل قوله تعالى: يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ [البقرة: ٣٣] ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا مَزِيدَ عِلْمِهِمْ وَلَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَقْتَضِي كَثْرَةَ الثَّوَابِ، فَإِنَّا نَرَى الرَّجُلَ الْمُبْتَدِعَ مُحِيطًا بِكَثِيرٍ مِنْ دَقَائِقِ الْعِلْمِ وَلَا يَسْتَحِقُّ شَيْئًا مِنَ الثَّوَابِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُ أَكْثَرَ وَسَبَبُهُ مَا نَبَّهْنَا مِرَارًا عَلَيْهِ أَنَّ كَثْرَةَ الثَّوَابِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِحَسَبِ الْإِخْلَاصِ فِي الْأَفْعَالِ وَلَمْ نَعْلَمْ أَنَّ إِخْلَاصَ الْمَلَائِكَةِ أَكْثَرُ. الْحُجَّةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] فَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ/ بَلَغُوا فِي التَّرَفُّعِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ إِلَى أَنَّهُمْ لَوْ خَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى لَمَا خَالَفُوهُ إِلَّا بِادِّعَاءِ الْإِلَهِيَّةِ لَا بِشَيْءٍ آخَرَ مِنْ مُتَابَعَةِ الشَّهَوَاتِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ جَلَالِهِمْ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا نِزَاعَ فِي نِهَايَةِ جَلَالِهِمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ بَلَغُوا فِي التَّرَفُّعِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ إِلَى حَيْثُ لَوْ خَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى لَمَا خَالَفُوهُ إِلَّا فِي ادِّعَاءِ الْإِلَهِيَّةِ فَهَذَا مُسَلَّمٌ وَذَلِكَ لَأَنَّ علومهم كثيرة وقواهم شديدة وهم مبرؤون عَنْ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَلَوْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ لَمْ يُخَالِفْ إِلَّا فِي هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْتُهُ لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَكْثَرُ ثَوَابًا مِنَ الْبَشَرِ فَإِنَّ مَحَلَّ الْخِلَافِ لَيْسَ إِلَّا ذَاكَ. الْحُجَّةُ الْعِشْرُونَ:

dolayısıyla Muhammed aleyhisselâm'ın bu hususta Cebrail aleyhisselâm'a karşı bir fazileti olması imkânsızdır. Cebrail aleyhisselâm'a gelince; o, Allah Teâlâ ile bütün peygamberler arasındaki vasıtaydı; bu sebeple geçmiş ve şimdiki bütün şeriatları bilmekteydi; o aynı zamanda meleklerin şeriatlarını ve mükellefiyetlerini de bilmekteydi; Muhammed aleyhisselâm ise bunu bilmiyordu. Böylece Cebrail aleyhisselâm'ın Muhammed aleyhisselâm'dan daha çok ilme sahip olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” kavli gereğince ondan daha faziletli olması vacip olur. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Onların beşerden daha bilgili olduğunu kabul etmiyoruz; bunun delili, Allah Teâlâ'nın: { يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini haber ver” kavlinin delaletiyle Âdem aleyhisselâm'ın kendilerinden daha çok ilme sahip olduğunu itiraf etmeleridir. Sonra onların ilminin fazlalığını kabul etsek bile, bu durum sevabın çokluğunu iktiza etmez. Zira biz bidat ehli bir kimsenin ilmin birçok inceliğini ihata ettiğini görürüz de onun sevabı daha çok olmak şöyle dursun, hiçbir sevabı hak etmediğini biliriz. Bunun sebebi, defalarca dikkat çektiğimiz üzere sevabın çokluğunun ancak amellerdeki ihlasa göre hâsıl olmasıdır; meleklerin ihlasının daha çok olduğunu ise bilmemekteyiz. On dokuzuncu delil: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } “Onlardan her kim: Ben O'ndan başka bir ilahım derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız” kavlidir. Bu ayet, onların yücelik ve derece yüksekliğinde öyle bir mertebeye ulaştıklarına delalet eder ki şayet Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etselerdi, şehvetlere uymak gibi başka bir şeyle değil, ancak ilahlık iddiasında bulunmakla muhalefet ederlerdi; bu da onların celâlinin nihayetine delalet eder. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Onların celâlinin nihayetinde olduğuna dair bir ihtilaf yoktur. 'Onlar yücelik ve derece yüksekliğinde öyle bir mertebeye ulaştılar ki şayet Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etselerdi, ancak ilahlık iddiasında bulunmakta muhalefet ederlerdi' sözüne gelince, bu kabul edilir; zira onların ilimleri çok, kuvvetleri şiddetlidir ve onlar mide ile tenasül uzvu şehvetinden uzaktırlar. Bu halde olan bir kimse de şayet Allah'ın emrine muhalefet etseydi, ancak zikrettiğim bu hususta muhalefet ederdi. Lâkin bunun onların beşerden daha çok sevaplı olduğuna delalet ettiğini nereden çıkardınız? Zira ihtilaf mahalli ancak bundan ibarettir. Yirminci delil:

قَوْلُهُ ﵊ رِوَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «وَإِذَا ذَكَرَنِي عَبْدِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ من ملائه»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: «Kulum beni bir toplulukta zikrederse, ben de onu onların topluluğundan daha hayırlı bir toplulukta zikrederim».

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَأَ الْأَعْلَى أَشْرَفُ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَا خَيْرٌ وَاحِدٌ وَأَيْضًا فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَلَأَ الْمَلَائِكَةِ أَفْضَلُ مِنْ مَلَأِ الْبَشَرِ وَمَلَأُ الْبَشَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الْعَوَامِّ لَا عَنِ الْأَنْبِيَاءِ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْمَلَكِ أَفْضَلَ مِنْ عَامَّةِ الْبَشَرِ كَوْنُهُمْ أَفْضَلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، هَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي الدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ السَّمَاوِيَّةَ الْمُسَمَّاةَ بِالْمَلَائِكَةِ أَفْضَلُ مِنَ الْأَرْوَاحِ النَّاطِقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَاعْتَمَدُوا فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى وُجُوهٍ عَقْلِيَّةٍ نَحْنُ نَذْكُرُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَالُوا الْمَلَائِكَةُ ذَوَاتُهَا بَسِيطَةٌ مُبَرَّأَةٌ عَنِ الْكَثْرَةِ وَالْبَشَرُ مُرَكَّبٌ مِنَ النَّفْسِ وَالْبَدَنِ وَالنَّفْسُ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْقُوَى الْكَثِيرَةِ وَالْبَدَنُ مُرَكَّبٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْكَثِيرَةِ وَالْبَسِيطُ خَيْرٌ مِنَ الْمُرَكَّبِ لِأَنَّ أَسْبَابَ الْعَدَمِ لِلْمُرَكَّبِ أَكْثَرُ مِنْهَا لِلْبَسِيطِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ فَرْدَانِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ صِفَاتِ جَلَالِهِ وَنُعُوتِ كِبْرِيَائِهِ. الِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْبَسِيطَ أَشْرَفُ مِنَ الْمُرَكَّبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ جَانِبَ الرُّوحَانِيِّ أَمْرٌ وَاحِدٌ وَجَانِبَ الْجُسْمَانِيِّ أَمْرَانِ رُوحُهُ وَجِسْمُهُ فَهُوَ مِنْ حَيْثُ الرُّوحِ مِنْ عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَالْأَنْوَارِ وَمِنْ حَيْثُ الْجَسَدِ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَادِ فَهُوَ لِكَوْنِهِ مُسْتَجْمِعًا لِلرُّوحَانِيِّ وَالْجُسْمَانِيِّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ الرُّوحَانِيِّ الصِّرْفِ وَالْجُسْمَانِيِّ الصِّرْفِ وَهَذَا هُوَ السِّرُّ فِي أَنْ جَعَلَ الْبَشَرَ الْأَوَّلَ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ وَمِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْمَلَكِيَّةَ مُجَرَّدَاتٌ مُفَارِقَةٌ عَنِ الْعَلَائِقِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَكَأَنَّ اسْتِغْرَاقَهَا فِي مَقَامَاتِهَا النُّورَانِيَّةِ عَاقَهَا عَنْ تَدْبِيرِ هَذَا الْعَالَمِ الْجَسَدَانِيِّ أَمَّا النُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ النَّبَوِيَّةُ فَإِنَّهَا قَوِيَتْ عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ الْعَالَمَيْنِ فَلَا دَوَامَ تَرَقِّيهَا فِي مَعَارِجِ الْمَعَارِفِ وَعَوَالِمِ الْقُدْسِ يَعُوقُهَا عَنْ تَدْبِيرِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَلَا الْتِفَاتُهَا إِلَى مَنَاظِمِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ يَمْنَعُهَا عَنِ الِاسْتِكْمَالِ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ فَكَانَتْ قُوَّتُهَا وَافِيَةً بِتَدْبِيرِ الْعَالَمَيْنِ مُحِيطَةً بِضَبْطِ الْجِنْسَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَشْرَفَ وَأَعْظَمَ. الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: الْجَوَاهِرُ الرُّوحَانِيَّةُ مُبَرَّأَةٌ عَنِ الشَّهْوَةِ الَّتِي هِيَ مَنْشَأُ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَالْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ مَقْرُونَةٌ بِهَا وَالْخَالِي عَنْ مَنْبَعِ الشَّرِّ أَشْرَفُ مِنَ الْمُبْتَلَى بِهِ.

Bu da Mele-i A'lâ'nın daha şerefli olduğuna delalet eder. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu tek bir haberdir (ahad hadistir); ayrıca bu, melekler topluluğunun beşer topluluğundan daha faziletli olduğuna delalet eder. Beşer topluluğu ise peygamberlerden değil, avamdan ibarettir; dolayısıyla meleğin beşerin avamından daha üstün olmasından, peygamberlerden daha üstün olmaları gerekmez. Naklî deliller konusundaki sözün sonu budur. Bil ki filozoflar melekler olarak isimlendirilen semavî ruhların beşerî natık (düşünen) ruhlardan daha üstün olduğu hususunda ittifak etmişler ve bu babda Allah Teâlâ'nın izniyle zikredeceğimiz aklî gerekçelere dayanmışlardır. Birinci delil: Şöyle dediler: Meleklerin zatları basittir (bileşiksizdir), çokluktan uzaktır; beşer ise nefis ve bedenden mürekkeptir (bileşiktir); nefis birçok kuvvetten, beden ise birçok cüzden mürekkeptir. Basit olan mürekkep olandan daha hayırlıdır; çünkü mürekkep için yokluk sebepleri basit olana göre daha çoktur. Bundan dolayıdır ki Allah Teâlâ'nın ferdaniyeti O'nun celâl sıfatlarından ve kibriya vasıflarındandır. Buna itiraz: Basit olanın mürekkep olandan daha şerefli olduğunu kabul etmiyoruz; zira ruhanî cihet tek bir husustur, cismanî cihet ise iki husustur: onun ruhu ve cismi. Dolayısıyla o, ruh bakımından ruhanîler ve nurlar âlemindendir, beden bakımından ise bedenler âlemindendir. O, ruhanîyi ve cismanîyi kendisinde topladığı için sırf ruhanîden ve sırf cismanîden daha üstün olması vaciptir. İlk beşerin meleklere secde edilen kılınmasındaki sır da işte budur. Başka bir vecihten ise şudur: Melekî ruhlar, cismanî alakadan soyutlanmış ve ayrılmış mücerret varlıklardır; sanki nurlu makamlarına dalıp gitmeleri onları bu cismanî âlemi idare etmekten alıkoymuştur. Peygamberî beşerî nefislere gelince; onlar iki âlemi birleştirmeye muktedir olmuşlardır. Dolayısıyla marifet basamaklarında ve kudsiyet âlemlerinde sürekli terakki etmeleri onları süflî (aşağı) âlemi idare etmekten alıkoymaz; cisimler âleminin düzenine yönelmeleri de onları ruhlar âleminde yetkinleşmekten men etmez. Böylece onların kuvveti iki âlemi de idare etmeye yetmiş, iki cinsi de zabt altına almayı ihata etmiştir; bu sebeple daha şerefli ve daha yüce olmaları vacip olmuştur. İkinci delil: Ruhanî cevherler, kan dökmenin menşei olan şehvetten uzaktır; beşerî ruhlar ise ona bitişiktir. Şer menbaından uzak olan, onunla imtihan olunandan daha şereflidir.

الِاعْتِرَاضُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الْخِدْمَةِ مَعَ كَثْرَةِ الْمَوَانِعِ وَالْعَوَائِقِ أَدَلُّ عَلَى الْإِخْلَاصِ مِنَ الْمُوَاظَبَةِ عَلَيْهَا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ مِنَ الْعَوَائِقِ وَالْمَوَانِعِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَقَامَ الْبَشَرِ فِي الْمَحَبَّةِ أَعْلَى وَأَكْمَلُ وَأَيْضًا فَالرُّوحَانِيَّاتُ لَمَّا أَطَاعَتْ خَالِقَهَا لَمْ تَكُنْ طَاعَتُهَا مُوجِبَةً قَهْرَ الشَّيَاطِينِ الَّذِينَ/ هُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ، أَمَّا الْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ لَمَّا أَطَاعَتْ خَالِقَهَا لَزِمَ مِنْ تِلْكَ الطَّاعَةِ قَهْرُ الْقُوَى الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ وَهِيَ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ فَكَانَتْ طَاعَاتُهُمْ أَكْمَلَ وَأَيْضًا فَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ دَرَجَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ حِينَ قَالَتْ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا

İtiraz: Şüphe yok ki engellerin ve mânilerin çokluğuyla birlikte hizmete devam etmek, hiçbir mâni ve engel olmaksızın ona devam etmekten ihlasa daha çok delalet eder; bu da beşerin muhabbetteki makamının daha yüce ve daha kâmil olduğunu gösterir. Ayrıca ruhanîler Yaratıcılarına itaat ettiklerinde, onların itaati Allah'ın düşmanları olan şeytanları kahretmeyi gerektirmemiştir; beşerî ruhlar ise Yaratıcılarına itaat ettiklerinde, o itaatten insanın şeytanları olan şehvet ve gazap kuvvetlerini kahretmek lâzım gelmiştir; dolayısıyla onların itaatleri daha kâmil olmuştur. Ayrıca gayet açıktır ki ruhanîlerin: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا }...

أَكْمَلُ مِنْ دَرَجَاتِهِمْ حِينَ قَالَتْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [البقرة: ٣٠] وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِسَبَبِ الِانْكِسَارِ الْحَاصِلِ مِنَ الزَّلَّةِ وَهَذَا فِي الْبَشَرِ أَكْمَلُ وَلِهَذَا

...{ إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” dedikleri andaki dereceleri, { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” dedikleri andaki derecelerinden daha kâmildir; bu da ancak zelleden hâsıl olan mahviyet (inkisâr) sebebiyledir. Bu durum ise beşerde daha kâmildir; bu sebeple

قَالَ ﵊ حِكَايَةً عَنْ رَبِّهِ تَعَالَى: «لَأَنِينُ الْمُذْنِبِينَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ زَجَلِ الْمُسَبِّحِينَ»

[Peygamber] aleyhisselâm Rabbi Teâlâ'dan naklen şöyle buyurmuştur: «Günahkârların iniltisi bana tesbih edenlerin yüksek sesli zikrinden daha sevimlidir».

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü delil:

الرُّوحَانِيَّاتُ مُبَرَّأَةٌ عَنْ طَبِيعَةِ الْقُوَّةِ فَإِنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُمْكِنًا لَهَا بِحَسَبِ أَنْوَاعِهَا الَّتِي فِي أَشْخَاصِهَا فَقَدْ خَرَجَ إِلَى الْفِعْلِ وَالْأَنْبِيَاءُ لَيْسُوا كَذَلِكَ، وَلِهَذَا

Ruhanîler kuvve (potansiyel) tabiatından uzaktırlar; zira şahıslarında bulunan türleri hasebiyle onlar için mümkün olan her şey fiile (eyleme) çıkmıştır; peygamberler ise böyle değildir. Bu sebeple

قَالَ ﵊: «إِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ مِائَةَ مَرَّةٍ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Ben günde yüz defa Allah'a istiğfar ederim; bana ve size ne yapılacağını da bilmem»

مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ [الشُّورَى: ٥٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ مَا بِالْفِعْلِ التَّامِّ أَشْرَفُ مِمَّا بِالْقُوَّةِ. الِاعْتِرَاضُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهَا بِالْفِعْلِ التَّامِّ فَلَعَلَّهَا بِالْقُوَّةِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ، وَلِهَذَا قِيلَ إِنَّ تَحْرِيكَاتِهَا لِلْأَفْلَاكِ لِأَجْلِ اسْتِخْرَاجِ التَّعَقُّلَاتِ مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْلِ وَهَذِهِ التَّحْرِيكَاتُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا كَالتَّحْرِيكَاتِ الْعَارِضَةِ لِلْأَرْوَاحِ الْحَامِلَةِ لِقُوَى الْفِكْرِ وَالتَّخَيُّلِ عِنْدَ مُحَاوَلَةِ اسْتِخْرَاجِ التَّعَقُّلَاتِ الَّتِي هِيَ بِالْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْلِ. الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: الرُّوحَانِيَّاتُ أَبَدِيَّةُ الْوُجُودِ مُبَرَّأَةٌ عَنْ طَبِيعَةِ التَّغَيُّرِ وَالْقُوَّةُ وَالنُّفُوسُ النَّاطِقَةُ الْبَشَرِيَّةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ.

ve { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” buyurmuştur. Şüphe yok ki tam fiil halinde olan, kuvve halinde olandan daha şereflidir. İtiraz: Onların tam fiil halinde olduklarını kabul etmiyoruz; belki de onlar bazı hususlarda kuvve halindedirler. Bu sebeple onların felekleri hareket ettirmelerinin, taakkulleri (akledişleri) kuvveden fiile çıkarmak için olduğu söylenmiştir. Onlara nispetle bu hareketler, kuvve halinde olan akledişleri fiile çıkarmaya çalışırken fikir ve muhayyile kuvvetlerini taşıyan ruhlara arız olan hareketler gibidir. Dördüncü delil: Ruhanîler ebedî varlığa sahiptir; değişim ve kuvve tabiatından uzaktırlar. Beşerî natık nefisler ise böyle değildir.

الِاعْتِرَاضُ: الْمُقَدِّمَتَانِ مَمْنُوعَتَانِ أَلَيْسَ أَنَّ الرُّوحَانِيَّاتِ مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا وَاجِبَةُ الْوُجُودِ بِمَادَّتِهَا فَهِيَ مُحْدَثَةٌ سَلَّمْنَا ذَلِكَ، فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ حَادِثَةٌ، بَلْ هِيَ عِنْدَ بَعْضِهِمْ أَزَلِيَّةٌ وَهَؤُلَاءِ قَالُوا: هَذِهِ الْأَرْوَاحُ كَانَتْ سَرْمَدِيَّةً مَوْجُودَةً كَالْأَظْلَالِ تَحْتَ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ إِلَّا أَنَّ الْمُبْدِئَ الْأَوَّلَ أَمَرَهَا حَتَّى نَزَلَتْ إِلَى عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَسَكَنَاتِ الْمَوَادِّ، فَلَمَّا تَعَلَّقَتْ بِهَذِهِ الْأَجْسَامِ عَشِقَتْهَا. وَاسْتَحْكَمَ إِلْفُهَا بِهَا فَبَعَثَ مِنْ تِلْكَ الْأَظْلَالِ أَكْمَلَهَا وَأَشْرَفَهَا إِلَى هَذَا الْعَالَمِ لِيَحْتَالَ فِي تَخْلِيصِ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ عَنْ تِلْكَ السَّكَنَاتِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ بَابِ الْحَمَامَةِ الْمُطَوَّقَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي «كِتَابِ كَلَيْلَةَ وَدِمْنَةَ» . الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: الرُّوحَانِيَّاتُ نُورَانِيَّةٌ عُلْوِيَّةٌ لَطِيفَةٌ، وَالْجُسْمَانِيَّاتُ ظُلْمَانِيَّةٌ سُفْلِيَّةٌ كَثِيفَةٌ وَبِدَائِيَّةُ الْعُقُولِ تَشْهَدُ بِأَنَّ النُّورَ أَشْرَفُ مِنَ الظُّلْمَةِ، وَالْعُلْوِيَّ خَيْرٌ مِنَ السُّفْلِيِّ، وَاللَّطِيفَ أَكْمَلُ مِنَ الْكَثِيفِ. الِاعْتِرَاضُ: هَذَا كُلُّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَادَّةِ وَعِنْدَنَا سَبَبُ الشَّرَفِ الِانْقِيَادُ لِأَمْرِ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَلَى مَا قَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَادِّعَاءُ الشَّرَفِ بِسَبَبِ شَرَفِ الْمَادَّةِ هُوَ حُجَّةُ اللَّعِينِ الْأَوَّلِ وَقَدْ قِيلَ لَهُ مَا قِيلَ، الحجة السادسة: الروحانيات السماوية فضلت الجسمانية بِقُوَى الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ. أَمَّا الْعِلْمُ فَلِاتِّفَاقِ الْحُكَمَاءِ عَلَى إِحَاطَةِ الرُّوحَانِيَّاتِ السَّمَاوِيَّةِ بِالْمُغَيَّبَاتِ وَاطِّلَاعِهَا عَلَى مُسْتَقْبَلِ الْأُمُورِ، وَأَيْضًا فَعُلُومُهُمْ فِعْلِيَّةٌ فِطْرِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ دَائِمَةٌ. وَعُلُومُ الْبَشَرِ عَلَى الضِّدِّ فِي كُلِّ ذَلِكَ، وَأَمَّا الْعَمَلُ فَلِأَنَّهُمْ مُوَاظِبُونَ عَلَى الْخِدْمَةِ دَائِمًا يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ لَا يَلْحَقُهُمْ نَوْمُ الْعُيُونِ وَلَا سَهْوُ الْعُقُولِ وَلَا غَفْلَةُ الْأَبْدَانِ طَعَامُهُمُ التَّسْبِيحُ وَشَرَابُهُمُ التَّقْدِيسُ وَالتَّحْمِيدُ وَالتَّهْلِيلُ وَتَنَفُّسُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ وَفَرْحَتُهُمْ بِخِدْمَةِ اللَّهِ مُتَجَرِّدُونَ مِنَ الْعَلَائِقِ الْبَدَنِيَّةِ/ غَيْرُ مَحْجُوبِينَ بِشَيْءٍ مِنَ الْقُوَى الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ فَأَيْنَ أَحَدُ الْقِسْمَيْنِ مِنَ الْآخَرِ: الِاعْتِرَاضُ: لَا نِزَاعَ فِي كُلِّ ما ذكرتموه إلا أن هاهنا دَقِيقَةً وَهِيَ أَنَّ الْمُوَاظِبَ عَلَى تَنَاوُلِ الْأَغْذِيَةِ اللَّطِيفَةِ لَا يَلْتَذُّ بِهَا كَمَا يَلْتَذُّ الْمُبْتَلَى بِالْجُوعِ أَيَّامًا كَثِيرَةً فَالْمَلَائِكَةُ بِسَبَبِ مُوَاظَبَتِهِمْ عَلَى تِلْكَ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ لَا يَجِدُونَ مِنَ اللَّذَّةِ مِثْلَ مَا يَجِدُ الْبَشَرُ الَّذِينَ يَكُونُونَ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ مَحْجُوبِينَ بِالْعَلَائِقِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالْحُجُبِ الظُّلْمَانِيَّةِ فَهَذِهِ الْمَزِيَّةُ مِنَ اللَّذَّةِ مِمَّا يَخْتَصُّ بِهَا البشر

İtiraz: İki öncül de men edilmiştir (kabul edilmez). Ruhanîler zatları gereği mümkinü'l-vücûd (varlığı mümkün), maddeleriyle vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) değiller midir? Dolayısıyla onlar muhdestir (sonradan olmadır). Bunu kabul etsek bile, beşerî ruhların hâdis olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis bazılarının katında onlar ezelîdir. Bunlar şöyle demişlerdir: Bu ruhlar, Rablerini hamd ile tesbih ederek Arş'ın altında gölgeler gibi sermedî olarak mevcuttu; ancak İlk Başlatıcı (el-Mübdiu'l-Evvel) onlara emretti de cisimler âlemine ve maddelerin meskenlerine indiler. Bu cisimlere bağlandıklarında onlara âşık oldular ve onlarla olan ünsiyetleri pekişti. Bunun üzerine o gölgelerin en kâmilini ve en şereflisini bu ruhları o meskenlerden kurtarmak için çare bulsun diye bu âleme gönderdi. «Kelile ve Dimne Kitabı»nda zikredilen Gerdanlıklı Güvercin babından murat da işte budur. Beşinci delil: Ruhanîler nurlu, ulvî (yüce) ve latiftir; cismanîler ise karanlık, süflî (aşağı) ve kesiftir. Akılların bedaheti (apaçıklığı) nûrun karanlıktan daha şerefli olduğuna, ulvî olanın süflî olandan daha hayırlı olduğuna ve latif olanın kesif olandan daha kâmil olduğuna şahitlik eder. İtiraz: Bütün bunlar maddeye işarettir; bize göre ise şerefin sebebi, O'nun: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” buyurduğu üzere Âlemlerin Rabbi'nin emrine boyun eğmektir. Maddenin şerefi sebebiyle şeref iddia etmek ise ilk lânetlinin [İblis'in] delilidir ve ona söylenecek olan söylenmiştir. Altıncı delil: Semavî ruhanîler, ilim ve amel kuvvetleriyle cismanîlere üstün kılınmıştır. İlime gelince; zira hekimler (filozoflar) semavî ruhanîlerin gaybları ihata ettiği ve gelecekteki işlere muttali olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ayrıca onların ilimleri fiilî, fıtrî, küllî ve daimîdir; beşerin ilimleri ise bütün bunlarda zıddınadır. Amele gelince; çünkü onlar sürekli hizmete devam ederler, gece gündüz usanmadan tesbih ederler; onlara gözlerin uykusu, akılların yanılması ve bedenlerin gafleti ilişmez. Onların yiyeceği tesbih, içeceği takdis, tahmid ve tehlildir; nefes alıp vermeleri Allah'ın zikriyle, sevinçleri Allah'a hizmetledir; bedenî alakalardan soyutlanmışlardır, şehvanî ve gazabî kuvvetlerden hiçbir şeyle perdelenmemişlerdir. O halde iki kısımdan biri diğeriyle nasıl bir tutulabilir? İtiraz: Zikrettiğiniz bütün hususlarda bir ihtilaf yoktur; ancak burada bir incelik vardır: Sürekli latif gıdalar alan kimse, günlerce açlıkla imtihan edilen kimsenin aldığı gibi ondan lezzet alamaz. Melekler de o yüce derecelere devam etmeleri sebebiyle, çoğu vakitlerde cismanî alakalar ve karanlık perdelerle perdelenmiş olan beşerin bulduğu gibi bir lezzet bulamazlar. Dolayısıyla lezzetteki bu meziyet, beşere has olan hususlardandır;

وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ [الأحزاب: ٧٢] فإن إدراك الملايم بعد الابتلاء بالمنافي ألذ من إدراك الملايم عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ وَلِذَلِكَ قَالَتِ الْأَطِبَّاءُ: إِنَّ الْحَرَارَةَ فِي حُمَّى الدِّقِّ أَشَدُّ مِنْهَا فِي حُمَّى الْغِبِّ لَكِنَّ حَرَارَةَ الْحُمَّى فِي الدِّقِّ إِذَا دَامَتْ وَاسْتَقَرَّتْ بَطَلَ الشُّعُورُ بِهَا فَهَذِهِ الْحَالَةُ لَمْ تَحْصُلْ لِلْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ كَمَالَاتِهَا دَائِمَةٌ وَلَمْ تَحْصُلْ لِسَائِرِ الْأَجْسَامِ لِأَنَّهَا كَانَتْ خَالِيَةً عَنِ الْقُوَّةِ الْمُسْتَعِدَّةِ لِإِدْرَاكِ الْمُجَرَّدَاتِ فَلَمْ يَبْقَ شَيْءٌ مِمَّنْ يَقْوَى عَلَى تَحَمُّلِ هَذِهِ الْأَمَانَةِ إِلَّا الْبَشَرُ. الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: الرُّوحَانِيَّاتُ لَهُمْ قُوَّةٌ عَلَى تَصْرِيفِ الْأَجْسَامِ وَتَقْلِيبِ الْأَجْرَامِ وَالْقُوَّةُ الَّتِي هِيَ لَهُمْ لَيْسَتْ مِنْ جِنْسِ الْقُوَى الْمِزَاجِيَّةِ حَتَّى يَعْرِضَ لَهَا كَلَالٌ وَلُغُوبٌ، ثُمَّ إِنَّكَ تَرَى الْخَامَةَ اللَّطِيفَةَ مِنَ الزَّرْعِ فِي بَدْءِ نُمُوِّهَا تَفْتَقُ الْحَجَرَ وَتَشُقُّ الصَّخْرَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِقُوَّةٍ نَبَاتِيَّةٍ فَاضَتْ عَلَيْهَا مِنْ جَوَاهِرِ الْقُوَى السَّمَاوِيَّةِ فَمَا ظَنُّكَ بِتِلْكَ الْقُوَى السَّمَاوِيَّةِ وَالرُّوحَانِيَّاتُ هِيَ الَّتِي تَتَصَرَّفُ فِي الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ تَقْلِيبًا وَتَصْرِيفًا لَا يَسْتَثْقِلُونَ حَمْلَ الْأَثْقَالِ وَلَا يَسْتَصْعِبُونَ تَحْرِيكَ الْجِبَالَ فَالرِّيَاحُ تَهُبُّ بَتَحْرِيكَاتِهَا وَالسَّحَابُ تَعْرِضُ وَتَزُولُ بِتَصْرِيفِهَا وَكَذَا الزَّلَازِلُ تَقَعُ فِي الْجِبَالِ بِسَبَبٍ مِنْ جِهَتِهَا وَالشَّرَائِعُ نَاطِقَةٌ بِذَلِكَ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً [الذَّارِيَاتِ: ٤] وَالْعُقُولُ أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَيْهِ وَالْأَرْوَاحُ السُّفْلِيَّةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَأَيْنَ أَحَدُ الْقِسْمَيْنِ مِنَ الْآخَرِ. وَالَّذِي يُقَالُ إِنَّ الشَّيَاطِينَ الَّتِي هِيَ الْأَرْوَاحُ الْخَبِيثَةُ تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ مَمْنُوعٌ وَبِتَقْدِيرِ التَّسْلِيمِ فَلَا نِزَاعَ فِي أَنَّ قُدْرَةَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى ذَلِكَ أَشَدُّ وَأَكْمَلُ وَلِأَنَّ الْأَرْوَاحَ الطَّيِّبَةَ الْمَلَكِيَّةَ تَصْرِفُ قُوَاهَا إِلَى مَنَاظِمِ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَمَصَالِحِهَا وَالْأَرْوَاحَ الْخَبِيثَةَ تَصْرِفُ قُوَاهَا إِلَى الشُّرُورِ فَأَيْنَ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ. الِاعْتِرَاضُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَتَّفِقَ فِي النُّفُوسِ النَّاطِقَةِ الْبَشَرِيَّةِ نَفْسٌ قَوِيَّةٌ كَامِلَةٌ مُسْتَعْلِيَةٌ عَلَى الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ بِالتَّقْلِيبِ وَالتَّصْرِيفِ فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى امْتِنَاعِ مِثْلِ هَذِهِ النَّفْسِ. الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: الرُّوحَانِيَّاتُ لَهَا اخْتِيَارَاتٌ فَائِضَةٌ مِنْ أَنْوَارِ جَلَالِ اللَّهِ ﷿ مُتَوَجِّهَةٌ إِلَى الْخَيْرَاتِ مَقْصُورَةٌ عَلَى نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ لَا يَشُوبُهَا الْبَتَّةَ شَائِبَةُ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ بِخِلَافِ اخْتِيَارَاتِ الْبَشَرِ فَإِنَّهَا مُتَرَدِّدَةٌ بَيْنَ جِهَتِي الْعُلُوِّ وَالسَّفَالَةِ وَطَرَفَيِ الْخَيْرِ وَمَيْلُهُمْ إِلَى الْخَيْرَاتِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِإِعَانَةِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ مِنْ أَنَّ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكًا يُسَدِّدُهُ وَيَهْدِيهِ. الِاعْتِرَاضُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَالْمَجْبُورِينَ عَلَى طَاعَاتِهِمْ وَالْأَنْبِيَاءَ مُتَرَدِّدُونَ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ

belki de Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular; onu insan yüklendi” kavlinden murat budur. Zira uygunsuz olanla müptela kılındıktan sonra uygun olanı idrak etmek, devamlı surette uygun olanı idrak etmekten daha lezzetlidir. Bu sebeple tabipler şöyle demişlerdir: Verem sıtmasındaki hararet, iki günde bir gelen sıtmadaki hararetten daha şiddetlidir; lâkin veremdeki sıtmanın harareti devam edip yerleştiğinde onu hissetme hissi zail olur. Bu hâl meleklere hâsıl olmamıştır, çünkü onların kemalatı daimîdir; diğer cisimlere de hâsıl olmamıştır, çünkü onlar mücerretleri idrak etmeye istidatlı olan kuvvetten yoksundur. Dolayısıyla bu emaneti yüklenmeye muktedir olanlardan geriye beşerden başkası kalmamıştır. Yedinci delil: Ruhanîlerin cisimleri yönetmeye ve gök cisimlerini evirip çevirmeye güçleri vardır; onlardaki kuvvet ise kendilerine yorgunluk ve bitkinlik arız olacak mizaç kuvvetleri cinsinden değildir. Nitekim sen ekinin latif filizinin büyümesinin başlangıcında taşı yardığını ve kayayı parçaladığını görürsün; bu da ancak semavî kuvvetlerin cevherlerinden ona taşan nebatî bir kuvvet sebebiyledir. O halde o semavî kuvvetler hakkındaki zannın nedir? Ruhanîler süflî cisimlerde evirip çevirerek ve yöneterek tasarruf edenlerdir; ağır yükleri taşımayı ağır bulmazlar, dağları hareket ettirmeyi zor görmezler. Rüzgârlar onların hareket ettirmesiyle eser, bulutlar onların tasarrufuyla belirip zail olur, aynı şekilde dağlardaki depremler de onlar cihetinden bir sebeple vuku bulur. Allah Teâlâ'nın: { فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً } “Ve işi taksim edenlere” buyurduğu üzere şeriatlar da bunu söylemektedir; akıllar da buna delalet eder. Süflî ruhlar ise böyle değildir; o halde iki kısımdan biri diğeriyle nasıl bir tutulabilir? Habis ruhlar olan şeytanların buna güç yetirdiğine dair söylenen söz ise memnudur (kabul edilmez); kabul edildiği takdirde bile meleklerin buna olan kudretinin daha şiddetli ve daha kâmil olduğunda ihtilaf yoktur. Zira melekî tayyib ruhlar kuvvetlerini bu süflî âlemin intizamına ve maslahatlarına sarf ederken, habis ruhlar kuvvetlerini şerlere sarf ederler; o halde biri diğeriyle nasıl bir tutulabilir? İtiraz: Beşerî natık nefisler içinde unsûrî cisimleri evirip çevirme ve tasarrufta bulunmada üstün gelen güçlü ve kâmil bir nefsin bulunması uzak bir ihtimal değildir; böyle bir nefsin imkânsız olduğuna delil nedir? Sekizinci delil: Ruhanîler, Allah azze ve celle'nin celâl nurlarından taşan, hayırlara yönelmiş, bu âlemin nizamına hasredilmiş, kendisine kesinlikle şer ve fesat şaibesi karışmayan tercihlere/ihtiyarlara sahiptir. Beşerin tercihleri ise böyle değildir; zira onlar yücelik ve aşağılık cihetleri ile hayır [ve şer] tarafları arasında gidip gelmektedir. Onların hayırlara meyletmesi ise haberlerde her insan için onu doğruya sevk eden ve hidayet eden bir meleğin bulunduğuna dair rivayet edildiği üzere ancak meleklerin yardımıyla hâsıl olur. İtiraz: Bu, meleklerin taatlerinde adeta mecbur bırakılmış olduklarına, peygamberlerin ise iki taraf arasında muhayyer olduklarına delalet eder;

وَالْمُخْتَارُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَجْبُورِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ التَّرَدُّدَ مَا دَامَ يَبْقَى اسْتَحَالَ/ صُدُورُ الْفِعْلِ وَإِذَا حَصَلَ التَّرْجِيحُ الْتَحَقَ بِالْمُوجِبِ فَكَانَ لِلْأَنْبِيَاءِ خَيْرَاتٌ بِالْقُوَّةِ وَبِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ تَصِيرُ خَيْرَاتٍ بِالْفِعْلِ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَهُمْ خَيْرَاتٌ بِالْفِعْلِ فَأَيْنَ هَذَا مِنْ ذَاكَ الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: الرُّوحَانِيَّاتُ مُخْتَصَّةٌ بِالْهَيَاكِلِ وَهِيَ السَّيَّارَاتُ السَّبْعَةُ وَسَائِرُ الثَّوَابِتِ وَالْأَفْلَاكُ كَالْأَبْدَانِ وَالْكَوَاكِبُ كَالْقُلُوبِ وَالْمَلَائِكَةُ كَالْأَرْوَاحِ فَنِسْبَةُ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَرْوَاحِ كَنِسْبَةِ الْأَبْدَانِ إِلَى الْأَبْدَانِ ثُمَّ إِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ اخْتِلَافَاتِ أَحْوَالِ الْأَفْلَاكِ مَبَادِئُ لِحُصُولِ الِاخْتِلَافَاتِ فِي أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ مِنْ حَرَكَاتِ الْكَوَاكِبِ اتِّصَالَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ مِنَ التَّسْدِيسِ وَالتَّثْلِيثِ وَالتَّرْبِيعِ وَالْمُقَابَلَةِ وَالْمُقَارَبَةِ وَكَذَا مَنَاطِقُ الْأَفْلَاكِ تَارَةً تَصِيرُ مُنْطَبِقَةً بَعْضُهَا عَلَى الْبَعْضِ وَذَلِكَ هُوَ الرَّتْقُ فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ عِمَارَةُ الْعَالَمِ وَأُخْرَى يَنْفَصِلُ بَعْضُهَا عَنِ الْبَعْضِ فَتَنْتَقِلُ الْعِمَارَةُ مِنْ جَانِبٍ هَذَا الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ مُسْتَوْلِيَةً عَلَى هَيَاكِلَ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ فَكَذَا أَرْوَاحُ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ لَا سِيَّمَا وَقَدْ دَلَّتِ الْمَبَاحِثُ الْحِكْمِيَّةُ وَالْعُلُومُ الْفَلْسَفِيَّةُ عَلَى أن أرواح هذا العالم معلومات لِأَرْوَاحِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَكِمَالَاتِ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ مَعْلُولَاتٌ لِكِمَالَاتِ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ وَنِسْبَةُ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ إِلَى تِلْكَ الْأَرْوَاحِ كَالشُّعْلَةِ الصَّغِيرَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُرْصِ الشَّمْسِ وَكَالْقَطْرَةِ الصَّغِيرَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَحْرِ الْأَعْظَمِ فَهَذِهِ هِيَ الْآثَارُ وَهُنَاكَ الْمَبْدَأُ وَالْمَعَادُ فَكَيْفَ يَلِيقُ الْقَوْلُ بِادِّعَاءِ الْمُسَاوَاةِ فَضْلًا عَنِ الزِّيَادَةِ. الِاعْتِرَاضُ: كُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مُنَازَعٌ فِيهِ لَكِنْ بتقدير تسليمه

muhtar (özgür iradeli) olan ise mecbur olandan daha üstündür. Bu ise zayıftır; çünkü tereddüt baki kaldığı müddetçe fiilin sadır olması imkânsızdır; tercih hâsıl olduğunda ise icap ettirene (zorunlu kılana) katılır. Böylece peygamberler için kuvve halinde hayırlar mevcuttur ve meleklerin vasıtasıyla bunlar fiil halinde hayırlar haline gelir; meleklere gelince, onlar bilfiil hayırdırlar; o halde bu diğeriyle nasıl kıyaslanabilir? Dokuzuncu delil: Ruhanîler heykele (gök cisimlerine) hasredilmiştir ki onlar yedi seyyare ve diğer sabit yıldızlardır. Felekler bedenler gibi, gezegenler kalpler gibi, melekler de ruhlar gibidir. Ruhların ruhlara nispeti, bedenlerin bedenlere nispeti gibidir. Sonra biz biliriz ki feleklerin hallerinin farklılaşması, bu âlemin hallerindeki farklılaşmaların hâsıl olmasının başlangıçlarıdır. Zira gezegenlerin hareketlerinden tesdis (altılı), teslis (üçlü), terbi (dörtlü), mukabele (karşıtlık) ve mukarenet (kavuşum) gibi muhtelif irtibatlar hâsıl olur. Aynı şekilde feleklerin mıntıkaları bazen birbiri üzerine intibak eder ki bu 'ratk'tır; o vakit âlemin imarı bozulur. Bazen de birbirinden ayrılır ki [imar] bu ulvî âlemin tarafından süflî âlemin yapılarına hâkim olarak intikal eder; süflî âlemin ruhları da böyledir. Bilhassa felsefî bahisler ve hikmet ilimleri, bu âlemin ruhlarının ulvî âlemin ruhlarının ma'lûlleri (sonuçları) olduğuna ve bu ruhların kemalatının o ruhların kemalatının ma'lûlleri olduğuna delalet etmiştir. Bu ruhların o ruhlara nispeti, güneş kursuna nispetle küçük bir kıvılcım gibi ve en büyük denize nispetle küçük bir damla gibidir. Bunlar eserlerdir; mebde ve mead (başlangıç ve dönüş) ise oradadır. O halde fazlalık bir yana, eşitlik iddiasında bulunmak nasıl uygun düşer? İtiraz: Zikrettiğiniz her şey tartışmalıdır; lâkin bunun kabul edildiği varsayılsa bile...

فَالْبَحْثُ بَاقٍ بَعْدُ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْوُصُولَ إِلَى اللَّذِيذِ بَعْدَ الْحِرْمَانِ أَلَذُّ مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ فَهَذِهِ الْحَالَةُ غَيْرُ حَاصِلَةٍ إِلَّا لِلْبَشَرِ. الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: قَالُوا الرُّوحَانِيَّاتُ الْفَلَكِيَّةُ مَبَادِئُ لِرُوحَانِيَّاتِ هَذَا الْعَالَمِ وَمُعَادِلُهَا وَالْمَبْدَأُ أَشْرَفُ مِنْ ذِي الْمَبْدَأِ لِأَنَّ كُلَّ كَمَالٍ يَحْصُلُ لِذِي الْمَبْدَأِ فَهُوَ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْمَبْدَأِ وَالْمُسْتَفِيدُ أَقَلُّ حَالًا مِنَ الْوَاجِبِ وَكَذَلِكَ الْمَعَادُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ، فَعَالَمُ الرُّوحَانِيَّاتِ عَالِمُ الْكَمَالِ فَالْمَبْدَأُ مِنْهَا وَالْمَعَادُ إِلَيْهَا وَالْمَصْدَرُ عَنْهَا وَالْمَرْجِعُ إِلَيْهَا وَأَيْضًا فَإِنَّ الْأَرْوَاحَ إِنَّمَا نَزَلَتْ مِنْ عَالَمِهَا حَتَّى اتَّصَلَتْ بِالْأَبْدَانِ فَتَوَسَّخَتْ بِأَوْضَارِ الْأَجْسَامِ ثُمَّ تَطَهَّرَتْ عَنْهَا بِالْأَخْلَاقِ الزَّكِيَّةِ وَالْأَعْمَالِ الْمُرْضِيَةِ حَتَّى انْفَصَلَتْ عَنْهَا إِلَى عَالَمِهَا الْأَوَّلِ فَالنُّزُولُ هُوَ النَّشْأَةُ الْأُولَى وَالصُّعُودُ هُوَ النَّشْأَةُ الْأُخْرَى فَعُرِفَ أَنَّ الرُّوحَانِيَّاتِ أَشْرَفُ مِنَ الْأَشْخَاصِ الْبَشَرِيَّةِ. الِاعْتِرَاضُ:

...araştırma yine de bakidir; zira biz mahrumiyetten sonra lezzetli olana ulaşmanın, devamlı surette ona ulaşmaktan daha lezzetli olduğunu açıkladık; bu hâl ise ancak beşere hâsıldır. Onuncu delil: Şöyle dediler: Felekî ruhanîler, bu âlemin ruhanîlerinin mebdeleri (başlangıç ilkeleri) ve dengidirler; mebde ise mebde sahibinden daha şereflidir; çünkü mebde sahibi için hâsıl olan her kemal, mebdeden istifade edilmiştir; istifade eden ise vâcip olandan daha aşağı haldedir. Aynı şekilde meadın da daha şerefli olması vaciptir. Ruhanîler âlemi kemal âlemidir; dolayısıyla mebde onlardandır, mead onlaradır; çıkış kaynağı onlar, dönüş yeri onlardır. Ayrıca ruhlar kendi âlemlerinden ancak bedenlere bitişinceye kadar inmiş, cisimlerin kirleriyle kirlenmiş, sonra ilk âlemlerine ayrılıncaya kadar temiz ahlaklar ve razı olunan amellerle onlardan arınmıştır. Dolayısıyla iniş ilk yaratılış (neşe-i ûlâ), yükseliş ise diğer yaratılıştır (neşe-i uhrâ). Böylece ruhanîlerin beşerî şahıslardan daha şerefli olduğu anlaşılmıştır. İtiraz:

هَذِهِ الْكَلِمَاتُ بَنَيْتُمُوهَا عَلَى نَفْيِ الْمَعَادِ وَنَفْيِ حَشْرِ الْأَجْسَادِ وَدُونَهُمَا خَرْطُ الْقَتَادِ. الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمُ اتَّفَقَتْ كَلِمَتُهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ إِلَّا بَعْدَ الْوَحْيِ فَهَذَا اعْتِرَافٌ بِأَنَّ عُلُومَهُمْ مُسْتَفَادَةٌ مِنْهُمْ أَلَيْسَ أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ هُمُ الَّذِينَ يُعِينُونَهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ كَمَا فِي قَلْعِ مَدَائِنِ قَوْمِ لُوطٍ وَفِي يَوْمِ بَدْرٍ وَهُمُ الَّذِينَ يَهْدُونَهُمْ إِلَى مَصَالِحِهِمْ كَمَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ فِي نَجْرِ السَّفِينَةِ فَإِذَا اتَّفَقُوا عَلَى ذَلِكَ فَمِنْ أَيْنَ وَقَعَ لَكُمْ أَنْ فَضَّلْتُمُوهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ مَعَ تَصْرِيحِهِمْ فَافْتِقَارُهُمْ إِلَيْهِمْ فِي كُلِّ الْأُمُورِ.

Siz bu sözleri meadın inkârı ve bedenlerin haşrinin inkârı üzerine bina ettiniz; bunları [ispatlamaya kalkışmak] ise dikeni elle soymaktan (harât-ı katâttan) daha zordur! On birinci delil: Peygamberler -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- vahiyden önce marifet ve ilimlerden hiçbir şey konuşmadıkları hususunda söz birliği etmiş değiller midir? Bu ise onların ilimlerinin meleklerden istifade edildiğini itiraftır. Lût kavminin şehirlerinin altüst edilmesinde ve Bedir gününde olduğu gibi düşmanlarına karşı kendilerine yardım edenlerin melekler olduğu ve Nûh kıssasında geminin marangozluğunda olduğu gibi onları maslahatlarına sevk edenlerin de melekler olduğu hususunda ittifak etmiş değiller midir? Onlar bu hususta ittifak ettiklerine ve her hususta onlara muhtaç olduklarını açıkça belirttiklerine göre, peygamberleri meleklere üstün kılmanız nereden çıktı?

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: التَّقْسِيمُ الْعَقْلِيُّ قَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَحْيَاءَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ خَيِّرَةً مَحْضَةً أَوْ شِرِّيرَةً مَحْضَةً أَوْ تَكُونَ خَيِّرَةً مِنْ وَجْهِ شِرِّيرَةً مِنْ/ وَجْهٍ فَالْخَيْرُ الْمَحْضُ هُوَ النَّوْعُ الْمَلَكِيُّ وَالشِّرِّيرُ الْمَحْضُ هُوَ النَّوْعُ الشَّيْطَانِيُّ وَالْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ هُوَ النَّوْعُ الْبَشَرِيُّ وَأَيْضًا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ النَّاطِقُ الْمَائِتُ وَعَلَى جَانِبَيْهِ قِسْمَانِ آخَرَانِ:

On ikinci delil: Aklî taksim delalet etmiştir ki canlılar ya sırf hayırlı, ya sırf şerli ya da bir yönden hayırlı bir yönden şerlidirler. Sırf hayır olan melekî nevdir; sırf şer olan şeytanî nevdir; ikisinin ortasında olan ise beşerî nevdir. Ayrıca insan, düşünen (natık) ve ölümlüdür; onun iki yanında iki kısım daha vardır:

أَحَدُهُمَا: النَّاطِقُ الَّذِي لَا يَكُونُ مِائَتَا وَهُوَ الْمَلَكُ: وَالْآخَرُ الْمَائِتُ الَّذِي لَا يَكُونُ نَاطِقًا وَهُمُ الْبَهَائِمُ فَقِسْمَةُ الْعَقْلِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَدْ دَلَّتْ عَلَى كَوْنِ الْبَشَرِ فِي الدَّرَجَةِ الْمُتَوَسِّطَةِ مِنَ الْكَمَالِ وَالْمَلَكُ يَكُونُ فِي الطَّرَفِ الْأَقْصَى مِنَ الْكَمَالِ فَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْبَشَرَ أَفْضَلُ قَلْبٌ لِلْقِسْمَةِ الْعَقْلِيَّةِ وَمُنَازَعَةٌ فِي تَرْتِيبِ الْوُجُودِ. الِاعْتِرَاضُ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفَضْلِ هُوَ كَثْرَةُ الثَّوَابِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمَلَكَ أَكْثَرُ ثَوَابًا فَهَذَا مُحَصِّلُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الْوُجُوهِ الْعَقْلِيَّةِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِفَضْلِ الأنبياء على الملائكة بأمور: أحدهما: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَثَبَتَ أَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ كَالْقِبْلَةِ بَلْ كَانَتِ السَّجْدَةُ فِي الْحَقِيقَةِ لَهُ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ آدَمُ أَفْضَلَ مِنْهُمْ لِأَنَّ السُّجُودَ نِهَايَةُ التَّوَاضُعِ وَتَكْلِيفُ الْأَشْرَفِ بِنِهَايَةِ التَّوَاضُعِ لِلْأَدْوَنِ مُسْتَقْبَحٌ فِي الْعُقُولِ فَإِنَّهُ يَقْبُحُ أَنْ يُؤْمَرَ أَبُو حَنِيفَةَ بِأَنْ يَخْدِمَ أَقَلَّ النَّاسِ بِضَاعَةً فِي الْفِقْهِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَثَانِيهَا:

Birincisi: Ölümlü olmayan düşünen [varlıktır] ki o melektir; diğeri: Düşünmeyen ölümlü [varlıktır] ki onlar hayvanlardır. Aklın bu şekildeki taksimi beşerin kemalde orta derecede olduğuna, meleğin ise kemalin en uç noktasında olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla beşerin daha üstün olduğunu söylemek aklî taksimi altüst etmek ve varlığın tertibi hususunda nizaya kalkışmaktır. İtiraz: Faziletten murat sevabın çokluğudur; öyleyse meleğin daha çok sevaplı olduğunu nereden çıkardınız? Bu babda aklî vecihlerden söylenenlerin hâsılı budur, muvaffakiyet ise Allah'tandır. Peygamberlerin meleklere üstün olduğunu söyleyenler ise birkaç hususla delil getirdiler: Birincisi: Allah Teâlâ'nın meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmesidir; Âdem'in kıble gibi olmadığı, bilakis secdenin hakikatte ona olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca, Âdem'in onlardan daha üstün olması vacip olur; çünkü secde tevazuun nihayetidir ve daha şerefli olanın daha aşağı olana tevazuun nihayetiyle mükellef tutulması akıllarda çirkin görülür. Zira Ebû Hanîfe'ye fıkıhta sermayesi en az olan kimseye hizmet etmesinin emredilmesi çirkin düşer. Bu da Âdem aleyhisselâm'ın meleklerden daha üstün olduğuna delalet etmiştir. İkincisi:

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ آدَمَ ﵇ خَلِيفَةً لَهُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ خِلَافَةُ الولاية لقوله تعالى: يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ [ص: ٢٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَعْلَى النَّاسِ مَنْصِبًا عِنْدَ الْمَلِكِ مَنْ كَانَ قَائِمًا مَقَامَهُ فِي الْوِلَايَةِ وَالتَّصَرُّفِ، وَكَانَ خَلِيفَةً لَهُ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَشْرَفَ الْخَلَائِقِ وَهَذَا مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm'ı kendisine halife kılmasıdır; bundan murat ise Allah Teâlâ'nın: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “Ey Dâvûd! Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet!” kavli gereğince velayet hilafetidir. Malumdur ki hükümdar katında insanların rütbece en yücesi, velayet ve tasarrufta onun yerine geçen ve onun halifesi olandır. Bu da Âdem aleyhisselâm'ın yaratılmışların en şereflisi olduğuna delalet eder; bu durum O'nun şu kavliyle teyit edilmektedir:

وسَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ [الحج: ٦٥] ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا التَّعْمِيمَ بِقَوْلِهِ: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَبَلَغَ آدَمُ فِي مَنْصِبِ الْخِلَافَةِ إِلَى أَعْلَى الدَّرَجَاتِ فَالدُّنْيَا خُلِقَتْ مُتْعَةً لِبَقَائِهِ وَالْآخِرَةُ مَمْلَكَةٌ لِجَزَائِهِ وَصَارَتِ الشَّيَاطِينُ مُلْعُونِينَ بِسَبَبِ التَّكَبُّرِ عَلَيْهِ وَالْجِنُّ رَعِيَّتُهُ وَالْمَلَائِكَةُ فِي طَاعَتِهِ وَسُجُودِهِ وَالتَّوَاضُعِ لَهُ ثُمَّ صَارَ بَعْضُهُمْ حَافِظِينَ لَهُ وَلِذُرِّيَّتِهِ وَبَعْضُهُمْ مُنْزِلِينَ لِرِزْقِهِ وَبَعْضُهُمْ مُسْتَغْفِرِينَ لِزَلَّاتِهِ ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ يَقُولُ مَعَ هَذِهِ الْمَنَاصِبِ الْعَالِيَةِ: وَلَدَيْنا مَزِيدٌ [ق: ٣٥] فَإِذَنْ لَا غَايَةَ لِهَذَا الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَعْلَمَ وَالْأَعْلَمُ أَفْضَلُ، أَمَّا إِنَّهُ أَعْلَمُ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمْ عِلْمَ الْأَسْمَاءِ: قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا

{ وسَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ } “Yerde olanları sizin hizmetinize verdi”. Sonra bu genellemeyi: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yerde olanların hepsini sizin için yarattı” kavliyle pekiştirmiştir. Böylece Âdem hilafet makamında en yüce derecelere ulaşmıştır: Dünya onun bekasının menfaati için yaratılmış, ahiret onun mükâfatının mülkü kılınmıştır; şeytanlar ona kibirlenmeleri sebebiyle lanetlenmiş, cinler onun tebaası, melekler de ona itaatte, secdede ve tevazuda bulunmuşlardır. Sonra meleklerden bazıları ona ve zürriyetine koruyucu, bazıları rızkını indirici, bazıları da zelleleri için istiğfar edici olmuşlardır. Sonra O celle celâluhu bu yüce makamlarla birlikte: { وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “Katımızda fazlası da vardır” buyurmaktadır; öyleyse bu kemal ve celâlin bir sonu yoktur. Üçüncüsü: Âdem aleyhisselâm'ın daha bilgili olmasıdır; daha bilgili olan ise daha faziletlidir. Daha bilgili olmasına gelince; zira Allah Teâlâ onlardan isimlerin ilmini talep ettiğinde onlar: { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا... }

مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

{... مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Seni tenzih ederiz! Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin”

[الْبَقَرَةِ: ٣٢] فعند ذلك قال الله تعالى: يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ عَالِمًا بِمَا لَمْ يَكُونُوا عَالِمِينَ بِهِ وَأَمَّا أَنَّ الْأَعْلَمَ أَفْضَلُ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٣] وَالْعَالَمُ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ لِأَنَّ اشْتِقَاقَ الْعَالَمِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْعِلْمِ فَكُلُّ مَا كَانَ عَلَمًا عَلَى اللَّهِ وَدَالًّا عَلَيْهِ فَهُوَ عَالَمٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ مُحْدَثٍ فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَكُلُّ مُحْدَثٍ فَهُوَ عَالَمٌ فَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ منعاه أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَاهُمْ عَلَى كُلِّ الْمَخْلُوقَاتِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ/ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَى هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ. فَإِنْ قِيلَ: يَشْكُلُ هَذَا بقوله تعالى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧] فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَمِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَذَا هاهنا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ مَرْيَمَ ﵍: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٢] وَلَمْ يَلْزَمْ كَوْنُهَا أفضل من فاطمة ﵍ فكذا هاهنا قُلْنَا، الْإِشْكَالُ مَدْفُوعٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ خِطَابٌ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا أَسْلَافَ الْيَهُودِ وَحِينَ مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ لَمْ يَكُنْ مُحَمَّدٌ مَوْجُودًا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْعَالَمِينَ لِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَا يَكُونُ مِنَ الْعَالَمِينَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَلْزَمْ مِنِ اصْطِفَاءِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَمَّا جِبْرِيلُ ﵇ فَإِنَّهُ كَانَ مَوْجُودًا حِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَدِ اصْطَفَى اللَّهُ تَعَالَى هَؤُلَاءِ عَلَى جِبْرِيلَ ﵇ وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ قد دخلها التخصيص لقيام الدلالة وهاهنا فَلَا دَلِيلَ يُوجِبُ تَرْكَ الظَّاهِرِ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فِي الْعُمُومِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ جُمْلَةِ الْعَالَمِينَ فَكَانَ مُحَمَّدٌ ﵇ رَحْمَةً لَهُمْ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ أَفْضَلَ مِنْهُمْ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ عِبَادَةَ الْبَشَرِ أَشَقُّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا أَشَقُّ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

dediler. { [الْبَقَرَةِ: ٣٢] } İşte o vakit Allah Teâlâ: { يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } “Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini haber ver, buyurdu. [Âdem] onlara bunların isimlerini haber verince [Allah]: Ben size dememiş miydim? buyurdu”. Bu da onun aleyhisselâm onların bilmedikleri şeyleri bildiğine delalet eder. Daha bilgili olanın daha faziletli olmasına gelince; Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” kavli gereğidir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti” kavlidir. Âlem, Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden ibarettir; zira daha önce geçtiği üzere âlem kelimesinin iştikakı 'ilim' kökündendir; dolayısıyla Allah'a bir işaret ve O'na delalet eden her şey âlemdir. Şüphe yok ki sonradan olan (muhdes) her şey Allah Teâlâ'ya delildir; dolayısıyla her muhdes bir âlemdir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } kavlinin manası, Allah Teâlâ'nın onları bütün mahlukata üstün kılıp seçtiğidir. Şüphe yok ki melekler de mahlukattandır; dolayısıyla bu ayet, Allah Teâlâ'nın bu peygamberleri meleklere üstün kılıp seçtiğini iktiza eder. Şayet: Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın” kavliyle müşkil olur; zira onların meleklerden ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha üstün olmaları gerekmez; burada da böyledir. Nitekim Allah Teâlâ Meryem aleyhessalâm hakkında: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti” buyurmuştur; onun Fâtıma aleyhessalâm'dan daha üstün olması gerekmemiştir; burada da böyledir denilirse; deriz ki: Bu işkâl defedilmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } kavli, Yahudilerin ataları olan peygamberlere bir hitaptır; onlar mevcut iken o zamanda Muhammed mevcut değildi. Mevcut olmayınca da âlemlerden değildi; zira madum olan âlemlerden olamaz. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın onları o vakitteki âlemlere üstün kılıp seçmesinden, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha üstün olmaları gerekmez. Cebrail aleyhisselâm'a gelince; Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } buyurduğunda o mevcuttu; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bunları Cebrail aleyhisselâm'a üstün kılıp seçmiş olması lâzım geldi. Ayrıca farz edelim ki o ayete delilin varlığı sebebiyle tahsis girmiştir; burada ise zahiri terk etmeyi gerektiren hiçbir delil yoktur; dolayısıyla onun umum ifade eden zahiri üzere icra edilmesi vacip olmuştur. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” kavlidir. Melekler de âlemler cümlesindendir; dolayısıyla Muhammed aleyhisselâm onlar için bir rahmet olmuştur; öyleyse Muhammed'in onlardan daha faziletli olması vacip olur. Altıncısı: Beşerin ibadeti daha meşakkatlidir; dolayısıyla daha faziletli olmaları vacip olur. Bunun daha meşakkatli olduğunu söylememiz birkaç vecihtendir: Birincisi:

أَنَّ الْآدَمِيَّ لَهُ شَهْوَةٌ دَاعِيَةٌ إِلَى الْمَعْصِيَةِ وَالْمَلَكُ لَيْسَتْ لَهُ هَذِهِ الشَّهْوَةُ وَالْفِعْلُ مَعَ الْمُعَارِضِ الْقَوِيِّ أَشَدُّ مِنْهُ بِدُونِ الْمُعَارِضِ فَإِنْ قِيلَ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ شَهْوَةٌ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْمَعْصِيَةِ وَهِيَ شَهْوَةُ الرِّيَاسَةِ قُلْنَا هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ لَكِنَّ الْبَشَرَ لَهُمْ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الشَّهَوَاتِ مِثْلُ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ وَالرِّيَاسَةِ وَالْمَلَكُ لَيْسَ لَهُ مِنْ تِلْكَ الشَّهَوَاتِ إِلَّا شَهْوَةً وَاحِدَةً وَهِيَ شَهْوَةُ الرِّيَاسَةِ وَالْمُبْتَلَى بِأَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الشَّهَوَاتِ تَكُونُ الطَّاعَةُ عَلَيْهِ أَشَقَّ مِنَ الْمُبْتَلَى بِشَهْوَةٍ وَاحِدَةٍ.

Âdemoğlunun masiyete davet eden şehveti vardır; meleğin ise bu şehveti yoktur. Güçlü bir engelleyici/muarız ile birlikte yapılan fiil, engelleyici olmaksızın yapılandan daha zordur. Şayet 'Meleklerin de kendilerini masiyete davet eden bir şehveti vardır ki o da riyaset (makam/baş olma) şehvetidir' denilirse; deriz ki: Farz edelim durum böyledir; lâkin beşerin mide, tenasül uzvu ve riyaset şehveti gibi pek çok çeşit şehvetleri vardır; meleğin ise bu şehvetlerden yalnızca tek bir şehveti -ki o da riyaset şehvetidir- vardır. Pek çok çeşit şehvetle imtihan edilen kimseye itaat, tek bir şehvetle imtihan edilen kimseye göre daha meşakkatli olur.

الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَعْمَلُونَ إِلَّا بِالنَّصِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا [الْبَقَرَةِ: ٣٢] وَقَالَ: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] وَالْبَشَرُ لَهُمْ قُوَّةُ الِاسْتِنْبَاطِ وَالْقِيَاسِ قَالَ تعالى: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَقَالَ مُعَاذٌ اجْتَهَدْتُ بِرَأْيِي فَصَوَّبَهُ رسول الله ﷺ في ذَلِكَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعَمَلَ بِالِاسْتِنْبَاطِ أَشَقُّ مِنَ الْعَمَلِ بِالنَّصِّ الثَّالِثُ: أَنَّ الشُّبُهَاتِ لِلْبَشَرِ أَكْثَرُ مِمَّا لِلْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الشُّبُهَاتِ الْقَوِيَّةِ كَوْنَ الْأَفْلَاكِ وَالْأَنْجُمِ السَّيَّارَةِ أَسْبَابًا لِحَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ فَالْبَشَرُ احْتَاجُوا إِلَى دَفْعِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ وَالْمَلَائِكَةُ لَا يَحْتَاجُونَ لِأَنَّهُمْ سَاكِنُونَ فِي عَالَمِ السموات فَيُشَاهِدُونَ كَيْفِيَّةَ افْتِقَارِهَا إِلَى الْمُدَبِّرِ الصَّانِعِ، الرَّابِعُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى وَسْوَسَةِ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ مُسَلَّطٌ عَلَى الْبَشَرِ فِي الْوَسْوَسَةِ وَذَلِكَ تَفَاوُتٌ عَظِيمٌ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ طَاعَتَهُمْ أَشَقُّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَكْثَرَ ثَوَابًا بِالنَّصِّ

İkincisi: Melekler Allah Teâlâ'nın: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” ve: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “O'ndan önce söz söylemezler ve onlar ancak O'nun emriyle hareket ederler” buyurması hasebiyle ancak nass (açık vahiy) ile amel ederler. Beşerin ise istinbat (hüküm çıkarma) ve kıyas kuvveti vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” buyurmuş, Muâz da: 'Kendi reyimle içtihat ederim' demiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta onu tasvip etmiştir. Malumdur ki istinbat ile amel etmek, nass ile amel etmekten daha meşakkatlidir. Üçüncüsü: Beşerin maruz kaldığı şüpheler meleklerinkinden daha çoktur; zira güçlü şüpheler cümlesinden biri, feleklerin ve seyyare yıldızların bu âlemdeki hâdiselerin sebepleri olmasıdır. Beşer bu şüpheyi defetmeye muhtaç olmuştur; melekler ise buna muhtaç değildir, çünkü onlar gökler âleminde ikamet etmekte ve onların Müdebbir olan Yaratıcı'ya nasıl muhtaç olduğunu müşahede etmektedirler. Dördüncüsü: Şeytanın meleklere vesvese vermesine hiçbir yol yoktur; beşere karşı ise vesvesede musallat kılınmıştır ve bu pek büyük bir farktır. Onların taatinin daha meşakkatli olduğu sabit olunca, nass ile daha çok sevaplı olmaları vacip olmuştur;

فقوله ﵊: «أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ أَحَمَزُهَا»

nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İbadetlerin en faziletlisi en zahmetli olanıdır»

أَيْ أَشَقُّهَا وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَلِأَنَّا نَعْلَمُ

yani en meşakkatli olanıdır sözü [buna delildir]. Kıyasa gelince; çünkü biz biliriz ki

أَنَّ الشَّيْخَ الَّذِي لَمْ يَبْقَ لَهُ مَيْلٌ إِلَى/ النِّسَاءِ إِذَا امْتَنَعَ عَنِ الزِّنَا فَلَيْسَتْ فَضِيلَتُهُ كَفَضِيلَةِ مَنْ يَمْتَنِعُ عَنْهُنَّ مَعَ الْمَيْلِ الشديد والشوق العظيم فكذا هاهنا وَسَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ عُقُولًا بِلَا شَهْوَةٍ وَخَلَقَ الْبَهَائِمَ شَهَوَاتٍ بِلَا عَقْلٍ وَخَلَقَ الْآدَمِيَّ وَجَمَعَ فِيهِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَصَارَ الْآدَمِيُّ بِسَبَبِ الْعَقْلِ فَوْقَ الْبَهِيمَةِ بِدَرَجَاتٍ لَا حَدَّ لَهَا فَوَجَبَ أَنْ يَصِيرَ بِسَبَبِ الشَّهْوَةِ دُونَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ وَجَدْنَا الْآدَمِيَّ إِذَا غَلَبَ هَوَاهُ عَقْلَهُ حَتَّى صَارَ يَعْمَلُ بِهَوَاهُ دُونَ عَقْلِهِ فَإِنَّهُ يَصِيرُ دُونَ الْبَهِيمَةِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَلِذَلِكَ صَارَ مَصِيرُهُمْ إِلَى النَّارِ دُونَ الْبَهَائِمِ فَيَجِبُ أَنْ يُقَالَ إِذَا غَلَبَ عَقْلُهُ هَوَاهُ حَتَّى صَارَ لَا يَعْمَلُ بِهَوَى نَفْسِهِ شَيْئًا بَلْ يَعْمَلُ بِهَوَى عَقْلِهِ أَنْ يَكُونَ فَوْقَ الْمَلَائِكَةِ اعْتِبَارًا لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ بِالْآخَرِ. وَثَامِنُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ حَفَظَةٌ وَبَنُو آدَمَ مَحْفُوظُونَ وَالْمَحْفُوظُ أَعَزُّ وَأَشْرَفُ مِنَ الْحَافِظِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ بَنُو آدَمَ أَكْرَمَ وَأَشْرَفَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَتَاسِعُهَا:

kadınlara karşı hiçbir meyli kalmamış bir ihtiyarın zinadan kaçınması durumundaki fazileti, şiddetli meyil ve büyük arzu ile birlikte onlardan kaçınan kimsenin fazileti gibi değildir; burada da böyledir. Yedincisi: Allah Teâlâ melekleri şehvetsiz akıllar olarak yaratmış, hayvanları akılsız şehvetler olarak yaratmış, Âdemoğlunu yaratıp onda iki hususu birleştirmiştir. Böylece Âdemoğlu akıl sebebiyle hayvanın hadsiz dereceler üstünde olmuş; şehvet sebebiyle de meleklerin altında olması vacip olmuştur. Sonra gördük ki Âdemoğlunun hevası aklına galip gelip de aklı olmaksızın hevasıyla amel eder hale geldiğinde, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” buyurduğu üzere hayvandan daha aşağı hale gelir; bu sebeple onların varacağı yer hayvanların aksine cehennem olmuştur. O halde iki tarafın birbiriyle kıyaslanması gereğince, aklı hevasına galip gelip de nefsinin hevasıyla hiçbir şey yapmayıp aklının hevasıyla (doğrultusunda) amel ettiğinde meleklerin fevkinde olması gerektiği söylenmelidir. Sekizincisi: Melekler koruyucu (hafaza), Âdemoğulları ise korunandır; korunan ise koruyucudan daha aziz ve daha şereflidir; dolayısıyla Âdemoğullarının Allah Teâlâ katında meleklerden daha üstün/kerim ve daha şerefli olması vacip olur. Dokuzuncusu:

مَا

Şudur:

رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَخَذَ بِرِكَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَتَّى أَرْكَبَهُ عَلَى الْبُرَاقِ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ مِنْهُ وَلَمَّا وَصَلَ مُحَمَّدٌ ﵊ إِلَى بَعْضِ الْمَقَامَاتِ تَخَلَّفَ عَنْهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: «لَوْ دَنَوْتُ أُنْمُلَةً لَاحْتَرَقْتُ»

Miraç gecesinde Cebrail aleyhisselâm'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Burak'a bindirinceye kadar onun üzengisini tuttuğu rivayet edilmiştir; bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan daha faziletli olduğuna delalet eder. Muhammed aleyhisselâm bazı makamlara ulaştığında Cebrail aleyhisselâm geride kalmış ve: «Bir parmak ucu yaklaşsaydım muhakkak yanardım» demiştir.

وَعَاشِرُهَا:

Onuncusu:

قَوْلُهُ ﵊: «إن لي وزيرين في السماء وزيرين فِي الْأَرْضِ، أَمَّا اللَّذَانِ فِي السَّمَاءِ فَجِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ، وَأَمَّا اللَّذَانِ فِي الْأَرْضِ فَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Benim gökte iki vezirim, yerde de iki vezirim vardır. Gökteki ikisi Cebrail ve Mikail; yerdeki ikisi ise Ebû Bekir ve Ömer'dir».

فَدَلَّ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ كَالْمَلِكِ وَجِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ كَانَا كَالْوَزِيرَيْنِ لَهُ وَالْمَلِكُ أَفْضَلُ مِنَ الوزير فلزم أن يكون محمداً أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَكِ. هَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي دَلَائِلِ مَنْ فَضَّلَ الْبَشَرَ عَلَى الْمَلَكِ. أَجَابَ القائلون بتفضيل الملك [أما] عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى: فَقَالُوا قَدْ سَبَقَ بَيَانُ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ السُّجُودِ هُوَ التَّوَاضُعُ لَا وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ وَمِنْهُمْ مَنْ سَلَّمَ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ لَكِنَّهُ قَالَ السُّجُودُ لِلَّهِ وَآدَمُ قِبْلَةُ السُّجُودِ وَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ لَا إِشْكَالَ أَمَّا إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّ السُّجُودَ كَانَ لِآدَمَ ﵇ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ مِنَ الْأَشْرَفِ فِي حَقِّ الشَّرِيفِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحِكْمَةَ قَدْ تَقْتَضِي ذَلِكَ كَثِيرًا مِنْ حُبِّ الْأَشْرَفِ وَإِظْهَارِ النِّهَايَةِ فِي الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ فَإِنَّ لِلسُّلْطَانِ أَنْ يُجْلِسَ أَقَلَّ عَبِيدِهِ فِي الصَّدْرِ وَأَنْ يَأْمُرَ الْأَكَابِرَ بِخِدْمَتِهِ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ ذَلِكَ إِظْهَارَ كَوْنِهِمْ مُطِيعِينَ لَهُ فِي كُلِّ الْأُمُورِ مُنْقَادِينَ لَهُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الأمر هاهنا كَذَلِكَ وَأَيْضًا أَلَيْسَ مِنْ مَذْهَبِنَا أَنَّهُ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ وَأَنَّ أَفْعَالَهُ غَيْرُ مُعَلَّلَةٍ وَلِذَلِكَ قُلْنَا إِنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي خَلْقِ الْكُفْرِ فِي الْإِنْسَانِ ثُمَّ فِي تَعْذِيبِهِ عَلَيْهِ أَبَدَ الْآبَادِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يُعْتَرَضُ عَلَيْهِ فِي أَنْ يَأْمُرَ الْأَعْلَى بِالسُّجُودِ لِلْأَدْنَى وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فَجَوَابُهَا أَنَّ آدَمَ ﵇ إِنَّمَا جُعِلَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ آدَمُ ﵇ كَانَ أَشْرَفَ مِنْ كُلِّ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَلَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ أَشْرَفَ مِنْ مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ لَمْ يَجْعَلْ وَاحِدًا مِنْ مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ خَلِيفَةً لَهُ فِي الْأَرْضِ قُلْنَا لِوُجُوهٍ/ مِنْهَا أَنَّ الْبَشَرَ لَا يُطِيقُونَ رُؤْيَةَ الْمَلَائِكَةِ وَمِنْهَا أَنَّ الْجِنْسَ إِلَى الْجِنْسِ أَمْيَلُ وَمِنْهَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ فِي نِهَايَةِ الطَّهَارَةِ وَالْعِصْمَةِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَعْلَمَ مِنْهُمْ أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ عَالِمًا بِتِلْكَ اللُّغَاتِ وَهُمْ مَا عَلِمُوهَا لكن لعلهم كونوا عَالِمِينَ بِسَائِرِ الْأَشْيَاءِ مَعَ أَنَّ آدَمَ ﵇ مَا كَانَ عَالِمًا بِهَا وَالَّذِي يُحَقِّقُ هَذَا أَنَّا تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ مِنْ آدَمَ ﵇ مَعَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَا كَانَ عَالِمًا بِهَذِهِ اللُّغَاتِ بِأَسْرِهَا وَأَيْضًا فَإِنَّ إِبْلِيسَ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ قُرْبَ الشَّجَرَةِ مِمَّا يُوجِبُ خُرُوجَ آدَمَ عَنِ الْجَنَّةِ وَآدَمُ ﵇ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا ذَلِكَ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ كَوْنُ إِبْلِيسَ أَفْضَلَ مِنْ آدَمَ ﵇ وَالْهُدْهُدُ قَالَ لِسُلَيْمَانَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ الْهُدْهُدُ أَفْضَلَ مِنْ سُلَيْمَانَ سَلَّمْنَا أَنَّهُ

Bu haber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükümdar gibi, Cebrail ile Mikail'in de onun iki veziri gibi olduğuna delalet etmiştir; hükümdar vezirden daha üstündür, dolayısıyla Muhammed'in melekten daha üstün olması lâzım gelmiştir. Beşeri melekten üstün tutanların delillerine dair sözün tamamı budur. Meleğin üstünlüğünü savunanlar birinci delile [şöyle] cevap verdiler: Dediler ki: İnsanlardan bazılarının secdenin yere alın koymak değil tevazu olduğunu söylediği, bazılarının da onun yere alın koymaktan ibaret olduğunu kabul edip secdenin Allah için, Âdem'in ise secde kıblesi olduğunu söylediği daha önce beyan edilmişti. Bu iki kavle göre bir işkâl yoktur. Secdenin Âdem aleyhisselâm için olduğunu kabul ettiğimiz takdirde ise, bunun daha şerefli olandan şerefli olan hakkında caiz olmadığını nereden söylediniz? Zira hikmet, daha şerefli olanın sevgisinden ve boyun eğip itaat etmedeki nihayeti göstermekten ötürü bunu çokça iktiza edebilir. Çünkü hükümdarın, kölelerinin en aşağısını başköşeye oturtup büyüklerin ona hizmet etmesini emretme yetkisi vardır ve bundan maksadı onların her hususta kendisine itaat eden ve her hâlükârda kendisine boyun eğen kimseler olduklarını göstermektir. Öyleyse buradaki durumun da böyle olması niçin caiz olmasın? Ayrıca bizim mezhebimize göre Allah'ın dilediğini yaptığı, dilediği gibi hükmettiği ve O'nun fiillerinin illetlendirilmediği (bir sebebe bağlı olmadığı) sabit değil midir? Bu sebeple biz, insanda küfrü yaratmasında ve ardından ebediyen buna azap etmesinde O'na hiçbir itiraz olamayacağını söyledik. Durum böyle olunca, daha üstün olana daha aşağı olana secde etmesini emretmesinde O'na nasıl itiraz edilebilir? İkinci delile gelince; bunun cevabı şudur: Âdem aleyhisselâm ancak yeryüzünde halife kılınmıştır; bu da Âdem aleyhisselâm'ın yeryüzündeki herkesten daha şerefli olmasını iktiza eder, semanın meleklerinden daha şerefli olduğuna delalet etmez. Şayet 'Peki sema meleklerinden birini yeryüzünde kendisine halife niçin kılmadı?' denilirse; deriz ki: Birçok vecihten dolayıdır: Bunlardan biri beşerin melekleri görmeye güç yetirememesidir; biri cinsin kendi cinsine daha meyilli olmasıdır; biri de meleklerin son derece temiz ve masum olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavlinden murat da budur. Üçüncü delile gelince; Âdem aleyhisselâm'ın onlardan daha bilgili olduğunu kabul etmiyoruz; bu babdaki en fazla şey Âdem aleyhisselâm'ın o dilleri bilmesi, onların ise bilmemesidir; lâkin belki de onlar, Âdem aleyhisselâm'ın bilmediği diğer şeyleri bilmekteydiler. Bunu tahkik eden husus şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bu dillerin tamamını bilmediği halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âdem aleyhisselâm'dan daha üstün olduğu hususunda ittifak ettik. Ayrıca İblis ağaca yaklaşmanın Âdem'in cennetten çıkmasını gerektiren bir şey olduğunu biliyordu, Âdem aleyhisselâm ise bunu bilmiyordu; bundan İblis'in Âdem aleyhisselâm'dan daha üstün olması gerekmemiştir. Hüdhüd de Süleyman'a: 'Senin ihata edemediğin şeyi ihata ettim' demiştir de Hüdhüd'ün Süleyman'dan daha üstün olması gerekmemiştir. Âdem'in...

كَانَ أَعْلَمَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لَمْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ طَاعَاتِهِمْ أَكْثَرُ إِخْلَاصًا مِنْ طَاعَةِ آدَمَ فَلَا جَرَمَ كَانَ ثَوَابُهُمْ أَكْثَرَ. أَمَّا الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: فَهِيَ أَقْوَى الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ. أَمَّا الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] فَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ رَحْمَةً لَهُمْ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ كَمَا في قوله: فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الرُّومِ: ٥٠] وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ هُوَ ﵊ رَحْمَةً لَهُمْ مِنْ وَجْهٍ وَهُمْ يَكُونُونَ رَحْمَةً لَهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. وَأَمَّا الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: وَهِيَ أَنَّ عِبَادَةَ الْبَشَرِ أَشَقُّ فَهَذَا يَنْتَقِضُ بِمَا أَنَّا نَرَى الْوَاحِدَ مِنَ الصُّوفِيَّةِ يَتَحَمَّلُ فِي طَرِيقِ الْمُجَاهَدَةِ مِنَ الْمَشَاقِّ وَالْمَتَاعِبِ مَا يَقْطَعُ بِأَنَّهُ ﵇ لَمْ يَتَحَمَّلْ مِثْلَهَا مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ مِنَ الْكُلِّ وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ كَثْرَةَ الثَّوَابِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْإِخْلَاصِ فِي النِّيَّةِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ أَسْهَلَ إِلَّا أَنَّ إِخْلَاصَ الْآتِي بِهِ أَكْثَرُ فَكَانَ الثَّوَابُ عَلَيْهِ أكثر. وما الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: فَهِيَ جَمْعٌ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ مِنْ غَيْرِ جَامِعٍ. وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: وَهِيَ أَنَّ الْمَحْفُوظَ أَشْرَفُ مِنَ الْحَافِظِ فَهَذَا مَمْنُوعٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ بَلْ قَدْ يَكُونُ الْحَافِظُ أَشْرَفَ مِنَ الْمَحْفُوظِ كَالْأَمِيرِ الْكَبِيرِ الْمُوَكَّلِ عَلَى الْمُتَّهَمِينَ مِنَ الْجُنْدِ.

...onlardan daha bilgili olduğunu kabul etsek bile; meleklerin taatlerinin Âdem'in taatinden daha ihlaslı olduğu, bu yüzden sevaplarının daha çok olduğu niçin söylenemez olsun? Dördüncü delile gelince: Bu, zikredilen vecihlerin en kuvvetlisidir. Beşinci delil olan Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” kavline gelince; O'nun: { فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor!” kavlinde olduğu gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için bir rahmet olmasından, onlardan daha üstün olması gerekmez. O'nun aleyhisselâm bir cihetten onlar için rahmet olması, onların da başka bir cihetten onun için rahmet olması imkânsız değildir. Altıncı delil olan beşerin ibadetinin daha meşakkatli olmasına gelince; bu husus, sufîlerden bir ferdin mücahede yolunda katlandığı meşakkat ve zahmetleri görüp o aleyhisselâm'ın [Peygamber'in] bunun benzerine katlanmadığını kesin olarak bilmemize rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hepsinden daha üstün olduğunu bilmemizle nakzolur (çürütülür). Bu da ancak sevabın çokluğunun niyetteki ihlasa dayalı olmasından ötürüdür; fiilin daha kolay olması lâkin onu yapanın ihlasının daha çok olması caizdir; dolayısıyla ona verilecek sevap daha çok olur. Yedinci delil ise ortak bir bağ (câmi) olmaksızın iki tarafı birleştirmektir. Sekizinci delil olan korunanın koruyucudan daha şerefli olmasına gelince; bu mutlak olarak memnudur (kabul edilmez); bilakis şüpheli askerlerin başına görevlendirilen büyük komutan örneğinde olduğu gibi koruyucu korunandan bazen daha şerefli olabilir.

وَأَمَّا الْوَجْهَانِ الْآخَرَانِ: فَهُمَا مِنْ بَابِ الْآحَادِ وَهُمَا مُعَارَضَانِ بِمَا رَوَيْنَاهُ مِنْ شِدَّةِ تَوَاضُعِ الرَّسُولِ ﷺ فَهَذَا آخِرُ الْمَسْأَلَةِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

Diğer iki veçhe gelince; bunlar ahad haberler kabilindendir ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevazuunun şiddetine dair rivayet ettiğimiz hususlarla muarazalıdır (çelişkilidir). Bu meselenin sonu budur, muvaffakiyet ise Allah'tandır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا اسْتَثْنَى إِبْلِيسَ مِنَ السَّاجِدِينَ فَكَانَ يَجُوزُ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُ كَانَ مَعْذُورًا فِي تَرْكِ السُّجُودِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمْ يَسْجُدْ مَعَ الْقُدْرَةِ وَزَوَالِ الْعُذْرِ بِقَوْلِهِ أَبَى لِأَنَّ الْإِبَاءَ هُوَ الِامْتِنَاعُ مَعَ الِاخْتِيَارِ، أَمَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ قَادِرًا عَلَى الْفِعْلِ لَا يُقَالُ لَهُ إِنَّهُ أَبَى ثُمَّ قَدْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَلَا يَنْضَمُّ إِلَيْهِ الْكِبْرُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِبَاءَ كَانَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِكْبَارِ بِقَوْلِهِ وَاسْتَكْبَرَ ثُمَّ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ الْإِبَاءُ وَالِاسْتِكْبَارُ مَعَ عَدَمِ الْكُفْرِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَفَرَ بِقَوْلِهِ: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ أَهْلِ الْجَبْرِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَسْجُدْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى السُّجُودِ لِأَنَّ عِنْدَهُمُ الْقُدْرَةَ/ عَلَى الْفِعْلِ مُنْتَفِيَةٌ وَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الشَّيْءِ يُقَالُ إِنَّهُ أَبَاهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْفِعْلِ لَا يُقَالُ اسْتَكْبَرَ بِأَنْ لَمْ يَفْعَلْ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْفِعْلِ لَا يُقَالُ اسْتَكْبَرَ عَنِ الْفِعْلِ وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِالِاسْتِكْبَارِ إِذَا لَمْ يَفْعَلْ مَعَ كَوْنِهِ لَوْ أَرَادَ الْفِعْلَ لَأَمْكَنَهُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَافِرًا بِأَنْ لَا يَفْعَلَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ.

Beşinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ İblis'i secde edenlerden istisna edince, onun secdeyi terk etmekte mazur olduğunun zannedilmesi caiz olabilirdi; bu yüzden Allah Teâlâ onun güç yetirmesiyle ve özrün zail olmasıyla birlikte secde etmediğini { أَبَى } “Dayattı / kaçındı” kavliyle beyan etmiştir. Çünkü ibâ (dayatmak/kaçınmak), irade ve tercih ile birlikte imtina etmektir (çekinmektir). Fiile muktedir olmayan kimse hakkında ise dayattı/kaçındı denilmez. Sonra durumun böyle olması ve buna kibrin eklenmemesi caiz olabilirdi; bu sebeple Allah Teâlâ bu kaçınmanın kibirlenme şeklinde olduğunu { وَاسْتَكْبَرَ } “ve büyüklük tasladı” kavliyle beyan etmiştir. Sonra kaçınmanın ve büyüklük taslamanın küfür olmaksızın bulunması caiz olabilirdi; bu yüzden Allah Teâlâ onun kâfir olduğunu { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavliyle beyan etmiştir. Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, cebir ehlinin (Cebriyye'nin) kavlinin bâtıl olduğuna birkaç vecihten delalet eder: Birincisi: Onlar secde etmediğinde secdeye güç yetiremediğini iddia ederler; zira onlara göre fiile güç yetirme menfidir (yoktur); bir şeye güç yetiremeyen kimse hakkında ise kaçındı/dayattı denilmez. İkincisi: Fiile güç yetiremeyen kimse hakkında yapmadı diye kibirlendi/büyüklük tasladı denilmez; zira fiile güç yetiremediğinde fiilden dolayı büyüklük tasladı denilmez; ancak fiili dileseydi yapması mümkün olduğu halde yapmadığı takdirde büyüklük taslamakla vasfedilir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” buyurmuştur; güç yetiremediği şeyi yapmaması sebebiyle kâfir olması ise caiz değildir.

وَرَابِعُهَا: أَنَّ اسْتِكْبَارَهُ وَامْتِنَاعَهُ خَلْقٌ مِنَ اللَّهِ فِيهِ فَهُوَ بِأَنْ يَكُونَ مَعْذُورًا أَوْلَى مِنْ أَنْ يَكُونَ مَذْمُومًا قَالَ وَمَنِ اعْتَقَدَ مَذْهَبًا يُقِيمُ الْعُذْرَ لِإِبْلِيسَ فَهُوَ خَاسِرُ الصَّفْقَةِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ هَذَا الْقَاضِيَ لَا يَزَالُ يُطْنِبُ فِي تَكْثِيرِ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فَنَقُولُ لَهُ نَحْنُ أَيْضًا: صُدُورُ ذَلِكَ الْفِعْلِ عَنْ إِبْلِيسَ عَنْ قَصْدٍ وَدَاعٍ أَوْ لَا عَنْ قَصْدٍ وَدَاعٍ؟ فَإِنْ كَانَ عَنْ قَصْدٍ وَدَاعٍ فَمِنْ أَيْنَ ذَلِكَ الْقَصْدُ؟ أَوَقَعَ لَا عَنْ فَاعِلٍ أَوْ عَنْ فَاعِلٍ هُوَ الْعَبْدُ أَوْ عَنْ فَاعِلٍ هُوَ اللَّهُ؟ فَإِنْ وَقَعَ لَا عَنْ فَاعِلٍ كَيْفَ يُثْبِتُ الصَّانِعُ وَإِنْ وَقَعَ عَنِ الْعَبْدِ فَوُقُوعِ ذَلِكَ الْقَصْدِ عَنْهُ إِنْ كَانَ عَنْ قَصْدٍ آخَرَ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَإِنْ كَانَ لَا عَنْ قَصْدٍ فَقَدْ وَقَعَ الْفِعْلُ لَا عَنْ قَصْدٍ وَسَنُبْطِلُهُ وَإِنْ وَقَعَ عَنْ فَاعِلٍ هُوَ اللَّهُ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكَ كُلُّ مَا أَوْرَدْتَهُ عَلَيْنَا، أَمَّا إِنْ قُلْتَ وَقَعَ ذلك الفعل عنه لا عن قصد وادع فَقَدْ تَرَجَّحَ الْمُمْكِنُ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ يَسُدُّ بَابَ إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ وُقُوعُ ذَلِكَ الْفِعْلِ اتِّفَاقِيًّا وَالِاتِّفَاقِيُّ لَا يَكُونُ فِي وُسْعِهِ وَاخْتِيَارِهِ فَكَيْفَ يُؤْمَرُ بِهِ وَيُنْهَى عَنْهُ فَيَا أَيُّهَا الْقَاضِي مَا الْفَائِدَةُ فِي التَّمَسُّكِ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَتَكْثِيرِ الْوُجُوهِ الَّتِي يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ مَعَ أن مثل هذا البرهان القاطع ويقلع خلفك، ويستأصل

Dördüncüsü: Onun büyüklük taslaması ve kaçınması Allah'ın onda yarattığı bir şeydir; dolayısıyla o kınanmaktan ziyade mazur olmaya daha layıktır. [Kādî] şöyle demiştir: İblis için mazeret üreten bir mezhebe inanan kimse, ziyana uğramıştır. Buna verilecek cevap şudur: Bu Kādî, neticesi emir, nehiy, sevap ve cezaya raci olan bu vecihleri çoğaltıp uzatıp durmaktadır. Biz de ona şöyle deriz: İblis'ten bu fiilin sâdır olması bir kast ve saikten (yönlendirici güçten) dolayı mıdır, yoksa bir kast ve saik olmaksızın mıdır? Şayet bir kast ve saikten dolayı ise, bu kast nereden gelmiştir? Bir fâil olmaksızın mı meydana gelmiştir, yoksa kul olan bir fâilden mi, yahut Allah olan bir fâilden mi meydana gelmiştir? Eğer bir fâil olmaksızın meydana gelmişse, Sâni' (Yaratıcı) nasıl ispat edilir? Şayet kuldan meydana gelmişse, bu kastın ondan meydana gelmesi başka bir kasttan dolayı ise teselsül gerekir; eğer bir kasttan dolayı değilse, fiil kastsız meydana gelmiş olur ki bunu birazdan iptal edeceğiz. Eğer Allah olan bir fâilden meydana gelmişse, o takdirde bize yönelttiğin her itiraz senin aleyhine döner. Şayet 'O fiil ondan bir kast ve saik olmaksızın meydana geldi' dersen, mümkin olan şey bir tercih edici (müreccih) olmaksızın tercih edilmiş olur ki bu da Sâni'i ispat kapısını kapatır. Ayrıca eğer durum böyle olsaydı, o fiilin meydana gelmesi tesadüfî olurdu; tesadüfî olan şey ise kulun güç ve ihtiyarı (seçimi) dahilinde olmaz, o halde nasıl emredilir ve nehyedilir? Ey Kādî! Neticesi tek bir harfe (esasa) dayanan vecihleri çoğaltmanın ve emir-nehiy ile tutunmanın ne faydası var? Oysa böyle kesin bir bürhan, senin dayanağını yerinden söker ve

عُرُوقَ كَلَامِكَ وَلَوْ أَجْمَعَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ عَلَى هَذَا الْبُرْهَانِ لَمَا تَخَلَّصُوا عَنْهُ إِلَّا بِالْتِزَامِ وُقُوعِ الْمُمْكِنِ لَا عَنْ مُرَجِّحٍ وَحِينَئِذٍ يَنْسَدُّ بَابُ إِثْبَاتِ الصَّانِعِ أَوْ بِالْتِزَامِ أَنَّهُ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ وَهُوَ جَوَابُنَا.

sözlerinin kökünü kazır! Şayet öncekiler ve sonrakiler bu bürhan üzerinde toplansalardı, mümkinin bir tercih edici olmaksızın meydana geldiğini iltizam etmekten —ki bu durumda Sâni'i ispat kapısı kapanır— yahut Allah'ın dilediğini yaptığı ve istediği gibi hükmettiğini iltizam etmekten başka bir kurtuluş bulamazlardı; işte bu da bizim cevabımızdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لِلْعُقَلَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِبْلِيسَ حِينَ اشْتِغَالِهِ بِالْعِبَادَةِ كَانَ مُنَافِقًا كَافِرًا وَفِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: حَكَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ الشَّهْرَسْتَانِيُّ فِي أَوَّلِ كِتَابِهِ الْمُسَمَّى «بِالْمِلَلِ وَالنِّحَلِ» عَنْ مَارِي شَارِحِ الْأَنَاجِيلِ الْأَرْبَعَةِ وَهِيَ مَذْكُورَةٌ فِي التَّوْرَاةِ مُتَفَرِّقَةٌ عَلَى شَكْلِ مُنَاظَرَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالسُّجُودِ قَالَ إِبْلِيسُ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي أُسَلِّمُ أَنَّ لِي إِلَهًا هُوَ خَالِقِي، وَمُوجِدِي، وَهُوَ خَالِقُ الْخَلْقِ، لَكِنْ لِي عَلَى حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى أسئلة سبعة، الأولى: مَا الْحِكْمَةُ فِي الْخَلْقِ لَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يَسْتَوْجِبُ عِنْدَ خَلْقِهِ الْآلَامَ؟ الثَّانِي: ثُمَّ مَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْلِيفِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَعُودُ مِنْهُ ضَرٌّ وَلَا نَفْعٌ وَكُلُّ مَا يَعُودُ إِلَى الْمُكَلَّفِينَ فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِهِ لَهُمْ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ التَّكْلِيفِ؟ الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّهُ كَلَّفَنِي بِمَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ فَلِمَاذَا كَلَّفَنِي السُّجُودَ لِآدَمَ؟ الرَّابِعُ: ثُمَّ لَمَّا عَصَيْتُهُ فِي تَرْكِ السُّجُودِ لِآدَمَ فَلِمَ لَعَنَنِي وَأَوْجَبَ عِقَابِي مَعَ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ لَهُ وَلَا لِغَيْرِهِ فِيهِ، وَلِي فِيهِ أَعْظَمُ الضَّرَرِ؟ الْخَامِسُ: ثُمَّ لَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ فَلِمَ مَكَّنَنِي مِنَ الدُّخُولِ إِلَى الْجَنَّةِ وَوَسْوَسْتُ لِآدَمَ ﵇؟ السَّادِسُ: ثُمَّ لَمَّا فَعَلْتُ ذَلِكَ/ فَلِمَ سَلَّطَنِي عَلَى أَوْلَادِهِ وَمَكَّنَنِي مِنْ إِغْوَائِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ؟ السَّابِعُ: ثُمَّ لَمَّا اسْتَمْهَلْتُهُ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ فِي ذَلِكَ، فَلِمَ أَمْهَلَنِي. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعَالَمَ لَوْ كَانَ خَالِيًا عَنِ الشَّرِّ لَكَانَ ذَلِكَ خَيْرًا؟ قَالَ شَارِحُ الْأَنَاجِيلِ: فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ مِنْ سُرَادِقَاتِ الْجَلَالِ وَالْكِبْرِيَاءِ: يَا إِبْلِيسُ إِنَّكَ مَا عَرَفْتَنِي، وَلَوْ عَرَفْتَنِي لَعَلِمْتَ أَنَّهُ لاعتراض عليَّ فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِي فَإِنِّي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَوِ اجْتَمَعَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ مِنَ الْخَلَائِقِ وَحَكَمُوا بِتَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ لَمْ يَجِدُوا عَنْ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ مَخْلَصًا وَكَانَ الْكُلُّ لَازِمًا، أَمَا إِذَا أَجَبْنَا بِذَلِكَ الْجَوَابِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى زَالَتِ الشُّبُهَاتُ وَانْدَفَعَتِ الِاعْتِرَاضَاتُ وَكَيْفَ لَا وَكَمَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ وَاجِبُ الْوُجُودِ فِي صِفَاتِهِ فَهُوَ مُسْتَغْنٍ فِي فَاعِلِيَّتِهِ عَنِ الْمُؤَثِّرَاتِ وَالْمُرَجِّحَاتِ إِذْ لَوِ افْتَقَرَ لَكَانَ فَقِيرًا لَا غَنِيًّا فَهُوَ سُبْحَانَهُ مَقْطَعُ الْحَاجَاتِ وَمُنْتَهَى الرَّغَبَاتِ وَمِنْ عِنْدِهِ نَيْلُ الطَّلَبَاتِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ تَتَطَرَّقِ اللِّمِّيَّةُ إِلَى أَفْعَالِهِ وَلَمْ يَتَوَجَّهِ الِاعْتِرَاضُ عَلَى خَالِقِيَّتِهِ وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ بَعْضُهُمْ: جَلَّ جَنَابُ الْجَلَالِ عَنْ أَنْ يُوزَنَ بِمِيزَانِ الِاعْتِزَالِ فَهَذَا الْقَائِلُ أَجْرَى قَوْلَهُ تَعَالَى:

Altıncı Mesele: Akıl sahiplerinin, Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavli hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: İblis ibadetle meşgul olduğu sırada da münafık bir kâfirdi. Bu görüşün takririnde iki vecih vardır: Birincisi: Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî, «el-Milel ve'n-Nihal» adlı kitabının başında, dört İncil'in şarihi Mârî'den —ki bunlar Tevrat'ta secde emrinden sonra İblis ile melekler arasında geçen bir münazara şeklinde dağınık olarak zikredilmiştir— şöyle nakletmiştir: İblis meleklere dedi ki: 'Benim bir ilahım olduğunu, O'nun benim yaratıcım ve var edicim olduğunu, mahlûkatın da yaratıcısı olduğunu kabul ediyorum. Fakat Allah Teâlâ'nın hikmeti hakkında benim yedi sorum vardır: Birincisi: Yaratmaktaki hikmet nedir; bilhassa kâfirin yaratılışında acılara müstahak olmadığını bildiği halde? İkincisi: Sonra kendisine hiçbir zarar ve fayda dönmediği halde, üstelik mükelleflere dönecek her şeyi mükellefiyet vasıtası olmaksızın onlara ulaştırmaya kādirken mükellef kılmanın faydası nedir? Üçüncüsü: Farz edelim ki beni Kendisini bilmek ve Kendisine itaat etmekle mükellef kıldı, peki neden beni Âdem'e secde etmekle mükellef kıldı? Dördüncüsü: Sonra Âdem'e secdeyi terk ederek O'na isyan ettiğimde, Kendisine ve başkasına hiçbir faydası olmadığı, bana ise en büyük zararı olduğu halde niçin bana lanet etti ve cezalandırılmamı gerekli kıldı? Beşincisi: Sonra bunu yaptıktan sonra cennete girmeme ve Âdem aleyhisselâm'a vesvese vermeme niçin imkân tanıdı? Altıncısı: Sonra bunu yaptığımda, niçin beni onun çocuklarına musallat kıldı ve onları saptırıp azdırmama fırsat verdi? Yedincisi: Sonra bu konuda O'ndan uzun bir süre mühlet istediğimde bana niçin mühlet verdi? Malumdur ki âlem şerden hâli olsaydı bu daha hayırlı olurdu.' İncil şarihi dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ celal ve kibriyâ perdelerinin ardından ona şöyle vahyetti: 'Ey İblis! Sen Beni tanımamışsın; şayet Beni tanısaydın, fiillerimden hiçbirine itiraz edilemeyeceğini bilirdin. Çünkü Ben Allah'ım, Benden başka ilah yoktur, yaptığımdan sorulmam.' Bil ki şayet mahlûkattan öncekiler ve sonrakiler bir araya gelip aklın iyi ve kötü görmesiyle (tahsîn ve takbîh-i aklî ile) hükmetselerdi, bu şüphelerden bir kurtuluş yolu bulamazlardı ve hepsi zorunlu hale gelirdi. Ancak Allah Teâlâ'nın zikrettiği bu cevapla cevap verdiğimizde şüpheler zail olur ve itirazlar defedilir. Nasıl olmasın ki! Sübhân olan Allah, zatında Vâcibü'l-Vücûd ve sıfatlarında Vâcibü'l-Vücûd olduğu gibi, fâilliğinde de müessirlerden ve müreccihlerden (tercih edicilerden) müstağnidir; zira muhtaç olsaydı zengin değil fakir olurdu. O Sübhân olan Allah, ihtiyaçların nihayete erdiği, rağbetlerin son bulduğu makamdır ve taleplerin elde edilmesi O'nun katındandır. Böyle olunca O'nun fiillerine illet (nedenlik/limmiyyet) giremez ve yaratıcılığına hiçbir itiraz yöneltilemez. Bazılarının şu sözü ne kadar güzeldir: 'Celal Cenâbı (Allah'ın yüce zatı), İ'tizâl terazisiyle tartılmaktan pek yücedir!' İşte bu görüşü savunan kimse, Allah Teâlâ'nın:

وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ عَلَى ظَاهِرِهِ وَقَالَ إِنَّهُ كَانَ كَافِرًا مُنَافِقًا مُنْذُ كَانَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا أَبَدًا قَوْلُ أَصْحَابِ الْمُوَافَاةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ الدَّائِمِ وَالْجَمْعُ بَيْنَ الثَّوَابِ الدَّائِمِ وَالْعِقَابِ الدَّائِمِ مُحَالٌ فَإِذَا صَدَرَ الْإِيمَانُ مِنَ الْمُكَلَّفِ فِي وَقْتٍ ثُمَّ صَدَرَ عَنْهُ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ بَعْدَ ذَلِكَ كُفْرٌ فَإِمَّا أَنْ يَبْقَى الِاسْتِحْقَاقَانِ مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ أَوْ يَكُونَ الطَّارِئُ مُزِيلًا لِلسَّابِقِ وَهُوَ أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّ الْقَوْلَ بِالْإِحْبَاطِ بَاطِلٌ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْفَرْضَ مُحَالٌ وَشَرْطُ حُصُولِ الْإِيمَانِ أَنْ لَا يَصْدُرَ الْكُفْرُ عَنْهُ فِي وَقْتٍ قَطُّ فَإِذَا كَانَتِ الْخَاتِمَةُ عَلَى الْكُفْرِ عَلِمْنَا أَنَّ الَّذِي صَدَرَ عَنْهُ أَوَّلًا مَا كَانَ إِيمَانًا إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ خَتْمُ إِبْلِيسَ عَلَى الْكُفْرِ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا كَانَ مُؤْمِنًا قَطُّ، الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مُؤْمِنًا ثُمَّ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ مَعْنَاهُ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ كَانَ عَالِمًا فِي الْأَزَلِ بِأَنَّهُ سَيَكْفُرُ فَصِيغَةُ كَانَ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْعِلْمِ لَا بِالْمَعْلُومِ، وَالْوَجْهِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا كَفَرَ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ بَعْدَ أَنْ كَانَ مُؤْمِنًا قَبْلَ ذَلِكَ فَبَعْدَ مُضِيِّ كُفْرِهِ صَدَقَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنَ الْكَافِرِينَ وَمَتَى

{ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavlini zahirine hamletmiş ve onun var olduğundan beri münafık bir kâfir olduğunu söylemiştir. Onun ezelden beri kâfir olduğunu takrir etmedeki ikinci vecih, muvâfât ehlinin sözüdür. Şöyle ki: İman, devamlı azaba müstahak olmayı gerektirir; devamlı sevap ile devamlı azabın bir arada bulunması ise imkânsızdır. Mükelleften bir vakitte iman sâdır olur, sonra —Allah'a sığınırız— bundan sonra kendisinden küfür sâdır olursa; ya her iki hak ediş birlikte kalacaktır ki bunun imkânsız olduğunu açıkladık, ya da sonradan gelen önceki durumu yok edecektir ki bu da imkânsızdır; çünkü ihbât (amellerin boşa gitmesi) kavli bâtıldır. Geriye ancak bu varsayımın imkânsız olduğunu ve imanın hâsıl olmasının şartının, kişiden hiçbir vakitte küfrün sâdır olmaması olduğunu söylemek kalır. Dolayısıyla son nefes küfür üzere olunca, önceden ondan sâdır olan şeyin iman olmadığını anlarız. Bu sabit olunca deriz ki: İblis'in sonu küfür üzere olunca, onun asla mümin olmadığını anladık. İkinci Görüş: İblis mümindi, daha sonra küfre girdi. Bunlar Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, bunun manasının 'Allah Teâlâ'nın ilminde kâfirlerden idi' yani ezelde onun ileride küfre gireceğini biliyordu demek olduğunu söylemiştir; dolayısıyla kâne (كَانَ) lafzı maluma değil ilme taalluk etmektedir. İkinci vecih: O, daha önce mümin iken muayyen bir vakitte küfre girince, küfrünün üzerinden zaman geçtikten sonra o vakitte onun 'o vakitte kâfirlerden olduğu' hükmü doğru olmuştur. Ne zaman ki

صَدَقَ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَصْدُقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ جُزْءٌ مِنْ مَفْهُومِ قَوْلِنَا كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَمَتَى صَدَقَ الْمُرَكَّبُ صَدَقَ الْمُفْرَدُ لَا مَحَالَةَ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنْ كَانَ صَارَ، أَيْ وصار من الكافرين، وهاهنا أَبْحَاثٌ، الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ هَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وُجِدَ قَبْلَهُ جَمْعٌ مِنَ الْكَافِرِينَ حَتَّى يَصْدُقَ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ مِنَ الْكَافِرِينَ، قَالَ قَوْمٌ إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّ كَلِمَةَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، فَالْحُكْمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ بَعْضُ الْكَافِرِينَ يَقْتَضِي وُجُودَ قَوْمٍ آخَرِينَ مِنَ الْكَافِرِينَ حَتَّى يَكُونَ هُوَ بَعْضًا لَهُمْ وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ مَا

bu doğru olursa, 'o vakitte kâfirlerden idi' sözümüzün mefhumunun bir cüzü olarak 'kâfirlerden idi' ifadesinin onun hakkında doğru olması vacip olur. Mürekkep (bileşik) doğru olunca, müfred (tekil) de muhakkak doğru olur. Üçüncü vecih: 'Kâne'den murat 'sâre'dir; yani 've kâfirlerden oldu' demektir. Burada birkaç inceleme vardır: Birinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavlinin, 'onun kâfirlerden olduğu' sözünün doğru olabilmesi için kendisinden önce bir kâfirler topluluğunun var olduğuna delalet edip etmeyeceği konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup bunun buna delalet ettiğini söyledi; çünkü 'min' (مِنْ) kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir. Dolayısıyla onun kâfirlerin bir parçası olduğuna hükmetmek, kendisinin onların bir parçası olabilmesi için kâfirlerden başka bir kavmin varlığını gerektirir. Bunu teyit eden husus ise

رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ خَلْقًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ فَقَالُوا لَا نَفْعَلُ ذَلِكَ فَبَعَثَ/ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ وَكَانَ إِبْلِيسُ مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَبَوْا»

Ebû Hüreyre'den rivayet edilen şu sözdür: «Allah Teâlâ meleklerden bir mahlûkat yarattı, sonra onlara: 'Ben balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secdeye kapanın' dedi. Onlar: 'Bunu yapmayız' dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. İblis de o dayatanlardan (kaçınanlardan) idi.»

وَقَالَ آخَرُونَ هَذِهِ الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ لَهُمْ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:

Diğerleri ise bu ayetin buna delalet etmediğini söylediler. Sonra ayetin tefsirinde iki veche ayrıldılar: Birincisi:

مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ صَارَ مِنَ الَّذِينَ وَافَقُوهُ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ وَذَكَرَ فِي مِثَالِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Ayetin manası, ondan sonra küfürde kendisine muvafakat edenlerden oldu demektir. Bu, el-Esam'ın görüşüdür ve bunun misali olarak Allah Teâlâ'nın şu kavlini zikretmiştir:

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٦٧] فَأَضَافَ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ بِسَبَبِ الْمُوَافَقَةِ فِي الدين فكذا هاهنا لَمَّا كَانَ الْكُفْرُ ظَاهِرًا مِنْ أَهْلِ الْعَالَمِ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ صَحَّ قَوْلُهُ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا إِضَافَةٌ لِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ إِلَى تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ وَصِحَّةُ هَذِهِ الْإِضَافَةِ لَا تَقْتَضِي وُجُودَ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ كَمَا أَنَّ الْحَيَوَانَ الَّذِي خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ الْحَيَوَانِ لَا بِمَعْنَى أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ الْمَوْجُودَةِ خَارِجَ الذِّهْنِ بَلْ بِمَعْنَى أَنَّهُ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ وَوَاحِدٌ مِنْ آحَادِ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ كَانَ أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ.

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir (birbirinin benzeridir)” [Tevbe 67]. Dindeki birliktelik sebebiyle bazısını bazısına izafe etmiştir; işte burada da bu ayet indiğinde âlem ehlinden küfür zahir olduğu için { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” demesi sahih olmuştur. İkincisi: Bu, mâhiyetin fertlerinden bir ferdin o mâhiyete izafesidir; bu izafenin sahih olması ise o mâhiyetin [haricen] varlığını gerektirmez. Nitekim Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı hayvan için 'o, hayvan fertlerinden bir ferttir' denilmesi caizdir; zihnin dışındaki mevcut hayvanlardan biridir anlamında değil, bu mâhiyetin fertlerinden bir fert ve bu hakikatin birlerindendir anlamında. Bil ki bu incelemeden İblis'in Allah'ı inkâr eden ilk kimse olup olmadığı meselesi dallanıp budaklanır; ekseriyetin benimsediği görüş, onun Allah'ı inkâr eden ilk kimse olduğudur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْصِيَةَ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ وَعِنْدَنَا، لَا تُوجِبُ الْكُفْرَ، أَمَّا عِنْدَنَا فَلِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّهُ وَإِنْ خَرَجَ عَنِ الْإِيمَانِ فَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْكُفْرِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْخَوَارِجِ فَكُلُّ مَعْصِيَةٍ كُفْرٌ، وَهُمْ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَفَّرَ إِبْلِيسَ بِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَعْصِيَةَ كُفْرٌ، الْجَوَابُ إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ كَافِرٌ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ فَهَذَا السُّؤَالُ زَائِلٌ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا، فَنَقُولُ إِنَّهُ إِنَّمَا كَفَرَ لِاسْتِكْبَارِهِ وَاعْتِقَادِهِ كَوْنَهُ مُحِقًّا فِي ذَلِكَ التَّمَرُّدِ وَاسْتِدْلَالِهِ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci İnceleme: Mutezile'ye göre de bize göre de masiyet küfrü gerektirmez. Bize göre böyledir; çünkü büyük günah sahibi mümindir. Mutezile'ye göre ise her ne kadar imandan çıksa da küfre girmemiştir. Hâricîlere göre ise her masiyet küfürdür; onlar bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ o masiyet sebebiyle İblis'i tekfir etmiştir (kâfir saymıştır), bu da masiyetin küfür olduğuna delalet eder.' Cevap şudur: Şayet onun en başından beri kâfir olduğunu söylersek bu soru ortadan kalkar; şayet onun mümin olduğunu söylersek deriz ki: O ancak büyüklük taslaması, bu başkaldırısında haklı olduğuna inanması ve buna { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” kavliyle delil getirmesi sebebiyle kâfir olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّ جَمِيعَ الْمَلَائِكَةِ مَأْمُورُونَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:

Yedinci Mesele: Çoğunluk, bütün meleklerin Âdem'e secde etmekle emrolunduğunu söylemiş ve buna iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi:

أَنَّ لَفْظَ الْمَلَائِكَةِ صِيغَةُ الْجَمْعِ وَهِيَ تُفِيدُ الْعُمُومَ لَا سِيَّمَا وَقَدْ وَرَدَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ مَقْرُونَةً بِأَكْمَلِ وُجُوهِ التَّأْكِيدِ فِي قَوْلِهِ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الْحِجْرِ: ٣٠] . الثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى إِبْلِيسَ مِنْهُمْ وَاسْتِثْنَاءُ الشَّخْصِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ عَدَا ذَلِكَ الشَّخْصَ كَانَ دَاخِلًا فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ وَقَالَ الْمَأْمُورُونَ بِهَذَا السُّجُودِ هُمْ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ وَاسْتَعْظَمُوا أَنْ يَكُونَ أَكَابِرُ الْمَلَائِكَةِ مَأْمُورِينَ بِذَلِكَ. وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَإِنَّهُمْ يَحْمِلُونَ الْمَلَائِكَةَ عَلَى الْجَوَاهِرِ الرُّوحَانِيَّةِ وَقَالُوا يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ الْأَرْوَاحُ السَّمَاوِيَّةُ مُنْقَادَةً لِلنُّفُوسِ النَّاطِقَةِ إِنَّمَا الْمُرَادُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمَأْمُورِينَ بِالسُّجُودِ الْقُوَى الْجُسْمَانِيَّةُ الْبَشَرِيَّةُ الْمُطِيعَةُ لِلنَّفْسِ النَّاطِقَةِ وَالْكَلَامُ فِي هذه المسألة مذكور في العقليات.

Melekler lafzı çoğul sîgasıdır ve umum (kapsayıcılık) ifade eder; bilhassa bu lafız: { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr 30] kavlinde en kâmil tekit vecihleriyle birlikte gelmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ İblis'i onlardan istisna etmiştir; tek bir şahsın onlardan istisna edilmesi ise o şahsın dışındakilerin o hükme dahil olduğuna delalet eder. İnsanlardan bunu inkâr edenler olmuş ve bu secdeyle emrolunanların yer melekleri olduğunu söyleyerek meleklerin büyüklerinin bununla emrolunmasını uzak (ağır) görmüşlerdir. Filozoflara gelince; onlar melekleri ruhanî cevherlere hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Semavî ruhların nâtık (düşünen) nefislere boyun eğmesi imkânsızdır; secdeyle emrolunan meleklerden murat, nâtık nefse itaat eden beşerî cismanî kuvvelerdir. Bu meseledeki kelam aklî ilimlerde zikredilmiştir.

تم الجزء الثاني ويليه الجزء الثالث، وأوله قوله تعالى:

İkinci cüz tamamlandı, ardından Allah Teâlâ'nın şu kavliyle başlayan üçüncü cüz gelir:

وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ

{ وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin.'”

الجزء الثالث

Üçüncü Cüz

[تتمة سورة البقرة]

[Bakara Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة البقرة (٢) : آية ٣٥]

[Bakara Suresi (2), 35. Ayet]

وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)

{ وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Biz dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin; oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.'” (35)

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ اسْكُنْ أَمْرُ تَكْلِيفٍ أَوْ إِبَاحَةٍ فَالْمَرْوِيُّ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَى آدَمَ بِإِسْكَانِ الْجَنَّةِ كَمَا ابْتَلَى الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَلَّفَهُ بِأَنْ يَكُونَ فِي الْجَنَّةِ يَأْكُلُ مِنْهَا حَيْثُ شَاءَ وَنَهَاهُ عَنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا فَمَا زَالَتْ بِهِ الْبَلَايَا حتى وقع فيم نُهِيَ عَنْهُ فَبَدَتْ سَوْأَتُهُ عِنْدَ ذَلِكَ وَأُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ وَأُسْكِنَ مَوْضِعًا يَحْصُلُ فِيهِ مَا يَكُونُ مُشْتَهًى لَهُ مَعَ أَنَّ مَنْعَهُ مِنْ تَنَاوُلِهِ مِنْ أَشَدِّ التَّكَالِيفِ. وَقَالَ آخَرُونَ:

Birinci Mesele: { اسْكُنْ } “yerleş / otur” kavlinin bir teklif emri mi yoksa ibâha (mubah kılma) mı olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ, melekleri secdeyle imtihan ettiği gibi Âdem'i de cennete yerleştirmekle imtihan etmiştir; çünkü onu cennette bulunmak ve dilediği yerden yemekle mükellef kılmış, tek bir ağaçtan yemesini ise nehyetmiştir. Nihayet nehyedildiği şeye düşünceye kadar belalar onun peşini bırakmadı; bunun üzerine edep yerleri açıldı, cennetten indirildi ve nefsine arzulanır gelen şeylerin bulunduğu bir yere yerleştirildi; oysa bundan menedilmesi mükellefiyetlerin en ağırındandır. Diğerleri ise şöyle dedi:

إِنَّ ذَلِكَ إِبَاحَةٌ لِأَنَّ الِاسْتِقْرَارَ فِي الْمَوَاضِعِ الطَّيِّبَةِ النَّزِهَةِ الَّتِي يَتَمَتَّعُ فِيهَا يَدْخُلُ تَحْتَ التَّعَبُّدِ كَمَا أَنَّ أَكْلَ الطَّيِّبَاتِ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ التَّعَبُّدِ وَلَا يَكُونُ قَوْلُهُ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ [الأعراف: ١٦] أَمْرًا وَتَكْلِيفًا بَلْ إِبَاحَةً، وَالْأَصَحُّ أَنَّ ذَلِكَ الْإِسْكَانَ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَا هُوَ إِبَاحَةٌ، وَعَلَى مَا هُوَ تَكْلِيفٌ، أَمَّا الْإِبَاحَةُ فَهُوَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ مَأْذُونًا فِي الِانْتِفَاعِ بِجَمِيعِ نِعَمِ الْجَنَّةِ، وَأَمَّا التَّكْلِيفُ فَهُوَ أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ كَانَ حَاضِرًا وَهُوَ كَانَ مَمْنُوعًا عَنْ تَنَاوُلِهِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: لَوْ قَالَ رَجُلٌ لِغَيْرِهِ أَسْكَنْتُكَ دَارِي لَا تَصِيرُ الدَّارُ مِلْكًا لَهُ، فَهَهُنَا لَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى:

Bu bir ibâhadır; zira nimetlerinden istifade edilen güzel ve ferah mekânlarda yerleşmek, tıpkı temiz şeyleri yemenin taabbud (ibadet sorumluluğu) altına girmemesi gibi taabbud altına girmez. Nitekim Allah'ın: { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” [A'râf 160] kavli bir emir ve teklif değil, ibâhadır. En sahih olanı ise, bu yerleştirmenin hem ibâha olan hem de teklif olan hususları içermesidir. İbâhaya gelince; o aleyhisselâm'a cennetin bütün nimetlerinden faydalanma izni verilmişti. Teklife gelince; nehyedilen şey hazır bulunmaktaydı ve o bunu yemekten menedilmişti. Bazıları şöyle demiştir: Bir adam başkasına 'Seni evime oturttum/yerleştirdim' dese, o ev onun mülkü olmaz. Burada da Allah Teâlâ:

وَهَبْتُ مِنْكَ الْجَنَّةَ بَلْ قَالَ أَسْكَنْتُكَ الْجَنَّةَ وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ خَلَقَهُ لِخِلَافَةِ الْأَرْضِ فَكَانَ إِسْكَانُ الْجَنَّةِ كَالتَّقْدِمَةِ عَلَى ذَلِكَ.

'Cenneti sana hibe ettim' dememiş, bilakis 'Seni cennete yerleştirdim' demiştir. Bunu böyle söylememesinin sebebi ise, onu yeryüzünün halifeliği için yaratmış olmasıdır; dolayısıyla cennete yerleştirilmesi buna bir mukaddime (hazırlık) gibiydi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْكُلَّ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَأَبَى إِبْلِيسُ السُّجُودَ صَيَّرَهُ اللَّهُ مَلْعُونًا ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ بِأَنْ يَسْكُنَهَا مَعَ زَوْجَتِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَقْتِ الَّذِي خُلِقَتْ زَوْجَتُهُ فِيهِ، فَذَكَرَ السُّدِّيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْرَجَ إِبْلِيسَ مِنَ الْجَنَّةِ وَأَسْكَنَ آدَمَ الجنة فبقي فيها وجده وَمَا كَانَ مَعَهُ مَنْ يَسْتَأْنِسُ بِهِ فَأَلْقَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ النَّوْمَ ثُمَّ أَخَذَ ضِلَعًا مِنْ أَضْلَاعِهِ مِنْ شَقِّهِ الْأَيْسَرِ وَوَضَعَ مَكَانَهُ لَحْمًا وَخَلَقَ حَوَّاءَ مِنْهُ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ وَجَدَ عِنْدَ رَأْسِهِ امْرَأَةً قَاعِدَةً فَسَأَلَهَا مَنْ أَنْتِ؟ قَالَتْ: امْرَأَةٌ. قَالَ: وَلِمَ خُلِقْتِ؟ قَالَتْ: لِتَسْكُنَ إليّ، فقالت الملائكة: / ما اسمها؟ قالوا: حواء، وَلِمَ سُمِّيَتْ حَوَّاءَ، قَالَ: لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ شَيْءٍ حَيٍّ، وَعَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: بَعَثَ اللَّهُ جُنْدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَحَمَلُوا آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ عَلَى سَرِيرٍ مِنْ ذَهَبٍ كَمَا تُحْمَلُ الْمُلُوكُ وَلِبَاسُهُمَا النُّورُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِكْلِيلٌ مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلٌ بِالْيَاقُوتِ وَاللُّؤْلُؤِ وَعَلَى آدَمَ مِنْطَقَةٌ مُكَلَّلَةٌ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ حَتَّى أُدْخِلَا الْجَنَّةَ. فَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَوَّاءَ خُلِقَتْ قَبْلَ إِدْخَالِ آدَمَ الْجَنَّةَ وَالْخَبَرُ الْأَوَّلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا خُلِقَتْ فِي الْجَنَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالْحَقِيقَةِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ herkese Âdem'e secde etmeyi emredip İblis secde etmekten kaçınınca, Allah onu melun kıldı; ardından Âdem'e eşiyle birlikte cennete yerleşmesini emretti. Eşinin ne zaman yaratıldığı hususunda ihtilaf ettiler. es-Süddî, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahâbeden bir topluluktan şunu nakletmiştir: Allah Teâlâ İblis'i cennetten çıkarıp Âdem'i cennete yerleştirince, Âdem orada tek başına kaldı ve yanında ünsiyet kuracağı kimse yoktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun üzerine bir uyku verdi; sonra sol yanındaki kaburga kemiklerinden birini alıp yerine et koydu ve Havvâ'yı ondan yarattı. Âdem uyanınca başucunda oturan bir kadın gördü ve ona: 'Sen kimsin?' diye sordu. 'Bir kadınım' dedi. 'Niçin yaratıldın?' dedi. 'Benimle huzur bulasın diye' dedi. Melekler: 'Onun adı nedir?' dediler. 'Havvâ' dediler. 'Niçin Havvâ diye isimlendirildi?' dedi. 'Çünkü o canlı bir şeyden yaratıldı' dedi. Ömer ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Allah meleklerden bir ordu gönderdi; Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm'ı kralların taşındığı gibi altından bir taht üzerinde taşıdılar; elbiseleri nur idi, her birinin başında yakut ve incilerle süslenmiş altından bir taç vardı ve Âdem'in üzerinde inci ve yakutlarla bezenmiş bir kemer bulunmaktaydı; nihayet cennete girdirildiler. Bu haber Havvâ'nın Âdem cennete girdirilmeden önce yaratıldığına delalet eder; birinci haber ise onun cennette yaratıldığına delalet etmektedir. Hakikati en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالزَّوْجَةِ حَوَّاءُ وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي سَائِرِ الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ مِنْهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاءِ: ١] وَفِي الْأَعْرَافِ: وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها [الْأَعْرَافِ: ١٨٩] ،

Üçüncü Mesele: Bu surede önceden zikri geçmemiş olsa da eşten muradın Havvâ olduğu ve Kur'ân'ın diğer yerlerinde buna ve onun Âdem'den yaratıldığına delalet eden ifadeler bulunduğu hususunda icmâ etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ Nisâ Suresi'nde: { الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini var eden” [Nisâ 1] ve A'râf'ta: { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “Ondan da, huzur bulsun diye eşini yaratan” [A'râf 189] buyurmuştur.

وَرَوَى

Rivayet etti

الْحَسَنُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلَعِ الرَّجُلِ فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تُقِيمَهَا كَسَرْتَهَا وَإِنْ تَرَكْتَهَا انْتَفَعْتَ بِهَا وَاسْتَقَامَتْ» .

el-Hasen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Kadın erkeğin kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Eğer onu doğrultmaya kalkışırsan kırarsın; onu [kendi haline] bırakırsan ondan faydalanırsın ve doğruluğunu sürdürür.»

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْجَنَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ كَانَتْ فِي الْأَرْضِ أَوْ فِي السَّمَاءِ؟ وَبِتَقْدِيرِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي السَّمَاءِ فَهَلْ هِيَ الْجَنَّةُ الَّتِي هِيَ دَارُ الثَّوَابِ أَوْ جَنَّةُ الْخُلْدِ أَوْ جَنَّةٌ أُخْرَى؟ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْبَلْخِيُّ وَأَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: هَذِهِ الْجَنَّةُ كَانَتْ فِي الْأَرْضِ، وَحَمَلَا الْإِهْبَاطَ عَلَى الِانْتِقَالِ مِنْ بُقْعَةٍ إِلَى بُقْعَةٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِصْراً [الْبَقَرَةِ: ٦١] وَاحْتَجَّا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْجَنَّةَ لَوْ كَانَتْ هِيَ دَارَ الثَّوَابِ لَكَانَتْ جَنَّةَ الْخُلْدِ وَلَوْ كَانَ آدَمُ فِي جَنَّةِ الْخُلْدِ لَمَا لَحِقَهُ الْغُرُورُ مِنْ إِبْلِيسَ بِقَوْلِهِ: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى [طه: ١٢٠] ، وَلَمَا صَحَّ قَوْلُهُ: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠] . وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ دَخَلَ هَذِهِ الْجَنَّةَ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ [الْحِجْرِ: ٤٨] . وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا امْتَنَعَ عَنِ السُّجُودِ لُعِنَ فَمَا كَانَ يَقْدِرُ مَعَ غَضَبِ اللَّهِ عَلَى أَنْ يَصِلَ إِلَى جَنَّةِ الْخُلْدِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْجَنَّةَ الَّتِي هِيَ دَارُ الثَّوَابِ لَا يَفْنَى نَعِيمُهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها [الرَّعْدِ: ٣٥] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها إِلَى أَنْ قَالَ: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [هُودٍ: ١٠٨] أَيْ غَيْرَ مَقْطُوعٍ، فَهَذِهِ الْجَنَّةُ لَوْ كَانَتْ هِيَ الَّتِي دَخَلَهَا آدَمُ ﵇ لَمَا فَنِيَتْ، لَكِنَّهَا تَفْنَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَلَمَا خَرَجَ مِنْهَا آدَمُ ﵇ لَكِنَّهُ خَرَجَ مِنْهَا وَانْقَطَعَتْ تِلْكَ الرَّاحَاتُ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي حِكْمَتِهِ تَعَالَى أَنْ يَبْتَدِئَ الْخَلْقَ فِي جَنَّةٍ يُخَلِّدُهُمْ فِيهَا وَلَا تَكْلِيفَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعْطِي جَزَاءَ الْعَامِلِينَ مَنْ لَيْسَ بِعَامِلٍ وَلِأَنَّهُ لَا يُهْمِلُ عِبَادَهُ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ تَرْغِيبٍ وَتَرْهِيبٍ وَوَعْدٍ وَوَعِيدٍ، وَسَادِسُهَا: لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ ﵇ فِي الْأَرْضِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّهُ نَقَلَهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَلَوْ كَانَ تَعَالَى قَدْ نَقَلَهُ إِلَى السَّمَاءِ لَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى بِالذِّكْرِ لِأَنَّ نَقْلَهُ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجَنَّةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ جَنَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ جَنَّةِ الْخُلْدِ . الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ: أَنَّ تِلْكَ الْجَنَّةَ كَانَتْ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَالدَّلِيلُ/ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِنْها [الْبَقَرَةِ: ٣٨] ، ثُمَّ إِنَّ الْإِهْبَاطَ الْأَوَّلَ كَانَ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَى السَّمَاءِ الْأُولَى، وَالْإِهْبَاطَ الثَّانِيَ كَانَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَصْحَابِنَا: أَنَّ هَذِهِ الْجَنَّةَ هِيَ دَارُ الثَّوَابِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي لَفْظِ الْجَنَّةِ لَا يُفِيدَانِ الْعُمُومَ لِأَنَّ سُكْنَى جَمِيعِ الْجِنَانِ مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهَا إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَالْجَنَّةُ الَّتِي هِيَ الْمَعْهُودَةُ الْمَعْلُومَةُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ هِيَ دَارُ الثَّوَابِ، فَوَجَبَ صَرْفُ اللَّفْظِ إِلَيْهَا، وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْكُلَّ مُمْكِنٌ وَالْأَدِلَّةُ النَّقْلِيَّةُ ضَعِيفَةٌ وَمُتَعَارِضَةٌ فَوَجَبَ التَّوَقُّفُ وَتَرْكُ الْقَطْعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Bu ayette zikredilen cennetin yeryüzünde mi yoksa gökte mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Gökte olduğu takdirde de sevap yurdu olan cennet / ebediyet cenneti (cennetü'l-huld) mi yoksa başka bir cennet mi olduğu [tartışılmıştır]. Ebü'l-Kāsım el-Belhî ve Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demişlerdir: Bu cennet yeryüzündeydi. Nüzulü/ihbâtı (inmeyi), Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” [Bakara 61] kavlinde olduğu gibi bir beldeden başka bir beldeye intikal etmeye hamletmişlerdir. Buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu cennet sevap yurdu olsaydı ebediyet cenneti olurdu. Âdem ebediyet cennetinde olsaydı, İblis'in: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } “Sana ebediyet ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” [Tâhâ 120] sözüyle kandırması ona ulaşmazdı ve onun: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz size bu ağacı sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye yasakladı” [A'râf 20] sözü doğru olmazdı. İkincisi: Bu cennete giren oradan çıkmaz; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [Hicr 48]. Üçüncüsü: İblis secde etmekten kaçındığında lânetlendi; dolayısıyla Allah'ın gazabıyla birlikte ebediyet cennetine ulaşmaya güç yetiremezdi. Dördüncüsü: Sevap yurdu olan cennetin nimeti yok olmaz; zira Allah Teâlâ: { أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } “Onun yemişleri de gölgesi de süreklidir” [Ra'd 35] ve { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها } “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; orada ebedî kalıcıdırlar” buyurmuş, ardından da: { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “kesintisiz bir lütuf olarak” [Hûd 108] yani kesintiye uğramayan [demiştir]. Eğer bu cennet, Âdem aleyhisselâm'ın girdiği cennet olsaydı yok olmazdı; oysa Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olucudur” [Kasas 88] kavli gereğince o yok olacaktır; ayrıca Âdem aleyhisselâm oradan çıkmazdı, oysa o oradan çıkmış ve o rahatlıklar kesintiye uğramıştır. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın hikmetinde, mahlukatı kendisinde ebedî kılacağı ve hiçbir mükellefiyetin olmadığı bir cennette başlatması caiz değildir; zira O Teâlâ amel edenlerin mükâfatını amel etmeyen kimseye vermez ve kullarını başıboş bırakmaz; bilakis mutlaka bir rağbet ettirme, korkutma, vaad ve tehdit bulunmalıdır. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm'ı yeryüzünde yarattığında ihtilaf yoktur ve bu kıssada onu göğe naklettiğini zikretmemiştir. Şayet Teâlâ onu göğe nakletmiş olsaydı, bunu zikretmek daha evlâ olurdu; çünkü onu yerden göğe nakletmek en büyük nimetlerdendir. Bu durum, bunun gerçekleşmediğine delalet etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın ona: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennete yerleşin” buyurduğu cennetten muradın, ebediyet cennetinden başka bir cennet olmasını gerektirir. İkinci Görüş: Cübbâî'nin görüşüdür: Bu cennet yedinci semadaydı. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا مِنْها } “Oradan inin” [Bakara 38] kavlidir. Sonra birinci iniş yedinci semadan birinci semaya, ikinci iniş ise semadan yeryüzüne olmuştur. Üçüncü Görüş: Ashabımızın (Ehl-i Sünnet âlimlerimizin) çoğunluğunun görüşüdür: Bu cennet sevap yurdudur. Buna delil şudur: Cennet lafzındaki elif-lâm umum (genellik) ifade etmez; zira bütün cennetlere yerleşmek muhaldir. Dolayısıyla onu önceden bilinen ahde (ahd-i sâbıka) hamletmek gerekir. Müslümanlar arasında bilinen ve malum olan cennet ise sevap yurdudur; bu sebeple lafzı ona hamletmek vacip olmuştur. Dördüncü Görüş: Hepsi mümkündür; naklî deliller ise zayıf ve birbirleriyle çelişkilidir. Bu yüzden tevakkuf etmek (hüküm vermekten durmak) ve kesin hüküm vermeyi terk etmek vaciptir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: السُّكْنَى مِنَ السُّكُونِ لِأَنَّهَا نَوْعٌ مِنَ اللُّبْثِ وَالِاسْتِقْرَارِ وَ «أَنْتَ» تَأْكِيدٌ لِلْمُسْتَكِنَّ فِي «اسْكُنْ» لِيَصِحَّ الْعَطْفُ عَلَيْهِ وَ «رَغَدًا» وَصْفٌ لِلْمَصْدَرِ أَيْ أَكْلًا رَغَدًا وَاسِعًا رَافِهًا وَ «حَيْثُ» لِلْمَكَانِ الْمُبْهَمِ أَيْ أَيَّ مَكَانٍ مِنَ الْجَنَّةِ شِئْتُمَا، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ إِطْلَاقُ الْأَكْلِ مِنَ الْجَنَّةِ عَلَى وَجْهِ التَّوْسِعَةِ الْبَالِغَةِ حَيْثُ لَمْ يَحْظُرْ عَلَيْهِمَا بَعْضَ الْأَكْلِ وَلَا بَعْضَ الْمَوَاضِعِ حَتَّى لَا يَبْقَى لَهُمَا عُذْرٌ فِي التَّنَاوُلِ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ بَيْنِ أشجارها الكثيرة.

Beşinci Mesele: el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Süknâ (السُّكْنَى / yerleşmek), sükûn (السُّكُون) kökündendir; çünkü o, bir tür ikamet etme ve yerleşip kalmadır. [Âyetteki] «أَنْتَ» (sen) kelimesi, üzerine atfın sahih olabilmesi için { اسْكُنْ } “yerleş” fiilinde gizli olan zamirin tekitidir. «رَغَدًا» (bol bol) kelimesi masdarın sıfatıdır; yani “bol, geniş ve rahat bir yiyişle” demektir. «حَيْثُ» (dilediğiniz yer) ise müphem mekân bildirir; yani “cennetin dilediğiniz herhangi bir yeri” anlamındadır. Dolayısıyla ayetten kastedilen, cennetten yemenin son derece geniş bir serbestlikle mubah kılınmasıdır; zira onlara cennetin sayısız ağaçları arasından tek bir ağaçtan yemeleri hususunda [ileri sürecekleri] hiçbir mazeret kalmasın diye, ne bazı yiyecekler ne de bazı mekânlar yasaklanmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قال هاهنا: وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا وَقَالَ فِي الْأَعْرَافِ: فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما [الْأَعْرَافِ: ١٩] فَعَطَفَ كُلا عَلَى قَوْلِهِ: اسْكُنْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بِالْوَاوِ وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ بِالْفَاءِ فَمَا الْحِكْمَةُ؟ وَالْجَوَابُ: كُلُّ فِعْلٍ عُطِفَ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَكَانَ الْفِعْلُ بِمَنْزِلَةِ الشرط، وذلك الشيء بمنزلة الجزء عُطِفَ الثَّانِي عَلَى الْأَوَّلِ بِالْفَاءِ دُونَ الْوَاوِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً [الْبَقَرَةِ: ٥٨] فَعَطَفَ كُلُوا عَلَى ادْخُلُوا بِالْفَاءِ لَمَّا كَانَ وُجُودُ الْأَكْلِ مِنْهَا مُتَعَلِّقًا بِدُخُولِهَا فَكَأَنَّهُ قَالَ إِنْ أُدْخِلْتُمُوهَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا، فَالدُّخُولُ مُوصِّلٌ إِلَى الْأَكْلِ، وَالْأَكْلُ مُتَعَلِّقٌ وُجُودُهُ بِوُجُودِهِ يُبَيِّنُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْأَعْرَافِ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٦١] ، فَعَطَفَ كُلُوا عَلَى قَوْلِهِ اسْكُنُوا بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ لِأَنَّ اسْكُنُوا مِنَ السُّكْنَى وَهِيَ الْمُقَامُ مَعَ طُولِ اللُّبْثِ وَالْأَكْلُ لَا يَخْتَصُّ وُجُودُهُ بِوُجُودِهِ لِأَنَّ مَنْ دَخَلَ بُسْتَانًا قَدْ يَأْكُلُ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ مُجْتَازًا فَلَمَّا لَمْ يَتَعَلَّقُ الثَّانِي بِالْأَوَّلِ تَعَلَّقَ الْجَزَاءُ بِالشَّرْطِ وَجَبَ الْعَطْفُ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اسْكُنْ يُقَالُ لِمَنْ دَخَلَ مَكَانًا فَيُرَادُ مِنْهُ الْزَمِ الْمَكَانَ الَّذِي دَخَلْتَهُ وَلَا تَنْتَقِلْ عَنْهُ، وَيُقَالُ أَيْضًا لِمَنْ لَمْ يَدْخُلْ اسْكُنْ هَذَا الْمَكَانَ يَعْنِي ادْخُلْهُ وَاسْكُنْ فِيهِ، فَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ هَذَا الْأَمْرُ إِنَّمَا وَرَدَ بَعْدَ أَنْ كَانَ آدَمُ فِي الْجَنَّةِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ اللُّبْثَ وَالِاسْتِقْرَارَ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَكْلَ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ فَلَا جَرَمَ وَرَدَ بِلَفْظِ الْوَاوِ. وَفِي سورة الأعراف هذا الأمر إنما ورد قيل: أن دخل الْجَنَّةَ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ دُخُولَ الْجَنَّةِ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَكْلَ يَتَعَلَّقُ بِهِ فَلَا جَرَمَ وَرَدَ بِلَفْظِ الْفَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Altıncı Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ burada: { وَكُلا مِنْها رَغَداً } “ve oradan bol bol yiyin” buyurmuş, A'râf'ta ise: { فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما } “dilediğiniz yerden yiyin” [A'râf 19] buyurmuştur. Bakara Suresi'nde 'külâ' (كُلَا) fiilini { اسْكُنْ } “yerleş” kavline vav (وَ) ile, A'râf Suresi'nde ise fâ (فَ) ile atfetmiştir; bundaki hikmet nedir? Cevap: Üzerine bir şey atfedilen her fiil şayet şart mesabesinde, o şey de ceza mesabesinde olursa, ikincisi birinciye vav ile değil fâ ile atfedilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً } “Hani, 'Şu şehre girin ve oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin' demiştik” [Bakara 58] kavlinde olduğu gibi. Oradan yemenin varlığı oraya girmeye bağlı olduğu için 'külû' (كُلُوا) fiilini 'üdhulû' (ادْخُلُوا) fiiline fâ ile atfetmiştir; adeta 'Oraya girerseniz, oradan yersiniz' buyurmuştur. Dolayısıyla giriş yemeye ulaştırıcıdır ve yemenin varlığı girişin varlığına bağlıdır. A'râf Suresi'nde bu ayetin benzeri olan şu kavli bunu açıklar: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ } “Hani onlara: 'Şu şehirde oturun ve oradan dilediğinizce yiyin' denilmişti” [A'râf 161]. Burada 'külû' (كُلُوا) fiilini { اسْكُنُوا } “oturun / yerleşin” kavline fâ ile değil vav ile atfetmiştir; çünkü 'üskünû' sükna kökünden gelir ve o da uzun süre kalmakla birlikte ikamet etmektir. Yemenin varlığı ise onun varlığına mahsus değildir; zira bir bostana giren kimse, gelip geçici olsa bile oradan yiyebilir. İkincisi birinciye, cezanın şarta bağlanması gibi bağlanmayınca, fâ ile değil vav ile atıf vacip olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: 'Üskün' (اسْكُنْ / yerleş), bir mekâna girmiş olan kimseye söylenir ve bundan 'Girdiğin mekânda kal ve oradan ayrılma' manası kastedilir. Henüz girmemiş kimseye de 'Şu mekâna yerleş' denilir ve 'Oraya gir ve orada otur' manası kastedilir. Bakara Suresi'nde bu emir ancak Âdem cennette bulunduktan sonra gelmiştir; dolayısıyla bundan murat kalmak ve yerleşmektir. Yemenin buna bağlı olmadığını açıklamıştık; bu yüzden vav lafzıyla gelmiştir. A'râf Suresi'nde ise bu emir cennete girmeden önce gelmiştir; dolayısıyla bundan murat cennete girmektir ve yemenin buna bağlı olduğunu açıklamıştık; bu yüzden fâ lafzıyla gelmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ نَهْيٌ وَلَكِنْ فِيهِ بَحْثَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا نَهْيُ تَحْرِيمٍ أَوْ نَهْيُ تَنْزِيهٍ فيه خلاف، فقال قائلون: هذه الصيغة النهي/ التَّنْزِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ وَرَدَتْ تَارَةً فِي التَّنْزِيهِ وَأُخْرَى فِي التَّحْرِيمِ، وَالْأَصْلُ عَدَمُ الِاشْتِرَاكِ فَلَا بُدَّ مِنْ جَعْلِ اللَّفْظِ حَقِيقَةً فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يُجْعَلَ حَقِيقَةً فِي تَرْجِيحِ جَانِبِ التَّرْكِ عَلَى جَانِبِ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْفِعْلِ أَوْ عَلَى الْإِطْلَاقِ فِيهِ، لَكِنَّ الْإِطْلَاقَ فِيهِ كَانَ ثَابِتًا بِحُكْمِ الْأَصْلِ، فَإِنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْإِبَاحَةُ، فَإِذَا ضَمَمْنَا مَدْلُولَ اللَّفْظِ إِلَى هَذَا الْأَصْلِ صَارَ الْمَجْمُوعُ دَلِيلًا عَلَى التَّنْزِيهِ، قَالُوا: وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى بِهَذَا الْمَقَامِ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَرْجِعُ حَاصِلُ مَعْصِيَةِ آدَمَ ﵇ إِلَى تَرْكِ الْأَوْلَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ مَذْهَبٍ كَانَ أَفْضَى إِلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَانَ أَوْلَى بِالْقَبُولِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ هَذَا النَّهْيُ نَهْيُ تَحْرِيمٍ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ كَقَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] وَقَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” kavlinin bir nehiy olduğunda şüphe yoktur; fakat bunda iki inceleme vardır. Birincisi: Bu nehyin bir tahrîm (haram kılma) nehyi mi yoksa tenzîh (mekruh kılma) nehyi mi olduğu konusunda ihtilaf vardır. Bazıları şöyle demiştir: Bu sîga tenzîh nehyidir; çünkü bu sîga bazen tenzîhte bazen de tahrîmde gelmiştir. Asıl olan ise müştereklik (eş seslilik) bulunmamasıdır; dolayısıyla lafzı iki kısım arasındaki müşterek mânâda hakikat kılmak gerekir. Bu da fiilden menetmeye veya fiilde serbest bırakmaya delalet etmeksizin, lafzı sadece terk tarafını fiil tarafına tercih etmede hakikat kılmaktan ibarettir. Ancak fiildeki serbestlik asıl (aslî kural) hükmüyle sabittir; zira faydalı şeylerde asıl olan ibâhadır (mubahlıktır). Lafzın medlûlünü bu asla eklediğimizde, ikisinin mecmuu tenzîhe delil olur. Dediler ki: Bu makama en layık olanı da budur; zira bu takdirde Âdem aleyhisselâm'ın masiyetinin neticesi evlâ olanı terk etmeye raci olur. Malumdur ki peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine en çok ulaştıran her mezhep, kabule daha layıktır. Diğerleri ise: 'Bilakis bu nehiy tahrîm nehyidir' demişler ve buna birkaç hususla delil getirmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” kavli, O'nun: { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” [Bakara 222] ve { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } kavli gibidir;

[الْأَنْعَامِ: ١٥٢] فَكَمَا أَنَّ هَذَا لِلتَّحْرِيمِ فَكَذَا الْأَوَّلُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٣٥] مَعْنَاهُ إِنْ أَكَلْتُمَا مِنْهَا فَقَدْ ظَلَمْتُمَا أَنْفُسَكُمَا أَلَا تَرَاهُمَا لَمَّا أَكَلَا قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] . وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا النَّهْيَ لَوْ كَانَ نَهْيَ تَنْزِيهٍ لَمَا اسْتَحَقَّ آدَمُ بِفِعْلِهِ الْإِخْرَاجَ مِنَ الْجَنَّةِ وَلَمَا وَجَبَتِ التَّوْبَةُ عَلَيْهِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ نَقُولُ: إِنَّ النَّهْيَ وَإِنْ كَانَ فِي الْأَصْلِ لِلتَّنْزِيهِ وَلَكِنَّهُ قَدْ يُحْمَلُ عَلَى التَّحْرِيمِ لِدَلَالَةٍ مُنْفَصِلَةٍ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ فَتَظْلِمَا أَنْفُسَكُمَا بِفِعْلِ مَا الْأَوْلَى بِكُمَا تَرْكُهُ لِأَنَّكُمَا إِذَا فَعَلْتُمَا ذَلِكَ أُخْرِجْتُمَا مِنَ الجنة التي لا تظمئان فِيهَا وَلَا تَجُوعَانِ وَلَا تَضْحَيَانِ وَلَا تَعْرَيَانِ إِلَى مَوْضِعٍ لَيْسَ لَكُمَا فِيهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا، وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْإِخْرَاجَ مِنَ الْجَنَّةِ كَانَ لِهَذَا السَّبَبِ وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

“Yetimin malına da en güzel olan şeklin dışında yaklaşmayın” [En'âm 152]. Nasıl ki bunlar tahrîm içinse birincisi de öyledir. İkincisi: Allah Teâlâ: { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” [Bakara 35] buyurmuştur; manası 'Eğer ondan yerseniz kendinize zulmetmiş olursunuz' demektir. Görmez misin ki onlar yediklerinde: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz, biz kendimize zulmettik” [A'râf 23] demişlerdir. Üçüncüsü: Şayet bu nehiy tenzîh nehyi olsaydı, Âdem bu fiiliyle cennetten çıkarılmayı hak etmezdi ve ona tövbe vacip olmazdı. Birinciye cevap olarak deriz ki: Nehiy asılda tenzîh için olsa da munfasıl bir delil sebebiyle tahrîme hamledilebilir. İkinciye cevap: { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” kavli, yani sizin için terk edilmesi daha evlâ olan şeyi yapmakla kendinize zulmedersiniz demektir; çünkü siz bunu yaptığınızda susamayacağınız, acıkmayacağınız, sıcaktan etkilenmeyeceğiniz ve çıplak kalmayacağınız cennetten, sizin için bunlardan hiçbirinin bulunmadığı bir yere çıkarılırsınız. Üçüncüye cevap: Cennetten çıkarılmanın bu sebeple olduğunu kabul etmiyoruz; bunun beyanı inşâallah Teâlâ gelecektir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ قَائِلُونَ قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ يُفِيدُ بِفَحْوَاهُ النَّهْيَ عَنِ الْأَكْلِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْقُرْبِ لَا يُفِيدُ النَّهْيَ عَنِ الْأَكْلِ إِذْ رُبَّمَا كَانَ الصَّلَاحُ فِي تَرْكِ قُرْبِهَا مَعَ أَنَّهُ لَوْ حُمِلَ إِلَيْهِ لَجَازَ لَهُ أَكْلُهُ، بَلْ هَذَا الظَّاهِرُ يَتَنَاوَلُ النَّهْيَ عَنِ الْقُرْبِ. وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الْأَكْلِ فَإِنَّمَا عُرِفَ بِدَلَائِلَ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما [الْأَعْرَافِ: ٢٢] وَلِأَنَّهُ صَدَّرَ الْكَلَامَ فِي بَابِ الْإِبَاحَةِ بِالْأَكْلِ فَقَالَ: وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما فَصَارَ ذَلِكَ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمَا عَنْ أَكْلِ ثَمَرَةِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ لَكِنَّ النَّهْيَ عَنْ ذَلِكَ بِهَذَا الْقَوْلِ يَعُمُّ الْأَكْلَ وَسَائِرَ الِانْتِفَاعَاتِ وَلَوْ نَصَّ عَلَى الْأَكْلِ مَا كَانَ يَعُمُّ كُلَّ ذَلِكَ فَفِيهِ مَزِيدُ فَائِدَةٍ:

İkinci İnceleme: Bazıları şöyle demiştir: O'nun: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” kavli, lafzın delaletiyle (fehvasıyla) yemekten nehyetmeyi ifade eder. Bu zayıftır; çünkü yaklaşmaktan nehiy yemekten nehye delalet etmez; zira ağaca yaklaşmayı terk etmekte maslahat bulunabilirken, meyvesi kendisine getirilseydi onu yemesi caiz olabilirdi. Bilakis bu zahir ifade yaklaşma nehyini kapsar. Yemekten nehiy ise başka delillerle bilinmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın başka bir yerdeki şu kavlidir: { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “Ağacın meyvesinden tattıklarında edep yerleri kendilerine göründü” [A'râf 22]. Ayrıca ibâha babındaki kelama yemekle başlayıp: { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” buyurmuştur; bu da Allah Teâlâ'nın onları o ağacın meyvesini yemekten nehyettiğine bir delil mesabesindedir. Fakat bu sözle nehyetmek, yemeyi ve diğer faydalanmaları kapsar; şayet yemeyi açıkça belirtseydi bunların hepsini kapsamazdı; dolayısıyla bunda ilave bir fayda vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الشَّجَرَةِ مَا هِيَ، فَرَوَى مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهَا الْبُرُّ وَالسُّنْبُلَةُ.

Sekizinci Mesele: Ağacın ne olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, buğday ve başaktır.

وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الشَّجَرَةِ فَقَالَ: هِيَ الشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ السُّنْبُلَةُ.

Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağacı sorduğu, onun da: «O, mübarek ağaç olan başaktır» buyurduğu rivayet edilmiştir.

وَرَوَى السُّدِّيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهَا الْكَرْمُ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ أَنَّهَا التِّينُ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: كَانَتْ شَجَرَةً مَنْ أَكَلَ مِنْهَا أَحْدَثَ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِي الْجَنَّةِ حَدَثٌ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الظَّاهِرِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ فَلَا حَاجَةَ أَيْضًا إِلَى بَيَانِهِ لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ يُعَرِّفَنَا عَيْنَ تِلْكَ الشَّجَرَةِ وَمَا لَا يَكُونُ مَقْصُودًا فِي/ الْكَلَامِ، لَا يَجِبُ عَلَى الْحَكِيمِ أَنْ يُبَيِّنَهُ بَلْ رُبَّمَا كَانَ بَيَانُهُ عَبَثًا لِأَنَّ أَحَدَنَا لَوْ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ الْعُذْرَ لِغَيْرِهِ فِي التَّأَخُّرِ فَقَالَ: شُغِلْتُ بِضَرْبِ غِلْمَانِي لِإِسَاءَتِهِمُ الْأَدَبَ لَكَانَ هَذَا الْقَدْرُ أَحْسَنَ مِنْ أَنْ يَذْكُرَ عَيْنَ هَذَا الْغُلَامِ وَيَذْكُرَ اسْمَهُ وَصِفَتَهُ، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَظُنَّ أَنَّهُ وَقَعَ هاهنا تَقْصِيرٌ فِي الْبَيَانِ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمُ الْأَقْرَبُ فِي لَفْظِ الشَّجَرَةِ أَنْ يَتَنَاوَلَ مَا لَهُ سَاقٌ وَأَغْصَانٌ، وَقِيلَ لَا حَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ [الصَّافَّاتِ: ١٤٦] مَعَ أَنَّهَا كَالزَّرْعِ وَالْبِطِّيخِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ ذَهَابُهُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ أَنْ يَكُونَ شَجَرًا، قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَأَحْسَبُ أَنَّ كُلَّ مَا تَفَرَّعَتْ لَهُ أَغْصَانٌ وَعِيدَانٌ فَالْعَرَبُ تُسَمِّيهِ شَجَرًا فِي وَقْتِ تَشَعُّبِهِ وَأَصْلُ هَذَا أَنَّهُ كُلُّ مَا شَجَرَ أَيْ أَخَذَ يُمْنَةً وَيُسْرَةً يُقَالُ: رأيت فلاناً في شَجَرَتُهُ الرِّمَاحُ. وَقَالَ تَعَالَى: حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٥] وَتَشَاجَرَ الرَّجُلَانِ فِي أَمْرِ كَذَا.

es-Süddî, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan onun üzüm asması olduğunu rivayet etmiştir; Mücâhid ve Katâde'den ise incir olduğu rivayet edilmiştir. Rebî' b. Enes şöyle demiştir: O öyle bir ağaçtı ki ondan yiyen kimse abdest bozar (hades vaki olurdu); cennette ise abdest bozma olmamalıdır. Bil ki zahirde tayin etmeye delalet eden bir şey yoktur; bunu açıklamaya da ihtiyaç yoktur. Çünkü bu kelamdan maksat bize o ağacın bizzat kendisini tanıtmak değildir; kelamda kastedilmeyen bir şeyi Hakîm olan [Allah]'ın açıklaması vacip değildir, hatta bunun beyanı bazen abes bile olabilir. Zira birimiz gecikmesi konusunda başkasına mazeret beyan etmek istese ve 'Edepsizlik ettikleri için kölelerimi dövmekle meşgul oldum' dese, bu kadarı o kölenin kendisini, ismini ve sıfatını zikretmesinden daha güzeldir. Dolayısıyla hiç kimse burada beyanda bir kusur olduğunu zannetmemelidir. Sonra bazısı dedi ki: Ağaç lafzında en yakın olanı, gövdesi ve dalları bulunan şeyleri kapsamasıdır. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Üzerine kabak cinsinden bir bitki (ağaç) bitirdik” [Sâffât 146] kavli sebebiyle buna ihtiyaç yoktur; zira o ekin ve karpuz gibidir, yer yüzeyinde yayılması onu ağaç olmaktan çıkarmaz. el-Müberred dedi ki: Zannederim ki Araplar dalları ve çubukları çatallanıp yayılan her şeye dallandığı vakitte şecer (ağaç) adını verirler. Bunun aslı şudur: Sağa sola ayrılan her şey için 'şecere' kökü kullanılır; nitekim 'Falancayı mızrakların birbirine girdiği yerde gördüm' denilir. Allah Teâlâ da: { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çıkan anlaşmazlıkta seni hakem tayin edinceye kadar” [Nisâ 65] buyurmuştur ve 'İki adam şu konuda çekiştiler/ihtilafa düştüler (teşâcere)' denilir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ هُوَ أَنَّكُمَا إِنْ أَكَلْتُمَا فَقَدْ ظَلَمْتُمَا أَنْفُسَكُمَا لِأَنَّ الْأَكْلَ مِنَ الشَّجَرَةِ ظُلْمُ الْغَيْرِ، وَقَدْ يَكُونُ ظَالِمًا بِأَنْ يَظْلِمَ نَفْسَهُ وَبِأَنْ يَظْلِمَ غَيْرَهُ، فَظُلْمُ النفس أعم وأعظم. ثم اختلف الناس هاهنا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ الْحَشَوِيَّةِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ أَقْدَمَ عَلَى الْكَبِيرَةِ فَلَا جَرَمَ كان فعله ظلماً، الثاني: قوله الْمُعْتَزِلَةِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ أَقْدَمَ عَلَى الصَّغِيرَةِ ثُمَّ لِهَؤُلَاءِ قَوْلَانِ:

Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” kavlinden muradın, 'Şayet yerseniz kendinize zulmetmiş olursunuz' manası olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü ağaçtan yemek başkasına zulüm değildir. Kişi ise hem kendine zulmetmekle hem de başkasına zulmetmekle zalim olabilir; nefse zulüm daha genel ve daha büyüktür. Sonra insanlar burada üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: 'O büyük günah işlemiştir, bu sebeple fiili zulüm olmuştur' diyen Haşviyye'nin görüşüdür. İkincisi: 'O küçük günah işlemiştir' diyen Mutezile'nin görüşüdür; sonra bunların da iki görüşü vardır:

أَحَدُهُمَا: قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَهُوَ أَنَّهُ ظَلَمَ نَفْسَهُ بِأَنْ أَلْزَمَهَا مَا يَشُقُّ عَلَيْهِ مِنَ التَّوْبَةِ وَالتَّلَافِي، وَثَانِيهِمَا: قَوْلُ أَبِي هَاشِمٍ وَهُوَ أَنَّهُ ظَلَمَ نَفْسَهُ مِنْ حَيْثُ أَحْبَطَ بَعْضَ ثَوَابِهِ الْحَاصِلِ فَصَارَ ذَلِكَ نَقْصًا فِيمَا قَدِ اسْتَحَقَّهُ، الثَّالِثُ:

Birincisi: Ebû Alî el-Cübbâî'nin görüşü olup şudur: O, tövbe ve telafi gibi kendisine meşakkat veren şeyi nefsine yüklemekle nefsine zulmetmiştir. İkincisi: Ebû Hâşim'in görüşü olup şudur: Hâsıl olan sevabının bir kısmını boşa çıkardığı cihetten nefsine zulmetmiştir; bu da hak ettiği şeyde bir eksilme olmuştur. Üçüncüsü:

قَوْلُ مَنْ يُنْكِرُ صُدُورَ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُمْ مُطْلَقًا وَحَمَلَ هَذَا الظُّلْمَ عَلَى أَنَّهُ فَعَلَ مَا الْأَوْلَى لَهُ أَنْ لَا يَفْعَلَهُ. وَمِثَالُهُ إِنْسَانٌ طَلَبَ الْوِزَارَةَ ثُمَّ إِنَّهُ تَرَكَهَا وَاشْتَغَلَ بِالْحِيَاكَةِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ: يَا ظَالِمَ نَفْسِهِ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ؟ فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَجُوزُ وَصْفُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِأَنَّهُمْ كَانُوا ظَالِمِينَ أَوْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا ظَالِمِي أَنْفُسَهُمْ؟ وَالْجَوَابُ أَنَّ الْأَوْلَى أَنَّهُ لَا يُطْلَقُ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ إِيهَامِ الذم.

Onlardan masiyet sâdır olmasını mutlak olarak inkâr eden ve bu zulmü kendisi için yapmaması daha evlâ olan şeyi yapmasına hamledenlerin görüşüdür. Bunun misali, vezirlik makamını talep edip sonra onu bırakarak dokumacılıkla meşgul olan insandır; zira ona: 'Ey nefsine zulmeden adam! Bunu niçin yaptın?' denilir. Şayet: 'Peygamberlerin aleyhimüsselâm zalim oldukları veya nefislerine zulmedenler oldukları şeklinde vasfedilmeleri caiz midir?' denilirse; cevap şudur: Kınama vehmi uyandırdığı için bunu mutlak olarak kullanmamak daha evlâdır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٣٦]

[Bakara Suresi (2), 36. Ayet]

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)

{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Derken şeytan onların ayaklarını oradan kaydırdı ve onları içinde bulundukları durumdan çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme ve bir geçinme vardır' dedik.” (36)

قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها تَحْقِيقُهُ، فَأَصْدَرَ الشَّيْطَانُ زَلَّتَهُمَا عَنْهَا وَلَفْظَةُ «عَنْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَهِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [الْكَهْفِ: ٨٢] قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: هُوَ مِنَ الزَّلَلِ يَكُونُ الْإِنْسَانُ ثَابِتَ الْقَدَمِ عَلَى الشَّيْءِ، فَيَزِلُّ عَنْهُ وَيَصِيرُ مُتَحَوِّلًا عَنْ ذَلِكَ الموضع، ومن قرأ فأزالهما فَهُوَ مِنَ الزَّوَالِ عَنِ الْمَكَانِ، وَحُكِيَ عَنْ أَبِي مُعَاذٍ أَنَّهُ قَالَ: يُقَالُ أَزَلْتُكَ عَنْ كَذَا/ حَتَّى زِلْتَ عَنْهُ وَأَزْلَلْتُكَ حَتَّى زَلَلْتَ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، أَيْ: حَوَّلْتُكَ عَنْهُ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ أَيِ اسْتَزَلَّهُمَا، فَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ زَلَّ فِي دِينِهِ إِذَا أَخْطَأَ وَأَزَلَّهُ غَيْرُهُ إِذَا سَبَّبَ لَهُ مَا يَزِلُّ مِنْ أَجْلِهِ فِي دِينِهِ أَوْ دُنْيَاهُ. وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Keşşâf sahibi dedi ki: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Derken şeytan onların ayaklarını oradan kaydırdı” ifadesinin hakikati; şeytan onların zellesini o ağaç sebebiyle sâdır kıldı demektir. Bu ayetteki 'an' (عَنْ) lafzı, Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” [Kehf 82] kavlindeki gibidir. el-Kaffâl rahimehullâh dedi ki: Bu, zelle kökündendir; insanın bir şey üzerinde ayağı sabit iken oradan ayağı kayar ve o mekândan başka bir yere intikal eder. 'Fe-ezâlehümâ' (فَأَزَالَهُمَا) şeklinde okuyan kimseye göre ise bu, mekândan zeval (ayrılmak) kökündendir. Ebû Muâz'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Seni şundan kaydırdım/uzaklaştırdım, nihayet sen ondan ayrıldın (ezeltüke)' ve 'Ayağını kaydırdım, nihayet sen kaydın (ezleltüke)' denilir; ikisinin manası birdir, yani seni oradan çevirdim/uzaklaştırdım demektir. Bazı âlimler şöyle demiştir: { أَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ } yani şeytan onları ayak kaymasına sevk etti (istezellehümâ); bu da kişinin dininde hata ettiğinde 'dininde ayağı kaydı (zelle fî dînihî)' ve dininde yahut dünyasında ayağının kaymasına sebep olacak şeyi hazırladığında 'başkası onun ayağını kaydırdı (ezellehû gayruhû)' sözünden gelir. Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَضَبْطُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: الِاخْتِلَافُ فِي هَذَا الْبَابِ يَرْجِعُ إِلَى أَقْسَامٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: مَا يَقَعُ فِي بَابِ الِاعْتِقَادِ، وَثَانِيهَا: مَا يَقَعُ فِي بَابِ التَّبْلِيغِ، وَثَالِثُهَا: مَا يَقَعُ فِي بَابِ الْأَحْكَامِ وَالْفُتْيَا، وَرَابِعُهَا: مَا يَقَعُ فِي أَفْعَالِهِمْ وَسِيرَتِهِمْ. أَمَّا اعْتِقَادُهُمُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَ أَكْثَرَ الْأُمَّةِ. وَقَالَتِ الْفَضِيلِيَّةُ مِنَ الْخَوَارِجِ: إِنَّهُمْ قَدْ وَقَعَتْ مِنْهُمُ الذُّنُوبُ، وَالذَّنْبُ عِنْدَهُمْ كُفْرٌ وَشِرْكٌ، فَلَا جَرَمَ قَالُوا بِوُقُوعِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ، وَأَجَازَتِ الْإِمَامِيَّةُ عَلَيْهِمْ إِظْهَارَ الْكُفْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ.

Birinci Mesele: İnsanlar peygamberlerin aleyhimüsselâm ismeti (günahsızlığı) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki görüşlerin zaptı şöyle ifade edilmesidir: Bu babdaki ihtilaf dört kısma racidir: Birincisi: İtikat babında vaki olanlar. İkincisi: Tebliğ babında vaki olanlar. Üçüncüsü: Ahkâm ve fetva babında vaki olanlar. Dördüncüsü: Onların fiilleri ve sîretlerinde vaki olanlar. İtikatlarında küfür ve dalalet bulunmasına gelince; ümmetin çoğunluğuna göre bu caiz değildir. Hâricîlerden Fadîliyye fırkası: 'Onlardan günahlar sâdır olmuştur, günah ise onlara göre küfür ve şirktir' demişler, dolayısıyla onlardan küfrün vaki olduğunu söylemişlerdir. İmâmiyye ise takiyye yoluyla küfrü izhar etmelerini onlara caiz görmüştür.

أَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: وَهُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ، فَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى كَوْنِهِمْ مَعْصُومِينَ عَنِ الْكَذِبِ وَالتَّحْرِيفِ، فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ، وَإِلَّا لَارْتَفَعَ الْوُثُوقُ بِالْأَدَاءِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ وُقُوعُهُ مِنْهُمْ عَمْدًا كَمَا لَا يَجُوزُ أَيْضًا سَهْوًا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ سَهْوًا، قَالُوا: لِأَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنْهُ غَيْرُ مُمْكِنٍ.

İkinci türe, yani tebliğ ile ilgili hususa gelince: Ümmet, tebliğle ilgili konularda onların yalandan ve tahriften masum oldukları hususunda icmâ etmiştir; aksi takdirde tebliğe olan güven ortadan kalkardı. Bunun onlardan kasten vaki olmasının caiz olmadığı gibi sehiv (unutma/yanılma) yoluyla da caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. İnsanlardan bazıları sehiv yoluyla bunu caiz görmüş ve: 'Çünkü bundan kaçınmak mümkün değildir' demişlerdir.

وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّالِثُ: وَهُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْفُتْيَا فَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ خَطَؤُهُمْ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ التَّعَمُّدِ، وَأَمَّا عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ فَجَوَّزَهُ بَعْضُهُمْ وَأَبَاهُ آخَرُونَ.

Üçüncü türe, yani fetva ile ilgili hususa gelince: Kasıtlı olarak hata etmelerinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Sehiv yoluyla olmasına gelince; bazısı bunu caiz görmüş, diğerleri ise reddetmiştir.

وَأَمَّا النَّوْعُ الرَّابِعُ: وَهُوَ الَّذِي يَقَعُ فِي أَفْعَالِهِمْ، فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الْأُمَّةُ فِيهِ عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ. أَحَدُهَا: قَوْلُ مَنْ جَوَّزَ عَلَيْهِمُ الْكَبَائِرَ عَلَى جِهَةِ الْعَمْدِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَشَوِيَّةِ. وَالثَّانِي: قَوْلُ مَنْ لَا يُجَوِّزُ عَلَيْهِمُ الْكَبَائِرَ لَكِنَّهُ يُجَوِّزُ عَلَيْهِمُ الصَّغَائِرَ عَلَى جِهَةِ الْعَمْدِ إِلَّا مَا يُنَفِّرُ كَالْكَذِبِ وَالتَّطْفِيفِ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُعْتَزِلَةِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْتُوا بِصَغِيرَةٍ وَلَا بِكَبِيرَةٍ عَلَى جِهَةِ الْعَمْدِ أَلْبَتَّةَ، بَلْ عَلَى جِهَةِ التَّأْوِيلِ وَهُوَ قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ:

Dördüncü türe, yani onların fiillerinde vaki olan duruma gelince: Ümmet bu konuda beş görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Kasıtlı olarak büyük günah işlemelerini onlara caiz görenlerin görüşüdür ki bu Haşviyye'nin kavlidir. İkincisi: Büyük günahları caiz görmeyip, yalan ve tartıda eksiklik yapmak gibi nefret ettirici olanlar hariç, kasıtlı olarak küçük günahları onlara caiz görenlerin görüşüdür ki bu Mutezile'nin ekseriyetinin kavlidir. Üçüncü Görüş: Kasıtlı olarak ne küçük ne de büyük hiçbir günahı işlemelerinin asla caiz olmadığını, ancak tevil yoluyla olabileceğini söyleyenlerin görüşüdür ki bu Cübbâî'nin kavlidir. Dördüncü Görüş:

أَنَّهُ لَا يَقَعُ مِنْهُمُ الذَّنْبُ إِلَّا عَلَى جِهَةِ السَّهْوِ وَالْخَطَأِ ولكنهم مأخوذون بِمَا يَقَعُ مِنْهُمْ عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مَوْضُوعًا عَنْ أُمَّتِهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعْرِفَتَهُمْ أَقْوَى وَدَلَائِلَهُمْ أَكْثَرُ، وَأَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ مِنَ التَّحَفُّظِ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُمْ. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ لَا يَقَعُ مِنْهُمُ الذَّنْبُ لَا الْكَبِيرَةُ وَلَا الصَّغِيرَةُ لَا عَلَى سَبِيلِ الْقَصْدِ وَلَا عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ وَلَا عَلَى سَبِيلِ التَّأْوِيلِ وَالْخَطَأِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الرَّافِضَةِ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وَقْتِ الْعِصْمَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:

Onlardan günahın ancak sehiv ve hata yoluyla vaki olacağını, fakat ümmetlerinden bu durum kaldırılmış olsa bile onların bu yolla meydana gelen şeyden dolayı sorumlu tutulacaklarını söyleyen görüştür; çünkü onların marifeti daha güçlü, delilleri daha çoktur ve onlar başkalarının güç yetiremeyeceği derecede korunmaya güç yetirirler. Beşinci Görüş: Onlardan ne büyük ne küçük hiçbir günahın ne kasıt ne sehiv ne de tevil ve hata yoluyla asla vaki olmayacağını söyleyen görüştür ki bu Râfızîlerin mezhebidir. İnsanlar ismetin (masumluğun) vakti hususunda üç görüşe ayrılmışlardır:

أَحَدُهَا: قَوْلُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مَنْ وَقْتِ مَوْلِدِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الرَّافِضَةِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ وَقْتَ عِصْمَتِهِمْ وَقْتُ بُلُوغِهِمْ وَلَمْ يُجَوِّزُوا مِنْهُمُ ارْتِكَابَ الْكُفْرِ وَالْكَبِيرَةِ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، وَهُوَ قَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ وَقْتَ النُّبُوَّةِ، أَمَّا قَبْلَ النُّبُوَّةِ فَجَائِزٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَصْحَابِنَا وَقَوْلُ أَبِي الْهُذَيْلِ وَأَبِي عَلِيٍّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ/ وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمُ الذَّنْبُ حَالَ النُّبُوَّةِ أَلْبَتَّةَ لَا الْكَبِيرَةُ وَلَا

Birincisi: Doğdukları andan itibaren masum olduklarını savunanların görüşüdür ki bu Râfızîlerin kavlidir. İkincisi: İsmet vakitlerinin bülûğ vakti olduğunu savunan ve nübüvvetten önce onlardan küfür ve büyük günah sâdır olmasını caiz görmeyenlerin görüşüdür ki bu Mutezile'den pek çoğunun kavlidir. Üçüncüsü: Bunun nübüvvet vaktinde caiz olmadığını, nübüvvetten önce ise caiz olduğunu savunanların görüşüdür ki bu ashabımızın çoğunluğunun, Mutezile'den de Ebü'l-Hüzeyl ve Ebû Alî'nin kavlidir. Bizim katımızda tercih edilen görüş; peygamberlik hâlindeyken onlardan ne büyük ne de

الصَّغِيرَةُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لَوْ صَدَرَ الذَّنْبُ عَنْهُمْ لَكَانُوا أَقَلَّ دَرَجَةً مِنْ عُصَاةِ الْأُمَّةِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ دَرَجَةَ الْأَنْبِيَاءِ كَانَتْ فِي غَايَةِ الْجَلَالِ وَالشَّرَفِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ صُدُورُ الذَّنْبِ عَنْهُ أَفْحَشَ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ، [الْأَحْزَابِ: ٣٠] وَالْمُحْصَنُ يُرْجَمُ وَغَيْرُهُ يُحَدُّ، وَحَدُّ الْعَبْدِ نِصْفُ حَدِّ الْحُرِّ، وَأَمَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ أَقَلَّ حَالًا مِنَ الْأُمَّةِ فَذَاكَ بِالْإِجْمَاعِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْفِسْقِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا [الْحُجُرَاتِ: ٦] لَكِنَّهُ مَقْبُولُ الشَّهَادَةِ، وَإِلَّا كَانَ أَقَلَّ حَالًا مِنْ عُدُولِ الْأُمَّةِ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ إِلَّا أَنَّهُ يَشْهَدُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ شَرَعَ هَذَا الْحُكْمَ وَذَاكَ، وَأَيْضًا فَهُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شَاهِدٌ عَلَى الْكُلِّ لِقَوْلِهِ: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] . وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْكَبِيرَةِ يَجِبُ زَجْرُهُ عَنْهَا، فَلَمْ يَكُنْ إِيذَاؤُهُ مُحَرَّمًا لَكِنَّهُ مُحَرَّمٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَوْ أَتَى بِالْمَعْصِيَةِ لَوَجَبَ عَلَيْنَا الاقتداء به فيها لقوله تعالى: فَاتَّبِعُونِي [آل عمران: ٣١] فَيُفْضِي إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ الْحُرْمَةِ وَالْوُجُوبِ وَهُوَ محال، وإذا ثبت ذلك حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ ثَبَتَ أَيْضًا فِي سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّا نَعْلَمُ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ أَنَّهُ لَا شَيْءَ أَقْبَحَ مِنْ نَبِيٍّ رَفَعَ اللَّهَ دَرَجَتَهُ وَائْتَمَنَهُ عَلَى وَحْيِهِ وَجَعَلَهُ خَلِيفَةً فِي عِبَادِهِ وَبِلَادِهِ يَسْمَعُ رَبَّهُ يُنَادِيهِ: لَا تَفْعَلْ كَذَا فَيُقْدِمُ عَلَيْهِ تَرْجِيحًا لِلَذَّتِهِ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ إِلَى نَهْيِ رَبِّهِ وَلَا مُنْزَجِرٍ بِوَعِيدِهِ. هَذَا مَعْلُومُ الْقُبْحِ بِالضَّرُورَةِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ لَوْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَكَانُوا مُسْتَحِقِّينَ لِلْعَذَابِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها [الْجِنِّ: ٢٣] وَلَا اسْتَحَقُّوا اللَّعْنَ لِقَوْلِهِ: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لِلَّعْنِ وَلَا لِلْعَذَابِ فَثَبَتَ أَنَّهُ مَا صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ عَنْهُ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَلَوْ لَمْ يُطِيعُوهُ لَدَخَلُوا تَحْتَ قَوْلِهِ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْبَقَرَةِ: ٤٤] .

küçük hiçbir günahın asla sâdır olmadığıdır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şayet onlardan günah sâdır olsaydı, ümmetin günahkârlarından daha düşük derecede olurlardı; bu ise caiz değildir. Bu gerekliliğin açıklaması şudur: Peygamberlerin derecesi celal ve şerefin zirvesindedir; her kim bu durumda olursa ondan günah sâdır olması daha çirkin olur. Görmez misin Allah Teâlâ'nın şu kavline: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır” [Ahzâb 30]; evli olan recmedilir, başkasına ise had tatbik edilir; kölenin had cezası ise hürün cezasının yarısıdır. Peygamberin ümmetten daha aşağı bir durumda olmasının caiz olmadığı hususu ise icmâ ile sabittir. İkincisi: Onun fâsıklık işlemesi takdirinde, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } “Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu iyice araştırın” [Hucurât 6] kavli gereğince şahitliğinin kabul edilmemesi gerekirdi; oysa onun şahitliği makbuldür, aksi takdirde ümmetin adaletli fertlerinden daha aşağı durumda olurdu. Nasıl böyle demeyiz ki; zaten peygamberliğin ve elçiliğin manası, Allah Teâlâ'nın şu veya bu hükmü vazettiğine dair O'na şahitlik etmesinden başka bir şey değildir. Ayrıca o, kıyamet gününde herkesin üzerine bir şahittir; nitekim Allah Teâlâ: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye” [Bakara 143] buyurmuştur. Üçüncüsü: Onun büyük günah işlemesi takdirinde bundan menedilmesi gerekirdi; dolayısıyla ona eziyet etmek haram olmazdı. Oysa Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere Allah dünyada ve ahirette lanet etmiştir” [Ahzâb 57] kavli gereğince ona eziyet etmek haramdır. Dördüncüsü: Şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem masiyet işleseydi, Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُونِي } “Bana uyun” [Âl-i İmrân 31] kavli gereğince o masiyette ona uymamız vacip olurdu; bu da haramlık ile vacipliği bir araya getirmeye götürür ki bu imkânsızdır. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sabit olunca, aralarında bir fark gözeten kimse bulunmadığı için zorunlu olarak diğer peygamberler hakkında da sabit olur. Beşincisi: Aklın bedahetiyle biliriz ki, Allah'ın derecesini yükselttiği, vahyine emin kıldığı, kulları ve memleketleri üzerinde halife kıldığı bir peygamberin, Rabbinin kendisine 'Şunu yapma' diye seslendiğini işittiği halde lezzetini tercih ederek, Rabbinin nehyine aldırmaksızın ve vaîdinden (tehdidinden) çekinmeksizin o işi yapmasından daha çirkin hiçbir şey olamaz. Bunun çirkinliği zorunlu olarak malumdur. Altıncısı: Şayet peygamberlerden masiyet sâdır olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır” [Cin 23] kavli gereğince azabı hak ederlerdi ve { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Bilin ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” [Hûd 18] kavli gereğince laneti hak ederlerdi. Oysa ümmet, peygamberlerden hiçbirinin laneti de azabı da hak etmediği hususunda icmâ etmiştir; böylece onlardan masiyetin sâdır olmadığı sabit olmuştur. Yedincisi: Onlar insanlara Allah'a itaati emrediyorlardı; şayet kendileri O'na itaat etmeselerdi, O'nun şu kavlinin altına girerlerdi: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ akletmeyecek misiniz?” [Bakara 44].

وَقَالَ: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ [هُودٍ: ٨٨] ، فَمَا لا يلق بِوَاحِدٍ مِنْ وُعَّاظِ الْأُمَّةِ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈. وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٠] ، وَلَفْظُ الْخَيْرَاتِ لِلْعُمُومِ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ وَيَدْخُلُ فِيهِ فِعْلُ مَا يَنْبَغِي وَتَرْكُ مَا لَا يَنْبَغِي، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا فَاعِلِينَ لِكُلِّ مَا يَنْبَغِي فِعْلُهُ وَتَارِكِينَ كُلَّ مَا يَنْبَغِي تَرْكُهُ، وَذَلِكَ يُنَافِي صُدُورَ الذَّنْبِ عَنْهُمْ.

Ve şöyle buyurmuştur: { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerde size aykırı hareket etmek istemiyorum” [Hûd 88]. Ümmetin vaizlerinden birine bile yakışmayan bir şey peygamberlere aleyhimüsselâm nasıl nispet edilebilir? Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Şüphesiz onlar hayırlı işlerde yarışırlardı” [Enbiyâ 90] kavlidir. 'Hayrât' (el-Hayrât) lafzı umum ifade eder; dolayısıyla her şeyi kapsar ve yapılması gerekeni yapmak ile yapılmaması gerekeni terk etmek de buna girer. Böylece peygamberlerin yapılması gereken her şeyi yapan ve terk edilmesi gereken her şeyi terk eden kimseler oldukları sabit olmuştur; bu da onlardan günah sâdır olmasına aykırıdır.

وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ [ص: ٤٧] ، وَهَذَا يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَفْعَالِ وَالتُّرُوكِ بِدَلِيلِ جَوَازِ الاستثناء فيقال: فلاناً مِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ إِلَّا فِي الْفِعْلَةِ الْفُلَانِيَّةِ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ تَحْتَهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَخْيَارًا فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ يُنَافِي صُدُورَ الذَّنْبِ عَنْهُمْ. وَقَالَ:

Dokuzuncusu: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ } “Şüphesiz onlar, katımızda seçilmiş hayırlı kimselerdendir” [Sâd 47] kavlidir. İstisnanın caiz olması deliliyle bu, bütün fiilleri ve terkleri kapsar; zira 'Falanca şu fiili hariç seçilmiş hayırlılardandır' denilebilir; istisna ise şayet olmasaydı sözün kapsamına girecek olan şeyi sözden çıkarır. Böylece onların her hususta hayırlı kimseler oldukları sabit olmuştur; bu da onlardan günah sâdır olmasına aykırıdır. Ve dedi ki: