اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ [الْحَجِّ: ٧٥] ، إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ/ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٣] . وَقَالَ فِي إِبْرَاهِيمَ: وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] . وَقَالَ فِي مُوسَى: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٤] . وَقَالَ: وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ [ص: ٤٥- ٤٧] . فَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى كَوْنِهِمْ مَوْصُوفِينَ بِالِاصْطِفَاءِ وَالْخَيْرِيَّةِ، وَذَلِكَ يُنَافِي صُدُورَ الذَّنْبِ عَنْهُمْ. عَاشِرُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْلِيسَ قَوْلَهُ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ
{ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } “Allah, meleklerden de insanlardan da elçiler seçer” [Hac 75], { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçkin kıldı” [Âl-i İmrân 33]. İbrâhim hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا } “Andolsun ki biz onu dünyada seçkin kıldık” [Bakara 130]. Mûsâ hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “Sana verdiğim elçiliklerimle ve sözümle seni insanların üzerine seçkin kıldım” [A'râf 144]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ } “Kuvvet ve basiret sahibi kullarımız İbrâhim'i, İshâk'ı ve Ya'kūb'u da hatırla! Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi hâlis bir özellikle ihlaslı kıldık. Şüphesiz onlar katımızda seçilmiş hayırlı kimselerdendir” [Sâd 45-47]. Bütün bu ayetler, onların seçilmişlik (ıstıfâ) ve hayırlılık ile nitelenmiş olduklarına delalet eder; bu da onlardan günah sâdır olmasına aykırıdır. Onuncusu: Allah Teâlâ, İblis'in şu sözünü aktarmıştır: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ
الْمُخْلَصِينَ
{ الْمُخْلَصِينَ } “İhlasa erdirilmiş kulların müstesna.”
[ص: ٨٢- ٨٣] ، فَاسْتَثْنَى مِنْ جُمْلَةِ مَنْ يُغْوِيهِمُ الْمُخْلَصِينَ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ: إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ [ص: ٤٦] وَقَالَ فِي يُوسُفَ: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ [يُوسُفَ: ٢٤] ، وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ الْعِصْمَةِ فِي حَقِّ الْبَعْضِ ثَبَتَ وُجُوبُهَا فِي حَقِّ الْكُلِّ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَالْحَادِي عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [سَبَأٍ:
“İzzetin hakkı için, onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” [Sâd 82-83]; böylece azdıracağı kimselerin tamamı arasından ihlaslı kulları istisna etmiştir ki onlar da peygamberlerdir aleyhimüsselâm. Allah Teâlâ İbrâhim, İshâk ve Ya'kūb'un vasfı hakkında: { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ } “Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi hâlis bir özellikle ihlaslı kıldık” [Sâd 46] buyurmuş; Yûsuf hakkında da: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Şüphesiz o, bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” [Yûsuf 24] buyurmuştur. [Peygamberlerin] bir kısmı hakkında ismetin gerekliliği sabit olunca, aralarında bir fark gözeten bulunmadığı için tamamı hakkında da gerekliliği sabit olur. On birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir fırka hariç ona uydular” [Sebe':
٢٠] ، فَأُولَئِكَ الَّذِينَ مَا اتَّبَعُوهُ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مَا صَدَرَ الذَّنْبُ عَنْهُمْ وَإِلَّا فَقَدْ كَانُوا مُتَّبِعِينَ لَهُ، وَإِذَا ثَبَتَ فِي ذَلِكَ الْفَرِيقِ أَنَّهُمْ مَا أَذْنَبُوا فَذَلِكَ الْفَرِيقُ إِمَّا الْأَنْبِياءُ أَوْ غَيْرُهُمْ، فَإِنْ كَانُوا هُمُ الْأَنْبِيَاءَ فَقَدْ ثَبَتَ فِي النَّبِيِّ أَنَّهُ لَا يُذْنِبُ وَإِنْ كَانُوا غَيْرَ الْأَنْبِيَاءِ فَلَوْ ثَبَتَ فِي الْأَنْبِيَاءِ أَنَّهُمْ أَذْنَبُوا لَكَانُوا أَقَلَّ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ الْفَرِيقِ، فَيَكُونُ غَيْرُ النَّبِيِّ أَفْضَلَ مِنَ النَّبِيِّ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ فَثَبَتَ أَنَّ الذَّنْبَ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ. الثَّانِي عَشَرَ: أَنَّهُ تَعَالَى قَسَمَ الْخَلْقَ قِسْمَيْنِ فَقَالَ: أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ [الْمُجَادَلَةِ: ١٩] وَقَالَ فِي الصِّنْفِ الْآخَرِ، أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ مَا يَرْتَضِيهِ الشَّيْطَانُ، وَالَّذِي يَرْتَضِيهِ الشَّيْطَانُ هُوَ الْمَعْصِيَةُ، فَكُلُّ مَنْ عَصَى اللَّهَ تَعَالَى كَانَ مِنْ حِزْبِ الشَّيْطَانِ، فَلَوْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ مِنَ الرَّسُولِ لَصَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مِنْ حِزْبِ الشَّيْطَانِ وَلَصَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مِنَ الْخَاسِرِينَ وَلَصَدَقَ عَلَى زُهَّادِ الْأُمَّةِ أَنَّهُمْ مِنْ حِزْبِ اللَّهِ وَأَنَّهُمْ مِنَ الْمُفْلِحِينَ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَلِكَ الْوَاحِدُ مِنَ الْأُمَّةِ أَفْضَلَ بِكَثِيرٍ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ الرَّسُولِ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ مُسْلِمٌ. الثَّالِثَ عَشَرَ: أَنَّ الرَّسُولَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَكِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصْدُرَ الذَّنْبُ مِنَ الرَّسُولِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ أَفْضَلُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٣] ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي مَسْأَلَةِ فَضْلِ الْمَلَكِ عَلَى الْبَشَرِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَمَّا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَصْدُرَ الذَّنْبُ عَنِ الرَّسُولِ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْمَلَائِكَةَ بِتَرْكِ الذَّنْبِ فَقَالَ: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] . وَقَالَ: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [التَّحْرِيمِ: ٦] ، فَلَوْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ عَنِ الرَّسُولِ لَامْتَنَعَ كَوْنُهُ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَكِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] .
20] kavlidir. Ona uymayan bu kimseler hakkında 'Onlardan günah sâdır olmamıştır' denilmesi vaciptir, aksi halde ona uymuş olurlardı. Bu fırkanın günah işlemediği sabit olunca, o fırka ya peygamberlerdir ya da başkalarıdır. Şayet onlar peygamberler ise, peygamberin günah işlemeyeceği sabit olmuştur. Eğer peygamberlerden başkaları ise, peygamberlerin günah işlediği kabul edilecek olsa, Allah katında o fırkadan daha alt derecede olurlardı; bu durumda peygamber olmayan kişi peygamberden daha üstün olurdu ki bu icmâ ile bâtıldır. Böylece onlardan günah sâdır olmadığı sabit olmuştur. On ikincisi: Allah Teâlâ yaratılmışları iki kısma ayırmış ve: { أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar şeytanın hizbidir (tarafıdır). Bilin ki şeytanın hizbi, hüsrana uğrayanların ta kendileridir” [Mücâdele 19] buyurmuş; diğer fırka hakkında ise: { أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Allah'ın hizbidir. Bilin ki Allah'ın hizbi, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Mücâdele 22] buyurmuştur. Hiç şüphe yok ki şeytanın hizbi, şeytanın razı olacağı şeyi yapan kimsedir; şeytanın razı olacağı şey ise masiyettir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya isyan eden herkes şeytanın hizbindendir. Şayet elçiden masiyet sâdır olsaydı, onun şeytanın hizbinden olduğu ve hüsrana uğrayanlardan olduğu doğru olurdu; ümmetin zâhidleri hakkında da onların Allah'ın hizbinden ve kurtuluşa erenlerden olduğu doğru olurdu. Bu takdirde ümmetten tek bir fert Allah katında o peygamberden kat kat daha üstün olurdu; bunu ise hiçbir Müslüman söyleyemez. On üçüncüsü: Resul melekten daha üstündür; bu sebeple resulden günah sâdır olmaması vaciptir. Onun daha üstün olduğunu şu ayet sebebiyle söyledik: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçkin kıldı” [Âl-i İmrân 33]. Bununla istidlal etme yönü, meleğin insana üstünlüğü meselesinde geçmişti. Durum böyle olunca resulden günah sâdır olmamasının gerekliliğini ise şu sebeple söyledik: Çünkü Allah Teâlâ melekleri günahı terk etmekle vasfetmiş ve: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ } “O'ndan önce söz söylemezler” [Enbiyâ 27] buyurmuştur. Yine: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” [Tahrîm 6] buyurmuştur. Şayet resulden masiyet sâdır olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd 28] kavli gereğince onun melekten üstün olması imkânsız hale gelirdi.
الرَّابِعَ عَشَرَ:
On dördüncüsü:
رُوِيَ أَنَّ خُزَيْمَةَ بْنَ ثَابِتٍ شَهِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَيْفَ شَهِدْتَ لِي» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُصَدِّقُكَ عَلَى الْوَحْيِ النَّازِلِ عَلَيْكَ مِنْ فَوْقِ سَبْعِ سَمَوَاتٍ أَفَلَا أُصَدِّقُكَ فِي هَذَا الْقَدْرِ؟ فَصَدَّقَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ/ وَسَمَّاهُ بِذِي الشَّهَادَتَيْنِ
Rivayet edildiğine göre Huzeyme b. Sâbit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem lehine davasına uygun şekilde şahitlik etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benim lehime nasıl şahitlik ettin?” buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resulü! Ben yedi kat göğün fevkinden sana inen vahiy hususunda seni tasdik ediyorum da şu kadarcık şeyde mi seni tasdik etmeyeceğim?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu tasdik etti ve onu 'Zü'ş-Şehâdeteyn' (iki şahitlik sahibi) olarak isimlendirdi.
وَلَوْ كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ جَائِزَةً عَلَى الْأَنْبِيَاءِ لَمَا جَازَتْ تِلْكَ الشَّهَادَةُ.
Eğer peygamberler hakkında masiyet caiz olsaydı, bu şahitlik caiz olmazdı.
الْخَامِسَ عَشَرَ: قَالَ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَالْإِمَامُ مَنْ يُؤْتَمُّ بِهِ فَأَوْجَبَ عَلَى كُلِّ النَّاسِ أَنْ يَأْتَمُّوا بِهِ فَلَوْ صَدَرَ الذَّنْبُ عَنْهُ لَوَجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْتَمُّوا بِهِ فِي ذَلِكَ الذَّنْبِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى التَّنَاقُضِ.
On beşincisi: İbrâhim aleyhisselâm hakkında: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Seni insanlara önder kılacağım” [Bakara 124] buyurmuştur. İmam, kendisine uyulan kimsedir; dolayısıyla bütün insanların ona uymasını vacip kılmıştır. Şayet ondan günah sâdır olsaydı, o günah hususunda da ona uymaları vacip olurdu ki bu da çelişkiye yol açar.
السَّادِسَ عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْعَهْدِ إِمَّا عَهْدُ النُّبُوَّةِ أَوْ عَهْدُ الْإِمَامَةِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ عَهْدَ النُّبُوَّةِ وَجَبَ أَنْ لَا تَثْبُتَ النُّبُوَّةُ لِلظَّالِمِينَ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ عَهْدَ الإمامة وجب أن لا نثبت الْإِمَامَةُ لِلظَّالِمِينَ وَإِذَا لَمْ تَثْبُتِ الْإِمَامَةُ لِلظَّالِمِينَ وَجَبَ أَنْ لَا تَثْبُتَ النُّبُوَّةُ لِلظَّالِمِينَ، لِأَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَامًا يُؤْتَمُّ بِهِ وَيُقْتَدَى بِهِ. وَالْآيَةُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ لَا يَكُونُ مذنباً، أما
On altıncısı: Allah Teâlâ'nın: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” [Bakara 124] kavlidir. Bu ahitten kastedilen ya nübüvvet ahdidir ya da imamet ahdidir. Şayet kastedilen nübüvvet ahdi ise, zalimler için nübüvvetin sabit olmaması vacip olur. Eğer kastedilen imamet ahdi ise, zalimler için imametin sabit olmaması vacip olur. Zalimler için imamet sabit olmayınca, zalimler için nübüvvetin de sabit olmaması vacip olur; çünkü her peygamberin mutlaka kendisine uyulan ve iktida edilen bir imam (önder) olması gerekir. Ayet bütün ihtimallere göre peygamberin günahkâr olmayacağına delalet eder. Muhalife gelince;
الْمُخَالِفُ فَقَدْ تَمَسَّكَ فِي كُلٍّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا بِآيَاتٍ وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَى مَعَاقِدِهَا وَنُحِيلُ بِالِاسْتِقْصَاءِ عَلَى مَا سَيَأْتِي فِي هَذَا التَّفْسِيرِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي بَابِ الِاعْتِقَادِ فَثَلَاثَةٌ، أَوَّلُهَا: تَمَسَّكُوا بِالطَّعْنِ فِي اعْتِقَادِ آدَمَ ﵇ بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها [الْأَعْرَافِ: ١٨٩] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّ النَّفْسَ الْوَاحِدَةَ هِيَ آدَمُ وَزَوْجَهَا الْمَخْلُوقَ مِنْهَا هِيَ حَوَّاءُ، فَهَذِهِ الْكِنَايَاتُ بِأَسْرِهَا عَائِدَةٌ إِلَيْهِمَا فَقَوْلُهُ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٠] يَقْتَضِي صُدُورَ الشِّرْكِ عَنْهُمَا، وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ النَّفْسَ الْوَاحِدَةَ هِيَ آدَمُ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ بَلْ نَقُولُ: الْخِطَابُ لِقُرَيْشٍ وَهُمْ آلُ قُصَيٍّ وَالْمَعْنَى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسِ قُصَيٍّ وَجَعَلَ مِنْ جِنْسِهَا زَوْجَةً عَرَبِيَّةً لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا آتَاهُمَا مَا طَلَبَا مِنَ الْوَلَدِ الصَّالِحِ سَمَّيَا أَوْلَادَهُمَا الْأَرْبَعَةَ بِعَبْدِ مَنَافٍ وَعَبْدِ الْعُزَّى وَعَبْدِ الدَّارِ وَعَبْدِ قُصَيٍّ، وَالضَّمِيرُ فِي يُشْرِكُونَ لَهُمَا وَلِأَعْقَابِهِمَا فَهَذَا الْجَوَابُ هُوَ الْمُعْتَمَدُ، وَثَانِيهَا: قَالُوا إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ قَالَ فِي الْكَوَاكِبِ هَذَا رَبِّي، [الْأَنْعَامِ: ٧٧] ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَقَوْلُهُ: أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] ، وَالْجَوَابُ: أَمَّا قَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي، فَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ، وَثَالِثُهَا: تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ [يُونُسَ: ٩٤] ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ فِي شَكٍّ مِمَّا أُوحِيَ إِلَيْهِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَلْبَ فِي دَارِ الدُّنْيَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْأَفْكَارِ الْمُسْتَعْقِبَةِ لِلشُّبَهَاتِ إِلَّا أَنَّهُ ﵊ كَانَ يُزِيلُهَا بِالدَّلَائِلِ.
Muhalif kimse, zikrettiğimiz dört konunun her birinde birtakım ayetlere tutunmuştur. Biz bunların can alıcı noktalarına işaret edip ayrıntılı incelemeyi Allah Teâlâ'nın izniyle bu tefsirde geleceği yerlere havale edeceğiz: İnanç bahsinde tutundukları ayetler üç tanedir: Birincisi: Âdem'in aleyhisselâm inancına dil uzatma konusunda şu ayete tutunmuşlardır: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O'dur” [A'râf 189] ayetin sonuna kadar. Şöyle dediler: 'Hiç şüphe yok ki tek nefis Âdem, ondan yaratılan eşi ise Havvâ'dır. Dolayısıyla bu kinayelerin (zamirlerin) tamamı o ikisine dönmektedir. Bu sebeple: { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Fakat kendilerine salih bir evlat verince, O'nun kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” [A'râf 190] kavli, ikisinden şirk sâdır olmasını gerektirir.' Cevap: Biz tek nefsin Âdem olduğunu kabul etmiyoruz; ayette de buna delalet eden bir şey yoktur. Bilakis biz deriz ki: Hitap Kureyş'edir, onlar da Kusayy ailesidir. Anlamı şudur: Sizi Kusayy'ın nefsinden yarattı ve kendisiyle huzur bulsun diye onun cinsinden Arap bir eş var etti. Kendilerine talep ettikleri salih çocuğu verince, dört çocuklarına Abdümenâf, Abdüluzzâ, Abdüddâr ve Abdükusayy isimlerini verdiler. 'Müşrik kılıyorlar' (yüşrikûn) fiilindeki zamir o ikisine ve onların soyunadır. İşte itimad edilen cevap budur. İkincisi: İbrâhim'in aleyhisselâm Allah'ı da ahiret gününü de bilmediğini söylediler. Birincisine gelince: Çünkü o yıldızlar hakkında: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” [En'âm 77] demiştir. İkincisine gelince: Onun şu sözüdür: { أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster! [Allah]: 'İnanmadın mı?' dedi. O: 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için' dedi” [Bakara 260]. Cevap: Onun { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözüne gelince; bu, inkâr yollu bir istifhamdır (sorudur). { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” sözüne gelince; kastedilen, haberin bizzat görme gibi olmamasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu kavline tutunmuşlardır: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Sana indirdiğimizden şüphe içindeysen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor! Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma!” [Yûnus 94]. Bu ayet, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyolunan şeyden şüphe içinde olduğuna delalet etmiştir. Cevap: Dünya yurdunda kalp, şüpheleri peşi sıra getiren düşüncelerden uzak kalmaz; ancak o aleyhisselâm bunları delillerle gideriyordu.
أَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي بَابِ التَّبْلِيغِ فَثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ [الْأَعْلَى: ٦، ٨] فَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النِّسْيَانِ فِي الْوَحْيِ، الْجَوَابُ: لَيْسَ النَّهْيُ عَنِ النِّسْيَانِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الذِّكْرِ، لِأَنَّ ذَاكَ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْوُسْعِ بَلْ عَنِ النِّسْيَانِ بِمَعْنَى التَّرْكِ فَنَحْمِلُهُ عَلَى تَرْكِ الْأَوْلَى. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ:
Tebliğ konusunda tutundukları ayetlere gelince, bunlar üç tanedir: Birincisi: O'nun şu kavlidir: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın; Allah'ın dilediği müstesna” [A'lâ 6-7]. Bu istisna vahiyde unutmanın meydana geldiğine delalet eder. Cevap: [Buradaki] nehiy, hatırlamanın zıddı olan unutmaya yönelik değildir; zira bu güç yetirilecek şeylerden değildir. Bilakis terk anlamındaki unutmaya yöneliktir; dolayısıyla biz bunu evlâ olanı terk etmeye (terk-i evlâ) hamlederiz. İkincisi: O'nun şu kavlidir:
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] ، / وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْحَجِّ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً، لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ [الْجِنِّ: ٢٦- ٢٨] . قَالُوا: فَلَوْلَا الْخَوْفُ مِنْ وُقُوعِ التَّخْلِيطِ فِي تَبْلِيغِ الْوَحْيِ مِنْ جِهَةِ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَكُنْ فِي الِاسْتِظْهَارِ بِالرَّصَدِ الْمُرْسَلِ مَعَهُمْ فَائِدَةٌ، وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَائِدَةُ أَنْ يَدْفَعَ ذَلِكَ الرَّصْدُ الشَّيَاطِينَ عَنْ إِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ. أَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي الْفُتْيَا فَثَلَاثَةٌ، أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٨] ، وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ فِي أُسَارَى بَدْرٍ حِينَ فَادَاهَمُ النَّبِيُّ ﷺ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ [الْأَنْفَالِ: ٦٧] ، فَلَوْلَا أَنَّهُ أَخْطَأَ فِي هَذِهِ الْحُكُومَةِ وَإِلَّا لَمَا عُوتِبَ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْكُلِّ: أَنَّا نَحْمِلُهُ عَلَى تَرْكِ الْأَوْلَى.
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzu ettiği zaman şeytan onun arzusuna [bir vesvese] atmış olmasın” [Hac 52]. Bunun hakkındaki söz Hac suresinde etraflıca zikredilmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً، لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Gaybı bilendir; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz; ancak razı olduğu elçi müstesna. Çünkü O, elçinin önünden ve ardından gözeticiler dizer; Rablerinin elçilik görevlerini tebliğ ettiklerini bilsin diye” [Cin 26-28] kavlidir. Şöyle dediler: 'Eğer peygamberler tarafından vahyin tebliğinde bir karışıklık meydana gelmesi korkusu olmasaydı, onlarla birlikte gönderilen gözeticilerle teyit edilmede hiçbir fayda olmazdı.' Cevap: Bu faydanın, o gözeticilerin şeytanları vesvese atmaktan uzaklaştırması olması neden caiz olmasın? Fetva konusunda tutundukları ayetlere gelince, bunlar üç tanedir: Birincisi: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ve Süleymân'ı da [hatırla]; hani ekin hakkında hüküm veriyorlardı” [Enbiyâ 78] kavlidir. Bunun hakkında Enbiyâ suresinde konuştuk. İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir esirlerinden fidye aldığı zaman inen: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde düşmanı tam etkisiz hale getirip zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygamber için esirler sahibi olmak uygun düşmez” [Enfâl 67] kavlidir. Eğer bu hükümde hata etmemiş olsaydı kınanmazdı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; onlara niçin izin verdin?” [Tevbe 43] kavlidir. Bunların tamamına cevap şudur: Biz bunu evlâ olanı terk etmeye hamlederiz.
أَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي الْأَفْعَالِ فَكَثِيرَةٌ، أَوَّلُهَا: قِصَّةُ آدَمَ ﵇، تَمَسَّكُوا بِهَا مِنْ سَبْعَةِ أَوْجُهٍ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ عَاصِيًا وَالْعَاصِي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ عَاصِيًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Fiiller konusunda tutundukları ayetlere gelince, bunlar pek çoktur: Birincisi: Âdem'in aleyhisselâm kıssasıdır; buna yedi yönden tutunmuşlardır: Birincisi: O asi idi ve asi olanın mutlaka büyük günah sahibi olması gerekir. Onun asi olduğunu Allah Teâlâ'nın şu kavli sebebiyle söyledik:
وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْعَاصِيَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّصَّ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُعَاقَبًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ [الْجِنِّ: ٢٣] فَلَا مَعْنَى لِصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ إِلَّا ذَلِكَ، الثَّانِي: أَنَّ الْعَاصِيَ اسْمُ ذَمٍّ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَنَاوَلَ إِلَّا صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ، الْوَجْهُ الثَّانِي فِي التَّمَسُّكِ بِقِصَّةِ آدَمَ أَنَّهُ كَانَ غَاوِيًا لقوله تعالى فَغَوى وَالْغَيُّ ضِدُّ الرُّشْدِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] ، فَجَعَلَ الْغَيَّ مُقَابِلًا لِلرُّشْدِ، الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَائِبٌ وَالتَّائِبُ مُذْنِبٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ تَائِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] وَقَالَ: ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ [طه: ١٢٢] وَإِنَّمَا قُلْنَا: التَّائِبُ مُذْنِبٌ لِأَنَّ التَّائِبَ هُوَ النَّادِمُ عَلَى فِعْلِ الذَّنْبِ، وَالنَّادِمُ عَلَى فِعْلِ الذنب مخبر عن كونه فاعلًا للذنب، فَإِنْ كَذَبَ فِي ذَلِكَ الْإِخْبَارِ فَهُوَ مُذْنِبٌ بِالْكَذِبِ، وَإِنْ صَدَقَ فِيهِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ ارْتَكَبَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ [الْأَعْرَافِ: ٢٢] ، وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ [الْأَعْرَافِ: ١٩] ، وَارْتِكَابُ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ عَيْنُ الذَّنْبِ. الْوَجْهُ الْخَامِسُ: سَمَّاهُ ظَالِمًا فِي قَوْلِهِ: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٣٥] وَهُوَ سَمَّى نَفْسَهُ ظَالِمًا فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَالظَّالِمُ مَلْعُونٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] وَمَنِ اسْتَحَقَّ اللَّعْنَ كَانَ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ. الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ لَوْلَا مَغْفِرَةُ اللَّهِ إِيَّاهُ وَإِلَّا لَكَانَ خَاسِرًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ وَإِزْلَالِهِ جَزَاءً عَلَى مَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ، ثُمَّ قَالُوا:
{ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti ve şaşırdı” [Tâhâ 121]. Asinin büyük günah sahibi olduğunu ise iki yönden söyledik: Birincisi: Nass, onun cezalandırılmış olmasını gerektirmektedir; çünkü Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” [Cin 23] buyurmuştur. Büyük günah sahibinin bundan başka bir anlamı yoktur. İkincisi: Asi yergi ifade eden bir isimdir; dolayısıyla yalnızca büyük günah sahibini kapsaması vaciptir. Âdem'in kıssasına tutunmadaki ikinci yön: O azgındı; çünkü Allah Teâlâ: { فَغَوى } “şaşırdı” buyurmuştur; gayy (azgınlık) ise rüşdün (doğru yolun) zıddıdır; zira Allah Teâlâ: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesinlikle ayrılmıştır” [Bakara 256] buyurmuş, böylece gayy'ı rüşdün karşılığı kılmıştır. Üçüncü yön: O tövbe edendir, tövbe eden ise günahkârdır. Onun tövbe eden olduğunu Allah Teâlâ'nın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ } “Derken Âdem Rabbinden kelimeler aldı; O da onun tövbesini kabul etti” [Bakara 37] kavli ve: { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ } “Sonra Rabbi onu seçti de tövbesini kabul etti” [Tâhâ 122] kavli sebebiyle söyledik. Tövbe edenin günahkâr olduğunu ise şu sebeple söyledik: Çünkü tövbe eden, günahı işlediğine pişman olandır. Günahı işlediğine pişman olan ise o günahı işlediğini haber verendir. Eğer bu haberinde yalan söylüyorsa, yalan sebebiyle günahkârdır; şayet doğru söylüyorsa istenen şey [ispatlanmış] olur. Dördüncü yön: O: { أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ } “Ben sizi o ağaçtan menetmedim mi?” [A'râf 22] ve { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın!” [A'râf 19] kavillerindeki yasaklanan şeyi irtikâp etmiştir. Yasaklananı irtikâp etmek ise günahın ta kendisidir. Beşinci yön: [Allah]: { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Yoksa zalimlerden olursunuz” [Bakara 35] kavlinde onu zalim olarak isimlendirmiş, kendisi de: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” [A'râf 23] kavlinde nefsini zalim olarak isimlendirmiştir. Zalim ise lanetlenmiştir; zira Allah Teâlâ: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” [Hûd 18] buyurmuştur; laneti hak eden ise büyük günah sahibidir. Altıncı yön: O, Allah Teâlâ'nın kendisini bağışlamaması durumunda hüsrana uğrayanlardan olacağını şu kavlinde itiraf etmiştir: { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” [A'râf 23]. Bu da onun büyük günah sahibi olmasını gerektirir. Yedincisi: Şeytana itaat etmeye cüret etmesine bir ceza olarak, şeytanın vesvesesi ve ayaklarını kaydırması sebebiyle cennetten çıkarılmıştır; bu da onun büyük günah sahibi olduğuna delalet eder. Sonra dediler ki:
هَبْ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فَاعِلًا لِلْكَبِيرَةِ، لَكِنَّ مَجْمُوعَهَا لَا شَكَّ فِي كَوْنِهِ قَاطِعًا فِي الدَّلَالَةِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَإِنْ لَمْ يَدُلَّ عَلَى الشَّيْءِ/ لَكِنَّ مَجْمُوعَ تِلْكَ الْوُجُوهِ يَكُونُ دَالًّا عَلَى الشَّيْءِ. وَالْجَوَابُ الْمُعْتَمَدُ عَنِ الْوُجُوهِ السَّبْعَةِ عِنْدَنَا أَنْ نَقُولَ: كَلَامُكُمْ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ أَتَيْتُمْ بِالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ حَالَ النُّبُوَّةِ، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إن آدم ﵇ حالما صَدَرَتْ عَنْهُ هَذِهِ الزَّلَّةُ مَا كَانَ نَبِيًّا، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ صَارَ نَبِيًّا وَنَحْنُ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى هَذَا الْمَقَامِ. وَأَمَّا الِاسْتِقْصَاءُ فِي الْجَوَابِ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوُجُوهِ الْمُفَصَّلَةِ فَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ كُلِّ وَاحِدٍ من هذه الآيات.
'Farz edelim ki bu yönlerin her biri tek başına onun büyük günah işlediğine delalet etmesin; fakat bunların tamamının buna delalet etmede kesin olduğunda şüphe yoktur. Mümkündür ki bu yönlerin her biri tek başına bir şeye delalet etmese de, o yönlerin toplamı o şeye delalet eder.' Bize göre bu yedi yöne verilen muteber cevap şudur: Sözünüz ancak bunun peygamberlik halindeyken olduğuna dair bir delil getirmenizle tamamlanır; bu ise kabul edilmez bir iddiadır (memnûdur). Nitekim şöyle denilmesi neden caiz olmasın: Âdem'den aleyhisselâm bu zelle sâdır olduğu zaman o peygamber değildi, daha sonra peygamber oldu. Biz bu makamda [peygamber olduğuna dair] hiçbir delil bulunmadığını açıklamıştık. Ayrıntılı yönlerin her birine verilecek etraflıca cevaba gelince, bu ayetlerin her birinin tefsirinde konuşulurken Allah Teâlâ'nın izniyle gelecektir.
ولنذكر هاهنا كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الزَّلَّةِ لِيَظْهَرَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى من قوله: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ [البقرة: ٣٦] فَنَقُولُ لِنَفْرِضْ أَنَّهُ صَدَرَ ذَلِكَ الْفِعْلُ عَنْ آدَمَ ﵇ بَعْدَ النُّبُوَّةِ فَإِقْدَامُهُ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالَ كَوْنِهِ نَاسِيًا أَوْ حَالَ كَوْنِهِ ذَاكِرًا، أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ فَعَلَهُ نَاسِيًا فَهُوَ قَوْلُ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] وَمَثَّلُوهُ بِالصَّائِمِ يَشْتَغِلُ بِأَمْرٍ يَسْتَغْرِقُهُ وَيَغْلِبُ عَلَيْهِ فَيَصِيرُ سَاهِيًا عَنِ الصَّوْمِ وَيَأْكُلُ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ السَّهْوِ [لَا] عَنْ قَصْدٍ، لَا يُقَالُ هَذَا بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ، وَقَوْلَهُ: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠- ٢١] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا نَسِيَ النَّهْيَ حَالَ الْإِقْدَامِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ } “Bunun üzerine şeytan ikisinin de ayağını kaydırdı” [Bakara 36] kavlindeki muradının açığa çıkması için burada o zellenin keyfiyetini zikredelim. Deriz ki: Bu fiilin Âdem'den aleyhisselâm peygamberlikten sonra sâdır olduğunu varsayalım; onun bu fiile cüreti ya unutan (nâsî) bir haldeyken ya da hatırlayan (zâkir) bir haldeyken olmuştur. Birincisine, yani bunu unutarak yaptığına gelince: Bu, kelamcılardan bir fırkanın görüşüdür ve buna karşı Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 115] kavliyle delil getirmişlerdir. Bunu da kendisini tamamen meşgul edip baskın gelen bir işle uğraşan, dolayısıyla oruçlu olduğunu unutan ve bu unutma esnasında kasti olmaksızın yemek yiyen oruçluya benzetmişlerdir. 'Bu iki yönden bâtıldır' denilemez. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } “Rabbiniz sırf melek olmayasınız diye bu ağacı size yasakladı” kavli ile { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” [A'râf 20-21] kavli, onun fiile cüret ettiği anda yasağı unutmadığına delalet eder.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ ﵇ تَعَمَّدَ لِأَنَّهُ قَالَ لَمَّا أَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا خَرَجَ آدَمُ فَتَعَلَّقَتْ بِهِ شَجَرَةٌ مِنْ شَجَرِ الجنة، فحسسته فَنَادَاهُ اللَّهُ تَعَالَى أَفِرَارًا مِنِّي، فَقَالَ: بَلْ حَيَاءً مِنْكَ، فَقَالَ لَهُ: أَمَا كَانَ فِيمَا مَنَحْتُكَ مِنَ الْجَنَّةِ مَنْدُوحَةٌ عَمَّا حَرَّمْتُ عَلَيْكَ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ وَلَكِنِّي وَعِزَّتِكَ مَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَحَدًا يَحْلِفُ بِكَ كَاذِبًا، فَقَالَ: وَعِزَّتِي لَأُهْبِطَنَّكَ مِنْهَا ثُمَّ لَا تَنَالُ الْعَيْشَ إِلَّا كَدًّا.
İbn Abbâs'tan, Âdem'in aleyhisselâm bunu kasten yaptığına delalet eden şu rivayet nakledilmiştir: O şöyle dedi: 'O ikisi ağaçtan yiyip avret yerleri kendilerine belirince, Âdem çıktı ve cennet ağaçlarından bir ağaç ona takıldı ve onu tuttu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Benden mi kaçıyorsun?' diye seslendi. O da: 'Hayır, bilakis Senden utandığım için' dedi. [Allah] ona: 'Sana cennette bağışladığım nimetler içinde, sana haram kıldığım şeyden seni uzak tutacak bir genişlik yok muydu?' buyurdu. O: 'Evet ya Rabbi, fakat Senin izzetine andolsun ki, bir kimsenin Senin adına yalan yere yemin edeceğini zannetmiyordum' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'İzzetime andolsun, seni oradan mutlaka indireceğim; sonra sen ancak zahmetle geçimini temin edeceksin.''
الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ نَاسِيًا لَمَا عُوتِبَ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، أَمَّا مِنْ حَيْثُ الْعَقْلِ فَلِأَنَّ النَّاسِيَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى الْفِعْلِ، فَلَا يَكُونُ مُكَلَّفًا
İkincisi: Eğer unutan biri olsaydı bu fiilden dolayı kınanmazdı. Akıl yönünden böyledir; zira unutan kimse fiili [terk etmeye] muktedir değildir, dolayısıyla onunla mükellef
بِهِ لِقَوْلِهِ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ النَّقْلُ فَلِقَوْلِهِ ﵊ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ» ، فَلَمَّا عُوتِبَ عَلَيْهِ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ عَلَى سَبِيلِ النِّسْيَانِ. لِأَنَّا نَقُولُ: أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ فَهُوَ أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ قَبِلَا مِنْ إِبْلِيسَ ذَلِكَ الْكَلَامَ وَلَا صَدَّقَاهُ فِيهِ، لِأَنَّهُمَا لَوْ صَدَّقَاهُ لَكَانَتْ مَعْصِيَتُهُمَا فِي هَذَا التَّصْدِيقِ أَعْظَمَ مِنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ، لَأَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا قَالَ لَهُمَا: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ. فَقَدْ أَلْقَى إِلَيْهِمَا سُوءَ الظَّنِّ بِاللَّهِ وَدَعَاهُمَا إِلَى تَرْكِ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ وَالرِّضَا بِحُكْمِهِ وَإِلَى أَنْ يَعْتَقِدَا فِيهِ كَوْنَ إِبْلِيسَ نَاصِحًا لَهُمَا وَأَنَّ الرَّبَّ تَعَالَى قَدْ غَشَّهُمَا وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أَعْظَمُ مِنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْمُعَاتَبَةُ فِي ذَلِكَ أَشَدَّ وَأَيْضًا كَانَ آدَمُ ﵇ عَالِمًا بِتَمَرُّدِ إِبْلِيسَ عَنِ السُّجُودِ وَكَوْنِهِ مُبْغِضًا لَهُ وَحَاسِدًا لَهُ عَلَى مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ النِّعَمِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنَ الْعَاقِلِ أَنَّ يَقْبَلَ قَوْلَ عَدُوِّهِ مَعَ هَذِهِ الْقَرَائِنِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُمَا أَقْدَمَا عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ عِنْدَ ذَلِكَ الْكَلَامِ أَوْ بَعْدَهُ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ كَانَ عَالِمًا بِعَدَاوَتِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى [طه: ١١٧] . وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَهُوَ أَثَرٌ مَرْوِيٌّ بِالْآحَادِ، فَكَيْفَ يُعَارِضُ الْقُرْآنَ؟ وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ الْعِتَابَ إِنَّمَا حَصَلَ عَلَى تَرْكِ/ التَّحَفُّظِ مِنْ أَسْبَابِ النِّسْيَانِ، وَهَذَا الضَّرْبُ مِنَ السَّهْوِ مَوْضُوعٌ عَنِ الْمُسْلِمِينَ وَقَدْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُؤَاخَذُوا بِهِ، وَلَيْسَ بِمَوْضُوعٍ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ لِعِظَمِ خَطَرِهِمْ ومثلوه بقوله تعالى: يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ [الْأَحْزَابِ: ٣٢] ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الْأَحْزَابِ: ٣٠] .
olmaz; nitekim O: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara 286] buyurmuştur. Nakil yönünden ise O'nun aleyhisselâm: “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır” hadisi sebebiyledir. Bundan dolayı kınanınca, bunun unutma yoluyla olmadığı anlaşılmıştır. Çünkü biz deriz ki: Birincisine cevap şudur: Biz Âdem ve Havvâ'nın İblis'ten o sözü kabul ettiklerini ve onda onu tasdik ettiklerini kabul etmiyoruz. Çünkü şayet onu tasdik etmiş olsalardı, bu tasdikteki masiyetleri ağaçtan yemekten daha büyük olurdu; zira İblis onlara: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz sırf melek olmayasınız yahut ebedi kalanlardan olmayasınız diye bu ağacı size yasakladı” dediğinde, onlara Allah hakkında kötü zannı aşılamış, onları O'nun emrine teslimiyeti ve hükmüne rızayı terk etmeye, İblis'in kendilerine öğüt veren biri olduğuna ve Rab Teâlâ'nın onları aldattığına inanmaya çağırmıştır. Hiç şüphe yok ki bu şeyler ağaçtan yemekten daha büyüktür; bu durumda o husustaki kınamanın daha şiddetli olması gerekirdi. Ayrıca Âdem aleyhisselâm İblis'in secde etmekten kaçındığını, kendisine buğzettiğini ve Allah'ın kendisine verdiği nimetlerden ötürü onu kıskandığını biliyordu. Bu karineler varken akıl sahibi birinin düşmanının sözünü kabul etmesi nasıl caiz olabilir? Ayette de o ikisinin bu fiile o söz esnasında veya hemen ardından giriştiklerine dair bir ifade yoktur. Âdem'in onun düşmanlığını bildiğine ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır; sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin!” [Tâhâ 117] kavli delalet etmektedir. İbn Abbâs'tan nakledilen rivayete gelince; bu ahad yolla rivayet edilmiş bir eserdir (haberdir), Kur'ân'a nasıl muarız olabilir? İkincisine cevap ise şudur: Kınama, ancak unutmanın sebeplerinden sakınmayı terk etmekten dolayı meydana gelmiştir. Bu tür bir yanılma Müslümanlardan kaldırılmıştır ve onlardan hesaba çekilmeleri caiz olurdu; ancak peygamberlerin makamlarının yüceliği sebebiyle onlardan kaldırılmamıştır. Bunu da Allah Teâlâ'nın şu kavliyle örneklendirmişlerdir: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Ey Peygamber'in hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” [Ahzâb 32], ardından da şöyle buyurmuştur: { مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “İçinizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına katlanır” [Ahzâb 30].
وَقَالَ ﵊: «أَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْأَوْلِيَاءُ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ» .
Ve o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “İnsanların en şiddetli belaya uğrayanı peygamberlerdir, sonra velilerdir, sonra da derece derece iyi olanlardır.”
وَقَالَ أَيْضًا: «إِنِّي أُوعَكُ كَمَا يُوَعَكُ الرَّجُلَانِ مِنْكُمْ» ،
Yine şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben, sizden iki adamın çektiği kadar ıstırap çekerim.”
فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُؤَثِّرَ عِظَمُ حَالِهِمْ وَعُلُوُّ مَنْزِلَتِهِمْ فِي حُصُولِ شَرْطٍ فِي تَكْلِيفِهِمْ دُونَ تَكْلِيفِ غَيْرِهِمْ؟ قُلْنَا أَمَا سَمِعْتَ: «حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ» ، وَلَقَدْ كَانَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنَ التَّشْدِيدَاتِ فِي التَّكْلِيفِ مَا لَمْ يَكُنْ عَلَى غَيْرِهِ. فَهَذَا فِي تَقْرِيرِ أَنَّهُ صَدَرَ ذَلِكَ عَنْ آدَمَ ﵇ عَلَى جِهَةِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ. وَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ حَوَّاءَ سَقَتْهُ الْخَمْرَ حَتَّى سَكِرَ ثُمَّ فِي أَثْنَاءِ السُّكْرِ فَعَلَ ذَلِكَ. قَالُوا: وَهَذَا لَيْسَ بِبَعِيدٍ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ مَأْذُونًا لَهُ فِي تَنَاوُلِ كُلِّ الْأَشْيَاءِ سِوَى تِلْكَ الشَّجَرَةِ، فَإِذَا حَمَلْنَا الشَّجَرَةَ عَلَى الْبُرِّ، كَانَ مَأْذُونًا فِي تَنَاوُلِ الْخَمْرِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ خَمْرَ الْجَنَّةِ لَا يُسْكِرُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ خَمْرِ الْجَنَّةِ: لَا فِيها غَوْلٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٧] . أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ فَعَلَهُ عَامِدًا فَهَهُنَا أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: أحدها: أَنَّ ذَلِكَ النَّهْيَ كَانَ نَهْيَ تَنْزِيهٍ لَا نَهْيَ تَحْرِيمٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا القول وعلته.
Eğer 'Onların hallerinin büyüklüğü ve makamlarının yüceliği, başkalarının yükümlülüğünde olmayan bir şartın kendi yükümlülüklerinde hâsıl olmasını nasıl etkileyebilir?' denilirse, deriz ki: 'İyilerin (ebrâr) iyilikleri, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) kötülükleridir' sözünü duymadın mı? Andolsun ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde, başkalarının üzerinde olmayan ağır mükellefiyetler vardı. İşte bu, Âdem'den aleyhisselâm bunun yanılma ve unutma yoluyla sâdır olduğunu temellendirme hakkındadır. Bazı tefsirlerde Havvâ'nın ona şarap içirdiği, öyle ki sarhoş olduğu, sonra da sarhoşluk esnasında bu fiili işlediği görüşünü gördüm. Şöyle dediler: 'Bu uzak bir ihtimal değildir; çünkü o aleyhisselâm o ağaç hariç bütün şeyleri tatmakta mezundu (izinliydi). Ağacı buğdaya hamledersek şarabı tüketmesine izin verilmiş olurdu.' Ancak birisi şöyle diyebilir: Cennet şarabı sarhoş etmez; nitekim Allah Teâlâ cennet şarabının vasfı hakkında: { لَا فِيها غَوْلٌ } “Onda sersemletme (baş ağrısı/sarhoşluk) yoktur” [Sâffât 47] buyurmuştur. İkinci görüşe, yani onun aleyhisselâm bunu kasten yaptığına gelince, burada dört görüş vardır: Birincisi: Bu nehiy, tahrim (haramlık) neh终止si değil, tenzih neh终止si idi. Bu görüş ve gerekçesi hakkındaki söz daha önce geçmişti.
الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ عَمْدًا مِنْ آدَمَ ﵇ وَكَانَ ذَلِكَ كَبِيرَةً مَعَ أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نبياً، وقد عرفت فساد هذا الْقَوْلُ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ فَعَلَهُ عَمْدًا، لَكِنْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الْوَجَلِ وَالْفَزَعِ وَالْإِشْفَاقِ مَا صَيَّرَ ذَلِكَ فِي حُكْمِ الصَّغِيرَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا بَاطِلٌ بِالدَّلَائِلِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِأَنَّ الْمُقْدِمَ عَلَى تَرْكِ الْوَاجِبِ أَوْ فِعْلِ الْمَنْهِيِّ عَمْدًا وَإِنْ فَعَلَهُ مَعَ الْخَوْفِ إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ مَعَ ذَلِكَ عَاصِيًا مُسْتَحِقًّا لِلَّعْنِ وَالذَّمِّ وَالْخُلُودِ فِي النَّارِ، وَلَا يَصِحُّ وَصْفُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِالنِّسْيَانِ فِي قَوْلِهِ: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] ، وَذَلِكَ يُنَافِي الْعَمْدِيَّةَ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُعْتَزِلَةِ: أَنَّهُ ﵇ أَقْدَمَ عَلَى الْأَكْلِ بِسَبَبِ اجْتِهَادٍ أَخْطَأَ فِيهِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي كَوْنَ الذَّنْبِ كَبِيرَةً، بَيَانُ الِاجْتِهَادِ الْخَطَأِ أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ لَهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَلَفْظُ هذِهِ قَدْ يُشَارُ بِهِ إِلَى الشَّخْصِ، وَقَدْ يُشَارُ بِهِ إِلَى النَّوْعِ،
İkincisi: Bu, Âdem'in aleyhisselâm kasıtlı bir fiili idi ve Âdem aleyhisselâm o esnada peygamber olduğu halde bu bir büyük günahtı; bu görüşün bâtıllığını ise öğrenmiş bulunmaktasın. Üçüncüsü: O aleyhisselâm bunu kasten yaptı; ancak kendisinde bulunan korku, dehşet ve endişe sebebiyle bu durum küçük günah hükmüne girdi. Bu görüş de daha önce geçen delillerle bâtıldır; çünkü vacibi terk etmeye veya yasaklananı yapmaya kasten girişen kimse, bunu korku ile yapsa bile yine de asi olur, laneti, yerilmeyi ve ateşte ebedi kalmayı hak eder; peygamberlerin aleyhimüsselâm bununla nitelenmesi ise sahih değildir. Ayrıca Allah Teâlâ: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “O unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 115] kavlinde onu unutmakla nitelemiştir; bu ise kasıtlı olmaya aykırıdır. Dördüncü görüş -ki bu Mutezile'nin çoğunun tercihidir-: O aleyhisselâm hata ettiği bir ictihad sebebiyle yemeye girişmiştir; bu ise günahın büyük günah olmasını gerektirmez. Hatalı ictihadın açıklaması şudur: Ona: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın!” denildiğinde, bu 'şu' (hâzihî) lafzı ile bazen bizzat o şahsa (ferde) işaret edilir, bazen de türe (nev'e) işaret edilir.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ أَخَذَ حَرِيرًا وَذَهَبًا بِيَدِهِ وَقَالَ: «هَذَانِ حِلٌّ لِإِنَاثِ أُمَّتِي حَرَامٌ عَلَى ذُكُورِهِمْ» ،
Nitekim o aleyhisselâm'ın eline ipek ve altın alıp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Bu ikisi ümmetimin kadınlarına helal, erkeklerine haramdır.”
وَأَرَادَ بِهِ نَوْعَهُمَا،
Bununla o ikisinin türünü kastetmiştir.
وَرُوِيَ أَنَّهُ عَلَيْهِ الصلاة
Yine onun aleyhisselâm
والسلام توضأ مرة مَرَّةً وَقَالَ: «هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ»
birer defa abdest aldığı ve: “Bu, Allah'ın kendisi olmadan namazı kabul etmeyeceği bir abdesttir” buyurduğu rivayet edilmiştir.
وَأَرَادَ نَوْعَهُ، فَلَمَّا سَمِعَ آدَمُ ﵇ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ [البقرة: ٣٥] [الأعراف: ١٩] ظَنَّ أَنَّ النَّهْيَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ تِلْكَ الشَّجَرَةَ الْمُعَيَّنَةَ، فَتَرَكَهَا وَتَنَاوَلَ مِنْ شَجَرَةٍ أُخْرَى مِنْ ذَلِكَ النَّوْعِ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مُخْطِئًا فِي ذَلِكَ الِاجْتِهَادِ لِأَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ كَلِمَةِ هذِهِ كَانَ النَّوْعَ لَا الشَّخْصَ وَالِاجْتِهَادُ فِي الْفُرُوعِ، إِذَا كَانَ خَطَأً لَا يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ وَاللَّعْنِ لِاحْتِمَالِ كَوْنِهِ صَغِيرَةً مَغْفُورَةً كَمَا فِي شَرْعِنَا، فَإِنْ قِيلَ: الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ كَلِمَةَ هَذَا فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى الشَّيْءِ الْحَاضِرِ. وَالشَّيْءُ الْحَاضِرُ لَا يَكُونُ إِلَّا شَيْئًا مُعَيَّنًا، فَكَلِمَةُ هَذَا فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى الشَّيْءِ/ الْمُعَيَّنِ فَأَمَّا أَنْ يُرَادَ بِهَا الْإِشَارَةُ إِلَى النَّوْعِ، فَذَاكَ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَا تَجُوزُ الْإِشَارَةُ عَلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَمَرَ بَعْضَ الْمَلَائِكَةِ بِالْإِشَارَةِ إِلَى ذَلِكَ الشَّخْصِ، فَكَانَ مَا عَدَاهُ خَارِجًا عَنِ النَّهْيِ لَا مَحَالَةَ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُجْتَهِدُ مُكَلَّفٌ بِحَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَآدَمُ ﵇ لَمَّا حَمَلَ لَفْظَ هَذَا عَلَى الْمُعَيَّنِ كَانَ قَدْ فَعَلَ الْوَاجِبَ وَلَا يَجُوزُ لَهُ حَمْلُهُ عَلَى النَّوْعِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُتَأَيَّدٌ بِأَمْرَيْنِ آخَرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ قوله: وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما [البقرة: ٣٥] أَفَادَ الْإِذْنَ فِي تَنَاوُلِ كُلِّ مَا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْعَقْلَ يَقْتَضِي حِلَّ الِانْتِفَاعِ بِجَمِيعِ الْمَنَافِعِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَالدَّلِيلُ الْمُخَصِّصُ لَمْ يَدُلَّ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ الْمُعَيَّنِ، فَثَبَتَ أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ مَأْذُونًا لَهُ فِي الِانْتِفَاعِ بِسَائِرِ الْأَشْجَارِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا امْتَنَعَ أَنْ يَسْتَحِقَّ بِسَبَبِ هَذَا عِتَابًا وَأَنْ يُحْكُمَ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ مُخْطِئًا فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَ الْقِصَّةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، يُوجِبُ أَنْ يُحْكُمَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ كَانَ مُصِيبًا لَا مُخْطِئًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ فَسَادُ هَذَا التَّأْوِيلِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الِاعْتِرَاضِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ. هَبْ أَنَّ لَفْظَ هَذَا مُتَرَدِّدٌ بَيْنَ الشَّخْصِ وَالنَّوْعِ، وَلَكِنْ هَلْ قَرَنَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ النَّوْعُ دُونَ الشَّخْصِ أَوْ مَا فَعَلَ ذَلِكَ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ آدَمَ ﵇ قَصَّرَ فِي مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الْبَيَانِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَدْ أَتَى بِالذَّنْبِ، وَإِنْ لَمْ يُقَصِّرْ فِي مَعْرِفَتِهِ بَلْ عَرَفَهُ فَقَدْ عَرَفَ حِينَئِذٍ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ النَّوْعُ، فَإِقْدَامُهُ عَلَى التَّنَاوُلِ مِنْ شَجَرَةٍ مِنْ ذَلِكَ النَّوْعِ يَكُونُ إِقْدَامًا عَلَى الذَّنْبِ قَصْدًا.
Bununla da onun türünü kastetmiştir. Âdem aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın!” [Bakara 35] [A'râf 19] kavlini işitince, yasaklamanın yalnızca o belirli ağacı kapsadığını zannetti; böylece onu terk edip o türden başka bir ağaçtan yedi. Ancak o, bu ictihadında hatalı idi; çünkü Allah Teâlâ'nın 'bu' (hâzihî) kelimesinden muradı fert değil tür idi. Fürûattaki ictihad hata olduğunda, -şeriatımızda olduğu gibi- bağışlanmış bir küçük günah olma ihtimalinden dolayı azabı ve laneti hak etmeyi gerektirmez. Eğer denilirse ki: Bu görüş hakkındaki söz birkaç yöndendir: Birincisi: 'Bu' (hâzâ) kelimesi dilin aslında hazır olan şeye işaret etmek içindir. Hazır olan şey ise ancak muayyen bir şey olur. Dolayısıyla 'bu' kelimesi dilin aslında muayyen olan şeye işaret etmek içindir; onunla türe işaretin kastedilmesi ise aslın hilafınadır. Ayrıca Allah Teâlâ hakkında [cismani] işaret caiz olmadığından, meleklerden birine o ferde işaret etmesini emretmiş olması vaciptir; böylece onun dışındakiler kesinlikle yasak kapsamı dışında kalmıştır. Bu sabit olunca deriz ki: Müctehid lafzı hakikatine hamletmekle mükelleftir. Âdem aleyhisselâm 'bu' lafzını muayyen olana hamlettiğinde vacibi yapmış olur ve onu türe hamletmesi caiz olmaz. Bil ki bu söz iki başka hususla da desteklenmektedir: Birincisi: O'nun: { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” [Bakara 35] kavli, delilin tahsis ettiği hariç cennetteki her şeyi yeme iznini ifade etmiştir. İkincisi: Akıl, delilin tahsis ettiği hariç bütün menfaatlerden yararlanmanın helal olmasını gerektirir. Tahsis edici delil ise yalnızca o muayyen ağaca delalet etmiştir. Böylece Âdem'in aleyhisselâm diğer ağaçlardan yararlanmasına izin verilmiş olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca, bundan dolayı bir kınamayı hak etmesi ve hatalı olduğuna hükmedilmesi imkânsız hale gelir. Böylece kıssayı bu veche hamletmenin, onun hatalı değil isabetli olduğuna hükmetmeyi gerektirdiği sabit olur; durum böyle olunca bu tevilin bâtıllığı sabit olur. Bu tevile itirazdaki ikinci yön: Farz edelim ki 'bu' lafzı fert ile tür arasında mütereddit olsun; fakat Allah Teâlâ bu lafza, kastedilenin fert değil tür olduğuna delalet eden bir karine eklemiş midir yoksa eklememiş midir? Şayet birincisi ise, ya Âdem'in aleyhisselâm bu beyanı kavramada kusur gösterdiği söylenecektir ki bu durumda günah işlemiş olur; yahut onu kavramada kusur göstermeyip bilakis bildiği söylenecektir ki o takdirde muradın tür olduğunu bilmiş demektir ve o türden bir ağaçtan yemeye cüret etmesi kasten günaha cüret etmek olur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَا يَجُوزُ لَهُمُ الِاجْتِهَادُ لِأَنَّ الِاجْتِهَادَ إِقْدَامٌ عَلَى الْعَمَلِ بِالظَّنِّ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَجُوزُ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ، أَمَّا الْأَنْبِيَاءُ فَإِنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لَهُمُ الِاجْتِهَادُ لِأَنَّ الِاكْتِفَاءَ بِالظَّنِّ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ غَيْرُ جَائِزٍ عَقْلًا وَشَرْعًا، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الِاجْتِهَادِ مَعْصِيَةٌ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ أَوِ الظَّنِّيَّةِ، فَإِنْ كَانَتْ مِنَ الْقَطْعِيَّاتِ كَانَ الْخَطَأُ فِيهَا كَبِيرًا وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِشْكَالُ، وَإِنْ كَانَتْ مِنَ الظَّنِّيَّاتِ فَإِنْ قُلْنَا إِنَّ كُلَّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ فَلَا يَتَحَقَّقُ الْخَطَأُ فِيهَا أَصْلًا، وَإِنْ قُلْنَا الْمُصِيبُ فِيهَا وَاحِدٌ وَالْمُخْطِئُ فِيهَا مَعْذُورٌ بِالِاتِّفَاقِ فَكَيْفَ صَارَ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْخَطَأِ سَبَبًا لِأَنْ نُزِعَ عَنْ آدَمَ ﵇ لِبَاسُهُ وَأُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ وَأُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ؟
Üçüncü yön: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ictihad yapması caiz değildir; çünkü ictihad zanna göre amel etmeye girişmektir. Bu ise ancak ilim elde etmeye imkân bulamayan kimse hakkında caiz olur. Peygamberlere gelince; onlar yakîni elde etmeye muktedirdirler. Dolayısıyla onların ictihad yapmasının caiz olmaması vacip olur; çünkü yakîni elde etmeye güç yetirirken zanla yetinmek aklen ve şer'an caiz değildir. Bu sabit olunca, ictihada girişmenin masiyet olduğu sabit olur. Dördüncü yön: Bu mesele ya kat'î meselelerdendir ya da zannî meselelerdendir. Şayet kat'iyyâttan ise, onda hata etmek büyük [bir günah] olur ve bu durumda müşkilat geri döner. Eğer zanniyyâttan ise; şayet 'Her müctehid isabet etmiştir' dersek onda hata asla gerçekleşmez; eğer 'Onda isabet eden birdir, hata eden ise icmâ ile mazurdur' dersek, bu kadarcık bir hata Âdem'in aleyhisselâm elbisesinin üzerinden soyulmasına, cennetten çıkarılmasına ve yeryüzüne indirilmesine nasıl sebep olmuştur?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ لَفْظَ هَذَا وَإِنْ كَانَ فِي الْأَصْلِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى الشَّخْصِ لَكِنَّهُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْإِشَارَةِ إِلَى النَّوْعِ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَأَنَّهُ ﷾ كَانَ قَدْ قَرَنَ بِهِ مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ النَّوْعُ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي:
Birinciye cevap: 'Bu' lafzı aslında ferde işaret için olsa da, daha önce açıklandığı üzere bazen türe işarette de kullanılır ve O celle celâlühü buna muradın tür olduğuna delalet eden karineyi eklemiştir. İkinciye cevap:
هُوَ أَنَّ آدَمَ ﵇ لَعَلَّهُ قَصَّرَ فِي مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ لِأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ فِي الْحَالِ، أو يقال: إنه عرف ذلك لا دليل فِي وَقْتِ مَا نَهَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ عَيْنِ الشَّجَرَةِ، فَلَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ غَفَلَ عَنْهُ لِأَنَّ
Âdem aleyhisselâm belki de o anda bunun kendisine gerekmediğini zannettiği için o delili kavramada kusur göstermiştir; yahut şöyle denilir: O, Allah Teâlâ'nın bizzat ağacı kendisine yasakladığı vakitte o delili bilmişti; süre uzayınca ondan gafil oldu. Çünkü
فِي الْخَبَرِ أَنَّ آدَمَ ﵇ بَقِيَ فِي الْجَنَّةِ الدَّهْرَ الطَّوِيلَ ثُمَّ أُخْرِجَ.
haberde geçtiğine göre Âdem aleyhisselâm cennette uzun bir müddet kalmış, sonra çıkarılmıştır.
والجواب عن الثالث: أنه لا حاجة هاهنا إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ تَمَسَّكُوا بِالِاجْتِهَادِ، فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ ﵇ قَصَّرَ فِي مَعْرِفَةِ تِلْكَ الدَّلَالَةِ أَوْ أَنَّهُ كَانَ قَدْ عَرَفَهَا/ لَكِنَّهُ
Üçüncüye cevap: Burada peygamberlerin aleyhimüsselâm ictihada sarıldıklarını ispata ihtiyaç yoktur; nitekim biz onun aleyhisselâm bu delaleti anlamada kusur gösterdiğini veya onu bilmiş olduğunu fakat
قَدْ نَسِيَهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] ، وَالْجَوَابُ عَنِ الرَّابِعِ: يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
onu unuttuğunu açıkladık. Allah Teâlâ'nın: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “O unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 115] kavlinden kastedilen de budur. Dördüncüye cevaba gelince: Şöyle denilebilir:
كَانَتِ الدَّلَالَةُ قَطْعِيَّةً إِلَّا أَنَّهُ ﵇ لَمَّا نَسِيَهَا صَارَ النِّسْيَانُ عُذْرًا فِي أَنْ لَا يَصِيرَ الذَّنْبُ كَبِيرًا أَوْ يُقَالَ: كَانَتْ ظَنِّيَّةً إِلَّا أَنَّهُ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ مِنَ التَّشْدِيدَاتِ مَا لَمْ يَتَرَتَّبْ عَلَى خَطَأِ سَائِرِ الْمُجْتَهِدِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفَ بِاخْتِلَافِ الْأَشْخَاصِ، وَكَمَا أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ مَخْصُوصٌ بِأُمُورٍ كَثِيرَةٍ فِي بَابِ التَّشْدِيدَاتِ وَالتَّخْفِيفَاتِ بِمَا لَا يَثْبُتُ في حق الأمة، فكذا هاهنا. وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي الْمَسْأَلَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ وَنَهَاهُمَا مَعًا فَظَنَّ آدَمُ ﵇ أَنَّهُ يَجُوزُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَحْدَهُ أَنْ يَقْرَبَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَأَنْ يَتَنَاوَلَ مِنْهَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَقْرَبا نَهْيٌ لَهُمَا عَلَى الْجَمْعِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ حُصُولِ النَّهْيِ حَالَ الِاجْتِمَاعِ حُصُولُهُ حَالَ الِانْفِرَادِ، فَلَعَلَّ الْخَطَأَ فِي هَذَا الِاجْتِهَادِ إِنَّمَا وَقَعَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا يُقَالُ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Delalet kat'î idi; ancak o aleyhisselâm onu unutunca unutmak, günahın büyük günah olmaması hususunda bir mazeret oldu. Yahut şöyle denilir: [Delalet] zannî idi; ancak diğer müctehidlerin hatasına terettüp etmeyen ağır hükümler onun üzerine terettüp etti; çünkü bu durum şahısların farklılığına göre değişebilir. Nitekim Resul aleyhisselâm ümmetin hakkında sabit olmayan ağırlaştırma ve hafifletme babındaki pek çok hususta tahsis edilmiştir; burada da böyledir. Bil ki bu meselede başka bir vecih söylemek de mümkündür: O da şudur: Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın!” buyurup ikisini birlikte yasaklayınca, Âdem aleyhisselâm her birinin tek başına o ağaca yaklaşmasının ve ondan yemesinin caiz olduğunu zannetti; zira O'nun { وَلا تَقْرَبا } “Yaklaşmayın” sözü ikisine birlikte yapılmış bir yasaklamadır ve birlikte olma halindeki yasaklamadan tekil olma halindeki yasaklama zorunlu olarak gerekmez. Dolayısıyla bu ictihaddaki hata belki de bu yönden vuku bulmuştur. İşte bu konuda söylenecek sözlerin hülasası budur; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَيْفَ تَمَكَّنَ إِبْلِيسُ مِنْ وَسْوَسَةِ آدَمَ ﵇ مَعَ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ خَارِجَ الْجَنَّةِ وَآدَمَ كَانَ فِي الْجَنَّةِ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَوْلُ الْقُصَّاصِ وَهُوَ الَّذِي رَوَوْهُ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ الْيَمَانِيِّ وَالسُّدِّيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَغَيْرِهِ: أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ إِبْلِيسُ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ مَنَعَتْهُ الْخَزَنَةُ فَأَتَى الْحَيَّةَ وَهِيَ دَابَّةٌ لَهَا أَرْبَعُ قَوَائِمَ كَأَنَّهَا الْبُخْتِيَّةُ، وَهِيَ كَأَحْسَنِ الدَّوَابِّ بعد ما عَرَضَ نَفْسَهُ عَلَى سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ فَمَا قَبِلَهُ وَاحِدٌ مِنْهَا فَابْتَلَعَتْهُ الْحَيَّةُ وَأَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ خُفْيَةً مِنَ الْخَزَنَةِ، فَلَمَّا دَخَلَتِ الْحَيَّةُ الْجَنَّةَ خَرَجَ إِبْلِيسُ مِنْ فَمِهَا وَاشْتَغَلَ بِالْوَسْوَسَةِ. فَلَا جَرَمَ لُعِنَتِ الْحَيَّةُ وَسَقَطَتْ قَوَائِمُهَا وَصَارَتْ تَمْشِي عَلَى بَطْنِهَا، وَجُعِلَ رِزْقُهَا فِي التُّرَابِ، وَصَارَتْ عَدُوًّا لِبَنِي آدَمَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا وَأَمْثَالَهُ مِمَّا يَجِبُ أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَوْ قَدَرَ عَلَى الدُّخُولِ فِي فَمِ الْحَيَّةِ فَلِمَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ نَفْسَهُ حَيَّةً ثُمَّ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ، وَلِأَنَّهُ لَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ بِالْحَيَّةِ فَلِمَ عُوقِبَتِ الْحَيَّةُ مَعَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِعَاقِلَةٍ وَلَا مُكَلَّفَةٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ دَخَلَ الْجَنَّةَ فِي صُورَةِ دَابَّةٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَقَلُّ فَسَادًا مِنَ الْأَوَّلِ.
İkinci Mesele: İblis cennetin dışındayken, Âdem ise cennetteyken İblis'in Âdem'e aleyhisselâm nasıl vesvese verebildiği hususunda ihtilaf ettiler ve bu konuda birtakım vecihler zikrettiler. Birincisi: Kıssacıların görüşüdür; bu da Vehb b. Münebbih el-Yemânî ve es-Süddî'den, onların da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve başkalarından rivayet ettikleri görüştür: İblis cennete girmek istediğinde muhafızlar (hazene) ona engel oldu; o da deve gibi dört ayağı olan ve hayvanların en güzeli sayılan yılana gitti. Kendisini diğer hayvanlara arz edip de hiçbiri onu kabul etmeyince, yılan onu yuttu ve muhafızlardan gizlice onu cennete soktu. Yılan cennete girince İblis onun ağzından çıktı ve vesvese vermeye koyuldu. Bundan ötürü yılan lanetlendi, ayakları düştü ve karnı üzerinde yürür hale geldi, rızkı toprakta kılındı ve Âdemoğullarına düşman oldu. Bil ki bu ve benzeri şeyler itibar edilmemesi gereken şeylerdendir; çünkü İblis yılanın ağzına girmeye muktedir idiyse, kendisini bir yılan yapıp sonra cennete girmeye neden muktedir olmasın? Ayrıca bunu yılana o yaptığı halde, akıl sahibi ve mükellef olmadığı halde yılan niçin cezalandırıldı? İkincisi: İblis cennete bir binek suretinde girdi; bu görüş birincisinden daha az bâtıldır.
وَثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْأُصُولِ: إِنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ لَعَلَّهُمَا كَانَا يَخْرُجَانِ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ وَإِبْلِيسَ كان بقرب الباب ويوسوس إليهما، ورابعها: وهو قَوْلُ الْحَسَنِ: أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ فِي الْأَرْضِ وَأَوْصَلَ الْوَسْوَسَةَ إِلَيْهِمَا فِي الْجَنَّةِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْوَسْوَسَةَ كَلَامٌ خَفِيٌّ وَالْكَلَامُ الْخَفِيُّ لَا يُمْكِنُ إِيصَالُهُ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ، وَاخْتَلَفُوا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ بَاشَرَ خِطَابَهُمَا أَوْ يُقَالُ إِنَّهُ أَوْصَلَ الْوَسْوَسَةَ إِلَيْهِمَا عَلَى لِسَانِ بَعْضِ أَتْبَاعِهِ. حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢١] ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْمُشَافَهَةَ، وَكَذَا قَوْلُهُ: فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ [الْأَعْرَافِ: ٢٢] . وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي: أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ كَانَا يَعْرِفَانِهِ وَيَعْرِفَانِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْحَسَدِ وَالْعَدَاوَةِ، فَيَسْتَحِيلُ فِي الْعَادَةِ أَنْ يَقْبَلَا قَوْلَهُ وَأَنْ يَلْتَفِتَا إِلَيْهِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُبَاشِرُ للوسوسة من بعض أتباع إبليس. بقي هاهنا سُؤَالَانِ، السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: / أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَضَافَ هَذَا الْإِزْلَالَ إِلَى إِبْلِيسَ فَلِمَ عَاتَبَهُمَا عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ؟ قُلْنَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَزَلَّهُمَا أَنَّهُمَا عِنْدَ وَسْوَسَتِهِ أَتَيَا بِذَلِكَ الْفِعْلِ فَأُضِيفَ ذَلِكَ إِلَى إِبْلِيسَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٦] . فَقَالَ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْ إِبْلِيسَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] ، هَذَا مَا قَالَهُ الْمُعْتَزِلَةُ. وَالتَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْإِضَافَةِ مَا قَرَّرْنَاهُ مِرَارًا أَنَّ الْإِنْسَانَ قَادِرٌ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ وَمَعَ التَّسَاوِي يَسْتَحِيلُ أَنْ يَصِيرَ مَصْدَرًا لِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ إِلَّا عِنْدَ انْضِمَامِ الدَّاعِي إِلَيْهِ، وَالدَّاعِي عِبَارَةٌ فِي حَقِّ الْعَبْدِ عَنْ عِلْمٍ أَوْ ظَنٍّ أو
Üçüncüsü: Usûl ehlinden bazıları şöyle demiştir: Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm belki de cennetin kapısına çıkıyorlardı, İblis de kapının yakınında bulunup ikisine vesvese veriyordu. Dördüncüsü -ki bu Hasan'ın görüşüdür-: İblis yeryüzündeydi ve vesveseyi cennetteki ikisine ulaştırdı. Bazıları şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü vesvese gizli bir sözdür, gizli bir sözün ise yerden göğe ulaştırılması mümkün değildir. Başka bir yönden de ihtilaf ettiler: İblis onlara bizzat kendisi mi hitap etti, yoksa vesveseyi ikisine bazı tâbilerinin diliyle mi ulaştırdı? Birinci görüşün delili: Allah Teâlâ'nın: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” [A'râf 21] kavlidir; bu da yüz yüze konuşmayı (müşafeheyi) gerektirir. Aynı şekilde O'nun: { فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ } “Böylece onları aldatarak düşürdü” [A'râf 22] kavli de böyledir. İkinci görüşün delili ise: Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm onu tanıyorlardı ve onun taşıdığı haset ve düşmanlığı biliyorlardı; dolayısıyla âdete göre onun sözünü kabul etmeleri ve ona iltifat etmeleri imkânsızdır. Bu sebeple vesveseyi bizzat yapanın İblis'in tâbilerinden biri olması gerekir. Burada iki soru kalmaktadır: Birinci soru: Allah Teâlâ bu ayak kaydırmayı İblis'e nispet etmiştir; öyleyse o fiilden ötürü ikisini niçin kınamıştır? Deriz ki: O'nun { فَأَزَلَّهُمَا } “İkisinin ayağını kaydırdı” kavlinin anlamı şudur: İkisi onun vesvesesi anında o fiili işlediler; böylece bu durum, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } “Fakat benim davetim onların sadece kaçışını artırdı” [Nûh 6] kavlinde olduğu gibi İblis'e nispet edildi. Nitekim Teâlâ İblis'ten aktararak şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu, sadece sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm 22]. Bu, Mutezile'nin söylediğidir. Bu nispet konusundaki tahkik ise defalarca ortaya koyduğumuz şu husustur: İnsan yapmaya da terk etmeye de muktedirdir; [iki tarafın] eşitliği durumunda ise kendisine bir saik (dâî) katılmadıkça bu iki durumdan birinin kaynağı olması imkânsızdır. Kul hakkında saik; bir ilimden, zandan veya
اعْتِقَادٍ بِكَوْنِ الْفِعْلِ مُشْتَمِلًا عَلَى مَصْلَحَةٍ، فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الْعِلْمُ أَوِ الظَّنُّ بِسَبَبٍ مُنَبِّهٍ نَبَّهَ عَلَيْهِ كَانَ الْفِعْلُ مُضَافًا إِلَى ذَلِكَ لِمَا لِأَجْلِهِ صَارَ الْفَاعِلُ بِالْقُوَّةِ فَاعِلًا بِالْفِعْلِ، فلهذا المعنى انضاف الفعل هاهنا إِلَى الْوَسْوَسَةِ، وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ إِنَّ زَلَّةَ آدَمَ ﵇ هَبْ أَنَّهَا كَانَتْ بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ إِبْلِيسَ، فَمَعْصِيَةُ إِبْلِيسَ حصلت بوسوسة من! وَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّهُ مَا لَمْ يَحْصُلِ الدَّاعِي لَا يَحْصُلُ الْفِعْلُ وَأَنَّ الدَّوَاعِيَ وَإِنْ تَرَتَّبَ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، فَلَا بُدَّ مِنِ انْتِهَائِهَا إِلَى مَا يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى ابْتِدَاءً، وَهُوَ الَّذِي صَرَّحَ بِهِ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] . السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ كَانَتْ تِلْكَ الْوَسْوَسَةُ، الْجَوَابُ: أَنَّهَا هِيَ الَّتِي حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا فِي قَوْلِهِ: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠] ، فَلَمْ يَقْبَلَا ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا أَيِسَ مِنْ ذَلِكَ عَدَلَ إِلَى الْيَمِينِ عَلَى مَا قَالَ: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢١] ، فَلَمْ يُصَدِّقَاهُ أَيْضًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ عَدَلَ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُ شَغَلَهُمَا بِاسْتِيفَاءِ اللَّذَّاتِ الْمُبَاحَةِ حَتَّى صَارَا مُسْتَغْرِقَيْنِ فِيهِ فَحَصَلَ بِسَبَبِ اسْتِغْرَاقِهِمَا فِيهِ نِسْيَانُ النَّهْيِ فَعِنْدَ ذَلِكَ حَصَلَ مَا حَصَلَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ كَيْفَ كَانَتْ.
fiilin bir maslahat içerdiğine dair inançtan ibarettir. Uyardığı bir sebep dolayısıyla bu ilim veya zan hâsıl olduğunda, potansiyel haldeki failin bilfiil fail olmasını sağlayan şey sebebiyle fiil ona nispet edilir. İşte bu anlamdan ötürü fiil burada vesveseye nispet edilmiştir. Ariflerden bazısının şu sözü ne kadar güzeldir: 'Âdem'in aleyhisselâm zellesinin İblis'in vesvesesi sebebiyle olduğunu varsayalım; peki İblis'in masiyeti kimin vesvesesiyle meydana geldi?!' Bu da sana saik hâsıl olmadıkça fiilin hâsıl olmayacağını ve saikler birbirine terettüp etse bile bunların nihayetinde Allah Teâlâ'nın bidayette yarattığı şeye dayanmasının kaçınılmaz olduğunu hatırlatır. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm da şu kavlinde bunu açıkça ifade etmiştir: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “Bu sırf Senin bir imtihanındır; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” [A'râf 155]. İkinci Soru: O vesvese nasıl idi? Cevap: O, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde aktardığı şeydir: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz sırf melek olmayasınız yahut ebedi kalanlardan olmayasınız diye bu ağacı size yasakladı” [A'râf 20]. İkisi bunu ondan kabul etmediler. Bundan ümidini kesince, O'nun: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” [A'râf 21] kavline göre yemine başvurdu; ikisi onu yine doğrulamadılar. Zahir olan odur ki, bundan sonra başka bir şeye yöneldi; o da ikisini mubah lezzetleri tatmakla meşgul etti, öyle ki bu lezzete daldılar ve bu dalgınlıkları sebebiyle yasağı unuttular; işte o anda olanlar oldu. İşlerin hakikatlerinin nasıl olduğunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْنَا اهْبِطُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْنَا اهْبِطُوا } “Ve dedik ki: İnin!” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَنْ قَالَ إِنَّ جَنَّةَ آدَمَ كَانَتْ فِي السَّمَاءِ فَسَّرَ الْهُبُوطَ بِالنُّزُولِ مِنَ الْعُلُوِّ إِلَى السُّفْلِ، وَمَنْ قَالَ إِنَّهَا كَانَتْ فِي الْأَرْضِ فَسَّرَهُ بِالتَّحَوُّلِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى غَيْرِهِ، كَقَوْلِهِ: اهْبِطُوا مِصْراً [الْبَقَرَةِ: ٦١] .
Birinci Mesele: Âdem'in cennetinin gökte olduğunu söyleyen kimse inme (hubût) kelimesini yukarıdan aşağıya inmekle tefsir etmiştir. Cennetin yerde olduğunu söyleyen kimse ise onu O'nun: { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” [Bakara 61] kavlinde olduğu gibi bir yerden başka bir yere intikal etmekle tefsir etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْخِطَابِ بَعْدَ الِاتِّفَاقِ عَلَى أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ كَانَا مُخَاطَبَيْنِ بِهِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّ إِبْلِيسَ دَاخِلٌ فِيهِ أَيْضًا قَالُوا لِأَنَّ إِبْلِيسَ قَدْ جَرَى ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها أَيْ فَأَزَلَّهُمَا وَقُلْنَا لَهُمُ اهْبِطُوا.
İkinci Mesele: Âdem ve Havvâ'nın aleyhimesselâm bu hitaba muhatap oldukları hususunda ittifak ettikten sonra, bu hitapla muhatap olanlar hususunda ihtilaf ettiler ve bu konuda birtakım vecihler zikrettiler: Birincisi -ki çoğunluğun görüşüdür-: İblis de buna dâhildir. Dediler ki: Çünkü İblis'in zikri: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Şeytan ikisini oradan kaydırdı” kavlinde geçmiştir; yani 'ikisini kaydırdı ve onlara: İnin! dedik' demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَهَذَا تَعْرِيفٌ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ أَنَّ إِبْلِيسَ عَدُوٌّ لَهُمَا وَلِذُرِّيَّتِهِمَا كَمَا عَرَّفَهُمَا ذَلِكَ قَبْلَ الأكل من الشجرة فقال: فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى [طه: ١١٧] ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا أَبَى مِنَ السُّجُودِ صَارَ كَافِرًا/ وأخرج من الجنة وقيل لَهُ: فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها [الْأَعْرَافِ: ١٣] ، وَقَالَ أَيْضًا: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ [ص: ٧٧، الْحِجْرِ: ٣٤] ، وَإِنَّمَا أُهْبِطَ مِنْهَا لِأَجْلِ تَكَبُّرِهِ، فَزَلَّةُ آدَمَ ﵇ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَعْدَ ذَلِكَ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهُبُوطِ بِسَبَبِ الزَّلَّةِ، فَلَمَّا حَصَلَ هُبُوطُ إِبْلِيسَ قَبْلَ ذَلِكَ كَيْفَ يَكُونُ قَوْلُهُ: اهْبِطُوا، مُتَنَاوِلًا لَهُ؟
Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” kavline gelince; bu, ağaçtan yemeden önce ikisine bildirdiği gibi Âdem ve Havvâ'ya aleyhimesselâm İblis'in kendilerine ve zürriyetlerine düşman olduğunu bildirmektir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “Bunun üzerine dedik ki: Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır; sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin!” [Tâhâ 117]. Eğer denilirse ki: İblis secde etmekten kaçındığında kâfir oldu, cennetten çıkarıldı ve kendisine: { فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها } “İn oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” [A'râf 13] denildi. Yine: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Çık oradan, çünkü sen kovulmuşsun!” [Sâd 77, Hicr 34] buyuruldu. O oradan ancak kibri sebebiyle indirilmiştir; Âdem'in aleyhisselâm zellesi ise bundan uzun bir süre sonra vuku bulmuştur, sonra da zelle sebebiyle inmekle emrolunmuştur. İblis'in inmesi bundan önce gerçekleştiğine göre, { اهْبِطُوا } “İnin!” sözü onu nasıl kapsayabilir?
قُلْنَا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَهْبَطَهُ إِلَى الْأَرْضِ فَلَعَلَّهُ عَادَ إِلَى السَّمَاءِ مَرَّةً أُخْرَى لِأَجْلِ أَنْ يُوَسْوِسَ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ فَحِينَ كَانَ آدَمُ وَحَوَّاءُ فِي الْجَنَّةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمَا: اهْبِطا [طه: ١٢٣] ، فَلَمَّا خَرَجَا مِنَ الْجَنَّةِ وَاجْتَمَعَ إِبْلِيسُ مَعَهُمَا خَارِجَ الْجَنَّةِ أَمَرَ الْكُلَّ فَقَالَ: اهْبِطُوا وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ لَيْسَ مَعْنَى قَوْلِهِ: اهْبِطُوا أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لَهُمْ دُفْعَةً وَاحِدَةً، بَلْ قَالَ ذَلِكَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى حِدَةٍ فِي وَقْتٍ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ آدَمُ وَحَوَّاءُ وَالْحَيَّةُ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَمْنَعَ هَذَا الْإِجْمَاعَ فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ قَدْ يَحْصُلُ فِي غَيْرِهِمْ جَمْعٌ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ [النُّورِ: ٤١] ، وَقَالَ سُلَيْمَانُ لِلْهُدْهُدِ: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً [النَّمْلِ: ٢١] . الثَّالِثُ: الْمُرَادُ آدَمُ وَحَوَّاءُ وَذُرِّيَّتُهُمَا لِأَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا أَصْلَ الْإِنْسِ جُعِلَا كَأَنَّهُمَا الْإِنْسُ كُلُّهُمْ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ
Deriz ki: Allah Teâlâ onu yeryüzüne indirdiğinde, belki de Âdem ve Havvâ'ya vesvese vermek için tekrar göğe döndü; böylece Âdem ve Havvâ cennetteyken Allah Teâlâ ikisine: { اهْبِطا } “İkiniz inin!” [Tâhâ 123] buyurdu. Cennetten çıkıp İblis de cennetin dışında onlarla bir araya gelince hepsine birden emredip: { اهْبِطُوا } “İnin!” buyurdu. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: O'nun { اهْبِطُوا } “İnin!” sözünün anlamı, bunu onlara hep birlikte bir defada söylediği demek değildir; bilakis bunu her birine ayrı bir vakitte tek tek söylemiştir. İkinci vecih: Kastedilenler Âdem, Havvâ ve yılandır; bu zayıftır, çünkü mükelleflerin melekler, cinler ve insanlar olduğu icmâ ile sabittir. Ancak birisi bu icmâyı reddedebilir; zira insanlardan bazıları Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } “Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir” [Nûr 41] kavli ile Süleymân'ın hüdhüd için söylediği: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً } “Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim” [Neml 21] kavline dayanarak onların dışındakilerde de mükelleflerden bir topluluğun bulunabileceğini söylemektedir. Üçüncüsü: Kastedilenler Âdem, Havvâ ve onların zürriyetleridir; çünkü ikisi insanlığın aslı olduklarından sanki bütün insanlarmış gibi kılınmışlardır. Bunun delili O'nun: { اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ
عَدُوٌّ
{ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak [inin]!”
... اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً [البقرة: ٣٦، ٣٨] ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٨، ٣٩] . وَهَذَا حُكْمٌ يَعُمُّ النَّاسَ كُلَّهُمْ وَمَعْنَى: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ مَا عَلَيْهِ النَّاسُ مِنَ التَّعَادِي وَالتَّبَاغُضِ وَتَضْلِيلِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الذُّرِّيَّةَ مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَكَيْفَ يَتَنَاوَلُهُمُ الْخِطَابُ؟ أَمَّا مَنْ زَعَمَ أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ عَلَى قَوْلِهِ.
{ ... اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً } “... Hepiniz oradan inin!” [Bakara 36, 38] kavlidir. Yine O'nun şu kavli de buna delalet eder: { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidir; onlar orada ebedi kalıcıdırlar” [Bakara 38-39]. Bu bütün insanları kapsayan genel bir hükümdür. { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” ifadesinin anlamı ise, insanların içinde bulunduğu düşmanlık, kin besleme ve birbirlerini saptırma durumudur. Bil ki bu görüş zayıftır; çünkü zürriyet o vakitte mevcut değildi, hitap onları nasıl kapsasın? Çoğulun en azının iki olduğunu iddia eden kimseye göre ise soru onun görüşüyle ortadan kalkar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: اهْبِطُوا أَمْرٌ أَوْ إِبَاحَةٌ، وَالْأَشْبَهُ أَنَّهُ أَمْرٌ لِأَنَّ فِيهِ مَشَقَّةً شَدِيدَةً لِأَنَّ مُفَارَقَةَ مَا كَانَا فِيهِ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى مَوْضِعٍ لَا تَحْصُلُ الْمَعِيشَةُ فِيهِ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ وَالْكَدِّ مِنْ أَشَقِّ التَّكَالِيفِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بَطَلَ مَا يُظَنُّ أَنَّ ذَلِكَ عُقُوبَةٌ، لِأَنَّ التَّشْدِيدَ فِي التَّكْلِيفِ سَبَبٌ لِلثَّوَابِ، فَكَيْفَ يَكُونُ عِقَابًا مَعَ مَا فِيهِ مِنَ النَّفْعِ الْعَظِيمِ؟ فَإِنْ قِيلَ: أَلَسْتُمْ تَقُولُونَ فِي الْحُدُودِ وَكَثِيرٍ مِنَ الْكَفَّارَاتِ إِنَّهَا عُقُوبَاتٌ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ بَابِ التَّكَالِيفِ، قُلْنَا: أَمَّا الْحُدُودُ فَهِيَ وَاقِعَةٌ بِالْمَحْدُودِ مِنْ فِعْلِ الْغَيْرِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عِقَابًا إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُصِرًّا، وَأَمَّا الْكَفَّارَاتُ فَإِنَّمَا يُقَالُ فِي بَعْضِهَا إِنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الْعُقُوبَاتِ لِأَنَّهَا لَا تَثْبُتُ إِلَّا مَعَ الْمَأْثَمِ. فَأَمَّا أَنْ تَكُونَ عُقُوبَةً مَعَ كَوْنِهَا تَعْرِيضَاتٍ لِلثَّوَابِ الْعَظِيمِ فَلَا.
Üçüncü Mesele: O'nun: { اهْبِطُوا } “İnin!” kavlinin bir emir mi yoksa bir ibâha (serbest bırakma) mı olduğu hususunda ihtilaf ettiler. En uygun olanı emir olmasıdır; çünkü bunda şiddetli bir meşakkat vardır; zira içinde bulundukları cennetten geçimin ancak meşakkat ve zahmetle elde edilebildiği bir yere ayrılmak en ağır mükellefiyetlerdendir. Bu sabit olunca, bunun bir ceza olduğu zannı bâtıl olur; çünkü mükellefiyetteki güçlük sevaba sebeptir; içinde böylesine büyük bir fayda varken nasıl azap olsun? Eğer 'Siz hadler ve pek çok kefaret hakkında, mükellefiyetler kabilinden olmalarına rağmen onların cezalar olduğunu söylemiyor musunuz?' denilirse, deriz ki: Hadlere gelince; bunlar had vurulan kimseye başkasının fiiliyle vâkî olur, dolayısıyla kişi [günahında] ısrarcı ise ceza olması caizdir. Kefaretlere gelince; onlardan bazıları hakkında ancak günahla birlikte sabit oldukları için cezalar hükmünde cereyan ettiği söylenir. Yoksa büyük bir sevaba vesile olmalarıyla birlikte ceza olmaları söz konusu değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ، أَمْرٌ بِالْهُبُوطِ وَلَيْسَ أَمْرًا بِالْعَدَاوَةِ، لِأَنَّ عَدَاوَةَ إِبْلِيسَ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ بِسَبَبِ الْحَسَدِ وَالِاسْتِكْبَارِ عَنِ السُّجُودِ وَاخْتِدَاعَهُ إِيَّاهُمَا حَتَّى أَخْرَجَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ وَعَدَاوَتَهُ لِذُرِّيَّتِهِمَا بِإِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِهِ، فَأَمَّا عَدَاوَةُ آدَمَ لِإِبْلِيسَ/ فَإِنَّهَا مَأْمُورٌ بِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] وقال تعالى: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٢٧] إِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ اهْبِطُوا مِنَ السَّمَاءِ وَأَنْتُمْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak inin!” kavli, inmeyi emretmektir; yoksa düşmanlığı emretmek değildir. Çünkü İblis'in Âdem ve Havvâ'ya aleyhimesselâm düşmanlığı kıskançlık, secde etmekten büyüklük taslama ve cennetten çıkarıncaya kadar ikisini aldatması sebebiyledir; onların zürriyetlerine düşmanlığı ise vesvese vermek, küfre ve masiyete çağırmak iledir; bunlardan hiçbirinin emredilmiş olması caiz değildir. Âdem'in İblis'e düşmanlığına gelince; o emredilmiştir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır, siz de onu düşman edinin!” [Fâtır 6] buyurmuş ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan ana-babanızı cennetten çıkardığı gibi sakın sizi de fitneye düşürmesin!” [A'râf 27]. Bu sabit olunca, ayetten muradın: 'Siz birbirinize düşman olarak gökten inin!' olduğu açığa çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُسْتَقَرُّ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
Beşinci Mesele: 'Müstakar' (yerleşme yeri/karar kılma), Allah Teâlâ'nın: { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ }
[الْقِيَامَةِ: ١٢] ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَكَانِ الَّذِي يُسْتَقَرُّ فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا [الْفُرْقَانِ: ٢٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ [الْأَنْعَامِ: ٩٨] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَكْثَرُونَ حَمَلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ [الْبَقَرَةِ: ٣٦] [الْأَعْرَافِ: ٢٤] ، عَلَى الْمَكَانِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا مُسْتَقَرُّكُمْ حَالَتَيِ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ، وَرَوَى السُّدِّيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: الْمُسْتَقَرُّ هُوَ الْقَبْرُ، أَيْ قُبُورُكُمْ تَكُونُونَ فِيهَا. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ الْمَتَاعَ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِحَالِ الْحَيَاةِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَهُمْ بِذَلِكَ عِنْدَ الْإِهْبَاطِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي حَالَ الْحَيَاةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ، قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ [الْأَعْرَافِ: ٢٤، ٢٥] ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فِيها تَحْيَوْنَ، إِلَى آخِرِ الْكَلَامِ بَيَانًا لِقَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ زِيَادَةً عَلَى الْأَوَّلِ.
“O gün varıp durulacak yer ancak Rabbinedir” [Kıyâme 12] kavlinde olduğu gibi istikrar (karar kılma) anlamında olabileceği gibi; Allah Teâlâ'nın: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “Cennet ehlinin o gün kalacakları yer pek hayırlıdır” [Furkān 24] kavlinde ve Teâlâ'nın: { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “Bir kalacak yer, bir de emanet durulacak yer vardır” [En'âm 98] kavlinde olduğu gibi içinde karar kılınan mekân anlamında da olabilir. Bunu bildiğinde deriz ki: Çoğunluk Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” [Bakara 36] [A'râf 24] kavlini mekâna hamletmiştir. Anlamı şudur: Orası hem hayat hem ölüm halinizde sizin yerleşme yerinizdir. es-Süddî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Müstakar kabirdir; yani içinde bulunacağınız kabirlerinizdir.' Birinci görüş daha evlâdır; çünkü Teâlâ faydalanmayı takdir etmiştir, bu ise ancak hayat haline layıktır ve çünkü Teâlâ yere indirirken onlara bununla hitap etmiştir, bu da hayat halini gerektirir. Bil ki Teâlâ A'râf suresinde bu kıssa hakkında şöyle buyurmuştur: { قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ، قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ } “[Allah] buyurdu ki: Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme yeri ve bir geçimlik vardır. Buyurdu ki: Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız” [A'râf 24-25]. Dolayısıyla O'nun: { فِيها تَحْيَوْنَ } “Orada yaşayacaksınız” kavlinden sözün sonuna kadar olan kısmının: { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } kavlinin bir beyanı olması caiz olduğu gibi, birincisine bir ziyade olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْحِينِ بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلزَّمَانِ وَالْأَوْلَى أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمُمْتَدُّ مِنَ الزَّمَانِ لِأَنَّ الرَّجُلَ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ: مَا رَأَيْتُكَ مُنْذُ حِينٍ إِذَا بَعُدَتْ مُشَاهَدَتُهُ لَهُ وَلَا يُقَالُ ذَلِكَ مَعَ قُرْبِ الْمُشَاهَدَةِ، فَلَمَّا كَانَتْ أَعْمَارُ النَّاسِ طَوِيلَةً وَآجَالُهُمْ عَنْ أَوَائِلِ حُدُوثِهِمْ مُتَبَاعِدَةً جَازَ أَنْ يَقُولَ: وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ.
Altıncı Mesele: 'Hîn' (حين) kelimesinin bir zaman ismi olduğu hususunda ittifak ettikten sonra onun anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Evlâ olan, onunla uzayıp giden bir zamanın kastedilmesidir; çünkü bir kimse arkadaşını görmeyeli uzun zaman olduğunda ona: 'Seni bir zamandır (münzü hîn) görmedim' der; onu yakın zamanda görmüşse bu söylenmez. İnsanların ömürleri uzun ve ecelleri de ilk var oluşlarından uzak olduğu için: { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Bir vakte kadar bir geçimlik vardır” buyurması caiz olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ تَحْذِيرًا عَظِيمًا عَنْ كُلِّ الْمَعَاصِي مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَنْ تَصَوَّرَ مَا جَرَى عَلَى آدَمَ ﵇ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى هَذِهِ الزَّلَّةِ الصَّغِيرَةِ، كَانَ عَلَى وَجَلٍ شَدِيدٍ مِنَ الْمَعَاصِي، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yedinci Mesele: Bil ki bu ayetlerde her türlü günahtan şu yönlerden büyük bir sakındırma vardır: Birincisi: Âdem'in aleyhisselâm bu küçük zelle sebebiyle başına gelenleri düşünen kimse, günahlardan yana şiddetli bir korku içinde olur. Şair şöyle demiştir:
يَا نَاظِرًا يَرْنُو بِعَيْنَيْ رَاقِدِ ... وَمُشَاهِدًا لِلْأَمْرِ غَيْرَ مُشَاهِدِ
Ey uyuyan kimsenin gözleriyle bakan! / Ve [hakikati] gördüğü halde görmez olan!
تَصِلُ الذُّنُوبَ إِلَى الذُّنُوبِ وَتَرْتَجِي ... دَرْكَ الْجِنَانِ وَنَيْلَ فَوْزِ الْعَابِدِ
Günahları günahlara ekliyorsun da / Cennetlere ulaşmayı ve âbidin kurtuluşuna ermeyi umuyorsun!
أَنْسِيتَ أَنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ آدَمَا ... مِنْهَا إِلَى الدُّنْيَا بِذَنْبٍ وَاحِدِ
Unuttun mu ki Allah Âdem'i, / Tek bir günah sebebiyle oradan dünyaya çıkardı!
وَعَنْ فَتْحٍ الْمَوْصِلِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كُنَّا قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَسَبَانَا إِبْلِيسُ إِلَى الدُّنْيَا، فَلَيْسَ لَنَا إِلَّا الْهَمُّ وَالْحُزْنُ حَتَّى نُرَدَّ إِلَى الدَّارِ الَّتِي أُخْرِجْنَا مِنْهَا، وَثَانِيهَا: التَّحْذِيرُ عَنِ الِاسْتِكْبَارِ وَالْحَسَدِ وَالْحِرْصِ، عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Feth el-Mavsılî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Biz cennet ehlinden bir topluluktuk; İblis bizi esir edip dünyaya getirdi. Çıkarıldığımız yurda geri döndürülünceye kadar bize ancak tasa ve hüzün vardır." İkincisi: Kibir, haset ve hırstan sakındırmaktır. Katâde'den, Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında:
أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] ، قَالَ حَسَدَ عَدُوُّ اللَّهِ إِبْلِيسُ آدَمَ عَلَى مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْكَرَامَةِ فَقَالَ: أَنَا نَارِيٌّ وَهَذَا طِينِيٌّ ثُمَّ أَلْقَى الْحِرْصَ فِي قَلْبِ آدَمَ حَتَّى حَمَلَهُ عَلَى ارْتِكَابِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ ثُمَّ أَلْقَى الْحَسَدَ فِي قَلْبِ قَابِيلَ حَتَّى قَتَلَ هَابِيلَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ بَيْنَ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَإِبْلِيسَ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَظِيمٌ عَلَى وُجُوبِ الحذر.
{ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } “Direndi ve büyüklük tasladı” [Bakara 34] kavli hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Allah'ın düşmanı İblis, Allah'ın Âdem'e verdiği ikramı kıskandı da: 'Ben ateştenim, bu ise çamurdandır' dedi. Sonra Âdem'in kalbine hırs düşürdü, nihayet onu yasaklanan şeyi işlemeye sevk etti. Sonra Kabil'in kalbine haset düşürdü, nihayet o Habil'i öldürdü." Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın celle celâlühû, Âdem'in soyu ile İblis arasındaki şiddetli düşmanlığı beyan etmesidir; bu da sakınmanın gerekliliğine dair büyük bir uyarıdır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 37]
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)
{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; [Rabb de] onun tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, merhamet edendir.” (37)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ: أَصْلُ التَّلَقِّي هُوَ التَّعَرُّضُ لِلِقَاءٍ ثُمَّ يُوضَعُ فِي مَوْضِعِ الِاسْتِقْبَالِ لِلشَّيْءِ الْجَائِي ثُمَّ يُوضَعُ مَوْضِعَ الْقَبُولِ وَالْأَخْذِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ [النَّمْلِ: ٦] ، أَيْ تُلَقَّنَهُ. وَيُقَالُ: تَلَقَّيْنَا الْحُجَّاجَ أَيِ اسْتَقْبَلْنَاهُمْ. وَيُقَالُ: تَلَقَّيْتُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مِنْ فُلَانٍ أَيْ أَخَذْتُهَا مِنْهُ. وَإِذَا كَانَ هَذَا أَصْلَ الْكَلِمَةِ وَكَانَ مَنْ تَلَقَّى رَجُلًا فَتَلَاقَيَا لَقِيَ كُلُّ وَاحِدٍ صَاحِبَهُ فَأُضِيفَ الِاجْتِمَاعُ إِلَيْهِمَا مَعًا صَلُحَ أَنْ يَشْتَرِكَا فِي الْوَصْفِ بِذَلِكَ، فَيُقَالُ: كُلُّ مَا تَلَقَّيْتَهُ فَقَدْ تَلَقَّاكَ فَجَازَ أَنْ يُقَالَ: تَلَقَّى آدَمُ كَلِمَاتٍ أَيْ أَخَذَهَا وَوَعَاهَا وَاسْتَقْبَلَهَا بِالْقَبُولِ، وَجَازَ أَنْ يُقَالَ: تَلَّقَى كَلِمَاتٌ بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى جَاءَتْهُ عَنِ اللَّهِ كَلِمَاتٌ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ (الظَّالِمُونَ) .
Birinci Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Telekkî' (التلقي) kelimesinin aslı karşılaşmaya yönelmektir; sonra gelen bir şeyi karşılamak anlamında kullanılır, daha sonra da kabul edip alma anlamında kullanılır. Allah Teâlâ: { وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ } “Şüphesiz sen bu Kur'an'ı, hüküm ve hikmet sahibi, hakkıyla bilen [Allah] katından almaktasın” [Neml 6] buyurmuştur, yani onu öğrenmektesin/telkin olunmaktasın. Denilir ki: 'Hacıları karşıladık' (تلقينا الحجاج) yani onları istikbal ettik. Yine denilir ki: 'Bu kelimeyi falandan aldım' (تلقيت هذه الكلمة من فلان) yani onu ondan aldım. Kelimenin aslı bu olunca ve bir kimse bir adamı karşılayıp karşılaştıklarında her biri arkadaşıyla buluşup kavuşma her ikisine de izafe edildiğinden, her ikisinin bu vasıfta ortak olması uygun olur; nitekim: 'Karşılaştığın her şey seni karşılamıştır' denilir. Dolayısıyla Âdem'in kelimeleri telekkî ettiği; yani onları alıp bellediği ve kabulle karşıladığı söylenebileceği gibi, 'kelimeler' sözcüğünün merfû okunarak (kelimâtün) 'Âdem'e Allah'tan kelimeler ulaştı/karşıladı' anlamında olması da caizdir. Bunun bir benzeri de: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere ermez” [Bakara 124] kavlidir; İbn Mes'ûd'un kıraatinde bu (الظَّالِمُونَ) şeklindedir.
المسألة الثانية: اعلم أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَّفَهُ حَقِيقَةَ التَّوْبَةِ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَعْرِفَ مَاهِيَّةَ التَّوْبَةِ وَيَتَمَكَّنَ بِفِعْلِهَا مِنْ تَدَارُكِ الذُّنُوبِ وَيُمَيِّزَهَا عَنْ غَيْرِهَا فَضْلًا عَنِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، بَلْ يجب حمله على أحد أمور. أَحَدُهَا: التَّنْبِيهُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ الْوَاقِعَةِ مِنْهُ عَلَى وَجْهٍ صَارَ آدَمُ ﵇ عِنْدَ ذَلِكَ مِنَ التَّائِبِينَ الْمُنِيبِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَهُ وُجُوبَ التَّوْبَةِ وَكَوْنَهَا مَقْبُولَةً لَا مَحَالَةَ عَلَى مَعْنَى أَنَّ مَنْ أَذْنَبَ ذَنَبًا صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا ثُمَّ نَدِمَ عَلَى مَا صَنَعَ وَعَزَمَ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ فَإِنِّي أَتُوبُ عَلَيْهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Bil ki muradın Allah Teâlâ'nın ona tevbenin hakikatini bildirmesi olması caiz değildir; zira peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- bir yana, mükellef olan herkesin tevbenin mahiyetini bilmesi, onu yaparak günahları telafi edebilmesi ve tevbeyi diğer şeylerden ayırt edebilmesi zorunludur. Bilakis bu, şu hususlardan birine hamledilmelidir: Birincisi: Âdem'in aleyhisselâm o esnada tevbe eden ve O'na yönelenlerden olmasını sağlayacak şekilde, kendisinden vaki olan günaha dikkat çekilmesidir. İkincisi: Teâlâ'nın ona tevbenin farz olduğunu ve 'küçük olsun büyük olsun günah işleyip de yaptığına pişman olan ve bir daha dönmemeye azmeden kimsenin tevbesini muhakkak kabul ederim' manasında tevbenin kesinlikle kabul edileceğini bildirmesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ، أَيْ أَخَذَهَا وَقَبِلَهَا وَعَمِلَ بِهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَّرَهُ بِنِعَمِهِ الْعَظِيمَةِ عَلَيْهِ فَصَارَ ذَلِكَ مِنَ الدَّوَاعِي الْقَوِيَّةِ إِلَى التَّوْبَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّمَهُ كَلَامًا لَوْ حَصَلَتِ التَّوْبَةُ مَعَهُ لَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِكَمَالِ حَالِ التَّوْبَةِ.
{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı”; yani onları aldı, kabul etti ve onlarla amel etti. Üçüncüsü: Teâlâ'nın ona üzerindeki büyük nimetlerini hatırlatması, bunun da tevbeye yönelten güçlü bir saik haline gelmesidir. Dördüncüsü: Teâlâ'nın ona, beraberinde tevbe vaki olduğunda tevbe halinin kemale ermesine sebep olacak bir söz öğretmiş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ مَا هِيَ؟
Üçüncü Mesele: Bu kelimelerin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ آدَمَ ﵇ قَالَ: يَا رَبِّ أَلَمْ تَخْلُقْنِي بِيَدِكَ بِلَا وَاسِطَةٍ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: يَا رَبِّ أَلَمْ تَنْفُخْ فِيَّ مِنْ رُوحِكَ؟ قَالَ: بَلَى.
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Âdem aleyhisselâm şöyle demiştir: "Ey Rabbim! Beni vasıtasız olarak elinle yaratmadın mı?" [Allah:] "Evet" buyurdu. [Âdem:] "Ey Rabbim! Bana ruhundan üflemedin mi?" dedi. [Allah:] "Evet" buyurdu.
قال: ألم تسكني جنتك؟ قَالَ: يَا رَبِّ أَلَمْ تَسْبِقْ رَحْمَتُكَ غَضَبَكَ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: يَا رَبِّ إِنْ تُبْتُ وَأَصْلَحْتُ تَرُدُّنِي إِلَى الْجَنَّةِ؟ قَالَ: بَلَى فَهُوَ قَوْلُهُ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ وَزَادَ السُّدِّيُّ فِيهِ: يَا رَبِّ هَلْ كُنْتَ كَتَبْتَ عَلَيَّ ذَنْبًا؟ قَالَ: نَعَمْ.
[Âdem:] "Beni cennetine yerleştirmedin mi? Ey Rabbim! Rahmetin gazabının önüne geçmedi mi?" dedi. [Allah:] "Evet" buyurdu. [Âdem:] "Ey Rabbim! Eğer tevbe edip [halimi] düzeltirsem beni cennete geri döndürür müsün?" dedi. [Allah:] "Evet" buyurdu. İşte O'nun: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” kavli budur. es-Süddî bu rivayete şunu eklemiştir: "[Âdem:] 'Ey Rabbim! Günah işlememi benim üzerime sen mi yazmıştın?' dedi. [Allah:] 'Evet' buyurdu."
وَثَانِيهَا: قَالَ النَّخَعِيُّ: أَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ: مَا الْكَلِمَاتُ الَّتِي تَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ. قَالَ: عَلَّمَ اللَّهُ آدَمَ وَحَوَّاءَ أَمْرَ الْحَجِّ فَحَجَّا وَهِيَ الْكَلِمَاتُ الَّتِي تُقَالُ فِي الْحَجِّ، فَلَمَّا فَرَغَا مِنَ الْحَجِّ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمَا بِأَنِّي قَبِلْتُ تَوْبَتَكُمَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُمَا هِيَ قَوْلُهُ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] . وَرَابِعُهَا:
İkincisi: en-Nehaî şöyle demiştir: İbn Abbâs'a gelip: 'Âdem'in Rabbinden aldığı kelimeler nelerdir?' diye sordum. O şöyle dedi: 'Allah Âdem ile Havva'ya haccı öğretti, onlar da hac ettiler. İşte bu kelimeler hacda söylenen sözlerdir. Haccı tamamladıklarında Allah Teâlâ onlara: "Tevbenizi kabul ettim" diye vahyetti.' Üçüncüsü: Mücâhid ve Katâde'den gelen iki rivayetten birinde bu kelimelerin O'nun şu kavli olduğudur: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” [A'râf 23]. Dördüncüsü:
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃: إِنَّهَا قَوْلُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي إِنَّكَ أَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ. لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ/ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o kelimeler şunlardır: "Senden başka ilah yoktur, seni tenzih eder ve sana hamdederim. Ben bir kötülük işledim ve kendime zulmettim; beni bağışla, şüphesiz sen bağışlayanların en hayırlısısın. Senden başka ilah yoktur, seni tenzih eder ve sana hamdederim. Ben bir kötülük işledim ve kendime zulmettim; bana merhamet et, şüphesiz sen merhamet edenlerin en hayırlısısın. Senden başka ilah yoktur, seni tenzih eder ve sana hamdederim. Ben bir kötülük işledim ve kendime zulmettim; tevbemi kabul et, şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul eden, merhamet edensin."
وَخَامِسُهَا: قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَتُوبَ عَلَى آدَمَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، وَالْبَيْتُ يَوْمَئِذٍ رَبْوَةٌ حَمْرَاءُ، فَلَمَّا صَلَّى رَكْعَتَيْنِ اسْتَقْبَلَ الْبَيْتَ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ سِرِّي وَعَلَانِيَتِي فَاقْبَلْ مَعْذِرَتِي وَتَعْلَمُ حَاجَتِي فَأَعْطِنِي سُؤْلِي وَتَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي ذُنُوبِي. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ إِيمَانًا يُبَاشِرُ قَلْبِي وَيَقِينًا صَادِقًا حَتَّى أَعْلَمَ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَنِي إِلَّا مَا كَتَبْتَ لِي وَأَرْضَى بِمَا قَسَمْتَ لِي. فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى آدَمَ: يَا آدَمُ قَدْ غَفَرْتُ لَكَ ذَنْبَكَ وَلَنْ يَأْتِيَنِي أَحَدٌ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ فَيَدْعُوَنِي بِهَذَا الدُّعَاءِ الَّذِي دَعَوْتَنِي بِهِ إِلَّا غَفَرْتُ ذَنْبَهُ وَكَشَفْتُ هُمُومَهُ وَغُمُومَهُ وَنَزَعْتُ الْفَقْرَ مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْهِ وَجَاءَتْهُ الدُّنْيَا وَهُوَ لَا يُرِيدُهَا.
Beşincisi: Âişe şöyle demiştir: Allah Teâlâ Âdem'in tevbesini kabul etmek dilediğinde, Âdem Beyt'i yedi defa tavaf etti; o gün Beyt kırmızı bir tepeydi. İki rekât namaz kıldıktan sonra Beyt'e yönelip şöyle dedi: "Allah'ım! Sen benim gizlimi de açığımı da bilirsin, özrümü kabul eyle; ihtiyacımı bilirsin, dileğimi bana ver; içimde olanı bilirsin, günahlarımı bağışla. Allah'ım! Senden kalbime temas eden bir iman ve başıma ancak senin yazdığın şeyin geleceğini bilmemi sağlayacak sadık bir yakîn ile bana taksim ettiğin şeye rıza göstermeyi dilerim." Bunun üzerine Allah Teâlâ Âdem'e şöyle vahyetti: "Ey Âdem! Günahını bağışladım. Soyundan kim bana gelip senin bana ettiğin bu dua ile dua ederse, mutlaka onun günahını bağışlar, tasa ve kederlerini giderir, fakirliği gözlerinin önünden kaldırırım ve o istemese de dünya ona gelir."
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْغَزَالِيُّ ﵀: التَّوْبَةُ تَتَحَقَّقُ مِنْ ثَلَاثَةِ أُمُورٍ مُتَرَتِّبَةٍ، علم وحال وعمل، فالعلم أول والحال ثان وَالْعَمَلُ ثَالِثٌ، وَالْأَوَّلُ مُوجِبٌ لِلثَّانِي، وَالثَّانِي مُوجِبٌ لِلثَّالِثِ إِيجَابًا اقْتَضَتْهُ سُنَّةُ اللَّهِ فِي الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ، أَمَّا الْعِلْمُ فَهُوَ مَعْرِفَةُ مَا فِي الذَّنْبِ مِنَ الضَّرَرِ وَكَوْنِهِ حِجَابًا بَيْنَ الْعَبْدِ وَرَحْمَةِ الرَّبِّ، فَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ مَعْرِفَةً مُحَقَّقَةً حَصَلَ مِنْ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ تَأَلُّمُ الْقَلْبِ بِسَبَبِ فَوَاتِ الْمَحْبُوبِ، فَإِنَّ الْقَلْبَ مَهْمَا شَعَرَ بِفَوَاتِ الْمَحْبُوبِ تَأَلَّمَ، فَإِذَا كَانَ فَوَاتُهُ يُفْعَلُ مِنْ جِهَتِهِ تَأَسَّفَ بِسَبَبِ فَوَاتِ الْمَحْبُوبِ عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي كَانَ سَبَبًا لِذَلِكَ الْفَوَاتِ فَسُمِّيَ ذَلِكَ التَّأَسُّفُ نَدَمًا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْأَلَمَ إِذَا تَأَكَّدَ حَصَلَتْ مِنْهُ إِرَادَةٌ جَازِمَةٌ وَلَهَا تَعَلُّقٌ بِالْحَالِ وَبِالْمُسْتَقْبَلِ وَبِالْمَاضِي، أَمَّا تَعَلُّقُهَا بِالْحَالِ فَبِتَرْكِ الذَّنْبِ الَّذِي كَانَ مُلَابِسًا لَهُ وَأَمَّا بِالْمُسْتَقْبَلِ فَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمُفَوِّتِ لِلْمَحْبُوبِ إِلَى آخِرِ الْعُمْرِ. وَأَمَّا بِالْمَاضِي فَبِتَلَافِي مَا فَاتَ بِالْجَبْرِ وَالْقَضَاءِ إِنْ كَانَ قَابِلًا لِلْجَبْرِ، فَالْعِلْمُ هُوَ الْأَوَّلُ وَهُوَ مَطْلَعُ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ وَأَعْنِي بِهِ الْيَقِينَ التَّامَّ بِأَنَّ هَذِهِ الذُّنُوبَ سُمُومٌ مُهْلِكَةٌ، فَهَذَا الْيَقِينُ نُورٌ وَهَذَا النُّورُ يُوجِبُ نَارَ النَّدَمِ فَيَتَأَلَّمُ بِهِ الْقَلْبُ حَيْثُ أَبْصَرَ بِإِشْرَاقِ نُورِ الْإِيمَانِ أَنَّهُ صَارَ مَحْجُوبًا عَنْ مَحْبُوبِهِ كَمَنْ يُشْرِقُ عَلَيْهِ نُورُ الشَّمْسِ وَقَدْ كَانَ فِي ظُلْمَةٍ فَيَطْلُعُ النُّورُ عَلَيْهِ بِانْقِشَاعِ السَّحَابِ، فَرَأَى مَحْبُوبَهُ قَدْ أَشْرَفَ عَلَى الْهَلَاكِ فَتَشْتَعِلُ نِيرَانُ الْحُبِّ فِي قَلْبِهِ فَتَنْبَعِثُ مِنْ تِلْكَ النِّيرَانِ إِرَادَتُهُ لِلِانْتِهَاضِ لِلتَّدَارُكِ، فَالْعِلْمُ وَالنَّدَمُ وَالْقَصْدُ الْمُتَعَلِّقُ بِالتَّرْكِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ وَالتَّلَافِي لِلْمَاضِي ثَلَاثَةُ مَعَانٍ مُتَرَتِّبَةٌ فِي الْحُصُولِ [عَلَى التَّوْبَةِ] . وَيُطْلَقُ اسْمُ التَّوْبَةِ عَلَى مَجْمُوعِهَا وَكَثِيرًا مَا يُطْلَقُ اسْمُ التَّوْبَةِ عَلَى مَعْنَى النَّدَمِ وَحْدَهُ وَيُجْعَلُ الْعِلْمُ السَّابِقُ كَالْمُقَدِّمَةِ وَالتَّرْكُ كَالثَّمَرَةِ وَالتَّابِعِ الْمُتَأَخِّرِ. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ
Dördüncü Mesele: Gazâlî rahimehullâh şöyle demiştir: Tevbe birbiri ardınca gelen üç şeyle gerçekleşir: İlim, hal ve amel. İlim birincidir, hal ikincidir, amel ise üçüncüdür. Birincisi ikinciyi, ikincisi de üçüncüyü Allah'ın mülk ve melekûttaki sünnetinin gerektirdiği bir zorunlulukla gerektirir. İlme gelince; o, günahtaki zararı ve onun kul ile Rabbin rahmeti arasında bir perde olduğunu bilmektir. Bunu tahkik edilmiş bir bilgiyle bildiğinde, bu bilgiden ötürü sevgilinin elden kaçması sebebiyle kalbin acı çekmesi meydana gelir. Zira kalp sevgilinin elden kaçtığını her hissettiğinde elem duyar. Eğer onun elden kaçması kendi tarafından yapılan bir fiille olmuşsa, sevgilinin kaçması sebebiyle bu kaçırmaya yol açan fiilden ötürü esef eder ki bu esefe nedamet (pişmanlık) denir. Sonra bu acı perçinlendiğinde, bundan şimdiki zamana, geleceğe ve geçmişe taalluk eden kesin bir irade doğar. Şimdiki zamana taalluku, içinde bulunduğu günahı terk etmektir. Geleceğe taalluku, sevgilinin elden çıkmasına yol açan o fiili ömrün sonuna kadar terk etmeye azmetmektir. Geçmişe taalluku ise telafisi kabil olan şeyleri telafi ve kaza yoluyla gidermektir. Dolayısıyla ilim ilktir ve bu hayırların doğuş yeridir; bununla kastettiğim, bu günahların helak edici zehirler olduğuna dair tam yakîndir. Bu yakîn bir nurdur ve bu nur pişmanlık ateşini doğurur; böylece kalp, iman nurunun parlamasıyla sevgilisinden perdelenmiş olduğunu gördüğünde elem duyar. Tıpkı karanlıkta olan bir kimsenin üzerine güneş nurunun doğması, bulutların dağılmasıyla nurun üzerine vurması, bu esnada sevgilisinin helakın eşiğinde olduğunu görmesi, kalbinde sevgi ateşlerinin alevlenmesi ve bu ateşlerden telafi için harekete geçme iradesinin fışkırması gibi. O halde ilim, nedamet ve şimdiki zamanda terk etmeye, gelecekte terk etmeye ve geçmişi telafi etmeye taalluk eden kast; [tevbede] meydana geliş bakımından birbiri ardınca gelen üç anlamdır. Tevbe ismi bunların hepsinin toplamına verildiği gibi, çoğu zaman sadece nedamet anlamına da verilir ve önceki ilim bir mukaddime, terk etmek ise bir semere ve sonraki bir tâbi kılınır. Bu itibarla
قَالَ ﵇: «النَّدَمُ تَوْبَةٌ» ،
[Peygamber] aleyhisselâm: "Pişmanlık tevbedir" buyurmuştur.
إِذْ لَا يَنْفَكُّ النَّدَمُ عَنْ عِلْمٍ أَوْجَبَهُ وَعَنْ عَزْمٍ يَتْبَعُهُ فَيَكُونُ النَّدَمُ مَحْفُوفًا بِطَرَفَيْهِ، أَعْنِي مُثْمِرَهُ وَثَمَرَتَهُ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي لَخَّصَهُ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ فِي حَقِيقَةِ التوبة وهو
Zira pişmanlık, kendisini gerektiren bir ilimden ve kendisini takip eden bir azimden ayrılmaz; böylece pişmanlık iki tarafıyla, yani kendisini semere veren şeyle ve kendi semeresiyle kuşatılmış olur. İşte Şeyh Gazâlî'nin tevbenin hakikati hakkında özetlediği husus budur ve bu,
كَلَامٌ حَسَنٌ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: لَا بُدَّ فِي التَّوْبَةِ مِنْ تَرْكِ ذَلِكَ الذَّنْبِ وَمِنَ النَّدَمِ عَلَى مَا سَبَقَ وَمِنَ الْعَزْمِ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ إِلَى مِثْلِهِ وَمِنَ الْإِشْفَاقِ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ كُلِّهِ، أَمَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّرْكِ فَلِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُتْرَكْ لَكَانَ فَاعِلًا لَهُ فَلَا يَكُونُ تَائِبًا، وَأَمَّا النَّدَمُ فَلِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَنْدَمْ لَكَانَ رَاضِيًا بِكَوْنِهِ فَاعِلًا لَهُ وَالرَّاضِي بِالشَّيْءِ قَدْ يَفْعَلُهُ وَالْفَاعِلُ للشيء لا يكون تائباً، وَأَمَّا الْعَزْمُ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ إِلَى مِثْلِهِ فَلِأَنَّ فِعْلَهُ مَعْصِيَةٌ وَالْعَزْمُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ/ مَعْصِيَةٌ، وَأَمَّا الْإِشْفَاقُ فَلِأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالتَّوْبَةِ وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْقَطْعِ بِأَنَّهُ أَتَى بِالتَّوْبَةِ كَمَا لَزِمَهُ فَيَكُونُ خَائِفًا، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٩]
güzel bir sözdür. el-Kaffâl ise şöyle demiştir: Tevbede o günahı terk etmek, geçmişe pişman olmak, bir benzerine dönmemeye azmetmek ve bütün bunların arasında endişe ve korku (işfâk) içinde bulunmak şarttır. Terkin şart olmasına gelince; çünkü terk edilmeseydi onu yapan olurdu, dolayısıyla tevbe etmiş olmazdı. Pişmanlığa gelince; çünkü pişman olmasaydı onu yapmış olmaktan razı olurdu; bir şeye razı olan onu yapabilir, bir şeyi yapan ise tevbe etmiş olmaz. Bir benzerine dönmemeye azmetmeye gelince; çünkü onu yapmak bir günahtır, günaha azmetmek de bir günahtır. Endişe ve korkuya gelince; çünkü o tevbe etmekle emrolunmuştur ve tevbeyi gerektiği gibi yerine getirdiğini kesin olarak bilmesine imkân yoktur, dolayısıyla korku içinde olur. Nitekim Teâlâ: { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Ahiretten korkar ve Rabbinin rahmetini umar” [Zümer 9] buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «لَوْ وُزِنَ خَوْفُ الْمُؤْمِنِ وَرَجَاؤُهُ لَاعْتَدَلَا» ،
[Peygamber] aleyhisselâm da: "Müminin korkusu ile ümidi tartılsa denk gelirdi" buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الْغَزَالِيِّ ﵀ أَبْيَنُ وَأَدْخَلُ فِي التَّحْقِيقِ، إِلَّا أَنَّهُ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِ الْفِعْلِ الْفُلَانِيِّ ضَرَرًا مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ صَدَرَ مِنْهُ يُوجِبُ تَأَلُّمَ الْقَلْبِ وَذَلِكَ التَّأَلُّمُ يُوجِبُ إِرَادَةَ التَّرْكِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ وَإِرَادَةَ تَلَافِي مَا حَصَلَ مِنْهُ فِي الْمَاضِي وَإِذَا كَانَ بَعْضُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُرَتَّبًا عَلَى الْبَعْضِ تَرَتُّبًا ضَرُورِيًّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ قُدْرَتِهِ فَاسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِهِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الدَّاخِلَ فِي الْوُسْعِ لَيْسَ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ، فَأَمَّا مَا عَدَاهُ فَلَيْسَ لِلِاخْتِيَارِ إِلَيْهِ سَبِيلٌ، لَكِنْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: تَحْصِيلُ الْعِلْمِ لَيْسَ أَيْضًا فِي الْوُسْعِ لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ بِبَعْضِ الْمَجْهُولَاتِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ مَعْلُومَاتٍ مُتَقَدِّمَةٍ عَلَى ذَلِكَ الْمَجْهُولِ، فَتِلْكَ الْعُلُومُ الْحَاضِرَةُ الْمُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَى اكْتِسَابِ ذَلِكَ الْمَجْهُولِ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُسْتَلْزِمَةً لِلْعِلْمِ بِذَلِكَ الْمَجْهُولِ أَوْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَلْزِمَةً. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ تَرَتُّبُ الْمُتَوَسَّلِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُتَوَسَّلِ بِهِ ضَرُورِيًّا، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ دَاخِلًا فِي الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَكُنِ اسْتِنْتَاجُ الْمَطْلُوبِ الْمَجْهُولِ عَنْ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ الْحَاضِرَةِ لِأَنَّ الْمُقَدِّمَاتِ الْقَرِيبَةَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ بِحَالٍ يَلْزَمُ مِنْ تَسْلِيمِهَا فِي الذِّهْنِ تَسْلِيمُ الْمَطْلُوبِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْمُقَدِّمَاتُ مُنْتِجَةً لِتِلْكَ النَّتِيجَةِ. فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: تِلْكَ الْمُقَدِّمَاتُ وَإِنْ كَانَتْ حَاضِرَةً فِي الذِّهْنِ إِلَّا أَنَّ كَيْفِيَّةَ التَّوَصُّلِ بِهَا إِلَى تِلْكَ النَّتِيجَةِ غَيْرُ حَاضِرَةٍ فِي الذِّهْنِ، فَلَا جَرَمَ لَا يَلْزَمُ مِنَ الْعِلْمِ بِتِلْكَ الْمُقَدِّمَاتِ الْعِلْمُ بِتِلْكَ النَّتِيجَةِ لَا مَحَالَةَ. قُلْنَا: الْعِلْمُ بِكَيْفِيَّةِ التَّوَصُّلِ بِهَا إِلَى تِلْكَ النَّتِيجَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْبَدِيهِيَّاتِ أَوْ مِنَ الْكَسْبِيَّاتِ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الْبَدِيهِيَّاتِ لَمْ يَكُنْ فِي وُسْعِهِ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْكَسْبِيَّاتِ كَانَ الْقَوْلُ فِي كَيْفِيَّةِ اكْتِسَابِهِ كَمَا فِي الْأَوَّلِ، فَإِمَّا أَنْ يُفْضِيَ إِلَى التَّسَلْسُلِ وَهُوَ مُحَالٌ أَوْ يُفْضِيَ إِلَى أَنْ يَصِيرَ مِنْ لَوَازِمِهِ فَيَعُودَ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki Gazâlî'nin rahimehullâh sözü daha açık ve tahkike daha uygundur; ancak ona şöyle bir itiraz yöneltilebilir: Falanca fiilin zarar olduğunu bilmek, o fiilin kendisinden sadır olduğunu bilmekle beraber kalbin acı çekmesini zorunlu kılar; bu acı çekme ise şimdiki zamanda ve gelecekte terk etme iradesini ve geçmişte kendisinden sadır olanı telafi etme iradesini zorunlu kılar. Bu şeylerden bazısı bazısına zorunlu (zarûrî) bir sıralanışla bağlı olduğuna göre bu, kulun kudreti dâhilinde olmaz; dolayısıyla bununla emrolunmuş olması muhaldir. Hâsılı, güç yetirilen şey ancak ilmi tahsil etmektir; bunun dışındakilere ise ihtiyar ile bir yol yoktur. Fakat birisi şöyle diyebilir: İlmi tahsil etmek de güç dâhilinde değildir; çünkü bazı meçhullerin ilmini tahsil etmek, ancak o meçhulden önce gelen malumat vasıtasıyla mümkündür. O meçhulü kesbetmeye vesile kılınan bu mevcut ilimler ise ya o meçhulün bilinmesini gerektirir ya da gerektirmez. Eğer birincisi ise, vesile olunan şeyin vesile olan şeye terettüp etmesi zarûrî olur ve bu da kudret ve ihtiyar dâhilinde olmaz. Eğer ikincisi ise, meçhul olan matlubun o mevcut malumattan çıkarsanması mümkün olmaz; zira yakın öncüllerin, zihinde kabul edilmesiyle matlubun kabul edilmesini zorunlu kılacak bir durumda olması şarttır. Böyle olmadığında o öncüller o sonucu vermez. Eğer: 'Bu öncüller zihinde mevcut olsa bile, onlarla o sonuca nasıl ulaşılacağı zihinde mevcut değildir; dolayısıyla o öncülleri bilmekten o sonucu bilmek kesinlikle zorunlu olmaz' demek niçin caiz olmasın denilirse; deriz ki: Onlarla o sonuca nasıl ulaşılacağına dair bilgi ya bedîhî (apaçık) bilgilerdendir ya da kesbî bilgilerdendir. Şayet bedîhî bilgilerden ise onun gücü dâhilinde değildir; şayet kesbî bilgilerden ise onu kesbetmenin keyfiyeti hakkındaki söz de ilki gibi olur; bu da ya teselsüle götürür ki bu muhaldir ya da onun gereklerinden biri haline gelmesine götürür ki zikredilen mahzur tekrar ortaya çıkar. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: سَأَلَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ نَفْسَهُ فَقَالَ: إِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَعْصِيَةُ صَغِيرَةً فَكَيْفَ تَلْزَمُ التَّوْبَةُ؟
Beşinci Mesele: Kâdî Abdülcebbâr kendi kendine şöyle bir soru sormuştur: "Eğer bu masiyet küçük bir günah ise, tevbe nasıl lazım gelir?"
وَأَجَابَ بِأَنَّ أَبَا عَلِيٍّ قَالَ: إِنَّهَا تَلْزَمُهُ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ مَتَّى عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ عَصَى لَمْ يُحَدَّ فِيمَا بَعْدُ وَهُوَ مُخْتَارٌ وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ نَادِمًا أَوْ مُصِرًّا لَكِنَّ الْإِصْرَارَ قَبِيحٌ فَلَا تَتِمُّ مُفَارَقَتُهُ لِهَذَا الْقَبِيحِ إِلَّا بِالتَّوْبَةِ، فَهِيَ إِذَنْ لَازِمَةٌ سَوَاءٌ كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ صَغِيرَةً أَوْ كَبِيرَةً وَسَوَاءٌ ذَكَرَهَا وَقَدْ تَابَ عَنْهَا مِنْ قَبْلُ أَوْ لَمْ يَتُبْ. أَمَّا أَبُو هَاشِمٍ فَإِنَّهُ يُجَوِّزُ أَنْ يَخْلُوَ الْعَاصِي مِنَ التَّوْبَةِ وَالْإِصْرَارِ وَيَقُولُ: لَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ التَّوْبَةُ وَاجِبَةً عَلَى الْأَنْبِيَاءِ لِهَذَا الْوَجْهِ بَلْ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً لِإِحْدَى خِلَالٍ، فَإِمَّا أَنْ تَجِبَ لِأَنَّ بِالصَّغِيرَةِ قَدْ نَقَصَ ثَوَابُهُمْ فَيَعُودُ ذَلِكَ النُّقْصَانُ بِالتَّوْبَةِ، وَإِمَّا لِأَنَّ التَّوْبَةَ نَازِلَةٌ مَنْزِلَةَ التَّرْكِ، فَإِذَا كَانَ التَّرْكُ وَاجِبًا عِنْدَ الْإِمْكَانِ فَلَا بُدَّ مِنْ وُجُوبِ التوبة مع عدم الإمكان، وربما قال:
[Kâdî Abdülcebbâr] buna şöyle cevap vermiştir: Ebû Alî demiştir ki: Tevbe ona vaciptir; çünkü mükellef isyan ettiğini bildiği zaman, bundan sonra sınırlandırılamaz ve o ihtiyar (seçim) sahibidir. Onun pişman veya [günahta] ısrarcı olmasına bir engel yoktur. Fakat ısrar çirkindir; bu çirkin şeyden ayrılması ise ancak tevbe ile gerçekleşir. O hâlde masiyet ister küçük ister büyük olsun, ister kişi onu daha önce tevbe etmiş olarak hatırlasın ister tevbe etmemiş olsun tevbe vaciptir. Ebû Hâşim'e gelince, o âsinin tevbe ve ısrardan hâlî (ikisinin de bulunmadığı bir durumda) olmasını caiz görür ve şöyle der: Tevbenin bu yönden peygamberlere vacip olması sahih değildir; bilakis şu hasletlerden biri sebebiyle vacip olması gerekir: Tevbe ya küçük günah sebebiyle sevapları eksildiği ve bu eksilme tevbe ile geri döneceği için vacip olur, ya da tevbe terk yerine geçtiği için [vacip olur]. Çünkü terk imkân dahilinde iken vacip olduğuna göre, imkânsızlık durumunda da tevbenin vacip olması kaçınılmazdır. Bazen de şöyle demiştir:
تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ عَلَى قَوْلِهِ: لِأَنَّ التَّوْبَةَ/ لَا يَجُوزُ أَنْ تَجِبَ لِعَوْدِ الثَّوَابِ الَّذِي هُوَ الْمَنَافِعُ فَقَطْ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَجِبَ لِأَجْلِ جَلْبِ الْمَنَافِعِ كَمَا لَا تَجِبُ النَّوَافِلُ بَلِ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ لَمَّا عَصَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى صَارَ أَحَدُ أَسْبَابِ عِصْمَتِهِمُ التَّشْدِيدَ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْبَةِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَإِنْ كَانَتْ مَعَاصِيهِمْ صَغِيرَةً.
Onlara tevbe sem' (nakil/şeriat) cihetinden vacip olur. Onun mezhebine göre en sahih olan da budur; çünkü sadece menfaatlerden ibaret olan sevabın geri dönmesi için tevbenin vacip olması caiz değildir. Zira nâfilelerin vacip olmaması gibi, bir fiil de sırf menfaat sağlamak için vacip olamaz. Bilakis peygamberleri -aleyhimüsselâm- Allah Teâlâ koruduğu (ismet bahşettiği) için, onların ismet sebeplerinden biri de, günahları küçük olsa bile durumdan duruma tevbede kendilerine sıkı davranılması olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: أصل التوبة الرجوع كالأبوة. يُقَالُ: تَوَبَ كَمَا يُقَالُ أَوَبَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قابِلِ التَّوْبِ [غَافِرٍ: ٣] فَقَوْلُهُمْ تَابَ يَتُوبُ تَوْبًا وَتَوْبَةً وَمَتَابًا فَهُوَ تَائِبٌ وَتَوَّابٌ كَقَوْلِهِمْ آب يؤوب أوباً وأوبة فهو آئب وَأَوَّابٌ، وَالتَّوْبَةُ لَفْظَةٌ يَشْتَرِكُ فِيهَا الرَّبُّ وَالْعَبْدُ، فَإِذَا وُصِفَ بِهَا الْعَبْدُ فَالْمَعْنَى رَجَعَ إِلَى رَبِّهِ لِأَنَّ كُلَّ عَاصٍ فَهُوَ فِي مَعْنَى الْهَارِبِ مِنْ رَبِّهِ فَإِذَا تَابَ فَقَدْ رَجَعَ عَنْ هَرَبِهِ إِلَى رَبِّهِ فَيُقَالُ: تَابَ إِلَى رَبِّهِ وَالرَّبُّ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ كَالْمُعْرِضِ عَنْ عَبْدِهِ وَإِذَا وُصِفَ بِهَا الرَّبُّ تَعَالَى فَالْمَعْنَى أَنَّهُ رَجَعَ عَلَى عَبْدِهِ بِرَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ وَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الِاخْتِلَافُ فِي الصِّلَةِ، فَقِيلَ فِي الْعَبْدِ: تَابَ إِلَى رَبِّهِ. وَفِي الرَّبِّ عَلَى عَبْدِهِ وَقَدْ يُفَارِقُ الرَّجُلُ خِدْمَةَ رَئِيسٍ فَيَقْطَعُ الرئيس معروفه عنه، ثُمَّ يُرَاجِعُ خِدْمَتَهُ، فَيُقَالُ: فُلَانٌ عَادَ إِلَى الْأَمِيرِ وَالْأَمِيرُ عَادَ عَلَيْهِ بِإِحْسَانِهِ وَمَعْرُوفِهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَبُولُ التَّوْبَةِ يَكُونُ بِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ يُثِيبَ عَلَيْهَا الثَّوَابَ الْعَظِيمَ كَمَا أَنَّ قَبُولَ الطَّاعَةِ يُرَادُ بِهِ ذَلِكَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ ذُنُوبَهُ بِسَبَبِ التَّوْبَةِ.
Altıncı Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: Tevbenin aslı, evbe (الأوبة) gibi dönmektir. 'Evebe' (أوب) denildiği gibi 'tevebe' (توب) de denilir. Allah Teâlâ: { قابِلِ التَّوْبِ } “Tevbeyi kabul eden” [Mü'min 3] buyurmuştur. Onların 'tâbe, yetûbü, tevben, tevbaten ve metâben, fe-hüve tâibün ve tevvâbün' demeleri, 'âbe, yeûbü, evben ve evbeten, fe-hüve âibün ve evvâbün' demeleri gibidir. Tevbe; Rab ile kulun ortak olduğu bir lafızdır. Kul bununla vasıflandığında anlamı Rabbine döndü demektir; çünkü her asi kul Rabbinden kaçmış gibidir; tevbe ettiğinde kaçışından Rabbine dönmüş olur, dolayısıyla: 'Rabbine tevbe etti' (تَابَ إِلَى رَبِّهِ) denilir; Rab ise bu durumda kulundan yüz çevirmiş gibidir. Rab Teâlâ bununla vasıflandığında ise anlamı, rahmeti ve lütfuyla kuluna döndü demektir. İşte bu sebeple harf-i cerde farklılık olmuş; kul için 'Rabbine tevbe etti' (تَابَ إِلَى رَبِّهِ), Rab için de 'kulunun tevbesini kabul etti / kuluna lütfuyla döndü' (تَابَ عَلَى عَبْدِهِ) denilmiştir. Nitekim bir adam bir reisin hizmetinden ayrılır, reis de ihsanını ondan keser; sonra adam onun hizmetine geri döner ve şöyle denilir: 'Falan emîre döndü, emîr de ihsan ve lütfuyla ona döndü.' Bunu bildiğinde deriz ki: Tevbenin kabulü iki şekilde olur: Birincisi: Tıpkı itaatin kabulünden bunun kastedilmesi gibi, tevbe üzerine büyük sevap vermesidir. İkincisi: Teâlâ'nın tevbe sebebiyle onun günahlarını bağışlamasıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْمُرَادُ مِنْ وَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّوَّابِ الْمُبَالَغَةُ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ:
Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın Tevvâb olarak vasıflanmasından murat, tevbeyi kabul etmedeki mübalağadır; bu da iki yöndendir: Birincisi:
أَنَّ وَاحِدًا مِنْ مُلُوكِ الدُّنْيَا مَتَى جَنَى عَلَيْهِ إِنْسَانٌ ثُمَّ اعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يَقْبَلُ الِاعْتِذَارَ، ثُمَّ إِذَا عَادَ إِلَى الْجِنَايَةِ وَإِلَى الِاعْتِذَارِ مَرَّةً أُخْرَى فَإِنَّهُ لَا يَقْبَلُهُ لِأَنَّ طَبْعَهُ يَمْنَعُهُ مِنْ قَبُولِ الْعُذْرِ، أَمَّا اللَّهُ ﷾ فَإِنَّهُ بِخِلَافِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَقْبَلُ التَّوْبَةَ لَا لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى رِقَّةِ طَبْعٍ أَوْ جَلْبِ نَفْعٍ أَوْ دَفْعِ ضَرَرٍ بَلْ إِنَّمَا يَقْبَلُهَا لِمَحْضِ الْإِحْسَانِ وَالتَّفَضُّلِ.
Dünya meliklerinden birine bir insan bir kötülük yapıp ardından özür dilediğinde o özrü kabul eder; sonra kötülüğe ve tekrar özür dilemeye dönerse, tabiatı özrü kabul etmeye engel olduğu için onu kabul etmez. Allah celle celâlühû ise bundan münezzehtir; zira O, tevbeyi tabiat inceliğine, bir menfaat teminine veya bir zararı defetmeye raci bir sebepten ötürü değil, sırf ihsan ve lütuf olarak kabul eder.
فَلَوْ عَصَى الْمُكَلَّفُ كُلَّ سَاعَةٍ ثُمَّ تَابَ وَبَقِيَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الْعُمْرَ الطَّوِيلَ لَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ لَهُ مَا قَدْ سَلَفَ وَيَقْبَلُ تَوْبَتَهُ، فَصَارَ تَعَالَى مُسْتَحِقًّا لِلْمُبَالَغَةِ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ فَوُصِفَ بِأَنَّهُ تَعَالَى تَوَّابٌ. الثَّانِي: أَنَّ الَّذِينَ يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ يَكْثُرُ عَدَدُهُمْ فَإِذَا قَبِلَ تَوْبَةَ الْجَمِيعِ اسْتَحَقَّ الْمُبَالَغَةَ فِي ذَلِكَ، وَلَمَّا كَانَ قَبُولُ التَّوْبَةِ مَعَ إِزَالَةِ الْعِقَابِ يَقْتَضِي حُصُولَ الثَّوَابِ وَكَانَ الثَّوَابُ مِنْ جِهَتِهِ نِعْمَةً وَرَحْمَةً وَصَفَ نَفْسَهُ مَعَ كَوْنِهِ تَوَّابًا بِأَنَّهُ رَحِيمٌ.
Mükellef her saat günah işlese, sonra tevbe etse ve uzun bir ömür bu hal üzere kalsa, Allah Teâlâ onun geçmiş günahlarını bağışlar ve tevbesini kabul ederdi. Böylece Teâlâ tevbeyi kabulde mübalağayı hak etmiş ve Tevvâb olarak vasıflanmıştır. İkincisi: Allah Teâlâ'ya tevbe edenlerin sayısı pek çoktur; hepsinin tevbesini kabul edince bu hususta mübalağaya hak kazanmış olur. Tevbenin kabulü, cezanın kaldırılmasıyla birlikte sevabın meydana gelmesini gerektirdiğinden ve sevap da O'nun katından bir nimet ve rahmet olduğundan, Tevvâb olmasının yanında kendisini Rahîm olarak da vasıflamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: في هذه الآية فوائد: إحداها: أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ مُشْتَغِلًا بِالتَّوْبَةِ فِي كُلٍّ حِينٍ وَأَوَانٍ، لِمَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ وَالْآثَارِ، أَمَّا الْأَحَادِيثُ (أ)
Sekizinci Mesele: Bu ayette birtakım faydalar vardır: Birincisi: Bu hususta varid olan hadisler ve rivayetler sebebiyle, kulun her an ve her vakit tevbe ile meşgul olması zorunludur. Hadislere gelince: (a)
رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيًّا ﵁ عَنِ الرَّجُلِ يُذْنِبُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ ثُمَّ يُذْنِبُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ ثُمَّ يُذْنِبُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ: يَسْتَغْفِرُ أَبَدًا حَتَّى يَكُونَ الشَّيْطَانُ هُوَ الْخَاسِرَ فَيَقُولُ لَا طَاقَةَ لِي مَعَهُ، وَقَالَ عَلِيٌّ: كُلَّمَا قَدَرْتَ أَنْ تَطْرَحَهُ فِي وَرْطَةٍ وَتَتَخَلَّصَ مِنْهَا فَافْعَلْ.
Rivayet edildiğine göre bir adam Müminlerin Emîri Ali'ye radıyallâhu anh günah işleyip istiğfar eden, sonra tekrar günah işleyip istiğfar eden, sonra tekrar günah işleyip istiğfar eden kimse hakkında sordu. Müminlerin Emîri şöyle dedi: "Şeytan hüsrana uğrayıp 'Artık onunla baş edemiyorum' deyinceye kadar daima istiğfar etsin." Ali [ayrıca] şöyle dedi: "Onu her ne zaman bir çıkmaza sokup kendin kurtulmaya güç yetirirsen, bunu yap!"
(ب)
(b)
وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَمْ يُصِرَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ/ وَإِنْ عَادَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً.
Ebû Bekir es-Sıddîk'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Günde yetmiş defa dönse bile, istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz" buyurdu.
(ج)
(c)
وعن ابن عمر قَالَ ﵊: تُوبُوا إِلَى رَبِّكُمْ فَإِنِّي أَتُوبُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ.
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Rabbinize tevbe edin; zira ben her gün O'na yüz defa tevbe ederim."
(د)
(d)
وَأَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵊ حِينَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٤] «يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ اشْتَرُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ اللَّهِ لَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا يَا عَبَّاسُ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَا أُغْنِي عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا يَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ لَا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَلِينِي مَا شِئْتِ لَا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا» أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحِ.
Ebû Hüreyre şöyle demiştir: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar” [Şuarâ 214] ayeti indirildiğinde [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: "Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi Allah'tan satın alın; Allah katında size hiçbir faydam dokunmaz. Ey Abdülmuttalib'in oğlu Abbâs! Allah katında sana hiçbir faydam dokunmaz. Ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Allah katında sana hiçbir faydam dokunmaz. Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Malımdan dilediğini iste, Allah katında sana hiçbir faydam dokunmaz." Her ikisi de bunu Sahih'te tahriç etmiştir.
(هـ)
(e)
وَقَالَ ﵊: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ» .
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Bazen kalbime bir perde çekilir de bu yüzden günde yüz defa Allah'a istiğfar ederim."
وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَيْنَ شَيْءٌ يَغْشَى الْقَلْبَ فَيُغَطِّيهِ بَعْضَ التَّغْطِيَةِ وَهُوَ كَالْغَيْمِ الرَّقِيقِ الَّذِي يَعْرِضُ فِي الْجَوِّ فَلَا يَحْجُبُ عَنِ الشَّمْسِ وَلَكِنْ يَمْنَعُ كَمَالَ ضَوْئِهَا، ثُمَّ ذَكَرُوا لِهَذَا الْحَدِيثِ تَأْوِيلَاتٍ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَطْلَعَ نَبِيَّهُ عَلَى مَا يَكُونُ فِي أُمَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنَ الْخِلَافِ وَمَا يُصِيبُهُمْ فَكَانَ إِذَا ذَكَرَ ذَلِكَ وَجَدَ غَيْمًا فِي قَلْبِهِ فَاسْتَغْفَرَ لِأُمَّتِهِ.
Bil ki gayn (الْغَيْن), kalbi bürüyen ve onu kısmen örten bir şeydir; havada beliren, güneşi tamamen kapatmayan fakat ışığının kemalini engelleyen ince bir bulut gibidir. Sonra bu hadis için birtakım teviller zikrettiler. Birincisi: Allah Teâlâ, peygamberini kendisinden sonra ümmeti arasında çıkacak ihtilaflara ve onların başına geleceklere muttali kılmıştı; bunu hatırladığında kalbinde bir bulutlanma hisseder ve ümmeti için istiğfar ederdi.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَنْتَقِلُ مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ أَرْفَعَ مِنَ الْأُولَى، فَكَانَ الِاسْتِغْفَارُ لِذَلِكَ.
İkincisi: O aleyhisselâm bir halden öncekinden daha yüce bir hale yükselmekteydi; istiğfarı da bu sebepleydi.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْغَيْمَ عِبَارَةٌ عَنِ السُّكْرِ الَّذِي كَانَ يَلْحَقُهُ فِي طَرِيقِ الْمَحَبَّةِ حَتَّى يَصِيرَ فَانِيًا عَنْ نَفْسِهِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِذَا عَادَ إِلَى الصَّحْوِ كَانَ الِاسْتِغْفَارُ مِنْ ذَلِكَ الصَّحْوِ وَهُوَ تَأْوِيلُ أَرْبَابِ الْحَقِيقَةِ، وَرَابِعُهَا: وَهُوَ تَأْوِيلُ أَهْلِ الظَّاهِرِ أَنَّ الْقَلْبَ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْخَطَرَاتِ وَالْخَوَاطِرِ وَالشَّهَوَاتِ وَأَنْوَاعِ الْمَيْلِ وَالْإِرَادَاتِ فَكَانَ يَسْتَعِينُ بِالرَّبِّ تَعَالَى فِي دَفْعِ تِلْكَ الْخَوَاطِرِ (و) أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ عُمَرُ ﵁ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً [التَّحْرِيمِ: ٨] إِنَّهُ هُوَ الرَّجُلُ يَعْمَلُ الذَّنْبَ ثُمَّ يَتُوبُ وَلَا يُرِيدُ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ وَلَا يَعُودَ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: هُوَ أَنْ يَهْجُرَ الذَّنْبَ وَيَعْزِمَ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ إِلَيْهِ أَبَدًا. (ز)
Üçüncüsü: Bulutlanmanın, muhabbet yolunda kendisine arız olan sekrden (manevi sarhoşluktan) ibaret olmasıdır; öyle ki kendinden tamamen fani olur, sahv (ayıklık) haline döndüğünde ise istiğfar bu sahv halinden olurdu; bu, hakikat ehlinin tevilidir. Dördüncüsü ise zâhir ehlinin tevilidir: Kalp hatralardan, vesveselerden, arzulardan, çeşitli meyil ve iradelerden uzak kalmaz; o da bu hatraları defetmek için Rab Teâlâ'dan yardım dilerdi. (f) Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh, Allah Teâlâ'nın: { تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً } “Allah'a nasûh bir tevbe ile tevbe edin” [Tahrîm 8] kavli hakkında şöyle demiştir: "O, bir adamın günah işlemesi, sonra tevbe etmesi ve artık onu işlemeyi istememesi, ona dönmemesidir." İbn Mes'ûd radıyallâhu anh da şöyle demiştir: "O, günahı terk etmesi ve ona bir daha asla dönmemeye azmetmesidir." (g)
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَاكِيًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: يَقُولُ لِمَلَائِكَتِهِ: «إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِالْحَسَنَةِ فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَإِذَا هَمَّ بِالسَّيِّئَةِ فَعَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا سَيِّئَةً وَاحِدَةً فَإِنْ تَرَكَهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً» رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'dan naklen şöyle buyurmuştur: O, meleklerine şöyle buyurur: "Kulum bir iyilik yapmaya niyetlendiğinde, onu onun için bir iyilik olarak yazın. Eğer onu yaparsa, on katı olarak yazın. Bir kötülük yapmaya niyetlenip de onu yaparsa, onu bir tek kötülük olarak yazın. Eğer onu terk ederse, onu onun için bir iyilik olarak yazın." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(ح)
(h)
رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ سَمِعَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَهُوَ يَقُولُ: يَا كَرِيمَ الْعَفْوِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: أَوَ تَدْرِي مَا كَرِيمُ الْعَفْوِ؟
Rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm, İbrâhim'in aleyhisselâm: "Ey affı kerîm olan!" dediğini işitince Cibrîl: "Affı kerîm olan ne demektir bilir misin?" demiştir.
فَقَالَ: لَا يَا جِبْرِيلُ. قَالَ: أَنْ يَعْفُوَ عَنِ السَّيِّئَةِ وَيَكْتُبَهَا حَسَنَةً.
[İbrâhim:] "Hayır ey Cibrîl" dedi. [Cibrîl:] "Kötülüğü affetmesi ve onu bir iyilik olarak yazmasıdır" dedi.
(ط)
(i)
أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْهُ ﵊: «مَنِ اسْتَفْتَحَ أَوَّلَ نَهَارِهِ بِالْخَيْرِ وَخَتَمَهُ بِالْخَيْرِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ لَا تَكْتُبُوا عَلَى عَبْدِي مَا بَيْنَ ذَلِكَ مِنَ الذُّنُوبِ» .
Ebû Hüreyre'den, [Peygamber'in] aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kim gününün başını hayırla açar ve sonunu hayırla tamamlarsa, Allah Teâlâ meleklere: 'Bu ikisi arasında işlenen günahları kulumun aleyhine yazmayın' buyurur."