(ي)
(j)
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ ﵊: «كَانَ فِيمَنْ قَبْلَكُمْ رَجُلٌ قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الْأَرْضِ، فَدُلَّ عَلَى رَاهِبٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ: إِنَّهُ قَدْ قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لِلْقَاتِلِ مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ: لَا، فَقَتَلَهُ فَكَمَّلَ الْمِائَةَ. ثُمَّ سَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ عَالِمٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ: إِنَّهُ قَتَلَ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ: نَعَمْ وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ انْطَلِقْ إِلَى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا فَإِنَّ بِهَا نَاسًا يَعْبُدُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَاعْبُدْهُ مَعَهُمْ وَلَا تَرْجِعْ إِلَى أَرْضِكَ فَإِنَّهَا أَرْضُ سُوءٍ، فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى نِصْفَ الطَّرِيقِ فَأَتَاهُ الْمَوْتُ فَاخْتَصَمَتْ/ فِيهِ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ فَقَالَتْ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ: جَاءَ تَائِبًا مُقْبِلًا بِقَلْبِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Sizden öncekiler arasında doksan dokuz kişiyi öldürmüş bir adam vardı. Yeryüzünün en bilgili kimsesini sordu; ona bir rahip gösterildi. Ona gidip: 'Doksan dokuz kişiyi öldürdü, [böyle bir] katil için tevbe var mıdır?' dedi. [Rahip]: 'Hayır' deyince onu da öldürüp [sayıyı] yüze tamamladı. Sonra yeryüzünün en bilgili kimsesini sordu; ona âlim bir adam gösterildi. Ona gidip: 'Yüz kişiyi öldürdü, benim için tevbe var mıdır?' dedi. [Âlim]: 'Evet, seninle tevbe arasına kim girebilir ki? Falanca ve falanca yere git; çünkü orada Allah Teâlâ'ya ibadet eden insanlar vardır, onlarla birlikte O'na ibadet et ve kendi memleketine dönme, zira orası kötü bir yerdir' dedi. Bunun üzerine [adam yola] koyuldu; nihayet yolun yarısına geldiğinde ölüm ona erişti. Bu sebeple onun hakkında rahmet melekleri ile azap melekleri çekiştiler. Rahmet melekleri: 'O, kalbiyle Allah Teâlâ'ya yönelmiş bir tevbekâr olarak geldi' dediler.
وَقَالَتْ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ: إِنَّهُ لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ. فَأَتَاهُمْ مَلَكُ فِي صُورَةِ آدَمِيٍّ وَتَوَسَّطَ بَيْنَهُمْ فَقَالَ: قِيسُوا مَا بَيْنَ الْأَرْضِينَ فَإِلَى أَيِّهِمَا كَانَ أَدْنَى فَهُوَ لَهُ فَقَاسُوهُ فَوَجَدُوهُ أَدْنَى إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي أَرَادَ بِشِبْرٍ فَقَبَضَتْهُ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ» .
Azap melekleri ise: 'O, hiçbir zaman hayır işlemedi' dediler. Bunun üzerine onlara insan kılığında bir melek gelip aralarında hakem oldu ve: 'İki memleket arasını ölçün; hangisine daha yakınsa o memlekete aittir' dedi. Ölçtüler ve onu gitmek istediği yere bir karış daha yakın buldular; bunun üzerine onu rahmet melekleri kabzetti (teslim aldı)."
رَوَاهُ مُسْلِمٌ
Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(يَا)
(k)
ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ: بَلَغَنَا أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: يَا رَبِّ إِنَّكَ خَلَقْتَ آدَمَ وَجَعَلْتَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ عَدَاوَةً فَسَلِّطْنِي عَلَيْهِ وَعَلَى وَلَدِهِ، فَقَالَ اللَّهُ ﷾: (جَعَلْتُ صُدُورَهُمْ مَسَاكِنَ لَكَ) ، فَقَالَ: رَبِّ زِدْنِي، فَقَالَ: لَا يُولَدُ وَلَدٌ لِآدَمَ إِلَّا وُلِدَ لَكَ عَشْرَةٌ. قَالَ: رَبِّ زِدْنِي، قَالَ: تَجْرِي مِنْهُ مَجْرَى الدَّمِ. قَالَ: رَبِّ زِدْنِي. قَالَ: وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ [الإسرا: ٦٤] ، قَالَ: فَعِنْدَهَا شَكَا آدَمُ إِبْلِيسَ إِلَى رَبِّهِ تَعَالَى فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنَّكَ خَلَقْتَ إِبْلِيسَ وَجَعَلْتَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ عَدَاوَةً وَبَغْضَاءَ وَسَلَّطْتَهُ عَلَيَّ وَعَلَى ذُرِّيَّتِي وَأَنَا لَا أُطِيقُهُ إِلَّا بِكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يُولَدُ لَكَ وَلَدٌ إِلَّا وَكَّلْتُ بِهِ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِهِ مِنْ قُرَنَاءِ السُّوءِ. قَالَ: رَبِّ زِدْنِي. قَالَ:
Sâbit el-Bünânî şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre İblis şöyle demiştir: "Ey Rabbim! Sen Âdem'i yarattın, benimle onun arasına düşmanlık koydun; beni ona ve çocuklarına musallat kıl." Allah azze ve celle: "Onların göğüslerini sana mesken kıldım" buyurdu. [İblis]: "Rabbim, bana [musallat olma gücünü] artır" dedi. [Allah]: "Âdem'in doğan her çocuğuna karşılık sana on çocuk doğar" buyurdu. [İblis]: "Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: "Onun damarlarında kan gibi akarsın" buyurdu. [İblis]: "Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Atlılarınla ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar, mallarına ve çocuklarına ortak ol” [İsrâ 64] buyurdu. [Sâbit] dedi ki: Bunun üzerine Âdem, İblis'i Rabbi Teâlâ'ya şikâyet edip şöyle dedi: "Ey Rabbim! Sen İblis'i yarattın, benimle onun arasına düşmanlık ve kin koydun, onu bana ve zürriyetime musallat kıldın; oysa Senin yardımın olmadan benim ona gücüm yetmez." Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: "Sana doğan her çocuğa, onu kötü arkadaşlardan koruyacak iki melek görevlendiririm." [Âdem]: "Rabbim, bana artır" dedi. [Allah] buyurdu ki:
الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا. قَالَ: رَبِّ زِدْنِي. قَالَ: لَا أَحْجُبُ عَنْ أَحَدٍ مِنْ وَلَدِكَ التَّوْبَةَ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ» .
"Bir iyiliğe on katı vardır." [Âdem]: "Rabbim, bana artır" dedi. [Allah] buyurdu ki: "Can boğaza gelmedikçe çocuklarından hiçbirinin tevbesini engellemem."
(يب)
(l)
أَبُو
Ebû
مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ قَالَ: قَالَ ﵊: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ وَبِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا» رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: [Peygamber] aleyhisselâm: "Şüphesiz Allah Teâlâ, gündüz günah işleyenin tevbe etmesi için geceleyin elini açar; gece günah işleyenin tevbe etmesi için de gündüzün elini açar; ta ki güneş batıdan doğuncaya kadar" buyurmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(يج)
(m)
عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي، فَإِذَا حَدَّثَنِي أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ، فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ، وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيُحْسِنُ الطَّهُورَ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَى إِلَّا غَفَرَ لَهُ» . ثُمَّ قَرَأَ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٣٥] .
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis işittiğimde, Allah'ın beni onunla faydalandırmayı dilediği kadar faydalanırdım. Ashabından biri bana bir hadis rivayet ettiğinde ise ona yemin ettirirdim; yemin ederse onu tasdik ederdim. Bana Ebû Bekir rivayet etti -ki Ebû Bekir doğru söylemiştir- dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bir kul bir günah işleyip de güzelce abdest alır, sonra kalkıp iki rekât namaz kılar ve Allah Teâlâ'dan mağfiret dilerse, Allah onu mutlaka bağışlar." Sonra: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Onlar bir çirkinlik yaptıklarında yahut nefislerine zulmettiklerinde...” ayetinden { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “günahları için mağfiret dilerler” kavline kadar [Bakara 135] okudu.
(يد)
(n)
أَبُو أُمَامَةَ قَالَ: بَيْنَا أَنَا قَاعِدٌ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إذ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ. قَالَ: فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ عَادَ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى ثُمَّ خَرَجَ قَالَ أَبُو أُمَامَةَ: فَكُنْتُ أَمْشِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالرَّجُلُ يَتْبَعُهُ وَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ، فَقَالَ ﵇: «أَلَيْسَ حِينَ خَرَجْتَ مِنْ بَيْتِكَ تَوَضَّأْتَ فَأَحْسَنْتَ الْوُضُوءَ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَسُولَ، قَالَ: وَشَهِدْتَ مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ:
Ebû Ümâme şöyle demiştir: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında otururken bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir hadde müstahak oldum (haddi gerektiren bir suç işledim), onu bana uygula" dedi. [Ebû Ümâme] dedi ki: [Resûlullah] ondan yüz çevirdi; sonra adam dönüp aynı şeyi söyledi. Namaz için kâmet getirildi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem girip namaz kıldırdı, sonra çıktı. Ebû Ümâme dedi ki: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüyordum, adam da onu takip ediyor ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir hadde müstahak oldum, onu bana uygula" diyordu. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: "Evinden çıktığın zaman güzelce abdest almadın mı?" buyurdu. Adam: "Evet, ey Allah'ın Resûlü" dedi. [Peygamber]: "Bizimle birlikte bu namazda bulundun mu?" buyurdu. Adam: "Evet, ey Allah'ın Resûlü" dedi. [Peygamber] buyurdu ki:
فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ حَدَّكَ أَوْ قَالَ ذَنْبَكَ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
"Şüphesiz Allah senin haddini -yahut günahını buyurdu- bağışlamıştır." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(يه)
(o)
عَبْدُ اللَّهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي عَالَجْتُ امْرَأَةً مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَإِنِّي أَصَبْتُ مَاءً دُونَ أَنْ أَمَسَّهَا فَهَا أَنَا ذَا فَاقْضِ فيَّ مَا شِئْتَ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: لَقَدْ سَتَرَكَ اللَّهُ لَوْ سَتَرْتَ نَفْسَكَ، فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا، فَقَامَ الرَّجُلُ فَانْطَلَقَ فَدَعَاهُ النَّبِيُّ ﷺ وَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هُودٍ: ١١٤] . فَقَالَ وَاحِدٌ مِنَ الْقَوْمِ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَذَا لَهُ خَاصَّةً، قَالَ: بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً. رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle demiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Medine'nin en uç tarafında bir kadınla ilgilendim (onu öptüm) ve onunla cinsel ilişkiye girmeksizin [temasla] boşaldım; işte ben buradayım, hakkımda dilediğin hükmü ver" dedi. Ömer ona: "Keşke kendini gizleseydin, Allah seni gizlemişti" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine adam kalkıp gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırttı ve ona şu ayeti okudu: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin gündüze yakın saatlerinde namaz kıl; şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd 114]. Topluluktan birisi: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bu sadece ona mı mahsustur?" dedi. [Peygamber]: "Hayır, bütün insanlar içindir" buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(يو)
(ö)
أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵇: «إِنَّ عَبْدًا أَصَابَ ذَنْبًا فَقَالَ يَا رَبِّ إِنِّي أَذْنَبْتُ ذَنْبًا فَاغْفِرْ لِي فَقَالَ رَبُّهُ: عَلِمَ عَبْدِي أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ فَغَفَرَ لَهُ، ثُمَّ مَكَثَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَصَابَ ذَنْبًا آخَرَ. فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنِّي أَذْنَبْتُ ذَنْبًا آخَرَ فَاغْفِرْهُ لِي، فَقَالَ رَبُّهُ: إِنَّ عَبْدِي عَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ فَغَفَرَ لَهُ، ثُمَّ مَكَثَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَصَابَ ذَنْبًا آخَرَ فَقَالَ: يَا رَبِّ أَذْنَبْتُ ذَنْبًا آخَرَ فَاغْفِرْهُ لِي، فَقَالَ رَبُّهُ: عَلِمَ عَبْدِي أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ: غَفَرْتُ لِعَبْدِي فَلْيَعْمَلْ مَا شَاءَ» . أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحِ.
Ebû Hüreyre şöyle demiştir: [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: "Bir kul bir günah işledi ve: 'Ey Rabbim! Ben bir günah işledim, beni bağışla' dedi. Rabbi de: 'Kulum kendisinin günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi' buyurdu ve onu bağışladı. Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre geçti, ardından başka bir günah işledi ve: 'Ey Rabbim! Ben başka bir günah işledim, onu bana bağışla' dedi. Rabbi de: 'Kulum günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi' buyurdu ve onu bağışladı. Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre geçti, ardından başka bir günah işledi ve: 'Ey Rabbim! Başka bir günah işledim, onu bana bağışla' dedi. Rabbi: 'Kulum günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi' buyurdu; sonra Rabbi ona: 'Kulumu bağışladım, artık dilediğini yapsın' buyurdu." Bunu ikisi [Buhârî ve Müslim] Sahîh'lerinde rivayet etmiştir.
(يز)
(p)
أَبُو بَكْرٍ قَالَ: قَالَ ﵊: «لَمْ يُصِرَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَلَوْ عَادَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً» .
Ebû Bekir şöyle demiştir: [Peygamber] aleyhisselâm: "Günde yetmiş defa tekrarlasa bile Allah'tan mağfiret dileyen kimse [günahta] ısrar etmiş sayılmaz" buyurmuştur.
(يح)
(r)
أَبُو أَيُّوبَ قَالَ: قَدْ كُنْتُ كَتَمْتُكُمْ شَيْئًا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَوْلَا أَنَّكُمْ تُذْنِبُونَ فَتَسْتَغْفِرُونَ لَخَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى خَلْقًا يُذْنِبُونَ فَيَسْتَغْفِرُونَ فَيَغْفِرُ لَهُمْ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Ebû Eyyûb şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir şeyi sizden gizlemiştim; o şöyle buyuruyordu: "Eğer siz günah işleyip de istiğfar etmeseydiniz, Allah Teâlâ günah işleyip istiğfar edecek ve kendilerini bağışlayacağı bir kavim yaratırdı." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(يط)
(s)
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ عَلَيْهِ كِسَاءٌ وَفِي يَدِهِ شَيْءٌ قَدِ الْتَفَّ عَلَيْهِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي مَرَرْتُ بَغَيْضَةِ شَجَرٍ فَسَمِعْتُ فِيهَا أَصْوَاتَ فِرَاخِ طَائِرٍ فَأَخَذْتُهُنَّ فَوَضَعْتُهُنَّ فِي كِسَائِي فَجَاءَتْ أُمُّهُنَّ فَاسْتَدَارَتْ عَلَى رَأْسِي فَكَشَفْتُ لَهَا عَنْهُنَّ فَوَقَعَتْ عَلَيْهِنَّ أُمُّهُنَّ فَلَفَفْتُهُنَّ جَمِيعًا فِي كِسَائِي فَهُنَّ مَعِي، فَقَالَ ﵊: ضَعْهُنَّ عَنْكَ فَوَضَعْتُهُنَّ فَأَبَتْ أُمُّهُنَّ إِلَّا لُزُومَهُنَّ، فَقَالَ ﵇: أَتَعْجَبُونَ لِرَحْمَةٍ أُمِّ الْأَفْرَاخِ بِفِرَاخِهَا، قَالُوا: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: والذي نفس محمد بيده أو قال فو الذي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيًّا لَلَّهُ ﷿ أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ أُمِّ الْأَفْرَاخِ بِفِرَاخِهَا، ارْجِعْ بِهِنَّ حَتَّى تَضَعَهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَخَذْتَهُنَّ وَأُمُّهُنَّ مَعَهُنَّ فَرَجَعَ بِهِنَّ» .
Abdullah şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulunduğumuz sırada, üzerinde bir örtü olan ve elinde örtüye sarılı bir şey bulunan bir adam geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir ağaçlık yerden geçiyordum, orada kuş yavrularının seslerini işittim, onları alıp örtümün içine koydum. Derken anaları geldi, başımın etrafında dönmeye başladı. Ben de örtüyü açtım, anaları yavruların üzerine kondu; ben de hepsini birden örtüme sardım, işte onlar yanımdadır" dedi. [Peygamber] aleyhisselâm: "Onları yere bırak" buyurdu. Onları yere bıraktım, anaları onlardan ayrılmak istemedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: "Yavru kuşların anasının yavrularına olan merhametine şaşıyor musunuz?" buyurdu. "Evet, ey Allah'ın Resûlü" dediler. O da şöyle buyurdu: "Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki -yahut: Beni hak ile peygamber olarak gönderene yemin olsun ki- Allah azze ve celle'nin kullarına olan merhameti, şu yavru kuşların anasının yavrularına olan merhametinden daha fazladır. Onları götür, anaları da yanlarında olduğu halde nereden aldıysan oraya bırak." [Adam] da onları geri götürdü.
(ك)
(t)
عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عن جِبْرِيلَ ﵇ عَنِ اللَّهِ ﷾ قَالَ: (يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ مُحَرَّمًا بَيْنَكُمْ فَلَا تَظَالَمُوا. يَا عِبَادِي إِنَّكُمْ تُخْطِئُونَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَأَنَا الَّذِي أَغْفِرُ الذُّنُوبَ وَلَا أُبَالِي فَاسْتَغْفِرُونِي أَغْفِرْ لَكُمْ، يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ جَائِعٌ إِلَّا مَنْ أَطْعَمْتُهُ فَاسْتَطْعِمُونِي أُطْعِمْكُمْ، يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ عارٍ إِلَّا مَنْ كَسَوْتُهُ فَاسْتَكْسُونِي أَكْسُكُمْ، يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ
Ebû Müslim el-Havlânî'den, Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Cibrîl aleyhisselâm'dan, Allah azze ve celle'den rivayet edildiğine göre O şöyle buyurmuştur: "Ey kullarım! Şüphesiz Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım; öyleyse birbirinize zulmetmeyin. Ey kullarım! Şüphesiz siz gece gündüz günah işlersiniz; Ben ise günahları bağışlarım ve [buna] aldırmam; öyleyse Benden mağfiret dileyin ki sizi bağışlayayım. Ey kullarım! Benim doyurduklarım müstesna hepiniz açsınız; öyleyse Benden yiyecek isteyin ki sizi doyurayım. Ey kullarım! Benim giydirdiklerim müstesna hepiniz çıplaksınız; öyleyse Benden giyecek isteyin ki sizi giydireyim. Ey kullarım! Şayet ilkiniz ve sonunuz, insanınız
وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى قَلْبِ أَتْقَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لَمْ يَزِدْ ذَلِكَ فِي مُلْكِي شَيْئًا، يَا عبادي لو أن أولكم وآخركم وإنسكم وجنكم كَانُوا عَلَى قَلْبِ أَفْجَرِ رَجُلٍ مِنْكُمْ لَمْ يَنْقُصْ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي شَيْئًا، يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمُ اجْتَمَعُوا فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلُونِي فَأَعْطَيْتُ كُلَّ إِنْسَانٍ مِنْكُمْ مَا سَأَلَ لَمْ يَنْقُصْ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي شَيْئًا إِلَّا كَمَا يَنْقُصُ الْبَحْرُ أَنْ يُغْمَسَ فِيهِ الْمِخْيَطُ غَمْسَةً وَاحِدَةً، يَا عِبَادِي إِنَّمَا هِيَ أَعْمَالُكُمْ أَحْفَظُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ وَجَدَ خَيْرًا فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ غَيْرَ ذَلِكَ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ) .
ve cinniniz, aranızdaki en takvalı adamın kalbi üzere olsaydınız, bu Benim mülkümde hiçbir şeyi artırmazdı. Ey kullarım! Şayet ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, aranızdaki en fâcir adamın kalbi üzere olsaydınız, bu Benim mülkümden hiçbir şeyi eksiltmezdi. Ey kullarım! Şayet ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz tek bir meydanda toplanıp Benden [dilediklerini] isteseler ve Ben de her bir insana istediğini versem, bu Benim mülkümden ancak iğnenin denize bir kez batırılıp çıkarıldığında denizden eksilttiği kadar eksiltirdi. Ey kullarım! Bunlar sadece sizin amellerinizdir, onları sizin için sayıp koruyorum; kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendini kınasın."
قَالَ وَكَانَ أَبُو إِدْرِيسَ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ إِعْظَامًا لَهُ: وَأَمَّا الْآثَارُ فَسُئِلَ ذُو النُّونِ عَنِ التَّوْبَةِ فَقَالَ: إِنَّهَا اسْمٌ جَامِعٌ لِمَعَانٍ سِتَّةٍ. أَوَّلُهُنَّ: النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى، الثَّانِي: الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الذُّنُوبِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. الثَّالِثُ: أَدَاءُ كُلِّ فَرِيضَةٍ ضَيَّعْتَهَا فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى. الرَّابِعُ: أَدَاءُ الْمَظَالِمِ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَعْرَاضِهِمْ. الْخَامِسُ: إِذَابَةُ كُلِّ لحم ودم نبت من الحرم. السَّادِسُ: إِذَاقَةُ الْبَدَنِ أَلَمَ الطَّاعَاتِ كَمَا ذَاقَ حَلَاوَةَ الْمَعْصِيَةِ. وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَارِسٍ يَقُولُ: يَا صَاحِبَ الذُّنُوبِ أَلَمْ يَأْنَ لَكَ أَنْ تَتُوبَ، يَا صَاحِبَ الذُّنُوبِ إِنَّ الذَّنْبَ فِي الدِّيوَانِ مَكْتُوبٌ، يَا صَاحِبَ الذُّنُوبِ أَنْتَ بِهَا فِي الْقَبْرِ مَكْرُوبٌ، يَا صَاحِبَ الذُّنُوبِ أَنْتَ غَدًا بِالذُّنُوبِ مَطْلُوبٌ.
[Râvi] dedi ki: Ebû İdrîs bu hadisi rivayet ettiği zaman ona duyduğu saygıdan ötürü dizleri üzerine çökerdi. Rivayetlere gelince; Zünnûn'a tevbe sorulduğunda şöyle demiştir: "O, altı manayı toplayan bir isimdir: Birincisi: Geçmişe pişmanlık duymak. İkincisi: Gelecekte günahları terk etmeye azmetmek. Üçüncüsü: Seninle Allah Teâlâ arasında zayi ettiğin her farzı kaza etmek. Dördüncüsü: Yaratılmışlara malları ve ırzları konusundaki haksızlıkları iade etmek. Beşincisi: Haramdan meydana gelmiş her eti ve kanı eritmek. Altıncısı: Bedene, masiyetin tatlılığını tattığı gibi taatlerin meşakkatini tattırmak." Ahmed b. Hâris de şöyle derdi: "Ey günah sahibi! Tevbe etme vaktin gelmedi mi? Ey günah sahibi! Şüphesiz günah deftere yazılmıştır. Ey günah sahibi! Sen kabirde onun yüzünden sıkıntı çekeceksin. Ey günah sahibi! Sen yarın günahlarla hesaba çekileceksin."
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ فَوَائِدِ الْآيَةِ: أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا لَمْ يَسْتَغْنِ عَنِ التَّوْبَةِ مَعَ عُلُوِّ شَأْنِهِ فَالْوَاحِدُ مِنَّا أَوْلَى بِذَلِكَ.
İkinci Fayda: Ayetin faydalarındandır ki; Âdem aleyhisselâm yüksek makamına rağmen tevbeden müstağni kalamadığına göre, bizden birinin buna [tevbe etmeye] daha layık olmasıdır.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ مَا ظَهَرَ مِنْ آدَمَ ﵇ مِنَ الْبُكَاءِ عَلَى زَلَّتِهِ تَنْبِيهٌ لَنَا أَيْضًا لِأَنَّا أَحَقُّ بِالْبُكَاءِ مِنْ آدَمَ ﵇.
Üçüncü Fayda: Âdem'den aleyhisselâm zellesi üzerine sadır olan ağlamanın bizim için de bir uyarı olmasıdır; çünkü biz ağlamaya Âdem'den aleyhisselâm daha layığız.
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَوْ جُمِعَ بُكَاءُ أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَى بُكَاءِ دَاوُدَ لَكَانَ بُكَاءُ دَاوُدَ أَكْثَرَ، وَلَوْ جُمِعَ بُكَاءُ أَهْلِ الدُّنْيَا وَبُكَاءُ دَاوُدَ إِلَى بُكَاءِ نُوحٍ لَكَانَ بُكَاءُ نُوحٍ أَكْثَرَ، وَلَوْ جُمِعَ بُكَاءُ أَهْلِ الدُّنْيَا وَبُكَاءُ دَاوُدَ وَبُكَاءُ نُوحٍ ﵉ إِلَى بُكَاءِ آدَمَ عَلَى خَطِيئَتِهِ لَكَانَ بُكَاءُ آدَمَ أَكْثَرَ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Eğer dünya ehlinin ağlaması Dâvûd'un ağlaması ile toplansaydı, Dâvûd'un ağlaması daha fazla olurdu. Eğer dünya ehlinin ağlaması ile Dâvûd'un ağlaması Nûh'un ağlaması ile toplansaydı, Nûh'un ağlaması daha fazla olurdu. Eğer dünya ehlinin ağlaması, Dâvûd'un ağlaması ve Nûh'un -aleyhimesselâm- ağlaması Âdem'in hatasına ağlaması ile toplansaydı, Âdem'in ağlaması daha fazla olurdu."
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: إِنَّمَا اكْتَفَى اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ تَوْبَةِ آدَمَ دُونَ تَوْبَةِ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا كَانَتْ تَبَعًا لَهُ كَمَا طُوِيَ ذِكْرُ النِّسَاءِ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ لِذَلِكَ، وَقَدْ ذَكَرَهَا فِي قَوْلِهِ: قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الأعراف: ٢٣] .
Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın Havvâ'nın tevbesini değil de sadece Âdem'in tevbesini zikretmekle yetinmesi, Havvâ'nın ona tâbi olmasındandır; nitekim Kur'an ve Sünnet'te kadınların zikri bu sebeple [çoğu yerde] dürülüp geçilmiştir. Bununla birlikte Allah Teâlâ: { قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “[İkisi] dediler ki: Rabbimiz! Biz nefislerimize zulmettik” [A'râf 23] kavlinde onu da zikretmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 38]
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨)
{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Dedik ki: Hepiniz oradan inin! Benden size bir hidayet geldiğinde, kim Benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (38)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي فَائِدَةِ تَكْرِيرِ الْأَمْرِ بِالْهُبُوطِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْهُبُوطُ الْأَوَّلُ غَيْرُ الثَّانِي فَالْأَوَّلُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا وَالثَّانِي مِنْ سَمَاءِ الدُّنْيَا إِلَى الْأَرْضِ وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:
Birinci Mesele: İniş emrinin tekrarlanmasının faydası hususunda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: Birinci iniş ikinci inişten başkadır; birinci iniş cennetten dünya semasına, ikinci iniş ise dünya semasından yeryüzünedir. Bu [görüş] iki açıdan zayıftır: Birincisi:
أَنَّهُ قَالَ فِي الْهُبُوطِ الْأَوَّلِ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ فَلَوْ كَانَ الِاسْتِقْرَارُ فِي الْأَرْضِ إِنَّمَا حَصَلَ بِالْهُبُوطِ الثَّانِي لكان ذلك قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ [الْبَقَرَةِ: ٣٦] عَقِيبَ الْهُبُوطِ الثَّانِي أَوْلَى. وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ قَالَ فِي الْهُبُوطِ الثَّانِي: اهْبِطُوا مِنْها وَالضَّمِيرُ فِي (مِنْهَا) عَائِدٌ إِلَى الْجَنَّةِ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الْهُبُوطِ الثَّانِي مِنَ الْجَنَّةِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ التَّكْرِيرَ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ أَقْوَى مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ وَهُوَ أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ لَمَّا أَتَيَا بِالزَّلَّةِ أُمِرَا بِالْهُبُوطِ فَتَابَا بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْهُبُوطِ وَوَقَعَ فِي قَلْبِهِمَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْهُبُوطِ لَمَّا كَانَ بِسَبَبِ الزَّلَّةِ فَبَعْدَ التَّوْبَةِ وَجَبَ أَنْ لَا يَبْقَى الْأَمْرُ بِالْهُبُوطِ فَأَعَادَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْرَ بِالْهُبُوطِ مَرَّةً ثَانِيَةً لِيَعْلَمَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْهُبُوطِ مَا كَانَ جَزَاءً عَلَى ارْتِكَابِ الزَّلَّةِ حَتَّى يَزُولَ بِزَوَالِهَا بَلِ الْأَمْرُ بِالْهُبُوطِ بَاقٍ بَعْدِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِهِ كَانَ تَحْقِيقًا لِلْوَعْدِ الْمُتَقَدَّمِ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَإِنْ قِيلَ/ مَا جَوَابُ الشَّرْطِ الْأَوَّلِ؟ قُلْنَا:
Birinci inişte: { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyurmuştur. Eğer yeryüzünde yerleşme ancak ikinci inişle gerçekleşmiş olsaydı, { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri ve bir geçimlik vardır” [Bakara 36] kavlinin ikinci inişin peşinden gelmesi daha evla olurdu. İkincisi: İkinci inişte: { اهْبِطُوا مِنْها } “Oradan inin” buyurmuştur; { مِنْها } “oradan” ifadesindeki zamir cennete dönmektedir. Bu da ikinci inişin cennetten olmasını iktiza eder. İkinci vecih: Tekrarın tekit için olmasıdır. Bana göre ise bu iki vecihten daha kuvvetli üçüncü bir vecih vardır; o da şudur: Âdem ile Havvâ zelle işlediklerinde inişle emrolundular, iniş emrinden sonra tevbe ettiler. Kalplerine iniş emrinin zelle sebebiyle olduğu, dolayısıyla tevbeden sonra iniş emrinin baki kalmaması gerektiği düşüncesi geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ iniş emrini ikinci kez tekrarladı ki iniş emrinin zelle işlemenin bir cezası olmadığını, dolayısıyla zellenin zevaliyle [emrin de] zail olmayacağını; bilakis iniş emrinin tevbeden sonra da baki olduğunu bilsinler. Çünkü iniş emri, { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” [Bakara 30] kavlindeki geçmiş vaadin gerçekleşmesi içindi. Eğer: "Birinci şartın cevabı nedir?" denilirse, deriz ki:
الشَّرْطُ الثَّانِي مَعَ جَوَابِهِ، كَقَوْلِكَ: إِنْ جِئْتَنِي فَإِنْ قَدَرْتُ أَحْسَنْتُ إِلَيْكَ.
[Birinci şartın cevabı], cevabıyla birlikte ikinci şarttır; tıpkı senin: "Bana gelirsen, şayet gücüm yeterse sana ihsanda bulunurum" demen gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ آدَمَ ﵇ أُهْبِطَ بِالْهِنْدِ وَحَوَّاءَ بِجُدَّةَ وَإِبْلِيسَ بِمَوْضِعٍ مِنَ الْبَصْرَةِ عَلَى أَمْيَالٍ وَالْحَيَّةَ بِأَصْفَهَانَ.
Rivayetlerde nakledildiğine göre Âdem aleyhisselâm Hindistan'a, Havvâ Cidde'ye, İblis Basra'dan birkaç mil uzaklıktaki bir yere, yılan da İsfahan'a indirilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي «الْهُدَى» وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ دَلَالَةٍ وَبَيَانٍ فَيَدْخُلُ فِيهِ دَلِيلُ الْعَقْلِ وَكُلُّ كَلَامٍ يَنْزِلُ عَلَى نَبِيٍّ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى عِظَمِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَإِنْ أَهْبَطْتُّكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ فَقَدْ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ بِمَا يُؤَدِّيكُمْ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْجَنَّةِ مَعَ الدَّوَامِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ.
Üçüncü Mesele: "el-Hüdâ" (hidayet) hakkında vecihler vardır: Birincisi: Ondan maksat her türlü delalet ve beyandır; böylece akıl delili ve bir peygambere inen her kelam buna dahil olur. Bunda Allah Teâlâ'nın Âdem ve Havvâ'ya olan nimetinin büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır; sanki O şöyle buyurmuştur: "Sizi cennetten yeryüzüne indirmiş olsam da, sizi kesintisi olmayan bir ebedilikle tekrar cennete ulaştıracak şeyleri size lütfettim."
قَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا أُهْبِطَ آدَمُ ﵇ إِلَى الْأَرْضِ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ يَا آدَمُ أَرْبَعُ خِصَالٍ فِيهَا كُلُّ الْأَمْرِ لَكَ وَلِوَلَدِكَ. وَاحِدَةٌ لِي وَوَاحِدَةٌ لَكَ وَوَاحِدَةٌ بَيْنِي وَبَيْنَكَ وَوَاحِدَةٌ بَيْنَكَ وَبَيْنَ النَّاسِ، أَمَّا الَّتِي لِي فَتَعْبُدُنِي لَا تُشْرِكُ بِي شَيْئًا، وَأَمَّا الَّتِي لَكَ فَإِذَا عَمِلْتَ نِلْتَ أُجْرَتَكَ، وَأَمَّا الَّتِي بَيْنِي وَبَيْنَكَ فَعَلَيْكَ الدُّعَاءُ وَعَلَيَّ الْإِجَابَةُ، وَأَمَّا الَّتِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ النَّاسِ فَأَنْ تَصْحَبَهُمْ بِمَا تُحِبُّ أَنْ يَصْحَبُوكَ بِهِ.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildiğinde Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: "Ey Âdem! Dört haslet vardır ki senin ve çocuklarının bütün işi bunlardadır: Biri Benim içindir, biri senin içindir, biri Benimle senin arandadır, biri de seninle insanlar arasındadır. Benim için olana gelince: Bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmendir. Senin için olana gelince: Amel ettiğinde mükâfatını almandır. Benimle senin aranda olana gelince: Dua etmek senden, icabet etmek Bendendir. Seninle insanlar arasında olana gelince: Sana nasıl davranmalarını istiyorsan onlara öyle davranmandır."
وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْهُدَى الْأَنْبِيَاءُ وَهَذَا إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ كَانَ الْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً غَيْرَ آدَمَ وَهُمْ ذُرِّيَّتُهُ وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا التَّأْوِيلُ يُوجِبُ تَخْصِيصَ الْمُخَاطَبِينَ بِذُرِّيَّةِ آدَمَ وَتَخْصِيصَ الْهُدَى بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ وَهُوَ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ دَلَّ عَلَى هَذَا التَّخْصِيصِ.
İkincisi: Ebu'l-Âliye'den hidayetten maksadın peygamberler olduğu yönünde rivayet edilen görüştür. Bu ancak, { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Benden size bir hidayet geldiğinde” kavliyle hitap edilenlerin Âdem'in dışındakiler, yani onun zürriyeti olması halinde tam olur. Hülasa bu tevil, bu tahsise delalet eden bir delil olmaksızın, muhatapların Âdem'in zürriyetine tahsis edilmesini ve hidayetin de peygamberler gibi muayyen bir türe tahsis edilmesini gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ هُدَاهُ بِحَقِّهِ عِلْمًا وَعَمَلًا بِالْإِقْدَامِ عَلَى مَا يَلْزَمُ وَالِاحْجَامِ عَمَّا يَحْرُمُ فَإِنَّهُ يَصِيرُ إِلَى حَالٍ لَا خَوْفَ فِيهَا وَلَا حُزْنَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعَ اخْتِصَارِهَا تَجْمَعُ شَيْئًا كَثِيرًا مِنَ الْمَعَانِي لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً [البقرة: ٣٨] [طه: ١٢٣] دَخَلَ فِيهِ الْإِنْعَامُ بِجَمِيعِ الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَالشَّرْعِيَّةِ وَزِيَادَاتِ الْبَيَانِ وَجَمِيعِ مَا لَا يَتِمُّ ذَلِكَ إلا به من العقل ووجوه التمكن، وجميع قوله: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ [البقرة: ٣٨] تَأَمُّلَ الْأَدِلَّةِ بِحَقِّهَا وَالنَّظَرَ فِيهَا وَاسْتِنْتَاجَ الْمَعَارِفِ مِنْهَا وَالْعَمَلَ بِهَا وَيَجْمَعُ ذَلِكَ كُلَّ التَّكَالِيفِ وَجَمَعَ قَوْلُهُ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [البقرة: ٣٨] جَمِيعَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ تَعَالَى لِأَوْلِيَائِهِ لِأَنَّ زَوَالَ الْخَوْفِ يَتَضَمَّنُ السَّلَامَةَ مِنْ جَمِيعِ الْآفَاتِ وَزَوَالَ الْحُزْنِ يَقْتَضِي الْوُصُولَ إِلَى كُلِّ اللَّذَّاتِ وَالْمُرَادَاتِ وَقَدَّمَ عَدَمَ الْخَوْفِ عَلَى عَدَمِ الْحُزْنِ لِأَنَّ زَوَالَ مَا لَا يَنْبَغِي مُقَدَّمٌ عَلَى طَلَبِ مَا يَنْبَغِي، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ الَّذِي أَطَاعَ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَلْحَقُهُ خَوْفٌ فِي الْقَبْرِ وَلَا عِنْدَ الْبَعْثِ وَلَا عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْقِفِ وَلَا عِنْدَ تَطَايُرِ الْكُتُبِ وَلَا عِنْدَ نَصْبِ الْمَوَازِينِ وَلَا عِنْدَ الصِّرَاطِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ أَهْوَالَ الْقِيَامَةِ كَمَا تَصِلُ إِلَى الْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ تَصِلُ أَيْضًا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ hidayetine ilim ve amel bakımından hakkıyla uyan, gereken şeyleri yapmaya yönelen ve haram olan şeylerden kaçınan kimsenin içinde hiçbir korku ve üzüntünün bulunmadığı bir hâle ulaşacağını beyan etmiştir. Bu cümle kısalığı ile birlikte pek çok manayı kapsamaktadır. Çünkü O'nun: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Benden size bir hidayet geldiğinde” [Bakara 38; Tâhâ 123] kavline bütün aklî ve şer'î delillerin, beyan fazlalıklarının ve bunlar için zorunlu olan aklın ve imkân türlerinin lütfedilmesi dahil olmuştur. { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Kim Benim hidayetime uyarsa” [Bakara 38] kavlinin tamamı ise delilleri hakkıyla düşünmeyi, onlara bakmayı, onlardan marifetler çıkarmayı ve onlarla amel etmeyi içine alır ki bu da bütün yükümlülükleri kapsamaktadır. { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [Bakara 38] kavli ise Allah Teâlâ'nın dostları için hazırladığı her şeyi toplamıştır; zira korkunun zevali bütün afetlerden selamette olmayı içerir, üzüntünün zevali ise bütün lezzetlere ve muratlara ulaşmayı iktiza eder. Korkunun bulunmayışını üzüntünün bulunmayışından önce zikretmiştir, çünkü uygun olmayan şeyin giderilmesi, uygun olan şeyin talep edilmesinden öncedir. Bu da göstermektedir ki Allah Teâlâ'ya itaat eden mükellefe kabirde, diriliş anında, mahşer yerinde, amel defterleri uçuştuğunda, mizanlar kurulduğunda ve sırat üzerinde hiçbir korku ilişmez; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz ve melekler onları karşılar: 'İşte bu, size vadedilen gününüzdür!'” [Enbiyâ 103]. Kelamcılardan bir grup ise şöyle demiştir: Kıyamet dehşeti kâfirlere ve fâsıklara ulaştığı gibi müminlere de ulaşır; zira Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ }
[الْحَجِّ: ٢] وَأَيْضًا فَإِذَا انْكَشَفَتْ تِلْكَ الْأَهْوَالُ وَصَارُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَرِضْوَانِ اللَّهِ صَارَ مَا تَقَدَّمَ كَأَنْ لم يمكن، بَلْ رُبَّمَا كَانَ زَائِدًا فِي الِالْتِذَاذِ بِمَا يَجِدُهُ مِنَ/ النَّعِيمِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ أَخَصُّ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ
“Onu gördüğünüz gün her emzikli kadın emzirdiğinden vazgeçer” [Hac 2] buyurmuştur. Ayrıca bu dehşetler açılıp onlar cennete ve Allah'ın rızasına ulaştıklarında, geçmişte yaşananlar sanki hiç yaşanmamış gibi olur; hatta bulacakları nimetten duyacakları lezzetin artmasına vesile olabilir. Bu [görüş] zayıftır; çünkü O'nun: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” kavli, { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ } “Onu gördüğünüz gün her emzikli kadın emzirdiğinden vazgeçer” kavlinden daha hastır;
وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ أَمَامَهُمْ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَعْظَمَ فِي صَدْرِ الَّذِي يَمُوتُ مِمَّا بَعْدَ الْمَوْتِ، فَأَمَّنَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ. ثُمَّ سَلَاهُمْ عَنِ الدُّنْيَا فَقَالَ: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ عَلَى مَا خَلَّفُوهُ بَعْدَ وَفَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يَقْتَضِي نَفْيَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ مُطْلَقًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا حَصَلَا فِي الدُّنْيَا لِلْمُؤْمِنِينَ أَكْثَرَ مِنْ حُصُولِهِمَا لِغَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ،
has ise âmma takdim edilir. İbn Zeyd şöyle demiştir: "Onların önlerinde bir korku yoktur"; zira vefat eden kimsenin gönlünde ölüm sonrasından daha büyük bir şey yoktur, Allah Teâlâ da onları bundan emin kılmıştır. Sonra: { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar üzülmeyeceklerdir” buyurarak vefatlarından sonra dünyada geride bıraktıkları şeyler hususunda dünyadan yana onları teselli etmiştir. Eğer: "O'nun: { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Kim Benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavli, dünyada ve ahirette mutlak olarak korku ve hüznün nefyedilmesini iktiza eder; oysa durum böyle değildir, zira dünyada müminler için bu ikisi mümin olmayanlardan daha fazla gerçekleşmektedir;
قَالَ ﵊: «خُصَّ الْبَلَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ الْأَوْلِيَاءِ ثُمَّ الْأَمْثَلِ فَالْأَمْثَلِ» ،
[Peygamber] aleyhisselâm: "Bela en çok peygamberlere, sonra velilere, sonra da derece derece [faziletli olanlara] verilir" buyurmuştur;
وَأَيْضًا فَالْمُؤْمِنُ لَا يُمْكِنُهُ الْقَطْعُ أَنَّهُ أَتَى بِالْعِبَادَاتِ كَمَا يَنْبَغِي فَخَوْفُ التَّقْصِيرِ حَاصِلٌ وَأَيْضًا فَخَوْفُ سُوءِ الْعَاقِبَةِ حَاصِلٌ، قُلْنَا
ayrıca müminin, ibadetleri gerektiği gibi yerine getirdiğinden kesin olarak emin olması mümkün değildir; dolayısıyla kusur etme korkusu mevcuttur. Yine kötü bir son (sû-i hâtime) korkusu da mevcuttur" denilirse, deriz ki:
قَرَائِنُ الْكَلَامِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُهُمَا فِي الْآخِرَةِ لَا فِي الدُّنْيَا. وَلِذَلِكَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا حِينَ دَخَلُوا الْجَنَّةَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ [فَاطِرٍ: ٤٣] أَيْ أَذْهَبَ عَنَّا مَا كُنَّا فِيهِ مِنَ الْخَوْفِ وَالْإِشْفَاقِ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَنْ تَفُوتَنَا كَرَامَةُ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي نِلْنَاهَا الْآنَ.
Kelamın karineleri, maksadın dünyada değil ahirette bu ikisinin nefyedilmesi olduğunu gösterir. Bundan dolayıdır ki Allah, cennete girdiklerinde onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun; şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını verendir” [Fâtır 34 (43)], yani şu an kavuştuğumuz Allah Teâlâ'nın ikramını kaçırırız endişesiyle dünyada içinde bulunduğumuz korku ve kaygıyı bizden giderdi.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْقَاضِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْهُدَى قَدْ يَثْبُتُ وَلَا اهْتِدَاءَ فَلِذَلِكَ قَالَ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ. وَثَانِيهَا: بُطْلَانُ الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمَعَارِفَ ضَرُورِيَّةٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِاتِّبَاعِ الْهُدَى تُسْتَحَقُّ الْجَنَّةَ، وَرَابِعُهَا: إِبْطَالُ التَّقْلِيدِ لِأَنَّ المقلد لا يكون متبعاً للهدى.
Beşinci Mesele: Kadı şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Kim Benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavli birtakım hususlara delalet eder. Birincisi: Hidayet sabit olduğu halde hidayete erme (ihtida) gerçekleşmeyebilir; nitekim bu sebeple: “Kim Benim hidayetime uyarsa” buyurmuştur. İkincisi: Marifetlerin (bilgilerin) zaruri olduğu görüşünün bâtıl oluşu. Üçüncüsü: Hidayete uymakla cennetin hak edildiği. Dördüncüsü: Taklidin iptali; zira mukallit kimse hidayete uymuş sayılmaz.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliktirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır” (39)
قَوْلُهُ ﵎: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لَمَّا وَعَدَ اللَّهُ مُتَّبِعَ الْهُدَى بِالْأَمْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْحُزْنِ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ مَنْ أَعَدَّ لَهُ الْعَذَابَ الدَّائِمَ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا سَوَاءٌ كَانُوا مِنَ الْإِنْسِ أَوْ مِنَ الْجِنِّ فَهُمْ أَصْحَابُ الْعَذَابِ الدَّائِمِ.
O'nun [azameti yüce olan Allah'ın]: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliktirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır” kavli: Allah, hidayete uyan kimseye azaptan ve hüzünden emin olmayı vadettiğinde, bunun peşinden kendisine ebedî azap hazırlanan kimseleri zikrederek: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince” buyurmuştur; ister insanlardan olsunlar ister cinlerden, onlar ebedî azabın ehlidirler.
وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي أَنَّ الْعَذَابَ هَلْ يَحْسُنُ أَمْ لَا وَبِتَقْدِيرِ حُسْنِهِ فَهَلْ يَحْسُنُ دَائِمًا أَمْ لَا؟ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [البقرة: ٧] وهاهنا آخِرُ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى جَمِيعِ بَنِي آدَمَ وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى التَّوْحِيدِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ هَذِهِ النِّعَمَ أُمُورٌ حَادِثَةٌ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُحْدِثٍ وَعَلَى النُّبُوَّةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَخْبَرَ عَنْهَا مُوَافِقًا لِمَا كَانَ مَوْجُودًا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ وَلَا تَلْمَذَةٍ لِأَحَدٍ وَعَلَى الْمَعَادِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ ابْتِدَاءً قَدَرَ عَلَى خَلْقِهَا إِعَادَةً وبالله التوفيق.
Azabın [aklen] iyi (hasen) olup olmadığı ve iyi olduğu takdirde de ebedî olmasının iyi olup olmadığına dair kelama gelince; buna dair açıklama O'nun: { وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır” [Bakara 7] kavlinin tefsirinde geçmişti. İşte burası, Allah'ın bütün Âdemoğullarına lütfetmiş olduğu nimetlere delalet eden ayetlerin sonudur. Bu ayetler; söz konusu nimetlerin hâdis (sonradan yaratılmış) olmaları ve binaenaleyh muhakkak bir muhdise (yaratıcıya) muhtaç bulunmaları hasebiyle tevhide; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir kimseden eğitim ve talebelik görmeksizin Tevrat ve İncil'de bulunanlara muvafık olarak bunlardan haber vermiş olması hasebiyle nübüvvete; bu şeyleri başlangıçta yaratmaya kâdir olan Zat'ın onları yeniden yaratmaya da kâdir olması hasebiyle de meada (ahirete) delalet etmektedir. Muvaffakiyet Allah'tandır.
الْقَوْلُ فِي النِّعَمِ الْخَاصَّةِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَقَامَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ أَوَّلًا ثُمَّ عَقَّبَهَا بِذِكْرِ الْإِنْعَامَاتِ الْعَامَّةِ لِكُلِّ الْبَشَرِ عَقَّبَهَا بِذِكْرِ الْإِنْعَامَاتِ الْخَاصَّةِ عَلَى أَسْلَافِ الْيَهُودِ كَسْرًا لِعِنَادِهِمْ وَلَجَاجِهِمْ بِتَذْكِيرِ النِّعَمِ السَّالِفَةِ وَاسْتِمَالَةً لِقُلُوبِهِمْ بِسَبَبِهَا وَتَنْبِيهًا عَلَى ما يدل على نوبة مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ حَيْثُ كَوْنِهَا إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَّرَهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ أَوَّلًا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ فقال: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [البقرة: ٤٠] وَفَرَّعَ عَلَى تَذْكِيرِهَا الْأَمْرَ بِالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤١] ثُمَّ عَقَّبَهَا بِذِكْرِ الْأُمُورِ الَّتِي تَمْنَعُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ، ثُمَّ ذَكَّرَهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ ثَانِيًا بقوله مرة أخرى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ تَنْبِيهًا عَلَى شِدَّةِ غَفْلَتِهِمْ، ثُمَّ أَرْدَفَ هَذَا التَّذْكِيرَ بِالتَّرْغِيبِ الْبَالِغِ بِقَوْلِهِ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [البقرة: ٤٧] مَقْرُونًا بِالتَّرْهِيبِ الْبَالِغِ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [الْبَقَرَةِ: ٤٨] إِلَى آخَرِ الْآيَةِ. ثُمَّ شَرَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي تَعْدِيدِ تِلْكَ النِّعَمِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ وَمَنْ تَأَمَّلَ وَأَنْصَفَ عَلِمَ أَنَّ هَذَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي حُسْنِ التَّرْتِيبِ لِمَنْ يُرِيدُ الدَّعْوَةَ وَتَحْصِيلَ الِاعْتِقَادِ فِي قَلْبِ الْمُسْتَمِعِ. وَإِذْ قَدْ حَقَّقْنَا هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَلْنَتَكَلَّمِ الْآنَ فِي التَّفْسِيرِ بِعَوْنِ الله.
İsrailoğullarına Mahsus Nimetlere Dair Kelam: Bil ki Allah Teâlâ ilk olarak tevhid, nübüvvet ve meadın delillerini ikame edip ardından bütün beşeriyete yönelik umumi ihsanları zikrettikten sonra, Yahudilerin geçmişlerine yönelik özel ihsanları zikretmiştir; ta ki geçmiş nimetleri hatırlatmak suretiyle onların inat ve direnişlerini kırsın, bu vesileyle kalplerini ısındırsın ve gaybdan haber verme kabilinden olması hasebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine delalet eden hususlara dikkat çeksin. Bil ki O sübhânehu, bu nimetleri onlara önce icmali olarak hatırlatmış ve: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın ve ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim” [Bakara 40] buyurmuş, bu hatırlatmanın üzerine de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı emretmeyi tefri' ederek: { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğime iman edin” [Bakara 41] buyurmuştur. Ardından onları O'na iman etmekten alıkoyan hususları zikretmiş, sonra da gafletlerinin şiddetine dikkat çekmek üzere bu nimetleri onlara ikinci defa bir kere daha icmali olarak: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” kavliyle hatırlatmıştır. Daha sonra bu hatırlatmayı: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve Ben sizi âlemlere üstün kılmıştım” [Bakara 47] kavliyle son derece teşvik edici bir vaat ile pekiştirmiş; bunu da: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [Bakara 48] kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısımla son derece korkutucu bir tehdit ile bir arada sunmuştur. Bundan sonra ise bu nimetleri tafsilatlı bir şekilde saymaya başlamıştır. Düşünen ve insafla bakan kimse, muhatabın kalbinde inanç hasıl etmek ve davette bulunmak isteyen kimse için tertip güzelliğinde bunun zirve olduğunu bilir. Bu mukaddimeyi tahkik ettiğimize göre, şimdi Allah'ın yardımıyla tefsire geçelim.
[سورة البقرة (٢) : آية ٤٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 40]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın; ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim. Yalnızca Benden korkun” (40)
اعْلَمْ أَنَّ فِيهِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ إِسْرَائِيلَ هُوَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَيَقُولُونَ إِنَّ مَعْنَى إِسْرَائِيلَ عَبْدُ اللَّهِ لِأَنَّ «إِسْرَا» فِي لُغَتِهِمْ هُوَ الْعَبْدُ وَ «إِيلُ» هُوَ اللَّهُ وَكَذَلِكَ جِبْرِيلُ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَمِيكَائِيلُ عَبْدُ اللَّهِ.
Birinci Mesele: Müfessirler, İsrail'in İshak b. İbrahim'in oğlu Yakub olduğu hususunda ittifak etmişlerdir ve İsrail'in anlamının "Abdullah" (Allah'ın kulu) olduğunu söylerler; zira onların dilinde İsrâ (إِسْرَا) "kul", İl (إِيلُ) ise "Allah" demektir. Aynı şekilde Cibril "Abdullah", Mikail de "Abdullah" demektir.
قَالَ الْقَفَّالُ: قِيلَ إِنْ «إِسْرَا» بِالْعِبْرَانِيَّةِ فِي مَعْنَى إنسان فكأنه قيل رجل الله فقوله: يا بَنِي إِسْرائِيلَ خِطَابٌ مَعَ جَمَاعَةِ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا بِالْمَدِينَةِ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ ﵇ فِي أَيَّامِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Kaffâl şöyle demiştir: İsrâ (إِسْرَا) kelimesinin İbranicede "insan" manasına geldiği söylenmiştir; dolayısıyla sanki "Allah'ın adamı (raculullah)" denilmiş gibidir. O'nun: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrailoğulları” kavli, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Medine'de bulunan Yakub aleyhisselâm'ın soyundan gelen Yahudi cemaatine yönelik bir hitaptır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حَدُّ النِّعْمَةِ أَنَّهَا الْمَنْفَعَةُ الْمَفْعُولَةُ عَلَى جِهَةِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: المنفعة الحسنة المفعولة على جهة الإحسان إلى الْغَيْرِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا زِدْنَا هَذَا لِأَنَّ النِّعْمَةَ يُسْتَحَقُّ بِهَا الشُّكْرُ وَإِذَا كَانَتْ قَبِيحَةً لَمْ يستحق بها الشكر والحق أن هذا القيد غير معتبر لأنه/ يجوز أن يستحق الشكر بِالْإِحْسَانِ وَإِنْ كَانَ فِعْلُهُ مَحْظُورًا لِأَنَّ جِهَةَ اسْتِحْقَاقِ الشُّكْرِ غَيْرُ جِهَةِ اسْتِحْقَاقِ الذَّمِّ وَالْعِقَابِ، فَأَيُّ امْتِنَاعٍ فِي اجْتِمَاعِهِمَا؟ أَلَا تَرَى أَنَّ الْفَاسِقَ يَسْتَحِقُّ الشُّكْرَ بِإِنْعَامِهِ وَالذَّمَّ بِمَعْصِيَتِهِ فَلِمَ لا يجوز هاهنا أن يكون الأمر كذلك؟ ولنرجع إلى تفسي الْحَدِّ فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُنَا: الْمَنْفَعَةُ فَلِأَنَّ الْمَضَرَّةَ الْمَحْضَةَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نِعْمَةً، وَقَوْلُنَا: الْمَفْعُولَةُ عَلَى جِهَةِ الْإِحْسَانِ فَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ نَفْعًا وَقَصَدَ الْفَاعِلُ نَفْعَ نَفْسِهِ لَا نَفْعَ الْمَفْعُولِ بِهِ كَمَنْ أَحْسَنَ إِلَى جَارِيَتِهِ لِيَرْبَحَ عَلَيْهَا أَوْ أَرَادَ اسْتِدْرَاجَهُ إِلَى ضَرَرٍ وَاخْتِدَاعِهِ كَمَنْ أَطْعَمَ خَبِيصًا مَسْمُومًا لِيُهْلِكَهُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ، نِعْمَةً فَأَمَّا إِذَا كَانَتِ الْمَنْفَعَةُ مَفْعُولَةً عَلَى قَصْدِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ كَانَتْ نِعْمَةً. إِذَا عَرَفْتَ حَدَّ النِّعْمَةِ فَلْنُفَرِّعْ عَلَيْهِ فُرُوعًا: الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا يَصِلُ إِلَيْنَا آنَاءَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنَ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْلِ: ٥٣] ، ثُمَّ إِنَّ النِّعْمَةَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: نِعْمَةٌ تَفَرَّدَ اللَّهُ بِهَا نَحْوَ أَنْ خَلَقَ وَرَزَقَ، وَثَانِيهَا: نِعْمَةٌ وَصَلَتْ إِلَيْنَا مِنْ جِهَةِ غَيْرِهِ بِأَنْ خَلَقَهَا وَخَلَقَ الْمُنْعِمَ وَمَكَّنَهُ مِنَ الْإِنْعَامِ وَخَلَقَ فِيهِ قُدْرَةَ الْإِنْعَامِ وَدَاعِيَتَهُ وَوَفَّقَهُ عَلَيْهِ وَهَدَاهُ إِلَيْهِ، فَهَذِهِ النِّعْمَةُ فِي الْحَقِيقَةِ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجْرَاهَا عَلَى يَدِ عَبْدِهِ كَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ مَشْكُورًا، وَلَكِنَّ الْمَشْكُورَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلِهَذَا قَالَ: أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ [لُقْمَانَ: ١٤] فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ،
İkinci Mesele: Nimetin tanımı, başkasına ihsan yoluyla yapılan menfaattir. Onlardan bazıları şöyle der: "Başkasına ihsan yoluyla yapılan güzel menfaattir." Şöyle demişlerdir: "Bu [güzel kaydını] ancak nimet sebebiyle şükrün hak edilmesi dolayısıyla ekledik; menfaat çirkin olduğunda onunla şükür hak edilmez." Hak olan ise bu kaydın muteber olmamasıdır; çünkü fiili yasaklanmış (mahzur) olsa bile yapılan ihsan ile şükrün hak edilmesi caizdir; zira şükrü hak etme yönü ile kınanmayı ve cezayı hak etme yönü birbirinden farklıdır; öyleyse bu ikisinin bir arada bulunmasında ne gibi bir imkânsızlık olabilir? Görmez misin ki fâsık bir kimse, yaptığı ihsandan ötürü şükrü, işlediği masiyetten ötürü de kınanmayı hak eder. O halde burada da durumun bu şekilde olması niçin caiz olmasın? Tanımın tefsirine geri dönelim ve diyelim ki: "Menfaat" dememiz, sırf zararın nimet olmasının caiz olmamasındandır. "İhsan kastıyla yapılan" dememiz ise; şayet bir menfaat olur da fâil kendisinden menfaat sağlayana değil de bizzat kendisine menfaat sağlamayı kastederse -tıpkı kâr elde etmek için cariyesine iyilik yapan kimse gibi- veya ona zarar vermek ve onu aldatmak için bir basamak kılmak isterse -tıpkı helak etmek maksadıyla zehirli tatlı yediren kimse gibi-, bu bir nimet olmaz. Fakat menfaat, başkasına ihsan etme kastıyla yapıldığı takdirde nimet olur. Nimetin tanımını öğrendiğine göre şimdi bundan birtakım fer'i meseleler çıkaralım: Birinci Fer': Bil ki gece ve gündüz vakitlerinde, dünyada ve ahirette menfaat elde etme ve zararı defetme kabilinden bize ulaşan her şey, Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde bulunan her nimet Allah'tandır” [Nahl 53] kavli gereğince Allah Teâlâ'dandır. Sonra nimet üç kısımdır: Birincisi: Yaratması ve rızıklandırması gibi Allah'ın tek başına [aracısız] verdiği nimettir. İkincisi: Başkası vasıtasıyla bize ulaşan nimettir; şöyle ki, o nimeti yaratmış, nimeti vereni yaratmış, onu nimet vermeye muktedir kılmış, onda nimet verme gücünü ve arzusunu yaratmış, onu buna muvaffak kılmış ve buna hidayet etmiştir; dolayısıyla bu nimet de hakikatte Allah Teâlâ'dandır. Ancak O Teâlâ bu nimeti kulunun eliyle akıttığı için o kul teşekküre layık görülmüştür; fakat hakikatte şükredilen Zat Allah Teâlâ'dır. Nitekim bundan dolayı: { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve ana-babana şükret” [Lokmân 14] buyurarak önce Kendi Zatıyla başlamıştır.
وَقَالَ ﵇: «لَا يَشْكُرُ اللَّهَ مَنْ لَا يَشْكُرُ النَّاسَ» .
[Peygamber] aleyhisselâm da: "İnsanlara teşekkür etmeyen, Allah'a da şükretmiş olmaz" buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: نِعْمَةٌ وَصَلَتْ إِلَيْنَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ طَاعَاتِنَا وَهِيَ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَوْلَا أَنَّهُ ﷾ وَفَّقَنَا عَلَى الطَّاعَاتِ وَأَعَانَنَا عَلَيْهَا وَهَدَانَا إِلَيْهَا وَأَزَاحَ الْأَعْذَارَ وَإِلَّا لَمَا وَصَلْنَا إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، فَظَهَرَ بِهَذَا التَّقْرِيرِ أَنَّ جَمِيعَ النِّعَمِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ ﷾: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ. الْفَرْعُ الثَّانِي: أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عَبِيدِهِ مِمَّا لَا يُمْكِنُ عَدُّهَا وَحَصْرُهَا عَلَى مَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [النَّحْلِ: ١٨] وَإِنَّمَا لَا يُمْكِنُ ذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا أُودِعَ فِينَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّاتِ الَّتِي نَنْتَفِعُ بِهَا وَالْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ الَّتِي نَسْتَعْمِلُهَا فِي جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْعَالَمِ مِمَّا يُلْتَذُّ بِهِ وَيُسْتَدَلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَمَا وُجِدَ فِي الْعَالَمِ مِمَّا يَحْصُلُ الِانْزِجَارُ بِرُؤْيَتِهِ عَنِ الْمَعَاصِي مِمَّا لَا يُحْصَى عَدَدُهُ وَكُلُّ ذَلِكَ مَنَافِعُ لِأَنَّ الْمَنْفَعَةَ هِيَ اللَّذَّةُ أَوْ مَا يَكُونُ وَسِيلَةً إِلَى اللَّذَّةِ وَجَمِيعُ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى كَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا يُلْتَذُّ بِهِ نِعْمَةٌ وَكُلُّ مَا يُلْتَذُّ بِهِ وَهُوَ وَسِيلَةٌ إِلَى دَفْعِ الضَّرَرِ فَهُوَ كَذَلِكَ وَالَّذِي لَا يَكُونُ جَالِبًا لِلنَّفْعِ الْحَاضِرِ وَلَا دَافِعًا لِلضَّرَرِ الْحَاضِرِ فَهُوَ صَالِحٌ لِأَنْ يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى الصَّانِعِ الْحَكِيمِ فَيَقَعُ ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى مَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ وَهُمَا وَسِيلَتَانِ إِلَى اللَّذَّاتِ الْأَبَدِيَّةِ فَثَبَتَ أَنَّ جَمِيعَ مَخْلُوقَاتِهِ
Üçüncüsü: İbadet ve taatlerimiz vasıtasıyla Allah Teâlâ'dan bize ulaşan nimettir ki bu da yine Allah Teâlâ'dandır; zira O celle celâluhu bizi taatlere muvaffak kılmasaydı, bunlarda bize yardım etmeseydi, bizi bunlara iletmeseydi ve mazeretleri ortadan kaldırmasaydı bunlardan hiçbirine ulaşamazdık. Bu açıklama ile O'nun [azameti yüce olan Allah'ın]: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde bulunan her nimet Allah'tandır” kavli gereğince bütün nimetlerin Allah Teâlâ'dan olduğu ortaya çıkmış oldu. İkinci Fer': Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki nimetleri, O'nun: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [Nahl 18] kavli uyarınca sayılamayacak ve ihata edilemeyecek türdendir. Bunun sayılamayacak olması şundandır: İçimize yerleştirilen ve kendileriyle faydalandığımız menfaatler ile lezzetler; menfaatleri celbetmek ve zararları defetmek için kullandığımız uzuvlar ve organlar; Allah Teâlâ'nın âlemde yarattığı lezzet duyulan ve Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delalet eden şeyler ve âlemde bulunup da görülmesiyle günahlardan sakınma hasıl olan şeyler sayılamayacak kadar çoktur. Bunların tamamı menfaattir; zira menfaat ya lezzetin kendisidir ya da lezzete vesile olan şeydir. Allah Teâlâ'nın yarattığı her şey de böyledir; çünkü lezzet alınan her şey nimettir, lezzet alınıp da zararın defedilmesine vesile olan her şey de böyledir. Hazır bir menfaati celbetmeyen ve hazır bir zararı defetmeyen şeyler ise Hakîm olan Sâni'e delil getirilmeye elverişlidir; böylece bu, O'nu tanımaya ve O'na taat göstermeye vesile olur; bu ikisi de ebedî lezzetlere vesiledir. Dolayısıyla sabit oldu ki O'nun bütün mahlukatı,
سُبْحَانَهُ نِعَمٌ عَلَى الْعَبِيدِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْعُقُولُ قَاصِرَةً عَنْ تَعْدِيدِ مَا فِي أَقَلِّ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْحِكَمِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْإِحَاطَةُ بِكُلِّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْحِكَمِ، فَصَحَّ بِهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَتِ النِّعَمُ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ وَمَا لَا يَتَنَاهَى لَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِهِ فِي حَقِّ الْعَبْدِ فَكَيْفَ أَمَرَ بِتَذَكُّرِهَا فِي قَوْلِهِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ/ عَلَيْكُمْ وَالْجَوَابُ أَنَّهَا غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ بِحَسَبِ الْأَنْوَاعِ وَالْأَشْخَاصِ إِلَّا أَنَّهَا مُتَنَاهِيَةٌ بِحَسَبِ الْأَجْنَاسِ، وَذَلِكَ يَكْفِي فِي التَّذْكِيرِ الَّذِي يُفِيدُ الْعِلْمَ بِوُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ وَالطَّاعَةِ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا عَلَى إِيصَالِ النِّعْمَةِ ثَبَتَ أَنَّهُ ﷾ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِحَمْدِ الْحَامِدِينَ. وَلِهَذَا قَالَ فِي ذَمِّ الْأَصْنَامِ: هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٢، ٧٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ [الْفُرْقَانِ: ٥٥] وَقَالَ:
sübhânehu kullar için birer nimettir. Akıllar en küçük şeylerdeki menfaatleri ve hikmetleri bile tek tek saymaktan aciz iken, âlemde bulunan bütün menfaat ve hikmetleri ihata etmek nasıl mümkün olabilir? Böylece Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” kavlinin manası sahih olmuş olur. Eğer: "Nimetler nihayetsiz olduğuna ve nihayetsiz olan bir şey de kul hakkında bilinemeyeceğine göre, O'nun: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” kavlinde bunların hatırlanması nasıl emredilmiştir?" denilirse; cevaben denir ki: Bu nimetler fertleri ve cüzleri bakımından nihayetsizdir; ancak cinsleri bakımından nihayetlidir. Bu da Hakîm olan Sâni'in varlığının bilinmesini sağlayan hatırlatma için yeterlidir. Bil ki hamd, sena ve itaati hak etmenin ancak nimet ulaştırmakla gerçekleşeceği sabit olunca, hamdedenlerin hamdine layık olanın O celle celâluhu olduğu da sabit olur. Bundan dolayıdır ki putları kınama sadedinde şöyle buyurmuştur: { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ } “Dua ettiğinizde sizi duyuyorlar mı yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?” [Şuarâ 72-73]. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere tapıyorlar” [Furkân 55]. Ve yine şöyle buyurmuştur:
أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى [يُونُسَ: ٣٥] . الْفَرْعُ الثَّالِثُ: أَنَّ أَوَّلَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى عَبِيدِهِ هُوَ أَنْ خَلَقَهُمْ أَحْيَاءً وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٨، ٢٩] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ أَصْلَ النِّعَمِ الْحَيَاةُ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوَّلَ مَا ذَكَرَ مِنَ النِّعَمِ فَإِنَّمَا ذَكَرَ الْحَيَاةَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهَا سَائِرَ النِّعَمِ وَأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَّرَ الْمُؤْمِنِينَ لِيُبَيِّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ حَيَاةِ الدُّنْيَا حَيَاةُ الْآخِرَةِ وَالثَّوَابُ. وَبَيَّنَ أَنَّ جَمِيعَ مَا خَلَقَ قِسْمَانِ مُنْتَفِعٌ وَمُنْتَفَعٌ بِهِ، هَذَا قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ. وَقَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَمَا خَلَقَ الْمَنَافِعَ خَلَقَ الْمَضَارَّ وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، وَلِهَذَا سَمَّى نَفْسَهُ «النَّافِعَ الضَّارَّ» وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. الْفَرْعُ الرَّابِعُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَنْعَمَ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ بِنِعْمَةِ الدُّنْيَا وَنِعْمَةِ الدِّينِ، وَسَوَّى بَيْنِ الْجَمِيعِ فِي النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ، أَمَّا فِي النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ فَلِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ فِي الْمَقْدُورِ مِنَ الْأَلْطَافِ فَقَدْ فَعَلَ بِهِمْ وَالَّذِي لَمْ يَفْعَلْهُ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْقُدْرَةِ إِذْ لَوْ قَدَرَ عَلَى لُطْفٍ لَمْ يَفْعَلْهُ بِالْمُكَلَّفِ لَبَقِيَ عُذْرُ الْمُكَلَّفِ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَعَلَى قَوْلِ الْبَغْدَادِيِّينَ خَاصَّةً لِأَنَّ عِنْدَهُمْ يَجِبُ رِعَايَةُ الْأَصْلَحِ فِي الدُّنْيَا وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لَا يَجِبُ. وَقَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: إن الله تعالى خلق الكافر للنار والعذاب الْآخِرَةِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ لِلَّهِ نِعْمَةٌ عَلَى الْكَافِرِ فِي الدُّنْيَا؟ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذِهِ النِّعَمُ الْقَلِيلَةُ فِي الدُّنْيَا لَمَّا كَانَتْ مُؤَدِّيَةً إِلَى الضَّرَرِ الدَّائِمِ فِي الْآخِرَةِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ نِعْمَةً عَلَى الْكَافِرِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّ مَنْ جَعَلَ السُّمَّ فِي الْحَلْوَى لَمْ يَعُدَّ النَّفْعَ الْحَاصِلَ مِنْ أَكْلِ الْحَلْوَى نِعْمَةً لَمَّا كَانَ ذَلِكَ سَبِيلًا إِلَى الضَّرَرِ الْعَظِيمِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٨] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ لَمْ يُنْعِمْ عَلَى الْكَافِرِ بِنِعْمَةِ الدِّينِ فَلَقَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِنِعْمَةِ الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ ﵀، وَهَذَا الْقَوْلُ أَصْوَبُ وَيَدُلُّ عليه وجوه. أحدها: قوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً [الْبَقَرَةِ: ٢١، ٢٢] فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْكُلِّ طَاعَتُهُ لِمَكَانِ هَذِهِ النِّعَمِ وَهِيَ نِعْمَةُ الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ. ثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً [البقرة: ٢٨] إِلَى آخِرِهِ وَذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ وَشَرْحِ النِّعَمِ وَلَوْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ مِنَ النِّعَمِ لَمَا صَحَّ ذلك. وثالثها: قوله: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧] وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْعَمَ عَلَى الْكَافِرِ إِذِ الْمُخَاطَبُ بِذَلِكَ هُمْ أَهْلُ الكتاب وكانوا من الكفار وكذا قوله: يا بَنِي إِسْرائِيلَ/ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ إلى قوله: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ وَقَوْلُهُ: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥٣] . وَكُلُّ ذَلِكَ
{ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hidayete erdirilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?” [Yûnus 35]. Üçüncü Fer': Allah'ın kullarına ilk lütfettiği nimet, onları diri olarak yaratmasıdır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Siz ölü iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürülecek olduğunuz halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz? O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” [Bakara 28-29] kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısmıdır. Bu [ayet], nimetlerin aslının hayat olduğu hususunda açıktır; çünkü O Teâlâ nimetlerden ilk olarak zikrettiğinde hayatı zikretmiş, sonra da bunun peşinden diğer nimetleri zikretmiştir. Teâlâ, dünya hayatından maksadın ahiret hayatı ve sevap olduğunu beyan etmek üzere müminlere hatırlatmada bulunmuştur. Yine yaratmış olduğu her şeyin faydalanan ve faydalanılan olmak üzere iki kısım olduğunu beyan etmiştir. Bu, Mu'tezile'nin görüşüdür. Ehl-i Sünnet ise şöyle demiştir: O sübhânehu menfaatleri yarattığı gibi zararları da yaratmıştır ve hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Bundan dolayı Kendisini "en-Nâfi' ed-Dârr" (fayda veren ve zarar veren) olarak isimlendirmiştir; O, yaptığından sual olunmaz. Dördüncü Fer': Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ mükelleflere hem dünya nimetini hem de din nimetini lütfetmiş ve dini ve dünyevi nimetlerde herkesi eşit kılmıştır. Dini nimetlere gelince; zira lütuflardan kudret dahilinde olan her şeyi onlar için yapmıştır; yapmadığı şey ise kudrete dahil değildir; çünkü mükellef için yapmadığı bir lütfa güç yetirmiş olsaydı mükellefin mazereti baki kalırdı. Dünyevi nimetlere gelince; bu özellikle Bağdatlıların görüşüne göredir; zira onlara göre dünyada en uygun olanı gözetmek (aslah) vaciptir, Basralılara göre ise vacip değildir. Ehl-i Sünnet ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ kâfiri cehennem ve ahiret azabı için yaratmıştır. Sonra dünyada Allah'ın kâfir üzerinde bir nimeti olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Dünyadaki bu az nimetler ahirette ebedî zarara yol açtığı için dünyada kâfir üzerinde bir nimet sayılmaz; nitekim helvanın içine zehir koyan kimse, helvayı yemekten hasıl olan faydayı büyük bir zarara yol açtığı için nimet saymaz. Bundan dolayı Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi kendileri için hayırlı sanmasınlar; Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân 178]. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: O Teâlâ kâfire din nimetini vermemiş olsa bile muhakkak dünya nimetini vermiştir. Bu, Kadı Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin rahimehullâh görüşüdür. Bu görüş daha doğrudur ve buna birtakım deliller delalet eder. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin ki korunasınız. O ki sizin için yeri bir döşek, göğü bir bina kıldı” [Bakara 21-22] kavlidir. Burada yaratma ve rızıklandırma nimeti olan bu nimetler sebebiyle herkese O'na itaatin vacip olduğuna dikkat çekilmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Siz ölü iken... Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara 28] kavlinden sonrasıdır; bunu minnet makamında ve nimetleri açıklama sadedinde zikretmiştir, şayet Allah Teâlâ'dan kendilerine hiçbir nimet ulaşmamış olsaydı bu sahih olmazdı. Üçüncüsü: O'nun: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın” [Bakara 47] kavlidir. Bu, Allah Teâlâ'nın kâfire nimet verdiğine dair sarih bir nastır; zira bununla muhatap olanlar Ehl-i Kitap'tır ve onlar da kâfirlerdendi. Yine O'nun: “Ey İsrailoğulları! Nimetimi hatırlayın” kavlinden { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } “Hani sizi kurtarmıştık” kavline kadar olan kısmı ile { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Hani hidayete eresiniz diye Musa'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” [Bakara 53] kavli de böyledir. Bütün bunlar
عَدٌّ لِلنِّعَمِ عَلَى الْعَبِيدِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً [الْأَنْعَامِ: ٦] . وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ [الْأَنْعَامِ: ٦٣] إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ. وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٠] وَقَالَ فِي قِصَّةِ إِبْلِيسَ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٧] ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ نِعْمَةٌ لَمَا كَانَ لِهَذَا الْقَوْلِ فَائِدَةٌ. وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ٧٤] الْآيَةَ، وَقَالَ حَاكِيًا عَنْ شُعَيْبٍ: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ [الْأَعْرَافِ: ٨٦] وَقَالَ حَاكِيًا عَنْ مُوسَى: قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٠] . وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ [الْأَنْفَالِ: ٥٣] وَهَذَا صَرِيحٌ. وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ [يُونُسَ: ٥] . وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ. الْحَادِي عَشَرَ: قَوْلُهُ: (هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها إِلَى
kullar üzerindeki nimetlerin sayılmasıdır. Dördüncüsü: O'nun: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi? Onları yeryüzünde size vermediğimiz imkânlarla yerleştirmiş ve üzerlerine gökten bol yağmur yağdırmıştık” [En'âm 6] kavlidir. Beşincisi: O'nun: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ } “De ki: Karının ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır ki O'na dua edersiniz?” [En'âm 63] kavlinden “sonra da siz şirk koşarsınız” kavline kadar olan kısımdır. Altıncısı: O'nun: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “Andolsun sizi yeryüzüne yerleştirdik ve orada sizin için geçimlikler kıldık; ne kadar da az şükrediyorsunuz!” [A'râf 10] kavlidir; İblis kıssasında da: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” [A'râf 17] buyurmuştur. Şayet Allah'tan onlara bir nimet olmasaydı bu sözün hiçbir faydası olmazdı. Yedincisi: O'nun: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Hatırlayın ki O, sizi Âd kavminden sonra halifeler kıldı ve sizi yeryüzüne yerleştirdi” [A'râf 74] ayetidir. Şuayb'dan naklen de: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki siz az idiniz, O sizi çoğalttı” [A'râf 86] buyurmuş; Musa'dan naklen ise: { قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Musa dedi ki: O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?” [A'râf 140] buyurmuştur. Sekizincisi: O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ } “Bu, Allah'ın bir topluluğa lütfettiği nimeti değiştirmeyecek olmasındandır” [Enfâl 53] kavlidir ki bu sarihtir. Dokuzuncusu: O'nun: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Güneşi bir ışık, ayı da bir nur kılan, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus 5] kavlidir. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ } “İnsanlara, kendilerine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman...” [Yûnus 21] kavlidir. On birincisi: O'nun: { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta gemilerde bulunduğunuzda ve o gemiler hoş bir rüzgarla onları akıp götürdüğünde ve bununla sevindiklerinde...” kavlinden
قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [يُونُسَ: ٢٢- ٢٣] . الثَّانِي عَشَرَ: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً [الْفُرْقَانِ: ٤٧] . وَقَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يُونُسَ: ٦٧] . الثَّالِثَ عَشَرَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٨- ٢٩] . الرَّابِعَ عَشَرَ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٢] . الْخَامِسَ عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَهَذَا صَرِيحٌ فِي إِثْبَاتِ النِّعْمَةِ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ.
{ فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Onları kurtarınca hemen yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar” [Yûnus 22-23] kavline kadar olan kısımdır. On ikincisi: O'nun: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur” [Furkân 47] kavli ve: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi, aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için kılan O'dur” [Yûnus 67] kavlidir. On üçüncüsü: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ } “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? Ne kötü bir duraktır!” [İbrâhîm 28-29] ayetidir. On dördüncüsü: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Allah, gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkaran ve Kendi emriyle denizde akıp gitsin diye gemileri hizmetinize verendir” [İbrâhîm 32] ayetidir. On beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Doğrusu insan çok zalimdir, çok nankördür” [İbrâhîm 34] kavlidir ki bu da kâfirler hakkında nimetin sübutu hususunda sarihtir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْخِلَافَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ رَاجِعٌ إِلَى الْعِبَارَةِ. وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أَعْنِي الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَأَنْوَاعَ الرِّزْقِ وَالْمَنَافِعِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْمَنَافِعِ إِذَا حَصَلَ عَقِيبَهَا تِلْكَ الْمَضَارُّ الْأَبَدِيَّةُ هَلْ يُطْلَقُ فِي الْعُرْفِ عَلَيْهَا اسْمُ النِّعْمَةِ أَمْ لَا؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ نِزَاعٌ فِي مُجَرَّدِ عِبَارَةٍ، وَأَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا لَا يَلْتَذُّ بِهِ الْمُكَلَّفُ فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَهُ لِيَنْتَفِعَ بِهِ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الصَّانِعِ وَعَلَى لُطْفِهِ وَإِحْسَانِهِ فَأُمُورٌ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ أَتَى أَمْرُ اللَّهِ: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فيبين تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا بَعَثَ الرُّسُلَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَلِأَجْلِ الدَّعْوَةِ إِلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَالْإِيمَانِ بِتَوْحِيدِهِ وَعَدْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [النَّحْلِ: ٢- ٤] فَبَيَّنَ أَنَّ حُدُوثَ الْعَبْدِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ مَنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَهُوَ انْقِلَابُهُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، مِنْ كَوْنِهِ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ مِنْ أَخَسِّ أَحْوَالِهِ/ وَهُوَ كَوْنُهُ نُطْفَةً إِلَى أَشْرَفِ أَحْوَالِهِ وَهُوَ كَوْنُهُ خَصِيمًا مُبِينًا، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ وُجُوهَ إِنْعَامِهِ فَقَالَ: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ إِلَى قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ [النَّحْلِ: ٥- ١٠] بَيَّنَ بِذَلِكَ الرَّدِّ عَلَى الدَّهْرِيَّةِ وَأَصْحَابِ الطَّبَائِعِ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَاءَ وَاحِدٌ وَالتُّرَابَ وَاحِدٌ وَمَعَ ذَلِكَ اخْتَلَفَتِ الْأَلْوَانُ وَالطُّعُومُ وَالرَّوَائِحُ، ثُمَّ قَالَ: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ [النَّحْلِ: ١٢] بَيَّنَ بِهِ الرَّدَّ عَلَى الْمُنَجِّمِينَ وَأَصْحَابِ الْأَفْلَاكِ حَيْثُ اسْتُدِلَّ بِحَرَكَاتِهَا وَبِكَوْنِهَا مُسَخَّرَةً عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى حُدُوثِهَا فَأَثْبَتَ
Bil ki bu meseledeki ihtilaf lafza racidir. Zira hayat, akıl, işitme, görme, rızık çeşitleri ve menfaatler gibi bu şeylerin Allah Teâlâ'dan olduğu hususunda hiçbir niza yoktur. İhtilaf ancak bu tür menfaatlerin ardından söz konusu ebedî zararlar hasıl olduğunda, örfte bunlara "nimet" isminin verilip verilmeyeceği konusundadır. Malumdur ki bu, sırf lafzi bir nizadır. Mükellefin lezzet almadığı şeyleri ise O Teâlâ'nın ancak Sâni'e, O'nun lütfuna ve ihsanına delil getirmede faydalansın diye yarattığına delalet eden hususlara gelince, bunlar birtakım hususlardır. Birincisi: Teâlâ'nın "Etâ Emrullâh" (Nahl) suresindeki: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine Kendi emrinden olan vahiy ile melekleri indirir” [Nahl 2] kavlidir. Teâlâ peygamberleri ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak, Kendi vahdaniyetine davet etmek ve tevhid ile adaletine iman ettirmek için gönderdiğini beyan etmektedir. Sonra O Teâlâ: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “Gökleri ve yeri hak ile yarattı. O, onların koştukları ortaklardan yücedir. İnsanı bir nutfeden yarattı; bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır” [Nahl 3-4] buyurmuştur. Böylece kulun sonradan yaratılmış (hâdis) olmasının, içinde taşıdığı küfürle birlikte Sâni'in varlığına dair en büyük delillerden olduğunu beyan etmiştir ki bu da onun bir halden diğer bir hale dönüşmesidir; nutfe halinden sonra alaka, sonra mudga olması ve nihayet en aşağı hali olan nutfe halinden en şerefli hali olan apaçık bir hasım haline ulaşmasıdır. Sonra bunun ardından ihsanının vechelerini zikrederek: { وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için bir ısınma ve birtakım menfaatler vardır ve onlardan yersiniz” kavlinden: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “Gökten suyu indiren O'dur; içecek su ondandır ve hayvanları otlattığınız bitkiler de ondandır” [Nahl 5-10] kavline kadar buyurmuştur. Bununla Dehrîlere ve tabiatçılara reddiyede bulunmuştur; zira Teâlâ suyun bir, toprağın bir olduğunu, buna rağmen renklerin, tatların ve kokuların farklılaştığını beyan etmiştir. Sonra: { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü sizin hizmetinize verdi” [Nahl 12] buyurmuş; bununla da hareketlerinden ve tek bir düzen üzere müsahhar kılınmış olmalarından onların sonradan yaratıldığına delil getirilmesi hasebiyle müneccimlere ve felek ehline reddiyede bulunmuştur.
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ كُلَّ مَا فِي الْعَالَمِ مَخْلُوقٌ لِأَجْلِ الْمُكَلَّفِينَ لِأَنَّ كُلَّ مَا فِي الْعَالَمِ مِمَّا يُغَايِرُ ذَاتَ الْمُكَلَّفِ لَيْسَ يَخْلُو مِنْ أَنْ يَلْتَذَّ بِهِ الْمُكَلَّفُ وَيَسْتَرْوِحَ إِلَيْهِ فَيَحْصُلُ لَهُ بِهِ سُرُورٌ أَوْ يَتَحَمَّلُ عَنْهُ كُلْفَةً أَوْ يَحْصُلُ لَهُ بِهِ اعْتِبَارٌ نَحْوَ الْأَجْسَامِ الْمُؤْذِيَةِ كَالْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ فَيَتَذَكَّرُ بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا أَنْوَاعَ الْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ فَيَحْتَرِزُ مِنْهَا وَيَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى الْمُنْعِمِ الْأَعْظَمِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ شَيْءٌ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ عَنْ هَذِهِ الْمَنَافِعِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ نَبَّهَ عَلَى عِظَمِ إِنْعَامِهِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ فَقَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [النَّحْلِ: ١٨] . وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ [النَّحْلِ: ١١٢] فَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ كَوْنَ النِّعْمَةِ وَاصِلَةً إِلَيْهِمْ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ كُفْرَانُهَا سَبَبًا لِلتَّبْدِيلِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ فِي قِصَّةِ قَارُونَ: وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [الْقَصَصِ: ٧٧] وَقَالَ: أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً [لُقْمَانَ: ٢٠] وَقَالَ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٥٨] وقال: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [يس: ١٤] [الرَّحْمَنِ: ١٦] عَلَى سَبِيلِ التَّكْرِيرِ وَكُلُّ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَهُوَ مِنَ النِّعَمِ، إِمَّا فِي الدِّينِ أَوْ فِي الدُّنْيَا فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذَا الْبَابِ.
O sübhânehu ve teâlâ bu ayetlerle âlemdeki her şeyin mükellefler için yaratılmış olduğunu ispat etmiştir; zira âlemde mükellefin zatı dışındaki her şey; ya mükellefin kendisinden lezzet alıp rahatladığı ve böylece kendisinde bir sevinç hasıl olduğu ya kendisinden bir meşakkati kaldırdığı yahut da yılanlar ve akrepler gibi eziyet veren cisimler kabilinden olup kendisine bir ibret hasıl kıldığı bir şey olmaktan hâli değildir; böylece onlara bakarak ahiretteki azap çeşitlerini hatırlar, onlardan sakınır ve onlarla en büyük Mün'im'e (nimet verene) delil getirir. Dolayısıyla O'nun mahlukatından hiçbir şeyin bu menfaatlerin dışına çıkmadığı sabit olmuştur. Sonra O celle celâluhu bu ayetlerin sonunda bu şeylerle olan ihsanının büyüklüğüne dikkat çekerek: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [Nahl 18] buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } “Allah bir şehri misal verdi: Güven ve huzur içindeydi; rızkı her yerden bol bol geliyordu, derken Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” [Nahl 112] kavlidir. Bununla nimetin onlara ulaşmış olmasının, nankörlük edilmesinin [nimetlerin] değiştirilmesine sebep olmasını gerektirdiğine dikkat çekmiştir. Üçüncüsü: Karun kıssasındaki: { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” [Kasas 77] kavlidir. Yine şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } “Görmediniz mi ki Allah, göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize verdi ve açık ve gizli nimetlerini size bol bol ihsan etti” [Lokmân 20]. Yine şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz yoksa yaratan Biz miyiz?” [Vâkıa 58-59]. Ve tekrar yoluyla: { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [Rahmân 16] buyurmuştur. Bu surede bulunan her şey gerek din gerekse dünya hususunda nimetlerdendir. İşte bu bâb ile ilgili olan hususlar bunlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي النِّعَمِ الْمَخْصُوصَةِ يبني إِسْرَائِيلَ قَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: عَبِيدُ النِّعَمِ كَثِيرُونَ وَعَبِيدُ الْمُنْعِمِ قَلِيلُونَ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَّرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِنِعَمِهِ عَلَيْهِمْ وَلَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ ذَكَّرَهُمْ بِالْمُنْعِمِ فَقَالَ:
Üçüncü Mesele: İsrailoğullarına Mahsus Nimetler Hakkındadır. Âriflerden biri şöyle demiştir: "Nimetin kulları çok, Mün'im'in (nimet verenin) kulları ise azdır." Allah Teâlâ İsrailoğullarına üzerlerindeki nimetlerini hatırlatmış, mesele Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine gelince ise onlara Mün'im'i hatırlatarak:
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى فَضْلِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ.
{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki Ben de sizi anayım” [Bakara 152] buyurmuştur. Bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin diğer ümmetlere olan üstünlüğüne delalet etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَثِيرَةٌ (أ) اسْتَنْقَذَهُمْ مِمَّا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَأَبْدَلَهُمْ مِنْ ذَلِكَ بِتَمْكِينِهِمْ فِي الْأَرْضِ وَتَخْلِيصِهِمْ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ كَمَا قَالَ: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ مَا كانُوا يَحْذَرُونَ [الْقَصَصِ: ٥، ٦] . (ب) جَعَلَهُمْ أَنْبِيَاءَ وَمُلُوكًا بَعْدَ أَنْ كَانُوا عَبِيدًا لِلْقِبْطِ فَأَهْلَكَ أَعْدَاءَهُمْ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ كَمَا قَالَ: كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاءِ: ٥٩] (ج) أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْكُتُبَ الْعَظِيمَةَ الَّتِي مَا أَنْزَلَهَا عَلَى أُمَّةٍ سِوَاهُمْ كَمَا قَالَ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٠] . (د) رَوَى هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ نَجَّاهُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَظَلَّلَ عَلَيْهِمْ فِي التِّيهِ الْغَمَامَ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى فِي التِّيهِ وَأَعْطَاهُمُ الْحَجَرَ الذي/ كان كرأس الرجل يسقيهم ما شاؤوا مِنَ الْمَاءِ مَتَى أَرَادُوا فَإِذَا اسْتَغْنَوْا عَنِ الْمَاءِ رَفَعُوهُ فَاحْتَبَسَ الْمَاءُ عَنْهُمْ وَأَعْطَاهُمْ عَمُودًا من النور ليضيء لهم بالليل وكانت رؤوسهم لَا تَتَشَعَّثُ وَثِيَابُهُمْ لَا تَبْلَى. وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ إِنَّمَا ذَكَّرَهُمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ فِي جُمْلَةِ النِّعَمِ مَا يَشْهَدُ بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كَثْرَةَ النِّعَمِ تُوجِبُ عِظَمَ الْمَعْصِيَةِ فَذَكَّرَهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ لِكَيْ يَحْذَرُوا مُخَالَفَةَ مَا دُعُوا إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِالْقُرْآنِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ تَذْكِيرَ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ يُوجِبُ الْحَيَاءَ عَنْ إِظْهَارِ الْمُخَالَفَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ تَذْكِيرَ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ يُفِيدُ أَنَّ الْمُنْعِمَ خَصَّهُمْ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ النَّاسِ بِهَا وَمَنْ خَصَّ أَحَدًا بِنِعَمٍ كَثِيرَةٍ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يُزِيلُهَا عَنْهُمْ لِمَا قِيلَ: إِتْمَامُ الْمَعْرُوفِ خَيْرٌ مِنَ ابْتِدَائِهِ فَكَأَنَّ تَذْكِيرَ النِّعَمِ السَّالِفَةِ يُطْمِعُ فِي النِّعَمِ الْآتِيَةِ، وَذَلِكَ الطَّمَعُ مَانِعٌ مِنْ إِظْهَارِ الْمُخَالَفَةِ وَالْمُخَاصَمَةِ. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ النِّعَمُ مَا
Bil ki Allah Teâlâ'nın İsrailoğulları üzerindeki nimetleri pek çoktur: (a) Onları Firavun ve kavminden gördükleri beladan kurtarmış, bunun yerine onları yeryüzünde iktidar sahibi kılmış ve kölelikten kurtarmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ مَا كانُوا يَحْذَرُونَ } “Biz ise istiyorduk ki, o yerde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunalım, onları önderler kılalım ve onları mirasçılar yapalım. Onları yeryüzünde iktidar sahibi kılalım; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinmekte oldukları şeyi gösterelim” [Kasas 5-6]. (b) Kıptîlerin kölesi iken onları peygamberler ve hükümdarlar kılmış, düşmanlarını helak etmiş, onların topraklarını, yurtlarını ve mallarını kendilerine miras bırakmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “İşte böylece bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık” [Şuarâ 59]. (c) Kendilerinden başka hiçbir ümmete indirmediği o yüce kitapları onlara indirmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Hani Musa kavmine şöyle demişti: Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” [Mâide 20]. (d) Hişâm, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: "Allah Teâlâ'nın İsrailoğulları üzerindeki nimetlerinden biri, onları Firavun hanedanından kurtarması, Tîh sahrasında üzerlerine bulutları gölgelik yapması, Tîh'te üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın eti indirmesi, diledikleri zaman kendilerine diledikleri kadar su içiren adam başı büyüklüğünde bir taşı onlara vermesidir; öyle ki suya ihtiyaçları kalmadığında taşı kaldırırlar ve su dururdu. Yine geceleyin kendilerini aydınlatması için onlara bir nur sütunu vermişti; saçları başları dağılmaz, elbiseleri de eskimezdi." Bil ki O celle celâluhu bu nimetleri onlara birtakım sebeplerden ötürü hatırlatmıştır: Birincisi: Nimetler meyanında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıdkına şehadet eden Tevrat, İncil ve Zebur bulunmaktadır. İkincisi: Nimetlerin çokluğu masiyetin büyüklüğünü gerektirir; dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a iman etmeye davet edildikleri hususa muhalefet etmekten sakınsınlar diye o nimetleri onlara hatırlatmıştır. Üçüncüsü: Pek çok nimetin hatırlatılması, muhalefet göstermekten hayâ etmeyi gerektirir. Dördüncüsü: Pek çok nimetin hatırlatılması, Mün'im'in diğer insanlar arasından kendilerini bunlarla tahsis ettiğini ifade eder; kime pek çok nimet tahsis edilmişse, "İyiliği tamamlamak, ona başlamaktan daha hayırlıdır" denildiği için onun bunları kendilerinden gidermeyeceği zannı galiptir; sanki geçmiş nimetlerin hatırlatılması gelecek nimetlere tamah ettirir ve bu tamah da muhalefet ve düşmanlık göstermeye engel olur. Eğer: "Bu nimetler
كَانَتْ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ بَلْ كَانَتْ عَلَى آبَائِهِمْ فَكَيْفَ تَكُونُ نِعَمًا عَلَيْهِمْ وَسَبَبًا لِعِظَمِ مَعْصِيَتِهِمْ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لَوْلَا هَذِهِ النِّعَمُ عَلَى آبَائِهِمْ لَمَا بَقُوا فَمَا كَانَ يَحْصُلُ هَذَا النَّسْلُ فَصَارَتِ النِّعَمُ عَلَى الْآبَاءِ كَأَنَّهَا نِعَمٌ عَلَى الْأَبْنَاءِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الِانْتِسَابَ إِلَى الْآبَاءِ وَقَدْ خَصَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِنِعَمِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ فِي حَقِّ الْأَوْلَادِ. وَثَالِثُهَا: الأولاد متى سمعوا أن الله خَصَّ آبَاءَهُمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ لِمَكَانِ طَاعَتِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْكُفْرِ وَالْجُحُودِ رَغِبَ الْوَلَدُ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ لِأَنَّ الْوَلَدَ مَجْبُولٌ عَلَى التَّشَبُّهِ بِالْأَبِ فِي أَفْعَالِ الْخَيْرِ فَيَصِيرُ هَذَا التَّذْكِيرُ دَاعِيًا إِلَى الِاشْتِغَالِ بِالْخَيْرَاتِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الشُّرُورِ.
muhatapların üzerinde değil, bilakis onların ataları üzerindeydi; o halde nasıl onlar üzerinde bir nimet ve masiyetlerinin büyüklüğüne bir sebep olabilir?" denilirse, buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Ataları üzerindeki bu nimetler olmasaydı onlar hayatta kalamaz ve bu nesil meydana gelmezdi; dolayısıyla atalar üzerindeki nimetler sanki oğullar üzerindeki nimetler gibi olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın kendilerini din ve dünya nimetleriyle tahsis ettiği atalara intisap etmek, evlatlar hakkında büyük bir nimettir. Üçüncüsü: Evlatlar, Allah'ın atalarını itaatleri, küfür ve inkârdan yüz çevirmeleri sebebiyle bu nimetlerle tahsis ettiğini işittiklerinde çocuk bu yola rağbet eder; çünkü çocuk hayır fiillerinde babaya benzeme fıtratındadır; böylece bu hatırlatma hayırlarla meşgul olmaya ve kötülüklerden yüz çevirmeye sevk edici olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَهْدَ يُضَافُ إِلَى الْمُعَاهِدِ وَالْمُعَاهَدِ جَمِيعًا وذكروا في هذا العهد قولين: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ جَمِيعُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ بِبَعْضِ التَّكَالِيفِ دُونَ بَعْضٍ ثُمَّ فِيهِ رِوَايَاتٌ. إِحْدَاهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تَعْرِيفَهُ إِيَّاهُمْ نِعَمَهُ عَهْدًا لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ يَلْزَمُهُمُ الْقِيَامُ بِشُكْرِهَا كَمَا يَلْزَمُهُمُ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ، وَقَوْلُهُ: أُوفِ بِعَهْدِكُمْ أَرَادَ بِهِ الثَّوَابَ وَالْمَغْفِرَةَ. فَجَعَلَ الْوَعْدَ بِالثَّوَابِ شَبِيهًا بِالْعَهْدِ مِنْ حَيْثُ اشْتِرَاكُهُمَا فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِهِ. ثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً، وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الْمَائِدَةِ: ١٢] فَمَنْ وَفَّى لِلَّهِ بِعَهْدِهِ وَفَّى اللَّهُ لَهُ بِعَهْدِهِ، وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ أَوْفُوا بِمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ مِنَ الطَّاعَاتِ وَنَهَيْتُكُمْ عَنْهُ مِنَ الْمَعَاصِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ، أَيْ أَرْضَى عَنْكُمْ وَأُدْخِلْكُمُ الْجَنَّةَ وَهُوَ الَّذِي حَكَاهُ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَتَحْقِيقُهُ مَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ [التَّوْبَةِ: ١١١] .
Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim” kavline gelince; bil ki ahid, hem söz verene hem de söz verilene birlikte izafe edilir. Bu ahid hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Bazı mükellefiyetleri hariç tutmaksızın Allah'ın emrettiği her şeyin kastedilmiş olmasıdır. Bunda da birtakım rivayetler vardır. Birincisi: O Teâlâ'nın onlara nimetlerini tanıtmasını, ahde ve misaka vefa göstermeleri gerektiği gibi şükrünü eda etmeleri gerekeceği cihetle onlar aleyhine Kendi ahdi kılmış olmasıdır. “Ben de ahdinize vefa göstereyim” kavliyle de sevabı ve mağfireti kastetmiştir. Böylece bozulmasının caiz olmaması ortak paydasında sevap vaadini ahde benzer kılmıştır. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: "Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً، وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ } “Onlardan on iki nakip göndermiştik ve Allah demişti ki: Şüphesiz Ben sizinle beraberim. Andolsun eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verirseniz...” kavlinden: { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokarım” [Mâide 12] kavline kadar olan kısımda İsrailoğullarından aldığı ahiddir. Kim Allah için ahdine vefa gösterirse, Allah da onun için ahdine vefa gösterir." Üçüncüsü: Müfessirlerin cumhurunun görüşüdür ki o da: "Size emrettiğim taatlere ve sizi nehyettiğim masiyetlere dair [ahdime] vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim, yani sizden razı olayım ve sizi cennete girdireyim" manasındadır. Bu, Dahhâk'ın İbn Abbas'tan naklettiği görüştür. Bunun tahkiki ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, müminlerden nefislerini ve mallarını cennet karşılığında satın almıştır” kavlinden Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin” [Tevbe 111] kavline kadar olan kısımda gelen beyandır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْعَهْدِ مَا أَثْبَتَهُ فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ وَصْفِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَنَّهُ سَيَبْعَثُهُ عَلَى مَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي/ إِسْرائِيلَ إِلَى قَوْلِهِ: لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الْمَائِدَةِ: ١٢] وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ
İkinci Görüş: Bu ahidden maksadın, önceki kitaplarda tespit ettiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve onu göndereceği hususu olmasıdır; nitekim Mâide suresinde: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun Allah, İsrailoğullarının misakını almıştı...” kavlinden: { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım” [Mâide 12] kavline kadar olan kısımda bunu açıkça beyan etmiştir. A'râf suresinde de şöyle buyurmuştur: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmi nebi olan Resul'e uyarlar...”
[الْأَعْرَافِ: ١٥٦- ١٥٧] وَأَمَّا عَهْدُ اللَّهِ مَعَهُمْ فَهُوَ أَنْ يُنْجِزَ لَهُمْ مَا وَعَدَهُمْ مِنْ وَضْعِ مَا كَانَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْإِصْرِ وَالْأَغْلَالِ الَّتِي كَانَتْ فِي أَعْنَاقِهِمْ، وَقَالَ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٨١] الْآيَةَ. وَقَالَ: وَإِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [الصَّفِّ: ٦] . وَقَالَ ابْنُ عباس: إن الله تعالى كان عَهِدَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاةِ أَنِّي بَاعِثٌ مِنْ بَنِي إِسْمَاعِيلَ نَبِيًّا أُمِّيًّا فَمَنْ تَبِعَهُ وَصَدَّقَ بِالنُّورِ الَّذِي يَأْتِي بِهِ- أَيْ بِالْقُرْآنِ- غَفَرْتُ لَهُ ذَنْبَهُ وَأَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ وَجَعَلْتُ لَهُ أَجْرَيْنِ، أَجْرًا بِاتِّبَاعِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى وَجَاءَتْ بِهِ سَائِرُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَجْرًا بِاتِّبَاعِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ الْأُمِّيُّ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَتَصْدِيقُ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ [الْقَصَصِ: ٥٢] إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا [الْقَصَصِ: ٥٤] وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى يَقُولُ تَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي قوله تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ
[A'râf 156-157]. Allah'ın onlarla olan ahdi ise, boyunlarında bulunan ağır yükleri ve zincirleri kaldırmaya dair onlara vadettiği şeyi yerine getirmesidir. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ } “Hani Allah, peygamberlerin misakını almıştı: Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim, sonra yanınızdakini tasdik eden bir resul geldiğinde...” [Âl-i İmrân 81] ayeti. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “Hani Meryem oğlu İsa şöyle demişti: Ey İsrailoğulları! Şüphesiz ben, benden önceki Tevrat'ı tasdik edici ve benden sonra gelecek Ahmed isminde bir resulü müjdeleyici olarak size Allah'ın resulüyüm” [Saf 6]. İbn Abbas şöyle demiştir: "Allah Teâlâ Tevrat'ta İsrailoğullarına: 'Ben İsmailoğullarından ümmi bir peygamber göndereceğim; kim ona tabi olur ve getirdiği nuru -yani Kur'an'ı- tasdik ederse onun günahını bağışlar, onu cennete koyar ve ona iki ecir veririm: Biri Musa'nın ve diğer İsrailoğulları peygamberlerinin getirdiklerine tabi olması sebebiyle bir ecir, diğeri de İsmail'in soyundan gelen ümmi peygamber Muhammed'in getirdiklerine tabi olması sebebiyle bir ecir' diye ahdetmişti." Bunun tasdiki Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” [Kasas 52] kavlinden: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilir” [Kasas 54] kavline kadar olan kısımdadır. Ali b. İsa ise bunun tasdikinin Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve O'nun Resulüne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin” kavlinde olduğunu söylerdi.
[الْحَدِيدِ: ٢٨] وَتَصْدِيقُهُ أَيْضًا فِيمَا
[Hadîd 28]. Bunun tasdiki aynı şekilde,
رَوَى أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِعِيسَى ثُمَّ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَرَجُلٌ أَدَّبَ أَمَتَهُ فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا وَعَلَّمَهَا فَأَحْسَنَ تَعْلِيمَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا فَلَهُ أَجْرَانِ، وَرَجُلٌ أَطَاعَ اللَّهَ وَأَطَاعَ سَيِّدَهُ فَلَهُ أَجْرَانِ»
Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistedir: "Üç kişi vardır ki mükâfatları kendilerine iki kez verilir: Ehl-i Kitap'tan olup İsa'ya iman eden, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kimse ki ona iki ecir vardır; cariyesini terbiye edip terbiyesini güzel yapan, onu eğitip eğitimini güzel veren, sonra onu azat edip onunla evlenen kimse ki ona iki ecir vardır; bir de Allah'a itaat edip efendisine de itaat eden kimse ki ona da iki ecir vardır."
بَقِيَ هاهنا سُؤَالَانِ:
Burada iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنْ جَمَاعَتِهِمْ جَحْدَهُ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Birinci Soru: Eğer durum dediğiniz gibi olsaydı, onların topluca bunu inkâr etmeleri nasıl caiz olabilirdi? Cevap iki vecihledir: Birincisi:
أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ كَانَ حَاصِلًا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ بِكُتُبِهِمْ لَكِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمُ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ فَجَازَ مِنْهُمْ كِتْمَانُهُ. الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ النَّصَّ كَانَ نَصًّا خَفِيًّا لَا جَلِيًّا فَجَازَ وُقُوعُ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ فِيهِ.
Bu bilgi onların kitaplarını bilen âlimlerinde mevcuttu; fakat onların sayısı çok değildi, dolayısıyla bunu gizlemeleri mümkün olmuştur. İkincisi: O nassın açık (celî) değil, kapalı (hafî) bir nass olmasıdır; dolayısıyla onda şüphelerin ve tereddütlerin vuku bulması caizdir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الشَّخْصُ الْمُبَشَّرُ بِهِ فِي هَذِهِ الْكُتُبِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْكُتُبِ وَقْتُ خُرُوجِهِ وَمَكَانُ خُرُوجِهِ وَسَائِرُ التَّفَاصِيلِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِذَلِكَ أَوْ لَمْ يُذْكَرْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ النَّصُّ نَصًّا جَلِيًّا وَارِدًا فِي كُتُبٍ مَنْقُولَةٍ إِلَى أَهْلِ الْعِلْمِ بِالتَّوَاتُرِ فَكَانَ يَمْتَنِعُ قُدْرَتُهُمْ عَلَى الْكِتْمَانِ وَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ النَّصُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ ذَلِكَ الْمُبَشَّرَ بِهِ سَيَجِيءُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْيَهُودِ. وَالْجَوَابُ أَنَّ الَّذِينَ حَمَلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّأَمُّلِ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ عَلَى مَا شَرَحْنَاهُ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِنَّمَا اخْتَارُوهُ لِقُوَّةِ هَذَا السُّؤَالِ، فَأَمَّا مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْصُرَ الْقَوْلَ الثَّانِيَ فَإِنَّهُ يُجِيبُ عَنْهُ بِأَنَّ تَعْيِينَ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ لَمْ يَكُنْ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ نَصًّا جَلِيًّا يَعْرِفُهُ كُلُّ أَحَدٍ بَلْ كَانَ مَنْصُوصًا/ عَلَيْهِ نَصًّا خَفِيًّا فَلَا جَرَمَ لَمْ يَلْزَمْ أَنْ يُعْلَمَ ذَلِكَ بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ ﵈ وَلْنَذْكُرِ الْآنَ بَعْضَ مَا جَاءَ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَالْأَوَّلُ: جَاءَ فِي الْفَصْلِ التَّاسِعِ مِنَ السِّفْرِ الْأَوَّلِ مِنَ التَّوْرَاةِ أَنَّ هَاجَرَ لَمَّا غَضِبَتْ عَلَيْهَا سَارَّةُ تَرَاءَى لَهَا مَلَكٌ [مِنْ قِبَلِ] اللَّهِ فَقَالَ لَهَا يَا هَاجَرُ أَيْنَ تُرِيدِينَ وَمِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتِ؟ قَالَتْ:
İkinci Soru: Bu kitaplarda müjdelenen şahsın çıkış vakti, çıkış yeri ve buna taalluk eden diğer tafsilatlar ya bu kitaplarda zikredilmiştir ya da bunlardan hiçbir şey zikredilmemiştir. Şayet bu nas, ilim ehline tevatürle nakledilen kitaplarda vârid olmuş açık bir nas idiyse, onların bunu gizlemeye güç yetirmeleri imkânsız olurdu ve bunun geçmiş peygamberlerin dininden zaruretle bilinmesi gerekirdi. Şayet ikincisi ise, Yahudilerin cumhurunun dediği gibi: "O müjdelenen kimse bundan sonra gelecektir" demeleri ihtimalinden dolayı bu nas Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine delalet etmezdi. Cevap şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim” kavlini birinci görüşte açıkladığımız üzere tevhid ve nübüvvete delalet eden delilleri düşünme emrine hamledenler, sırf bu sorunun kuvvetinden ötürü bu tercihte bulunmuşlardır. İkinci görüşü savunmak isteyen kimseye gelince; o buna şöyle cevap verir: Zaman ve mekânın tayini herkesin bildiği açık bir nas ile belirtilmemiş, bilakis kapalı bir nas ile belirtilmiştir; dolayısıyla bunun geçmiş peygamberlerin aleyhimüsselâm dininden zaruretle bilinmesi gerekmemiştir. Şimdi geçmiş peygamberlerin kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişini müjdeleyen bazı hususları zikredelim: Birincisi: Tevrat'ın birinci sifrinin dokuzuncu faslında gelmiştir ki: Sâre Hâcer'e kızdığı vakit, Allah tarafından bir melek ona görünerek: "Ey Hâcer! Nereye gitmek istiyorsun ve nereden geldin?" dedi. O da:
أَهْرُبُ مِنْ سَيِّدَتِي سَارَّةَ فَقَالَ لَهَا: ارْجِعِي إِلَى سَيِّدَتِكِ وَاخْفِضِي لَهَا فَإِنَّ اللَّهَ سَيُكْثِرُ زَرْعَكِ وَذُرِّيَّتَكِ وَسَتَحْبَلِينَ وَتَلِدِينَ ابْنًا وَتُسَمِّينَهُ إِسْمَاعِيلَ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ سَمِعَ تَبَتُّلَكِ وَخُشُوعَكِ وَهُوَ يَكُونُ عَيْنَ النَّاسِ وَتَكُونُ يَدُهُ فَوْقَ الْجَمِيعِ وَيَدُ الْجَمِيعِ مَبْسُوطَةٌ إِلَيْهِ بِالْخُضُوعِ وَهُوَ يَشْكُرُ عَلَى رَغْمِ جَمِيعِ إِخْوَتِهِ.
"Hanımım Sâre'den kaçıyorum" dedi. Bunun üzerine melek ona şöyle dedi: "Hanımına dön ve ona boyun eğ; zira Allah senin zürriyetini ve neslini çoğaltacaktır. Gebe kalacak, bir erkek çocuk doğuracaksın ve adını İsmail koyacaksın; çünkü Allah senin yakarışını ve boyun eğişini işitti. O insanların gözdesi olacak, eli herkesin üzerinde bulunacak, herkesin eli de boyun eğerek ona açılacaktır ve o bütün kardeşlerine rağmen şükredecektir."
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْبِشَارَةِ وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يُبَشِّرَ الْمَلَكُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ بِالظُّلْمِ وَالْجَوْرِ وَبِأَمْرٍ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِسْمَاعِيلَ وَوَلَدَهُ لَمْ يَكُونُوا مُتَصَرِّفِينَ فِي الْكُلِّ أَعْنِي فِي مُعْظَمِ الدُّنْيَا وَمُعْظَمِ الْأُمَمِ وَلَا كَانُوا مُخَالِطِينَ لِلْكُلِّ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِيلَاءِ إِلَّا بِالْإِسْلَامِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ الْإِسْلَامِ مَحْصُورِينَ فِي الْبَادِيَةِ لَا يَتَجَاسَرُونَ عَلَى الدُّخُولِ فِي أَوَائِلِ الْعِرَاقِ وَأَوَائِلِ الشَّامِ إِلَّا عَلَى أَتَمِّ خَوْفٍ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ اسْتَوْلَوْا عَلَى الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ بِالْإِسْلَامِ وَمَازَجُوا الْأُمَمَ وَوَطِئُوا بِلَادَهُمْ وَمَازَجَتْهُمُ الْأُمَمُ وَحَجُّوا بَيْتَهُمْ وَدَخَلُوا بَادِيَتَهُمْ بِسَبَبِ مُجَاوَرَةِ الْكَعْبَةِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ ﷺ صَادِقًا لَكَانَتْ هَذِهِ الْمُخَالَطَةُ مِنْهُمْ لِلْأُمَمِ وَمِنَ الْأُمَمِ لَهُمْ مَعْصِيَةً لِلَّهِ تَعَالَى وَخُرُوجًا عَنْ طَاعَتِهِ إِلَى طَاعَةِ الشَّيْطَانِ وَاللَّهُ يَتَعَالَى عَنْ أَنْ يُبَشِّرَ بِمَا هَذَا سَبِيلُهُ.
Bil ki bu kelamla istidlal şöyledir: Bu kelam müjde makamında vârid olmuştur; Allah tarafından bir meleğin zulüm, haksızlık ve Allah Teâlâ'ya iftira olmaksızın gerçekleşmeyecek bir hususla müjde vermesi caiz değildir. Malumdur ki İsmail ve evladı, İslam olmaksızın bütün dünyada ve ümmetlerin çoğunda hâkimiyet sahibi olmamışlar ve istila yoluyla herkesle kaynaşmamışlardır. Çünkü onlar İslam'dan önce çölde sıkışıp kalmışlardı; son derece büyük bir korku olmaksızın Irak ve Şam'ın sınırlarına bile girmeye cesaret edemezlerdi. İslam gelince ise İslam sayesinde doğuya ve batıya hâkim oldular, milletlerle kaynaştılar, onların topraklarına ayak bastılar; milletler de onlarla kaynaştı, Beytullah'ı haccedip Kâbe'ye komşuluk vesilesiyle onların çöllerine girdiler. Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem doğru sözlü olmasaydı, onların milletlerle ve milletlerin de onlarla olan bu kaynaşması Allah Teâlâ'ya masiyet ve O'na itaatten çıkıp şeytana itaat etmek olurdu; Allah ise böyle olan bir şeyi müjdelemekten pek yücedir.
وَالثَّانِي: جَاءَ فِي الْفَصْلِ الْحَادِي عَشَرَ مِنَ السِّفْرِ الْخَامِسِ: «إِنَّ الرَّبَّ إِلَهَكُمْ يُقِيمُ لَكُمْ نَبِيًّا مِثْلِي مِنْ بَيْنِكُمْ وَمِنْ إِخْوَانِكُمْ» ، وَفِي هَذَا الْفَصْلِ أَنَّ الرَّبَّ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى: «إِنِّي مُقِيمٌ لَهُمْ نَبِيًّا مِثْلَكَ مِنْ بَيْنِ إِخْوَانِهِمْ وَأَيُّمَا رَجُلٍ لَمْ يَسْمَعْ كَلِمَاتِي الَّتِي يُؤَدِّيهَا عَنِّي ذَلِكَ الرَّجُلُ بِاسْمِي أَنَا أَنْتَقِمُ مِنْهُ» . وَهَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ الَّذِي يُقِيمُهُ اللَّهُ تَعَالَى لَيْسَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا أَنَّ مَنْ قَالَ لِبَنِي هَاشِمٍ: إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ إِخْوَانِكُمْ إِمَامٌ، عَقَلَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنْ
İkincisi: Beşinci sifrinin on birinci faslında şöyle geçmektedir: "Rabbiniz olan İlah, sizin için aranızdan ve kardeşleriniz arasından benim gibi bir peygamber çıkaracaktır." Bu fasılda yine [geçer ki], Rab Teâlâ Musa'ya şöyle demiştir: "Ben onlara kardeşlerinin arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım. O adamın Benim adıma tebliğ edeceği sözlerimi dinlemeyen kimseden Ben intikam alacağım." Bu kelam, Allah Teâlâ'nın çıkaracağı peygamberin İsrailoğullarından olmadığına delalet eder; nitekim Hâşimoğullarına: "Kardeşleriniz arasından bir imam çıkacaktır" diyen kimsenin sözünden, onun
بَنِي هَاشِمٍ، ثُمَّ إِنَّ يَعْقُوبَ ﵇ هُوَ إِسْرَائِيلُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَخٌ إِلَّا الْعِيصَ وَلَمْ يَكُنْ لِلْعِيصِ وَلَدٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ سِوَى أَيُّوبَ وَإِنَّهُ كَانَ قَبْلَ مُوسَى ﵇ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُوسَى ﵇ مُبَشِّرًا بِهِ، وَأَمَّا إِسْمَاعِيلُ فَإِنَّهُ كَانَ أخاً لإسحاق وَالِدِ يَعْقُوبَ ثُمَّ إِنَّ كُلَّ نَبِيٍّ بُعِثَ بَعْدَ مُوسَى كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَالنَّبِيُّ ﵇ مَا كَانَ مِنْهُمْ لَكِنَّهُ كَانَ مِنْ إِخْوَانِهِمْ لِأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ الَّذِي هو أخو إسحاق ﵈. فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: «مِنْ بَيْنِكُمْ» يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مُحَمَّدًا ﷺ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُمْ مِنْ بَيْنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. قُلْنَا: بَلْ قَدْ قَامَ مِنْ بَيْنِهِمْ لِأَنَّهُ ﵇ ظَهَرَ بِالْحِجَازِ فَبُعِثَ بِمَكَّةَ وَهَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَبِهَا تَكَامَلَ أَمْرُهُ. وَقَدْ كَانَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ بِلَادُ الْيَهُودِ كَخَيْبَرَ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ وَالنَّضِيرِ وَغَيْرِهِمْ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْحِجَازَ يُقَارِبُ الشَّامَ وَجُمْهُورُ الْيَهُودِ كَانُوا إِذْ ذَاكَ بِالشَّامِ، فَإِذَا قَامَ مُحَمَّدٌ بِالْحِجَازِ فَقَدْ قَامَ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ مِنْ إِخْوَانِهِمْ فَقَدْ قَامَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِبَعِيدٍ مِنْهُمْ.
Hâşimoğullarından olmayacağı anlaşılır. Kaldı ki Yakub aleyhisselâm İsrail'dir ve Ays'tan başka kardeşi yoktu; Ays'ın peygamberlerden Eyyûb'dan başka çocuğu yoktu ve o da Musa aleyhisselâm'dan önceydi; dolayısıyla Musa aleyhisselâm'ın onu müjdelemiş olması caiz değildir. İsmail'e gelince; o, Yakub'un babası İshak'ın kardeşiydi. Ayrıca Musa'dan sonra gönderilen her peygamber İsrailoğullarındandı. Dolayısıyla [müjdelenen] Nebî aleyhisselâm onlardan değildi; fakat İshak'ın kardeşi olan İsmail'in neslinden olması sebebiyle onların kardeşlerindendi -Allah'ın selamı her ikisinin üzerine olsun-. Eğer: "O'nun: 'Aranızdan' sözü, kastedilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olmasına engeldir; çünkü o İsrailoğullarının arasından çıkmamıştır" denilirse; deriz ki: Bilakis onların arasından çıkmıştır; çünkü o aleyhisselâm Hicaz'da zuhur etmiş, Mekke'de peygamber olarak gönderilmiş, Medine'ye hicret etmiş ve işi orada kemale ermiştir. Medine'nin etrafında ise Hayber, Benî Kaynukâ, Benî Nadîr ve diğerleri gibi Yahudi beldeleri bulunmaktaydı. Ayrıca Hicaz Şam'a yakındır ve o dönemde Yahudilerin cumhuru Şam'daydı; dolayısıyla Muhammed Hicaz'da zuhur ettiğinde onların arasından zuhur etmiş oldu. Yine o onların kardeşlerinden olduğuna göre onların arasından çıkmış demektir; zira o onlardan uzak değildir.
وَالثَّالِثُ: قَالَ فِي الْفَصْلِ الْعِشْرِينَ مِنْ هَذَا السِّفْرِ: «إِنَّ/ الرَّبَّ تَعَالَى جَاءَ فِي طُورِ سَيْنَاءَ وَطَلَعَ لَنَا مِنْ سَاعِيرَ وَظَهَرَ مِنْ جِبَالِ فَارَانَ وَصَفَّ عَنْ يَمِينِهِ عُنْوَانَ الْقِدِّيسِينَ فَمَنَحَهُمُ الْعِزَّ وَحَبَّبَهُمْ إِلَى الشُّعُوبِ وَدَعَا لِجَمِيعِ قِدِّيسِيهِ بِالْبَرَكَةِ، وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ: أَنَّ جَبَلَ فَارَانَ هُوَ بِالْحِجَازِ لِأَنَّ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ إِسْمَاعِيلَ تَعَلَّمَ الرَّمْيَ فِي بَرِّيَّةِ فَارَانَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ إِنَّمَا سَكَنَ بِمَكَّةَ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ: «فَمَنَحَهُمُ الْعِزَّ» لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِسْمَاعِيلَ ﵇ لِأَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ عَقِيبَ سُكْنَى إِسْمَاعِيلَ ﵇ هُنَاكَ عِزٌّ وَلَا اجْتَمَعَ هُنَاكَ رَبَوَاتُ الْقِدِّيسِينَ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇. قَالَتِ الْيَهُودُ: الْمُرَادُ أَنَّ النَّارَ لَمَّا ظَهَرَتْ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ ظَهَرَتْ مِنْ سَاعِيرَ نَارٌ أَيْضًا وَمِنْ جَبَلِ فَارَانَ أَيْضًا فَانْتَشَرَتْ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ قُلْنَا هَذَا لَا يَصِحُّ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ نَارًا فِي مَوْضِعٍ فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ جَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ إِذَا تَابَعَ ذَلِكَ الْوَاقِعَةَ وَحْيٌ نَزَلَ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَوْ عُقُوبَةٌ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَعِنْدَكُمْ أَنَّهُ لَمْ يَتْبَعْ ظُهُورَ النَّارِ وَحْيٌ وَلَا كَلَامٌ إِلَّا مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ فَمَا كَانَ يَنْبَغِي إِلَّا أَنْ يُقَالَ ظَهَرَ مِنْ سَاعِيرَ وَمِنْ جَبَلِ فَارَانَ فَلَا يَجُوزُ وُرُودُهُ كَمَا لَا يُقَالُ جَاءَ اللَّهُ مِنَ الْغَمَامِ إِذَا ظَهَرَ فِي الْغَمَامِ احْتِرَاقٌ وَنِيرَانٌ كَمَا يَتَّفِقُ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ الرَّبِيعِ، وَأَيْضًا فَفِي كِتَابِ حَبْقُوقَ بَيَانُ مَا قُلْنَا وَهُوَ جَاءَ اللَّهُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ وَالْقُدْسِ مِنْ جَبَلِ فَارَانَ، وَانْكَشَفَتِ السَّمَاءُ مِنْ بَهَاءِ مُحَمَّدٍ وَامْتَلَأَتِ الْأَرْضُ مِنْ حَمْدِهِ. يَكُونُ شُعَاعُ مَنْظَرِهِ مِثْلَ النُّورِ يَحْفَظُ بَلَدَهُ بِعِزِّهِ تَسِيرُ الْمَنَايَا أَمَامَهُ وَيَصْحَبُ سِبَاعُ الطَّيْرِ أَجْنَادَهُ قَامَ فَمَسَحَ الْأَرْضَ وَتَأَمَّلَ الْأُمَمَ وَبَحَثَ عَنْهَا فَتَضَعْضَعَتِ الْجِبَالُ الْقَدِيمَةُ وَاتَّضَعَتِ الرَّوَابِي وَالدَّهْرِيَّةُ، وَتَزَعْزَعَتْ سُتُورُ أَهْلِ مدين ركبت الْخُيُولَ، وَعَلَوْتَ مَرَاكِبَ الِانْقِيَادِ وَالْغَوْثِ وَسَتَنْزِعُ فِي قِسِيِّكَ إِغْرَاقًا وَنَزْعًا وَتَرْتَوِي السِّهَامُ بِأَمْرِكَ يَا مُحَمَّدُ ارْتِوَاءً وَتَخُورُ الْأَرْضُ بِالْأَنْهَارِ، وَلَقَدْ رَأَتْكَ الْجِبَالُ فَارْتَاعَتْ وَانْحَرَفَ عَنْكَ شُؤْبُوبُ السَّيْلِ وَنَفَرَتِ الْمَهَارِي نَفِيرًا وَرُعْبًا وَرَفَعَتْ أَيْدِيَهَا وَجَلًا وَفَرَقًا وَتَوَقَّفَتِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ عَنْ مَجْرَاهُمَا وَسَارَتِ الْعَسَاكِرُ فِي بَرْقِ سِهَامِكَ وَلَمَعَانِ بَيَانِكَ تُدَوِّخُ الْأَرْضَ غَضَبًا وَتَدُوسُ الْأُمَمَ زَجْرًا لِأَنَّكَ ظَهَرْتَ بِخَلَاصِ أُمَّتِكَ وَإِنْقَاذِ تُرَابِ آبَائِكَ» . هَكَذَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ رَزِينٍ الطَّبَرِيِّ. أَمَّا النَّصَارَى فَقَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ ﵀ فِي كِتَابِ الْغَرَرِ قَدْ رَأَيْتُ فِي نُقُولِهِمْ: «وَظَهَرَ مِنْ جِبَالِ فَارَانَ لَقَدْ تَقَطَّعَتِ السَّمَاءُ مِنْ بَهَاءِ مُحَمَّدٍ الْمَحْمُودِ وَتَرْتَوِي السِّهَامُ بِأَمْرِكَ الْمَحْمُودِ لِأَنَّكَ ظَهَرْتَ بِخَلَاصِ أُمَّتِكَ وَإِنْقَاذِ مَسِيحِكَ» ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي التَّوْرَاةِ: «ظَهَرَ الرَّبُّ مِنْ جِبَالِ فَارَانَ» لَيْسَ مَعْنَاهُ ظُهُورُ النَّارِ مِنْهُ بَلْ مَعْنَاهُ ظُهُورُ شَخْصٍ مَوْصُوفٍ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَمَا ذَاكَ إِلَّا رَسُولُنَا مُحَمَّدٌ ﷺ. فَإِنْ قَالُوا الْمُرَادُ مَجِيءُ اللَّهِ تَعَالَى وَلِهَذَا قَالَ فِي آخِرِ الْكَلَامِ: «وَإِنْقَاذِ مَسِيحِكَ» قُلْنَا لَا يَجُوزُ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَرْكَبُ الْخُيُولَ وَبِأَنَّ شُعَاعَ مَنْظَرِهِ مِثْلُ النُّورِ وَبِأَنَّهُ جَازَ الْمَشَاعِرَ الْقَدِيمَةَ، أَمَّا قَوْلُهُ: (وَإِنْقَاذِ مَسِيحِكِ) فَإِنَّ مُحَمَّدًا ﵇ أَنْقَذَ الْمَسِيحَ مِنْ كَذِبِ الْيَهُودِ
Üçüncüsü: Bu sifrinin yirminci faslında şöyle demiştir: "Rab Teâlâ Tûr-i Sînâ'da geldi, bizim için Sâîr'den doğdu, Fârân dağlarından zuhur etti ve sağ yanına azizlerin unvanını dizdi; onlara izzet bağışladı, onları kavimlere sevdirdi ve bütün azizleri için bereket duasında bulundu." İstidlal vechi: Fârân dağı Hicaz'dadır; zira Tevrat'ta İsmail'in ok atmayı Fârân çölünde öğrendiği geçmektedir; onun ise Mekke'de ikamet ettiği malumdur. Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: "Onlara izzet bağışladı" sözünden maksadın İsmail aleyhisselâm olması caiz değildir; çünkü İsmail aleyhisselâm'ın orada ikamet etmesinin ardından ne bir izzet hasıl olmuş ne de orada on binlerce mukaddes zevat toplanmıştır. Dolayısıyla bunu Muhammed aleyhisselâm'a hamletmek vacip olmuştur. Yahudiler şöyle dediler: "Maksat; ateş Tûr-i Sînâ'dan zuhur ettiğinde Sâîr'den de bir ateşin, Fârân dağından da bir ateşin zuhur etmesi ve bu mekânlara yayılmasıdır." Deriz ki: Bu sahih değildir; çünkü Allah Teâlâ bir mekânda ateş yaratsa, o olayın ardından o mekânda inen bir vahiy, bir ceza yahut benzeri bir şey takip etmedikçe "Allah oradan geldi" denilmez. Size göre ise ateşin zuhurunu Tûr-i Sînâ dışında hiçbir vahiy ve kelam takip etmemiştir; dolayısıyla ancak "Sâîr'den ve Fârân dağından zuhur etti" denilmesi gerekirdi. Tıpkı bahar günlerinde vuku bulduğu üzere bulutta bir tutuşma ve ateşler belirdiğinde "Allah buluttan geldi" denilemeyeceği gibi bunun vârid olması da caiz değildir. Ayrıca Habakkuk Kitabı'nda söylediğimizin beyanı vardır ki o da şudur: "Allah Tûr-i Sînâ'dan, Kuds [ise] Fârân dağından geldi. Muhammed'in bahâsından (görkeminden) gökyüzü yarıldı ve yeryüzü onun hamdiyle doldu. Manzarasının ışıltısı nur gibi olur; beldesini izzetiyle korur; ölümler onun önünde yürür ve yırtıcı kuşlar onun ordularına yoldaşlık eder. Kalkıp yeryüzünü adımladı, milletleri süzüp onları tetkik etti; kadim dağlar parçalandı, ezelî tepeler alçaldı ve Medyen ehlinin çadırları sarsıldı. Atlara bindin, itaat ve nusret bineklerine yükseldin; yaylarını sonuna kadar gerip çekeceksin; ey Muhammed! Senin emrinle oklar suya kanarcasına doyacak ve yeryüzü ırmaklarla yarılacaktır. Dağlar seni görüp dehşete kapıldı; sağanak sel senden saptı; develer korku ve dehşetle kaçıştı, korku ve ürpertiyle ellerini kaldırdı; güneş ve ay akışlarından durdu; ordular senin oklarının şimşeğinde ve beyanının parıltısında yürüdü. Gazapla yeryüzünü çiğner, menederek milletleri ezersin; çünkü sen ümmetinin kurtuluşu ve atalarının toprağını kurtarmak için zuhur ettin." İbn Rezîn et-Taberî'den böyle nakledilmiştir. Hristiyanlara gelince; Ebü'l-Hüseyn rahimehullâh "el-Gurar" adlı kitabında şöyle demiştir: "Onların nakillerinde şunu gördüm: 'Ve Fârân dağlarından zuhur etti; Mahmud olan Muhammed'in görkeminden gökyüzü parçalandı; senin emrinle Mahmud oklar suya doyacaktır; çünkü sen ümmetinin kurtuluşu ve Mesih'inin necâtı için zuhur ettin.'" Zikrettiğimiz hususlarla ortaya çıkmıştır ki Allah Teâlâ'nın Tevrat'taki: "Rab Fârân dağlarından zuhur etti" sözünün manası, oradan ateşin çıkması değil, bilakis bu sıfatlarla muttasıf bir şahsın zuhur etmesidir ki bu da Resulümüz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkası değildir. Şayet: "Maksat Allah Teâlâ'nın gelmesidir; nitekim kelamın sonunda: 've Mesih'inin necâtı için' demiştir" derlerse, deriz ki: Allah Teâlâ'nın atlara binmekle, manzarasının ışıltısının nur gibi olmasıyla ve kadim mukaddes mekânları aşmasıyla vasfedilmesi caiz değildir. “ve Mesih'inin necâtı için” sözüne gelince; şüphesiz Muhammed aleyhisselâm Mesih'i Yahudilerin
وَالنَّصَارَى. وَالرَّابِعُ: مَا جَاءَ فِي كِتَابِ أَشْعِيَاءَ فِي الْفَصْلِ الثَّانِي وَالْعِشْرِينَ مِنْهُ: «قُومِي فَأَزْهِرِي مِصْبَاحَكِ، يُرِيدُ مَكَّةَ، فَقَدْ دَنَا وَقْتُكِ وَكَرَامَةُ اللَّهِ تَعَالَى طَالِعَةٌ عَلَيْكِ فَقَدْ تَجَلَّلَ الْأَرْضَ الظَّلَامُ وَغَطَّى عَلَى الْأُمَمِ الضَّبَابُ وَالرَّبُّ يُشْرِقُ عَلَيْكِ إِشْرَاقًا وَيُظْهِرُ كَرَامَتَهُ/ عَلَيْكِ تَسِيرُ الْأُمَمُ إِلَى نُورِكِ وَالْمُلُوكُ إِلَى ضَوْءِ طُلُوعِكِ وَارْفَعِي بَصَرَكِ إِلَى مَا حَوْلَكِ وَتَأَمَّلِي فَإِنَّهُمْ مُسْتَجْمَعُونَ عِنْدَكِ وَيَحُجُّونَكِ وَيَأْتِيكِ وَلَدُكِ مِنْ بَلَدٍ بَعِيدٍ لِأَنَّكِ أُمُّ الْقُرَى فَأَوْلَادُ سَائِرِ الْبِلَادِ كَأَنَّهُمْ أَوْلَادُ مَكَّةَ وَتَتَزَيَّنُ ثِيَابُكِ عَلَى الْأَرَائِكِ وَالسُّرُرِ حِينَ تَرَيْنَ ذَلِكَ تُسَرِّينَ وَتَبْتَهِجِينَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ يَمِيلُ إِلَيْكِ ذَخَائِرُ الْبَحْرِ وَيَحُجُّ إِلَيْكِ عَسَاكِرُ الْأُمَمِ وَيُسَاقُ إِلَيْكِ كِبَاشُ مَدْيَنَ وَيَأْتِيكِ أَهْلُ سَبَأٍ وَيَتَحَدَّثُونَ بِنِعَمِ اللَّهِ وَيُمَجِّدُونَهُ وَتَسِيرُ إِلَيْكِ أَغْنَامُ فَارَانَ وَيُرْفَعُ إِلَى مَذْبَحِي مَا يُرْضِينِي وَأُحْدِثُ حِينَئِذٍ لِبَيْتِ مَحْمَدَتِي حَمْدًا» . فَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ كُلَّهَا مَوْجُودَةٌ لِمَكَّةَ فَإِنَّهُ قَدْ حَجَّ إِلَيْهَا عَسَاكِرُ الْأُمَمِ وَمَالَ إِلَيْهَا ذَخَائِرُ الْبَحْرِ وَقَوْلُهُ:
ve Hristiyanların yalanından kurtarmıştır. Dördüncüsü: İşaya Kitabı'nın yirmi ikinci faslında gelen şu kısımdır: "Kalk ve kandilini parlat -Mekke'yi kastediyor-; zira senin vaktin yaklaştı ve Allah Teâlâ'nın ikramı senin üzerine doğmaktadır. Karanlık yeryüzünü bürüdü ve sis ümmetleri kapladı; Rab senin üzerine apaçık doğacak ve Kendi ikramını senin üzerinde gösterecektir. Ümmetler senin nuruna, krallar da senin doğuşunun aydınlığına yürüyecektir. Gözlerini etrafına kaldır ve bak; çünkü onlar senin yanında toplanmakta ve seni haccetmektedirler. Evladın sana uzak bir beldeden gelecektir; çünkü sen Ümmü'l-Kurâ'sın (şehirlerin anasısın), dolayısıyla diğer beldelerin evlatları sanki Mekke'nin evlatları gibidir. Sen bunu gördüğün vakit koltuklar ve tahtlar üzerinde elbiselerin süslenecek; denizin hazineleri sana yöneleceği, ümmetlerin orduları sana haccettiği, Medyen'in koçları sana sevk edileceği, Sebe ehli sana gelip Allah'ın nimetlerini konuşarak O'nu yüceltecekleri, Fârân'ın koyunları sana doğru sürüleceği, mezbahıma Beni razı edecek kurbanlar sunulacağı ve Ben o vakit hamd evim için yeni bir hamd ihdas edeceğim için sevinecek ve neşeleneceksin." İstidlal vechi şudur: Bu vasıfların tamamı Mekke için mevcuttur; zira ümmetlerin orduları onu hacfetmiş, denizin hazineleri ona yönelmiştir. O'nun:
«وَأُحْدِثُ لِبَيْتِ مَحْمَدَتِي حَمْدًا» مَعْنَاهُ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تُلَبِّي قَبْلَ الْإِسْلَامِ فَتَقُولُ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ، ثُمَّ صَارَ فِي الْإِسْلَامِ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، فَهَذَا هُوَ الْحَمْدُ الَّذِي جَدَّدَهُ اللَّهُ لِبَيْتِ مَحْمَدَتِهِ. فَإِنْ قِيلَ الْمُرَادُ: بِذَلِكَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ وَسَيَكُونُ ذَلِكَ فِيمَا بَعْدُ. قُلْنَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ الْحَكِيمُ:
“Ve hamd evim için yeni bir hamd ihdas edeceğim” sözünün manası şudur: Araplar İslam'dan önce telbiye getirir ve: "Lebbeyk! Senin ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesna, sen ona da onun sahip olduklarına da mâliksin" derlerdi. Sonra İslam'da bu: "Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lâ şerîke leke lebbeyk" (Buyur Allah'ım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur, buyur!) şekline dönüştü. İşte Allah'ın Kendi hamd evi için yenilediği hamd budur. Eğer: "Bununla maksat Beytü'l-Makdis'tir ve bu ileride vuku bulacaktır" denilirse, deriz ki: Hakîm olan Zat'ın,
«قَدْ دَنَا وَقْتُكِ» مَعَ أَنَّهُ مَا دَنَا بَلِ الَّذِي دَنَا أَمْرٌ لَا يُوَافِقُ رِضَاهُ وَمَعَ ذَلِكَ لَا يُحَذِّرُ مِنْهُ وَأَيْضًا فَإِنَّ كِتَابَ أَشْعِيَاءَ مَمْلُوءٌ مِنْ ذِكْرِ الْبَادِيَةِ وَصِفَتِهَا، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَهُمْ. وَالْخَامِسُ: رَوَى السَّمَّانُ فِي تَفْسِيرِهِ فِي السِّفْرِ الْأَوَّلِ مِنَ التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ: «قَدْ أَجَبْتُ دُعَاكَ فِي إِسْمَاعِيلَ وَبَارَكْتُ عَلَيْهِ فَكَبَّرْتُهُ وَعَظَّمْتُهُ جِدًّا جِدًّا وَسَيَلِدُ اثْنَيْ عَشَرَ عَظِيمًا وَأَجْعَلُهُ لِأُمَّةٍ عَظِيمَةٍ» وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ مَنْ كَانَ لِأُمَّةٍ عَظِيمَةٍ غَيْرَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ فَأَمَّا دُعَاءُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِسْمَاعِيلَ فَكَانَ لِرَسُولِنَا ﵊ لَمَّا فَرَغَا مِنْ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] وَلِهَذَا
yaklaşmamış olduğu, bilakis yaklaşan şeyin Kendi rızasına muvafık olmayan bir durum olduğu ve bununla birlikte ondan sakındırmadığı halde: "Senin vaktin yaklaştı" demesi caiz değildir. Ayrıca İşaya Kitabı çölün zikri ve vasfıyla doludur; bu da onların sözünü iptal eder. Beşincisi: Semmân tefsirinde Tevrat'ın birinci sifrinde şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ İbrahim aleyhisselâm'a vahyedip şöyle buyurdu: "İsmail hakkındaki duanı kabul ettim, onu mübarek kıldım, onu pek çok büyüttüm ve yücelttim. O on iki ulu zat doğuracak ve Ben onu büyük bir ümmet kılacağım." Bununla istidlal şöyledir: İsmail'in evladı arasında Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka büyük bir ümmetin başında bulunan hiç kimse olmamıştır. İbrahim aleyhisselâm ile İsmail'in duasına gelince; Kâbe'nin inşasını bitirdiklerinde Resulümüz aleyhisselâm için dua etmişlerdi ki bu da O'nun: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine ayetlerini okuyan, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve onları arındıran bir resul gönder. Şüphesiz Sen Mutlak Güç Sahibisin, Hüküm ve Hikmet Sahibisin” [Bakara 129] kavlidir. Bundan dolayıdır ki
كَانَ يَقُولُ ﵊: «أَنَا دَعْوَةُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وَبِشَارَةُ عِيسَى»
[Peygamber] aleyhisselâm: "Ben babam İbrahim'in duası ve İsa'nın müjdesiyim" buyururdu.
وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [الصَّفِّ: ٦] فَإِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَمْدِ وَالِاسْمُ الْمُشْتَقُّ مِنَ الْحَمْدِ لَيْسَ إِلَّا لِنَبِيِّنَا فَإِنَّ اسْمَهُ مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَمَحْمُودٌ. قِيلَ إِنَّ صِفَتَهُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ مَوْلِدَهُ بِمَكَّةَ وَمَسْكَنَهُ بِطِيبَةَ وَمُلْكَهُ بِالشَّامِ وَأُمَّتَهُ الْحَمَّادُونَ. وَالسَّادِسُ: قَالَ الْمَسِيحُ لِلْحَوَارِيِّينَ: «أَنَا أَذْهَبُ وَسَيَأْتِيكُمُ الْفَارْقَلِيطْ رَوُحُ الْحَقِّ الَّذِي لَا يَتَكَلَّمُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ إِنَّمَا يَقُولُ كَمَا يُقَالُ لَهُ» وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الأنعام: ٥٠] وَقَوْلُهُ: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [يُونُسَ: ١٥] أَمَّا «الْفَارْقَلِيطْ» فَفِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الشَّافِعُ الْمُشَفَّعُ وَهَذَا أَيْضًا صِفَتُهُ ﵊، الثَّانِي: قَالَ بَعْضُ النَّصَارَى: الْفَارْقَلِيطْ هُوَ الَّذِي يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَكَانَ فِي الْأَصْلِ فَارُوقٌ كَمَا يُقَالُ رَاوُوقٌ لِلَّذِي يُرَوَّقُ بِهِ وَأَمَّا «لِيطْ» فَهُوَ التَّحْقِيقُ فِي الْأَمْرِ كَمَا يُقَالُ شَيْبٌ أَشْيَبُ ذُو شَيْبٍ وَهَذَا أَيْضًا صِفَةُ شَرْعِنَا لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. وَالسَّابِعُ: قَالَ دَانْيَالُ لِبُخْتَنَصَّرَ حِينَ سَأَلَهُ عَنِ الرُّؤْيَا الَّتِي كَانَ رَآهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ قَصَّهَا عَلَيْهِ: رَأَيْتَ أَيُّهَا الْمَلِكُ مَنْظَرًا هَائِلًا رَأْسُهُ مِنَ الذَّهَبِ الْأَبْرِيزِ وَسَاعِدُهُ مِنَ الْفِضَّةِ وَبَطْنُهُ وَفَخِذَاهُ مِنْ نُحَاسٍ وَسَاقَاهُ مِنْ حَدِيدٍ وَبَعْضُهَا/ مِنْ خَزَفٍ وَرَأَيْتَ حَجَرًا يَقْطَعُ مِنْ غَيْرِ قَاطِعٍ وَصَكَّ رِجْلَ ذَلِكَ الصَّنَمَ وَدَقَّهَا دَقًّا شَدِيدًا فَتَفَتَّتَ الصَّنَمُ كُلُّهُ حَدِيدُهُ وَنُحَاسُهُ وَفِضَّتُهُ وَذَهَبُهُ وَصَارَتْ رُفَاتًا وَعَصَفَتْ بِهَا الرِّيَاحُ فَلَمْ يُوجَدْ لَهَا أَثَرٌ وَصَارَ ذَلِكَ الْحَجَرُ الَّذِي صَكَّ ذَلِكَ الرِّجْلَ مِنْ ذَلِكَ الصَّنَمِ جَبَلًا عَالِيًا امْتَلَأَتْ بِهِ الْأَرْضُ فَهَذَا رُؤْيَاكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ. وَأَمَّا تَفْسِيرُهَا فَأَنْتَ الرَّأْسُ الَّذِي رَأَيْتَهُ مِنَ الذَّهَبِ وَيَقُومُ بَعْدَكَ مَمْلَكَةٌ أُخْرَى دُونَكَ وَالْمَمْلَكَةُ الثَّالِثَةُ الَّتِي
Bu da O'nun: { وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “ve benden sonra gelecek Ahmed isminde bir resulü müjdeleyici olarak...” [Saf 6] kavlidir; zira bu isim hamd kökünden türemiştir ve hamdden türeyen bu isim Peygamberimizden başkasına ait değildir; nitekim O'nun ismi Muhammed, Ahmed ve Mahmud'dur. Tevrat'taki vasfında doğum yerinin Mekke, hicret yurdunun Tîbe (Medine), mülkünün Şam olduğu ve ümmetinin çokça hamdedenler (Hammâdûn) olduğu söylenmiştir. Altıncısı: Mesih havarilere şöyle demiştir: "Ben gidiyorum ve size Faraklit gelecektir; o, kendiliğinden konuşmayan, ancak kendisine söyleneni söyleyen Hak Ruhudur." Bunun tasdiki: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” [En'âm 50] ayeti ile: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir; ben ancak bana vahyolunana uyarım” [Yûnus 15] kavlidir. "Faraklit" kelimesinin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Şefaati kabul olunan şefaatçi demektir ki bu da O'nun aleyhisselâm vasfıdır. İkincisi: Bazı Hristiyanlar şöyle demiştir: "Faraklit, hak ile bâtılın arasını ayıran kimsedir." Aslında bu, süzme aletine 'râvûk' denildiği gibi 'fârûk' idi; 'lît' ise tıpkı saçında aklık bulunana 'şeyb eşyeb' denildiği gibi bir işte tahkik (derinleşme) anlamındadır. Bu da şeriatımızın bir vasfıdır; çünkü hak ile bâtılın arasını ayıran odur. Yedincisi: Dânyâl, gördüğü rüyayı kendisine anlatmaksızın kendisinden soran Buhtunnasır'a şöyle demiştir: "Ey Kral! Başı halis altından, kolları gümüşten, karnı ve uylukları bakırdan, bacakları demirden ve bir kısmı balçıktan olan korkunç bir heykel gördün. Bir kesici olmaksızın kesilen bir taş gördün; o taş o putun ayağına çarptı ve onu şiddetle kırdı; putun tamamı; demiri, bakırı, gümüşü ve altını ufalanıp un ufak oldu, rüzgârlar onları savurdu ve onlardan hiçbir iz kalmadı. O putun ayağına çarpan o taş ise yeryüzünü dolduran yüce bir dağ haline geldi. İşte ey kral, senin rüyan budur! Tefsirine gelince: Gördüğün o altından baş sensin. Senden sonra senin derecenden daha aşağıda başka bir krallık kurulacaktır. Bakıra benzeyen üçüncü krallık
تُشْبِهُ النُّحَاسَ تَنْبَسِطُ عَلَى الْأَرْضِ كُلِّهَا، وَالْمَمْلَكَةُ الرَّابِعَةُ تَكُونُ قُوَّتُهَا مِثْلَ الْحَدِيدِ، وَأَمَّا الرِّجْلُ الَّتِي كَانَ بَعْضُهَا مِنْ خَزَفٍ فَإِنَّ بَعْضَ الْمَمْلَكَةِ يَكُونُ عَزِيزًا وَبَعْضَهَا يَكُونُ ذَلِيلًا وَتَكُونُ كَلِمَةُ الْمُلْكِ مُتَفَرِّقَةً وَيُقِيمُ إِلَهُ السَّمَاءِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ مَمْلَكَةً أَبَدِيَّةً لَا تَتَغَيَّرُ وَلَا تَزُولُ وَإِنَّهَا تُزِيلُ جَمِيعَ الْمَمَالِكِ وَسُلْطَانُهَا يُبْطِلُ جَمِيعَ السَّلَاطِينِ وَتَقُومُ هِيَ إِلَى الدَّهْرِ الدَّاهِرِ فَهَذَا تَفْسِيرُ الْحَجَرِ الَّذِي رَأَيْتَ أَنَّهُ يَقْطَعُ مِنْ جَبَلٍ بِلَا قَاطِعٍ حَتَّى دَقَّ الْحَدِيدَ وَالنُّحَاسَ وَالْخَزَفَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ. فَهَذِهِ هِيَ الْبِشَارَاتُ الْوَارِدَةُ فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِمَبْعَثِ رَسُولِنَا مُحَمَّدٍ ﷺ.
bütün yeryüzüne yayılacaktır. Dördüncü krallığın kuvveti ise demir gibi olacaktır. Bir kısmı balçıktan olan ayağa gelince; krallığın bir kısmı güçlü, bir kısmı ise zayıf olacak ve hâkimiyet sözü dağınık bulunacaktır. Göklerin İlahı o günlerde asla değişmeyen ve zeval bulmayan ebedî bir krallık kuracaktır; o, bütün krallıkları ortadan kaldıracak, onun hâkimiyeti bütün hükümdarları hükümsüz kılacak ve kendisi ebediyen kaim olacaktır. İşte dağdan bir kesici olmaksızın kesildiğini ve demiri, bakırı ve balçığı paramparça ettiğini gördüğün taşın tefsiri budur. Âhir zamanda ne olacağını en iyi Allah bilir." İşte bunlar, Resulümüz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesine dair geçmiş kitaplarda vârid olan müjdelerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُوفِ بِعَهْدِكُمْ فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: ذَلِكَ الْعَهْدُ هُوَ مَا دَلَّ الْعَقْلُ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجِبُ عَلَيْهِ إِيصَالُ الثَّوَابِ إِلَى الْمُطِيعِ وَصَحَّ وَصْفُ ذَلِكَ الْوُجُوبِ بِالْعَهْدِ لِأَنَّهُ بِحَيْثُ يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْكَدَ مِنَ الْعَهْدِ بِالْإِيجَابِ بِالنَّذْرِ وَالْيَمِينِ: وَقَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ لَا يَجِبُ لِلْعَبْدِ عَلَى اللَّهِ شَيْءٌ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ النِّعَمِ، ثُمَّ رَتَّبَ عَلَيْهِ الْأَمْرَ بِالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ دَلَّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ السَّالِفَةَ تُوجِبُ عَهْدَ الْعُبُودِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَدَاءُ الْعِبَادَاتِ أَدَاءً لِمَا وَجَبَ بِسَبَبِ النِّعَمِ السَّالِفَةِ وَأَدَاءُ الْوَاجِبِ لَا يَكُونُ سَبَبًا لِوَاجِبٍ آخَرَ، فَثَبَتَ أَنَّ أَدَاءَ التَّكَالِيفِ لَا يُوجِبُ الثَّوَابَ فَبَطَلَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ بَلِ التَّفْسِيرُ الْحَقُّ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Allah Teâlâ'nın: { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ben de ahdinize vefa göstereyim” kavline gelince; Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ahid, itaat edene sevap ulaştırmanın Allah Teâlâ'ya vacip olduğuna dair aklın delalet ettiği husustur; bu vücubun ahid olarak vasfedilmesi sahihtir, çünkü o vefa gösterilmesi gereken bir mahiyettedir; dolayısıyla bu, adak ve yeminle vacip kılınan ahidden daha tekitlidir. Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle demiştir: Kul için Allah üzerine hiçbir şey vacip değildir. Bu ayette buna delalet eden husus mevcuttur; zira Teâlâ nimetlerin zikrini öne alıp ardından ahde vefa gösterme emrini buna terettüp ettirince, bu durum geçmiş nimetlerin kulluk ahdini vacip kıldığına delalet etmiştir. Böyle olunca ibadetlerin ifası, geçmiş nimetler sebebiyle vacip olan şeyin ifası kabilinden olur; vacip olan bir şeyin ifası ise başka bir vacibin sebebi olamaz. Böylece sabit oldu ki tekliflerin ifası sevabı vacip kılmaz; dolayısıyla Mu'tezile'nin görüşü bâtıl olmuştur. Bilakis hak olan tefsir iki vecihledir: Birincisi:
أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ بِالثَّوَابِ وَكُلُّ مَا وَعَدَ بِهِ اسْتَحَالَ أَنْ لَا يُوجَدَ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُوجَدْ لَانْقَلَبَ خَبَرُهُ الصِّدْقُ كَذِبًا وَالْكَذِبُ عَلَيْهِ مُحَالٌ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ فَكَانَ ذَلِكَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ فَكَانَ ذَلِكَ آكَدَ مِمَّا ثَبَتَ بِالْيَمِينِ وَالنَّذْرِ، الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ الْعَهْدُ هُوَ الْأَمْرُ وَالْعَبْدُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا لَكِنَّهُ ﷾ جَرَى فِي ذَلِكَ عَلَى مُوَافَقَةِ اللَّفْظِ كَقَوْلِهِ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
O Teâlâ'nın sevap vadetmiş olması ve vadettiği her şeyin vuku bulmamasının imkânsız olmasıdır; zira vuku bulmayacak olsaydı O'nun doğru olan haberi yalana dönüşürdü; O'nun hakkında ise yalan imkânsızdır (muhaldir), imkânsıza götüren şey de imkânsızdır; dolayısıyla bunun vuku bulması vacip olmuştur ve bu da yemin ve adakla sabit olandan daha tekitlidir. İkincisi: Ahdin emir olduğu söylenir; kulun emredilen (memur) olması caizdir, ancak Allah Teâlâ'nın emredilen olması caiz değildir; lakin O celle celâluhu bu hususta: { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Allah'ı aldatmaya çalışırlar, oysa O onları aldatandır”
[النِّسَاءِ: ١٤٢] ، وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فَاعْلَمْ أَنَّ الرَّهْبَةَ هِيَ الْخَوْفُ قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: الْخَوْفُ مِنْهُ تَعَالَى هُوَ الْخَوْفُ مِنْ عِقَابِهِ وَقَدْ يُقَالُ فِي الْمُكَلَّفِ إِنَّهُ خَائِفٌ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَعَ الْعِلْمِ وَالْآخَرُ مَعَ الظَّنِّ، أَمَّا الْعِلْمُ فَإِذَا كَانَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ أَنَّهُ أَتَى بِكُلِّ مَا أُمِرَ بِهِ وَاحْتَرَزَ عَنْ كُلِّ مَا نُهِيَ عَنْهُ فَإِنَّ خَوْفَهُ إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ وَعَلَى هَذَا نَصِفُ الْمَلَائِكَةَ وَالْأَنْبِيَاءَ ﵈ بِالْخَوْفِ وَالرَّهْبَةِ. قَالَ تَعَالَى:
[Nisâ 142] ve: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân 54] kavillerinde olduğu gibi lafız uygunluğu (müşâkele) üzere buyurmuştur. O'nun: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca Benden korkun” kavline gelince; bil ki rehbet (رَهْبَة), korku demektir. Kelamcılar şöyle demiştir: Teâlâ'dan korkmak, O'nun azabından korkmaktır. Mükellefin korkan biri olduğu iki vecihle söylenebilir: Biri ilim ile, diğeri ise zan iledir. İlime gelince; emredildiği her şeyi yerine getirdiğinden ve nehyedildiği her şeyden sakındığından kesin emin olduğu takdirde korkusu ancak gelecekten yana olur; melekleri ve peygamberleri aleyhimüsselâm korku ve rehbet ile vasfetmemiz bu kabildendir. Teâlâ şöyle buyurmuştur:
يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْلِ: ٥٠] وَأَمَّا الظَّنُّ فَإِذَا لَمْ يَقْطَعْ بِأَنَّهُ فَعَلَ الْمَأْمُورَاتِ وَاحْتَرَزَ عَنِ الْمَنْهِيَّاتِ فَحِينَئِذٍ يَخَافُ أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ خَوْفُهُ فِي الدُّنْيَا أَشَدَّ كَانَ أَمْنُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرَ وَبِالْعَكْسِ.
{ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” [Nahl 50]. Zanna gelince; emredilenleri yaptığından ve nehyedilenlerden sakındığından kesin emin olmadığı takdirde sevap ehlinden olamamaktan korkar. Bil ki dünyada korkusu en şiddetli olan kimsenin kıyamet günündeki emniyeti en fazla olur; bunun aksi de böyledir.
رُوِيَ: «أَنَّهُ يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي إِنِّي لَا أَجْمَعُ عَلَى عَبْدِي خَوْفَيْنِ وَلَا أَمْنَيْنِ مَنْ أَمِنَنِي فِي الدُّنْيَا خَوَّفْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَنْ خَافَنِي فِي الدُّنْيَا أَمَّنْتُهُ يَوْمَ/ الْقِيَامَةِ»
Şöyle rivayet edilmiştir: "Kıyamet gününde bir münadi şöyle seslenir: İzzetime ve celalime andolsun ki Ben kulumda iki korkuyu ve iki emniyeti bir arada bulundurmam. Dünyada Benden emin olanı kıyamet gününde korkuturum; dünyada Benden korkan kimseyi ise kıyamet gününde emin kılarım."
وَقَالَ الْعَارِفُونَ: الْخَوْفُ خَوْفَانِ خَوْفُ الْعِقَابِ وَخَوْفُ الْجَلَالِ، وَالْأَوَّلُ: نَصِيبُ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَالثَّانِي: نَصِيبُ أَهْلِ الْقَلْبِ، وَالْأَوَّلُ: يَزُولُ، وَالثَّانِي: لَا يَزُولُ. وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ كَثْرَةَ النِّعَمِ تُعَظِّمُ الْمَعْصِيَةَ، وَدَلَالَةً عَلَى مَا تَقَدَّمَ الْعَهْدُ يُعَظِّمُ الْمُخَالَفَةَ وَدَلَالَةً عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ كَمَا كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْعَرَبِ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْءَ يَجِبُ أَنْ لَا يَخَافَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، وَكَمَا يَجِبُ ذَلِكَ فِي الْخَوْفِ فَكَذَا فِي الرَّجَاءِ وَالْأَمَلِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ إِذْ لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ لَوَجَبَ أَنْ يُخَافَ مِنْهُ كَمَا يُخَافُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْحَصْرُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَرْهَبَ إِلَّا نَفْسَهُ، لِأَنَّ مَفَاتِيحَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ بِيَدِهِ لَا بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ لَا يَخَافَ إِلَّا نَفْسَهُ وَأَنْ لَا يَخَافَ
Ârifler şöyle demiştir: Korku ikidir: Azap korkusu ve celal korkusu. Birincisi zahir ehlinin payı, ikincisi ise kalp ehlinin payıdır; birincisi zail olur, ikincisi ise zail olmaz. Bil ki ayette nimetlerin çokluğunun masiyeti büyüteceğine, ahdin geçmişte yer almasının muhalefeti büyüteceğine ve Resul'ün Araplara gönderildiği gibi İsrailoğullarına da gönderilmiş olduğuna delalet vardır. O'nun: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca Benden korkun” kavli, kişinin Allah Teâlâ'dan başka kimseden korkmaması gerektiğine delalet eder; korkuda bu nasıl vacipse, recâ (ümit) ve emelde de böyledir. Bu da her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna delalet eder; zira kul fiilinde müstakil olsaydı, Allah Teâlâ'dan korkulduğu gibi ondan da korkulması vacip olurdu ve o takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca Benden korkun” kavlinin delalet ettiği hasr (yalnızca O'ndan korkma) kuralı iptal olurdu. Bilakis [bu durumda] kişinin yalnızca kendisinden korkması gerekirdi; çünkü sevap ve cezanın anahtarları Allah Teâlâ'nın elinde değil, kendi elinde olurdu; dolayısıyla sadece kendisinden korkması ve korkmaması gerekirdi.