Binûn

Bakara Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اللَّهَ أَلْبَتَّةَ، وَفِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يَأْتِيَ بِالطَّاعَاتِ لِلْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ وَأَنَّ ذَلِكَ لَا بُدَّ مِنْهُ فِي صِحَّتِهَا والله أعلم.

Allah'tan kesinlikle [korkmaması gerekirdi]. Bu ayette, mükellefin taatleri korku ve ümitle yerine getirmesi gerektiğine ve taatlerin sahih olması için bunun şart olduğuna delalet vardır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤١]

[Bakara Suresi (2), Âyet 41]

وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)

{ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin; onu ilk inkâr edenler siz olmayın ve ayetlerimi az bir değere satmayın. Yalnızca Benden sakının!” (41)

اعْلَمْ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: وَآمِنُوا هُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:

Bil ki O'nun: { وَآمِنُوا } “İman edin” kavlindeki muhataplar İsrailoğullarıdır. Buna iki vecih delalet eder. Birincisi: Bu ifadenin O'nun şu kavline matuf olmasıdır:

اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.

{ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size verdiğim nimetimi hatırlayın”. Sanki şöyle denilmiştir: “Size verdiğim nimetimi hatırlayın, ahdime vefa gösterin ve indirdiğime iman edin.” İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak” kavli buna delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ: بِما أَنْزَلْتُ فَفِيهِ قَوْلَانِ، الْأَقْوَى أَنَّهُ الْقُرْآنُ وَعَلَيْهِ دَلِيلَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مُنَزَّلًا وَذَلِكَ هُوَ الْقُرْآنُ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣] . وَالثَّانِي: وَصْفُهُ بِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ مِنَ الْكُتُبِ وَذَلِكَ هو القرآن. وقال قتادة: المراد آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مِنْ كِتَابٍ وَرَسُولٍ تَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ.

O'nun: { بِما أَنْزَلْتُ } “İndirdiğime” kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır. Daha kuvvetli olanı, bunun Kur'an olduğudur ve buna iki delil vardır. Birincisi: Onu indirilmiş (münezzel) olmakla nitelemesidir; o da Kur'an'dır. Zira Teâlâ şöyle buyurmuştur: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Sana Kitab'ı hak ile, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdi. Tevrat ve İncil'i de indirmişti” [Âl-i İmrân 3]. İkincisi: Onu, yanlarında bulunan kitapları doğrulayıcı olarak nitelemesidir ki bu da Kur'an'dır. Katâde şöyle demiştir: Murât; “Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulduğunuz kitap ve peygamber olarak { آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } ‘indirdiğime iman edin’” demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ فَفِيهِ تَفْسِيرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ مُوسَى وَعِيسَى حَقٌّ وَأَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ حَقٌّ وَأَنَّ التَّوْرَاةَ أُنْزِلَتْ عَلَى مُوسَى وَالْإِنْجِيلَ عَلَى عِيسَى ﵉ فَكَانَ الْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ مُؤَكِّدًا لِلْإِيمَانِ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: إِنْ كُنْتُمْ تُرِيدُونَ الْمُبَالَغَةَ فِي الْإِيمَانِ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَآمِنُوا بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِهِ يُؤَكِّدُ الْإِيمَانَ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ حَصَلَتِ الْبِشَارَةُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِالْقُرْآنِ فِي التوراة والإنجيل فكأن الإيمان بمحمد وبالقرآن تصديقاً للتوراة والإنجيل، وتكذيب محمد والقرآن تكذيباً لِلتَّوْرَاةِ/ وَالْإِنْجِيلِ، وَهَذَا التَّفْسِيرُ أَوْلَى لِأَنَّ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ لَا يَلْزَمُ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﵇ لِأَنَّهُ بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ مُخْبِرًا عَنْ كَوْنِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ حَقًّا لَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِنُبُوَّتِهِ: أَمَّا عَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي يَلْزَمُ الْإِيمَانُ بِهِ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ إِذَا اشْتَمَلَا عَلَى كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَادِقًا فَالْإِيمَانُ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يُوجِبُ الْإِيمَانَ بِكَوْنِ مُحَمَّدٍ صَادِقًا لَا مَحَالَةَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِيَكُونَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ فِي وُجُوبِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ أَوْلَى. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ الثَّانِيَ يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ شَهَادَةَ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لَا تَكُونُ إِلَّا حَقًّا، وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ أَخْبَرَ عَنْ كُتُبِهِمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَعْرِفَةٌ بِذَلِكَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْوَحْيِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ فَمَعْنَاهُ أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِهِ أَوْ أَوَّلَ فَرِيقٍ أَوْ فَوْجٍ كَافِرٍ بِهِ أَوْ وَلَا يَكُنْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ. ثُمَّ فِيهِ سؤالان: الْأَوَّلُ: كَيْفَ جُعِلُوا أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِهِ وَقَدْ سَبَقَهُمْ إِلَى الْكُفْرِ بِهِ مُشْرِكُو الْعَرَبِ؟ والجواب من وجوه: أحدها: أن هذا تعريض بِأَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ لِمَعْرِفَتِهِمْ بِهِ وَبِصِفَتِهِ وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا هُمُ الْمُبَشِّرُونَ بِزَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْمُسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا بِهِ فَلَمَّا بُعِثَ كَانَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْعَكْسِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ. [الْبَقَرَةِ: ٨٩] . وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ وَلَا تَكُونُوا مِثْلَ أَوَّلِ كَافِرٍ بِهِ يَعْنِي مَنْ أَشْرَكَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، أَيْ وَلَا تَكُونُوا وَأَنْتُمْ تَعْرِفُونَهُ مَذْكُورًا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِثْلَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ وَهُوَ مُشْرِكٌ لَا كِتَابَ لَهُ. وَثَالِثُهَا: وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِالْقُرْآنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِنْ كَانَتْ قُرَيْشٌ كَفَرُوا بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ، يَعْنِي بِكِتَابِكُمْ يَقُولُ ذَلِكَ لِعُلَمَائِهِمْ: أَيْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ أَحَدٍ مِنْ أمتكم كذب كِتَابُكُمْ لِأَنَّ تَكْذِيبَكُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ يوجب

O'nun: { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak” kavline gelince, bunda iki tefsir vardır: Birincisi: Kur'an'da Musa ve İsa'nın hak olduğu, Tevrat ve İncil'in hak olduğu, Tevrat'ın Musa'ya, İncil'in ise İsa'ya -aleyhimesselâm- indirildiği yer almaktadır; dolayısıyla Kur'an'a iman, Tevrat ve İncil'e imanı pekiştirici olmuştur. Sanki onlara şöyle denilmiştir: “Eğer Tevrat ve İncil'e imanda mübalağa etmek istiyorsanız Kur'an'a iman edin; çünkü ona iman etmek, Tevrat ve İncil'e olan imanı pekiştirir.” İkincisi: Tevrat ve İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an müjdelenmiştir; dolayısıyla Muhammed'e ve Kur'an'a iman etmek, Tevrat ve İncil'i tasdik etmek; Muhammed'i ve Kur'an'ı yalanlamak ise Tevrat ve İncil'i yalanlamaktır. Bu tefsir daha evladır; zira birinci tefsire göre Muhammed'e -aleyhisselâm- iman etmek gerekmez; çünkü onun sadece Tevrat ve İncil'in hak olduğunu haber vermesinden dolayı peygamberliğine iman etmek vacip olmaz. İkinci tefsire göre ise ona iman etmek gerekir; zira Tevrat ve İncil Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sadık olduğunu içerdiğine göre, Tevrat ve İncil'e iman etmek, kaçınılmaz olarak Muhammed'in sadık olduğuna iman etmeyi gerektirir. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ bu sözü ancak Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem imanın vacip olduğu hususunda aleyhlerine bir hüccet olsun diye zikretmiştir; dolayısıyla bu tefsirin daha evla olduğu sabit olmuştur. Bil ki bu ikinci tefsir, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğine iki açıdan delalet eder: Birincisi: Peygamberlerin -aleyhimesselâm- kitaplarının şehadeti ancak hak olabilir. İkincisi: O -aleyhisselâm-, onların kitaplarından haber vermiştir ve vahiy ciheti dışında bu konuda hiçbir bilgisi yoktu. O'nun: { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” kavline gelince; bunun manası, “onu ilk inkâr eden kimse” yahut “onu inkâr eden ilk fırka veya topluluk” yahut da “her biriniz onu ilk inkâr eden kimse olmasın” demektir. Burada iki soru vardır: Birincisi: Arapların müşrikleri onu inkâr etmede onları geçmişken, onlar nasıl onu ilk inkâr eden kılındılar? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Bu, onu ve vasfını bildikleri için, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanını müjdeleyen ve onu inkâr edenlere karşı yardım dileyenler kendileri olduğu için ona ilk iman eden kimseler olmaları gerektiğine bir tarizdir (kinayedir). Ancak o gönderilince durumları tam tersine döndü; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “Fakat tanıdıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler” [Bakara 89]. İkincisi: Bununla “onu ilk inkâr eden kimse gibi olmayın”, yani Mekke ehlinden şirk koşan kimse gibi [olmayın] manası murat edilmiş olabilir. Yani: “Onun Tevrat ve İncil'de zikredildiğini bildiğiniz halde, kitabı olmayan ve onu bilmeyen bir müşrik gibi olmayın.” Üçüncüsü: “Ehl-i Kitap'tan onu ilk inkâr eden siz olmayın”; zira Kureyş bundan önce onu inkâr etmiş olsa da bunlar İsrailoğullarından Kur'an'ı ilk inkâr eden kimselerdi. Dördüncüsü: { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Onu ilk inkâr eden siz olmayın”, yani “kendi kitabınızı [inkâr eden ilk kimse olmayın]”. Bunu onların âlimlerine söylemektedir; yani: “Ümmetinizden kendi kitabını yalanlayan ilk kimse siz olmayın; zira sizin Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamanız,

تَكْذِيبَكُمْ بِكِتَابِكُمْ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ تَغْلِيظِ كُفْرِهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى صِدْقِهِ عَرَفُوا الْبِشَارَاتِ الْوَارِدَةَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِمَقْدَمِهِ فَكَانَ كُفْرُهُمْ أَشَدَّ مِنْ كُفْرِ مَنْ لَمْ يَعْرِفْ إِلَّا نَوْعًا وَاحِدًا مِنَ الدَّلِيلِ وَالسَّابِقُ إِلَى الْكُفْرِ يَكُونُ أَعْظَمَ ذَنْبًا مِمَّنْ بَعْدَهُ

kendi kitabınızı yalanlamanızı gerektirir.” Beşincisi: Bundan murat, onların küfrünün ağırlığını beyan etmektir. Zira onlar onun sıdkına delalet eden mucizeleri gördüklerinde, onun gelişine dair Tevrat ve İncil'de varid olan müjdeleri de biliyorlardı; dolayısıyla onların küfrü, delilin sadece bir çeşidini bilen kimsenin küfründen daha şiddetliydi. Küfre öncülük eden kimsenin günahı ise kendisinden sonrakinden daha büyüktür;

لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ سن سيئة سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا»

nitekim O -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.”

فَلَمَّا كَانَ كَفْرُهُمْ عَظِيمًا وَكُفْرُ مَنْ كَانَ سَابِقًا فِي الْكُفْرِ عَظِيمًا فَقَدِ اشْتَرَكَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ فَصَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ. وَسَادِسُهَا: الْمَعْنَى وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ مَنْ جَحَدَ مَعَ الْمَعْرِفَةِ لِأَنَّ كُفْرَ قُرَيْشٍ كَانَ مَعَ الْجَهْلِ لَا مَعَ الْمَعْرِفَةِ. وَسَابِعُهَا: أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ مِنَ الْيَهُودِ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَبِهَا قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ فَكَفَرُوا بِهِ ثُمَّ تَتَابَعَتْ سَائِرُ الْيَهُودِ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧، ١٢٢] أَيْ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ. وَثَامِنُهَا: وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ عِنْدَ سَمَاعِكُمْ بِذِكْرِهِ بَلْ تَثَبَّتُوا فِيهِ وَرَاجِعُوا عُقُولَكُمْ فِيهِ، وَتَاسِعُهَا: أَنَّ لَفْظَ: «أَوَّلَ» صِلَةٌ وَالْمَعْنَى وَلَا تَكُونُوا كَافِرِينَ بِهِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، السُّؤَالُ/ الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ لَهُمِ الْكُفْرُ إِذْ لَمْ يَكُونُوا أَوَّلًا، وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ فِي ذِكْرِ تِلْكَ الشَّيْءِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ مَا عَدَاهُ بِخِلَافِهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ فِي قَوْلِهِ:

Onların küfrü büyük olduğu ve küfürde öncü olan kimsenin küfrü de büyük olduğu için bu cihetten ortak oldular; dolayısıyla istiare yoluyla birinin isminin diğerine ıtlak edilmesi sahih oldu. Altıncısı: Mana; “bilgiyle beraber inkâr edenlerin ilki siz olmayın” demektir; çünkü Kureyş'in küfrü bilgiyle değil, cehaletle idi. Yedincisi: Yahudilerden onu ilk inkâr eden [siz olmayın]; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde orada Kurayza ve Nadîr vardı ve onu inkâr ettiler, sonra diğer Yahudiler bu inkârda onlara tabi oldular. Sanki şöyle denilmiştir: “Ehl-i Kitap'tan onu ilk inkâr eden.” Bu durum O'nun: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı [hatırlayın]” [Bakara 47, 122], yani “kendi zamanlarının âlemlerine” kavli gibidir. Sekizincisi: “Onun zikrini duyduğunuzda onu hemen ilk inkâr eden siz olmayın; bilakis onda sebatla durun ve aklınıza başvurun.” Dokuzuncusu: “İlk” lafzı sıladır (zâiddir) ve mana; “onu inkâr edenler olmayın” demektir; bu ise zayıftır. İkinci Soru: İlk olmadıkları takdirde onların inkâr etmesi caiz miydi? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Bir şeyin zikredilmesinde, onun dışındakinin aksi olduğuna dair bir delalet yoktur. İkincisi: O'nun şu kavlinde:

وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ أَوَّلًا وَآخِرًا مَحْظُورٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [الرَّعْدِ: ٢] لَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ عَمَدٍ لَا يَرَوْنَهَا. وَقَوْلَهُ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ [النِّسَاءِ: ١٥٥] لَا يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ بِحَقٍّ. وَقَوْلُهُ: عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا لَا يَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ ذَلِكَ بالثمن الكثير، فكذا هاهنا، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ السِّيَاقَةِ اسْتِعْظَامُ وُقُوعِ الْجَحْدِ وَالْإِنْكَارِ مِمَّنْ قَرَأَ فِي الْكُتُبِ نَعْتَ رسول الله ﷺ صفته. وَرَابِعُهَا: قَالَ الْمُبَرِّدُ: هَذَا الْكَلَامُ خِطَابٌ لِقَوْمٍ خُوطِبُوا بِهِ قَبْلَ غَيْرِهِمْ فَقِيلَ لَهُمْ لَا تَكْفُرُوا بِمُحَمَّدٍ فَإِنَّهُ سَيَكُونُ بَعْدَكُمُ الْكُفَّارُ فَلَا تَكُونُوا أَنْتُمْ أَوَّلَ الْكُفَّارِ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَوَّلِيَّةَ مُوجِبَةٌ لِمَزِيدِ الْإِثْمِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا سَبَقُوا إِلَى الْكُفْرِ فَإِمَّا أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمْ غَيْرُهُمْ فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ أَوْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ. فَإِنِ اقْتَدَى بِهِمْ غَيْرُهُمْ فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ كَانَ لَهُمْ وِزْرُ ذَلِكَ الْكُفْرِ وَوِزْرُ كُلِّ مَنْ كَفَرَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَإِنْ لَمْ يَقْتَدِ بِهِمْ غَيْرُهُمُ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ أَمْرَانِ، أَحَدُهُمَا: السَّبْقُ إِلَى الْكُفْرِ، وَالثَّانِي: التَّفَرُّدُ بِهِ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ مَنْقَصَةٌ عَظِيمَةٌ، فَقَوْلُهُ: وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى.

{ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin” ifadesinde onların gerek ilk gerekse son inkârlarının haram olduğuna delalet vardır. Üçüncüsü: O'nun: { رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } “Gökleri gördüğünüz bir direk olmaksızın yükseltti” [Ra'd 2] kavli, görmedikleri direklerin varlığına delalet etmez. { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Peygamberleri haksız yere öldürmeleri” [Nisâ 155] kavli, peygamberlerin haklı yere öldürülmesinin vukuuna delalet etmez. Bu ayetin peşinden gelen: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Âyetlerimi az bir değere satmayın” kavli, bunun çok bir bedel karşılığında mubah olduğuna delalet etmez; burada da böyledir. Bilakis bu ifadenin maksadı; Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını ve sıfatını kitaplarda okuyan kimseden inkâr ve reddin vuku bulmasını kınamak ve büyütmektir. Dördüncüsü: Müberred şöyle demiştir: Bu söz, başkalarından önce kendilerine hitap edilmiş bir topluluğa hitaptır; dolayısıyla onlara şöyle denilmiştir: “Muhammed'i inkâr etmeyin; zira sizden sonra kâfirler olacaktır, öyleyse kâfirlerin ilki siz olmayın.” Çünkü bu ilklik günahın artmasını gerektirir. Şöyle ki: Onlar inkârda öne geçtiklerinde, ya başkaları o inkârda kendilerine uyacaktır ya da böyle olmayacaktır. Eğer o inkârda başkaları kendilerine uyarsa, o inkârın günahı ve kıyamet gününe kadar inkâr eden herkesin günahı kendilerine ait olur. Şayet başkaları kendilerine uymazsa, üzerlerinde iki şey toplanmış olur: Birincisi: İnkârda öne geçmek, ikincisi: Onda tek kalmak. Şüphe yok ki bu büyük bir noksanlıktır. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” kavli bu manaya işarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا فَقَدْ بَيَّنَّا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَةِ: ١٦] ، أَنَّ الِاشْتِرَاءَ يُوضَعُ مَوْضِعَ الِاسْتِبْدَالِ فَكَذَا الثَّمَنُ يُوضَعُ مَوْضِعَ الْبَدَلِ عَنِ الشَّيْءِ، وَالْعِوَضِ عَنْهُ، فَإِذَا اخْتِيرَ عَلَى ثَوَابِ اللَّهِ شَيْءٌ مِنَ الدُّنْيَا فَقَدْ جُعِلَ ذَلِكَ الشَّيْءُ ثَمَنًا عِنْدَ فَاعِلِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:

O'nun: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Âyetlerimi az bir değere satmayın” kavline gelince; biz { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [Bakara 16] kavlinde, işte-şira (satın alma) kelimesinin istibdal (değişme) yerine konulduğunu açıklamıştık. Aynı şekilde semen (bedel/fiyat) kelimesi de bir şeyin bedeli ve karşılığı yerine konulur. Dolayısıyla Allah'ın sevabına karşılık dünyadan bir şey tercih edildiğinde, o şeyi yapanın nezdinde o şey bir semen (bedel) kılınmış olur. İbn Abbas -radıyallâhu anhümâ- şöyle demiştir:

إِنَّ رُؤَسَاءَ الْيَهُودِ مِثْلَ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَحُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ وَأَمْثَالَهُمَا كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْ فُقَرَاءِ الْيَهُودِ الْهَدَايَا وَعَلِمُوا أَنَّهُمْ لَوِ اتَّبَعُوا مُحَمَّدًا لَانْقَطَعَتْ عَنْهُمْ تِلْكَ الْهَدَايَا، فَأَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ لِئَلَّا يَنْقَطِعَ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْقَدْرُ الْمُحَقَّرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدُّنْيَا كُلَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدِّينِ قَلِيلَةٌ جِدًّا فَنِسْبَتُهَا إِلَيْهِ نِسْبَةُ الْمُتَنَاهِي إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي، ثُمَّ تِلْكَ الْهَدَايَا كَانَتْ فِي نِهَايَةِ الْقِلَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدُّنْيَا، فَالْقَلِيلُ جِدًّا مِنَ الْقَلِيلِ جِدًّا أَيُّ نِسْبَةٍ لَهُ إِلَى الْكَثِيرِ الَّذِي لَا يَتَنَاهَى؟

Ka'b b. el-Eşref, Huyey b. Ahtab ve benzerleri gibi Yahudi reisleri, Yahudilerin fakirlerinden hediyeler alıyorlardı ve Muhammed'e uyarlarsa bu hediyelerin kendilerinden kesileceğini biliyorlardı. Bu değersiz miktarın kendilerinden kesilmemesi için küfürde ısrar ettiler. Zira bütün dünya dine nispetle son derece azdır; dünyanın dine nispeti, sonlu olanın sonsuz olana nispeti gibidir. Sonra o hediyeler, dünyaya nispetle bile son derecede azdı. O halde son derecede azın içindeki son derecede az olanın, sonsuz olan çoğa karşı ne nispeti olabilir ki?

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّهْيَ صَحِيحٌ سَوَاءٌ كَانَ فِيهِمْ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يَكُنْ، بَلْ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ عُلَمَاءَهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ الرُّشَا عَلَى كِتْمَانِ أَمْرِ الرَّسُولِ ﷺ وَتَحْرِيفِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مِنَ التَّوْرَاةِ كَانَ الْكَلَامُ أَبْيَنَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ فَيَقْرُبُ مَعْنَاهُ مِمَّا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَالْفَرْقُ أَنَّ الرَّهْبَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخَوْفِ، وَأَمَّا الِاتِّقَاءُ

Bil ki bu nehiy, içlerinde bunu yapan olsun veya olmasın sahihtir. Hatta âlimlerinin Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu gizlemek ve Tevrat'tan buna delalet eden şeyleri tahrif etmek karşılığında rüşvet aldıkları sabit olsaydı, bu söz daha açık olurdu. O'nun: { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Yalnızca Benden sakının” kavline gelince; bunun manası daha önce geçen { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca Benden korkun” kavline yakındır. Fark şudur: Rehbet korkudan ibarettir; ittika (sakınma) ise

فَإِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْجَزْمِ بِحُصُولِ مَا يُتَّقَى مِنْهُ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهَمْ بِالرَّهْبَةِ لِأَجْلِ أَنَّ جَوَازَ الْعِقَابِ قَائِمٌ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى لأن تعين العقاب قائم.

ancak kendisinden sakınılacak şeyin meydana geleceği kesinleştiğinde ihtiyaç duyulan bir durumdur. Sanki Teâlâ azabın cevazı mevcut olduğu için onlara rehbeti (korkuyu) emretmiş, sonra azabın tayini kesinleştiği için onlara takvayı emretmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٢]

[Bakara Suresi (2), Âyet 42]

وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)

{ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) } “Hakkı batıla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin.” (42)

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ أَمْرٌ بِتَرْكِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ وَقَوْلَهُ: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ أَمْرٌ بِتَرْكِ الْإِغْرَاءِ وَالْإِضْلَالِ، وَاعْلَمْ أَنَّ إِضْلَالَ الْغَيْرِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِطَرِيقَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ إِنْ كَانَ قَدْ سَمِعَ دَلَائِلَ الْحَقِّ فَإِضْلَالُهُ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِتَشْوِيشِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ مَا سَمِعَهَا فَإِضْلَالُهُ إِنَّمَا يُمْكِنُ بِإِخْفَاءِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ عَنْهُ وَمَنْعِهِ مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهَا. فَقَوْلُهُ: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَهُوَ تَشْوِيشُ الدَّلَائِلِ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِسْمِ الثَّانِي وَهُوَ مَنْعُهُ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الدَّلَائِلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَظْهَرَ فِي الْبَاءِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: بِالْباطِلِ أَنَّهَا بَاءُ الِاسْتِعَانَةِ كَالَّتِي فِي قَوْلِكَ: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ وَالْمَعْنَى وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِسَبَبِ الشُّبُهَاتِ الَّتِي تُورِدُونَهَا عَلَى السَّامِعِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النُّصُوصَ الْوَارِدَةَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ عَلَيْكُمْ كَانَتْ نُصُوصًا خَفِيَّةً يُحْتَاجُ فِي مَعْرِفَتِهَا إِلَى الِاسْتِدْلَالِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ كَانُوا يُجَادِلُونَ فِيهَا وَيُشَوِّشُونَ وَجْهَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْمُتَأَمِّلِينَ فِيهَا بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَجادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ [غَافِرٍ: ٥] . أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ تَعْلَمُونَ مَا فِي إِضْلَالِ الْخَلْقِ مِنَ الضَّرَرِ الْعَظِيمِ الْعَائِدِ عَلَيْكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّلْبِيسَ صَارَ صَارِفًا لِلْخَلْقِ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَدَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْبَاطِلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ مَوْقِعَهُ عَظِيمٌ، وَهَذَا الْخِطَابُ وَإِنْ وَرَدَ فِيهِمْ، فَهُوَ تَنْبِيهٌ لِسَائِرِ الْخَلْقِ وَتَحْذِيرٌ مِنْ مِثْلِهِ فَصَارَ الْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ خَاصًّا فِي الصُّورَةِ لَكِنَّهُ عام في المعنى، ثم هاهنا بَحْثَانِ:

Bil ki Sübhânehu'nun: { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } “İndirdiğime iman edin” kavli küfrü ve sapıklığı terk etmeyi emretmektir; { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” kavli ise iğvayı ve saptırmayı terk etmeyi emretmektir. Bil ki başkasını saptırmak ancak iki yolla gerçekleşir: Zira o başkası eğer hak delilleri işitmişse onu saptırmak ancak o delilleri onun aleyhine bulandırmakla mümkündür; şayet onları işitmemişse onu saptırmak ancak o delilleri ondan gizlemek ve ona ulaşmasına engel olmakla mümkündür. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” kavli birinci kısma, yani delilleri onun zihninde bulandırmaya işarettir; { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “Ve hakkı gizlemeyin” kavli ise ikinci kısma, yani delillere ulaşmasına engel olmaya işarettir. Bil ki O'nun: { بِالْباطِلِ } “Batıla” kavlindeki bâ harfinde en zahir olan, senin “Kalemle yazdım” sözündeki gibi istiane (vasıta) bâ'sı olmasıdır. Mana şudur: Dinleyenlere yönelttiğiniz şüpheler sebebiyle hakkı örtüp karıştırmayın. Zira Muhammed konusunda Tevrat ve İncil'de varid olan nasslar kapalı nasslardı; onları bilmek için istidlale ihtiyaç vardı. Sonra onlar bu nasslar hakkında tartışıyor ve şüpheler atarak bunlar üzerinde düşünen kimselere delaletin yönünü bulandırıyorlardı. İşte O'nun: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” kavlinden murat budur; bu da O'nun: { وَجادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } “Hakkı onunla batıl kılmak için batılla mücadele ettiler” [Gâfir 5] kavlinde zikredilendir. O'nun: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” kavline gelince; yani insanları saptırmada kıyamet günü size dönecek olan büyük zararın ne olduğunu biliyorsunuz. Zira o karıştırma, kıyamet gününe kadar insanları hakkı kabul etmekten çevirmiş ve kıyamet gününe kadar batıl üzerinde devam etmeye onları sevk etmiştir; bunda ise şüphe yok ki büyük bir vebal vardır. Bu hitap her ne kadar onlar hakkında varid olmuşsa da diğer insanlar için bir uyarı ve benzerinden bir sakındırmadır; dolayısıyla hitap suret bakımından hususi olsa da mana bakımından umumidir. Burada iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ جَزْمٌ دَاخِلٌ تَحْتَ حُكْمِ النَّهْيِ بِمَعْنَى وَلَا تَكْتُمُوا أَوْ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ.

Birinci İnceleme: O'nun: { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “Hakkı gizlemeyin” kavli, “Ve gizlemeyin” manasında nehiy hükmü altına giren bir meczum fiildir yahut gizli bir en ile mansuptur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ النَّهْيَ عَنِ اللَّبْسِ وَالْكِتْمَانِ وَإِنْ تَقَيَّدَ بِالْعِلْمِ فَلَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِهِمَا حَالَ عَدَمِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُعْلَمْ حَالُ الشَّيْءِ لَمْ يُعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ اللَّبْسَ وَالْكِتْمَانَ حَقٌّ أَوْ بَاطِلٌ، وَمَا لَا يُعْرَفُ كَوْنُهُ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا لَا يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَيْهِ بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، بَلْ يَجِبُ التَّوَقُّفُ فِيهِ، وَسَبَبُ ذَلِكَ التَّقْيِيدِ أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الْفِعْلِ الضَّارِّ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ ضَارًّا أَفْحَشُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ عِنْدَ الْجَهْلِ بِكَوْنِهِ ضَارًّا، فَلَمَّا كَانُوا عَالِمِينَ بِمَا فِي التَّلْبِيسِ مِنَ الْمَفَاسِدِ كَانَ إِقْدَامُهُمْ عَلَيْهِ أَقْبَحَ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ بِالْحَقِّ يَجِبُ عَلَيْهِ إِظْهَارُهُ وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ كتمانه والله أعلم.

İkinci İnceleme: Karıştırma ve gizleme nehyi ilimle kayıtlanmış olsa da ilmin bulunmadığı halde bunların caiz olduğuna delalet etmez. Zira bir şeyin durumu bilinmediğinde, o karıştırmanın ve gizlemenin hak mı yoksa batıl mı olduğu bilinmez; hak mı yoksa batıl mı olduğu bilinmeyen bir şeye ise ne nefy ne de ispat ile kalkışmak caiz değildir, bilakis onda tevakkuf etmek vaciptir. Bu kaydın sebebi şudur: Zararlı olan bir fiile onun zararlı olduğunu bilerek kalkışmak, zararlı olduğunu bilmeksizin kalkışmaktan daha çirkindir. Onlar iltibas ve karıştırmadaki fesatları bildikleri için buna kalkışmaları daha çirkin olmuştur. Âyet, hakkı bilen kimseye onu izhar etmenin vacip olduğuna ve onu gizlemenin haram olduğuna delalet etmektedir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 43]

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Namazı kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.” (43)

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ ﷾ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ أَوَّلًا ثُمَّ نَهَاهُمْ عَنْ لَبْسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ وَكِتْمَانِ دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ ثَانِيًا، ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ بَيَانَ مَا لَزِمَهُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ وَذَكَرَ مِنْ جُمْلَةِ الشَّرَائِعِ مَا كَانَ كَالْمُقَدَّمِ/ وَالْأَصْلُ فِيهَا وَهُوَ الصَّلَاةُ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ الْعِبَادَاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَالزَّكَاةُ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ الْعِبَادَاتِ الْمَالِيَّةِ وهاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah -azze ve celle- önce onlara imanı emredip ardından ikinci olarak hakkı batıla karıştırmayı ve peygamberlik delillerini gizlemeyi yasaklayınca, bundan sonra kendilerine lazım gelen şeriatların beyanını zikretti; şeriatlar cümlesinden de bunların mukaddimesi ve aslı mesabesinde olanları zikretti ki o da bedenî ibadetlerin en büyüğü olan namaz ve malî ibadetlerin en büyüğü olan zekâttır. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُ بَيَانِ الْمُجْمَلِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ قَالُوا إِنَّمَا جَاءَ الْخِطَابُ فِي

Birinci Mesele: Mücmelin beyanının hitap vaktinden sonraya tehir edilmesinin caiz olmadığını söyleyenler dediler ki: Hitap ancak

قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ بَعْدَ أَنْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَصَفَ لَهُمْ أَرْكَانَ الصَّلَاةِ وَشَرَائِطَهَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ الَّتِي عَرَفْتُمُوهَا وَالْقَائِلُونَ بِجَوَازِ التَّأْخِيرِ قَالُوا: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْأَمْرُ بِالصَّلَاةِ وَإِنْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ أَنَّ الصَّلَاةَ مَا هِيَ وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ أَنْ يُوَطِّنَ السَّامِعُ نَفْسَهُ عَلَى الِامْتِثَالِ وَإِنْ كَانَ لَا يَعْلَمُ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ مَا هُوَ كَمَا أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنْ يَحْسُنَ مِنَ السَّيِّدِ أَنْ يَقُولَ لِعَبْدِهِ: إِنِّي آمُرُكَ غَدًا بِشَيْءٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَفْعَلَهُ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْهُ بِأَنْ يَعْزِمَ الْعَبْدُ فِي الْحَالِ عَلَى أَدَائِهِ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي.

O'nun: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” kavlinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara namazın rükünlerini ve şartlarını vasfettikten sonra gelmiştir; dolayısıyla sanki Allah Teâlâ: “Öğrendiğiniz namazı dosdoğru kılın” buyurmuştur. Tehirin cevazını söyleyenler ise dediler ki: Namazın ne olduğunu bilmeseler dahi namaz emrinin murat edilmiş olması caizdir ve maksat, emredilen şeyin ne olduğunu bilmese bile dinleyenin nefsini emre uymaya alıştırmasıdır. Nitekim efendinin kölesine: “Yarın sana bir şey emredeceğim, onu mutlaka yapmalısın” demesinin güzel olduğunda ihtilaf yoktur; efendinin bundan gayesi, kölenin ikinci vakitte onu yerine getirmeye o anda azmetmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الصَّلَاةُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الشَّرْعِيَّةِ قَالُوا: لِأَنَّهَا أَمْرٌ حَدَثَ فِي الشَّرْعِ فَاسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ الِاسْمُ الْمَوْضُوعُ قَدْ كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ الشَّرْعِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ التَّشْبِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَصْلُهَا فِي اللُّغَةِ الدُّعَاءُ قَالَ الْأَعْشَى:

İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle dedi: Namaz şer'î isimlerdendir. Dediler ki: Çünkü o, şeriatte ihdas edilmiş bir iştir; dolayısıyla vaz'edilen ismin şeriatten önce mevcut olması imkânsızdır. Sonra teşbihin vechi hususunda ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Onun lügatteki aslı duadır. el-A'şâ şöyle demiştir:

عَلَيْكِ مِثْلُ الَّذِي صَلَّيْتِ فَاعْتَصِمِي ... عَيْنًا فَإِنَّ لِجَنْبِ الْمَرْءِ مُضْطَجِعَا

“Ettiğin dua gibi olsun senin için de; sımsıkı sarıl / Gözlerini sakınarak; zira insanın yanı başındadır yatacak yer.”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَقَابَلَهَا الريح في دنها ... وصلى على دنها وارتسم

“Rüzgâr onun küpünün karşısına çıktı... / O da küpüne dua etti ve koruma diledi.”

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَصْلُ فِيهَا اللُّزُومُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Bazıları da dedi ki: Ondaki asıl lüzumdur (bağlanıp ayrılmamaktır). Şair şöyle demiştir:

لَمْ أَكُنْ مِنْ جُنَاتِهَا عَلِمَ اللَّهُ ... وَإِنِّي بَحْرَهَا الْيَوْمَ صَالِي

“O [suçları] işleyenlerden değildim, Allah bilir / Ama bugün onun sıcağına maruz kalanım (bağlananım).”

أَيْ مُلَازِمٌ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ هِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْمُصَلِّي وَهُوَ الْفَرَسُ الَّذِي يَتْبَعُ غَيْرَهُ. وَالْأَقْرَبُ أَنَّهَا مَأْخُوذَةٌ مِنَ الدُّعَاءِ إِذْ لَا صَلَاةَ إِلَّا وَيَقَعُ فِيهَا الدُّعَاءُ أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ، وَقَدْ تَكُونُ صَلَاةً وَلَا يَحْصُلُ فِيهَا مُتَابَعَةُ الْغَيْرِ وَإِذَا حَصَلَ فِي وَجْهِ التَّشْبِيهِ مَا عَمَّ كُلَّ الصُّوَرِ كَانَ أَوْلَى أَنْ يُجْعَلَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ شَيْئًا يَخْتَصُّ بِبَعْضِ الصُّوَرِ. وَقَالَ أَصْحَابُنَا مِنَ الْمَجَازَاتِ الْمَشْهُورَةِ فِي اللُّغَةِ إِطْلَاقُ اسْمِ الْجُزْءِ عَلَى الْكُلِّ وَلَمَّا كَانَتِ الصَّلَاةُ الشَّرْعِيَّةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى الدُّعَاءِ لَا جَرَمَ أُطْلِقَ اسْمُ الدُّعَاءِ عَلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، فَإِنْ كَانَ مُرَادُ الْمُعْتَزِلَةِ مِنْ كَوْنِهَا اسْمًا شَرْعِيًّا هَذَا فَذَلِكَ حَقٌّ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادَ أَنَّ الشَّرْعَ ارْتَجَلَ هَذِهِ اللَّفْظَةَ ابْتِدَاءً لِهَذَا الْمُسَمَّى فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَمَا كَانَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ عَرَبِيَّةً، وَذَلِكَ يُنَافِي قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [يُوسُفَ: ٢] أَمَّا الزَّكَاةُ فَهِيَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ النَّمَاءِ، يُقَالُ: زَكَا الزَّرْعُ إِذَا نَمَا، وَعَنِ التَّطْهِيرِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً [الْكَهْفِ: ٧٤] أَيْ طَاهِرَةً.

Yani mülâzim (sürekli kalan). Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis o, musallîden alınmadır; o da başkasını takip eden attır. En yakın olanı ise duadan alınmış olmasıdır; zira içinde dua veya dua yerine geçen bir şeyin bulunmadığı hiçbir namaz yoktur; halbuki bazen namaz olur da içinde başkasına tabi olma gerçekleşmez. Teşbih vechinde bütün sureleri kapsayan bir şey bulunduğunda, teşbih vechini bazı surelere mahsus bir şey kılmaktansa bunu kılmak daha evladır. Bizim ashabımız dedi ki: Dilde meşhur mecazlardan biri de cüz isminin küll üzerine ıtlak edilmesidir. Şer'î namaz duayı içerdiği için şüphesiz mecaz yoluyla ona dua ismi verilmiştir. Eğer Mu'tezile'nin onun şer'î bir isim olmasından muradı buysa, bu haktır; yok eğer murat şeriatin bu lafzı bu müsemmâ için baştan irticalen (yoktan) icat etmiş olması ise bu batıldır, aksi takdirde bu lafız Arapça olmazdı; bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik” [Yûsuf 2] kavline aykırı olurdu. Zekâta gelince; lügatte nemâdan (artıştan) ibarettir; ekin arttığında “zeke'z-zer'u” denilir; bir de tathîrden (temizlemeden) ibarettir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً } “Tertemiz bir cana mı kıydın?” [Kehf 74], yani temiz;

وَقَالَ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الْأَعْلَى: ١٤] أَيْ تَطَهَّرَ وَقَالَ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً [النُّورِ: ٢١] وَقَالَ: وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ١٨] أَيْ تَطَهَّرَ بِطَاعَةِ اللَّهِ، وَلَعَلَّ إِخْرَاجَ نِصْفِ دِينَارٍ مِنْ عِشْرِينَ دِينَارًا سُمِّيَ بِالزَّكَاةِ تَشْبِيهًا بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، لِأَنَّ فِي إِخْرَاجِ ذَلِكَ الْقَدْرِ تَنْمِيَةً لِلْبَقِيَّةِ مِنْ حَيْثُ الْبَرَكَةُ فَإِنَّ اللَّهَ يَرْفَعُ الْبَلَاءَ عَنْ ذَلِكَ الْمَالِ بِسَبَبِ تَزْكِيَةِ/ تِلْكَ الْعَطِيَّةِ فَصَارَ ذَلِكَ الْإِعْطَاءُ نَمَاءً فِي الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ نُقْصَانًا فِي الصُّورَةِ، وَلِهَذَا

ve şöyle buyurmuştur: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ 14], yani temizlenen; ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbiriniz asla temize çıkamazdı” [Nûr 21]; ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } “Kim arınırsa ancak kendisi için arınır” [Fâtır 18], yani Allah'a taat ile temizlenir. Yirmi dinardan yarım dinar çıkarılması, belki de bu iki veche teşbihen zekât olarak isimlendirilmiştir; çünkü o miktarın çıkarılmasında bereket cihetinden geriye kalanı artırma vardır; zira Allah o ihsanın temizliği sebebiyle o maldan belayı kaldırır; böylece bu verme işlemi, suret bakımından bir eksilme olsa da mana bakımından bir artış (nemâ) olur. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﷺ: «عَلَيْكُمْ بِالصَّدَقَةِ فَإِنَّ فِيهَا سِتَّ خِصَالٍ، ثَلَاثَةً فِي الدُّنْيَا وَثَلَاثَةً فِي الْآخِرَةِ، فَأَمَّا الَّتِي فِي الدُّنْيَا فَتَزِيدُ فِي الرِّزْقِ وَتُكْثِرُ الْمَالَ وَتُعَمِّرُ الدِّيَارَ، وَأَمَّا الَّتِي فِي الْآخِرَةِ فَتَسْتُرُ الْعَوْرَةَ وَتَصِيرُ ظِلًّا فَوْقَ الرأس وتكون ستراً من النَّارِ» .

O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sadaka vermeye sarılın; zira onda altı haslet vardır: Üçü dünyada, üçü ahirettedir. Dünyada olanlara gelince: Rızkı artırır, malı çoğaltır ve yurtları imar eder. Ahirette olanlara gelince: Avreti örter, başın üzerinde gölge olur ve cehennem ateşine karşı bir perde olur.”

وَيَجُوزُ أَنْ تُسَمَّى الزَّكَاةُ بِالْوَجْهِ الثَّانِي مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تُطَهِّرُ مُخْرِجَ الزَّكَاةِ عَنْ كُلِّ الذُّنُوبِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَةِ: ١٠٣] .

Zekâtı veren kimseyi bütün günahlardan temizlemesi cihetiyle ikinci vecihten dolayı zekât olarak isimlendirilmesi de caizdir. Bundan dolayı Allah Teâlâ Peygamberine şöyle buyurmuştur: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” [Tevbe 103].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ خِطَابٌ مَعَ الْيَهُودِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” kavli Yahudilere bir hitaptır ve bu, kâfirlerin

مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [البقرة: ٤٣] فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ لَا رُكُوعَ فِي صَلَاتِهِمْ فَخَصَّ اللَّهُ الرُّكُوعَ بِالذِّكْرِ تَحْرِيضًا لَهُمْ عَلَى الْإِتْيَانِ بِصَلَاةِ الْمُسْلِمِينَ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ صَلُّوا مَعَ الْمُصَلِّينَ، وَعَلَى هَذَا يَزُولُ التكرار لأن في الأول أمر تعالى بإقامتها وَأَمَرَ فِي الثَّانِي بِفِعْلِهَا فِي الْجَمَاعَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ بِالرُّكُوعِ هُوَ الْأَمْرَ بِالْخُضُوعِ لِأَنَّ الرُّكُوعَ وَالْخُضُوعَ فِي اللُّغَةِ سَوَاءٌ فَيَكُونُ نَهْيًا عَنِ الِاسْتِكْبَارِ الْمَذْمُومِ وَأَمْرًا بِالتَّذَلُّلِ كَمَا قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَكَقَوْلِهِ تَأْدِيبًا لِرَسُولِهِ ﵇: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٥] وَكَمَدْحِهِ لَهُ بِقَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَهَكَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ [الْمَائِدَةِ: ٥٥] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِالِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ وَتَرْكِ التَّمَرُّدِ. وَحَكَى الْأَصَمُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ إِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالزَّكَاةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُوَ الْمُرَادُ بقوله تعالى: وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ [المائدة: ٦٢، ٦٣] وبقوله:

şeriatin füruatıyla muhatap olduklarına delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara 43] kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yahudilerin namazlarında rükû yoktur; Allah Müslümanların namazını kılmaya onları teşvik etmek için özellikle rükûu zikretmiştir. İkincisi: Murât “Namaz kılanlarla beraber namaz kılın” demektir; buna göre tekrar ortadan kalkar; zira birincisinde Teâlâ namazı ikame etmeyi emretmiş, ikincisinde ise onu cemaatle kılmayı emretmiştir. Üçüncüsü: Rükû emrinden muradın hudû (boyun eğme) emri olmasıdır; çünkü rükû ve hudû lügatte birdir; dolayısıyla bu, yerilmiş olan kibirlenmeden bir nehiy ve müminlere: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler” [Mâide 54] buyurduğu gibi, Resûlü'ne -aleyhisselâm- terbiye kabilinden: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir” [Şuarâ 215] buyurduğu gibi ve onu: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın; eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi” [Âl-i İmrân 159] kavliyle övdüğü gibi bir tezellül (alçak gönüllülük) emri olur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve rükû ederek namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir” [Mâide 55] kavlinde de böyledir. Sanki Teâlâ onlara namazı ve zekâtı emredince, bundan sonra inkıyadı, boyun eğmeyi ve serkeşliği bırakmayı emretmiştir. el-Esam bazılarından şunu nakletmiştir: Allah Teâlâ İsrailoğullarına zekâtı ancak zekât vermedikleri için emretmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “Haram yemeleri” [Mâide 62, 63] kavliyle ve şu kavliyle murat edilen de budur:

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا ... وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ [النِّسَاءِ: ١٦١] فَأَظْهَرَ اللَّهُ تعالى في هذا الموضع ما كان مكتوباً لِيَحْذَرُوا أَنْ يَفْضَحَهُمْ فِي سَائِرِ أَسْرَارِهِمْ وَمَعَاصِيهِمْ فَيَصِيرُ هَذَا كَالْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ الَّذِي هُوَ أَحَدُ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

{ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا ... وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Faiz almaları... ve insanların mallarını haksız yere yemeleri” [Nisâ 161]. Allah Teâlâ diğer sırları ve günahları hususunda kendilerini rezil etmesinden korkup sakınsınlar diye yazılı olanı bu makamda açığa çıkarmıştır; böylece bu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlik delillerinden biri olan gaybdan haber verme mesabesinde olur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 44]

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤)

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” (44)

اعْلَمْ أَنَّ الْهَمْزَةَ فِي أَتَأْمَرُونَ النَّاسَ بِالْبَرِّ لِلتَّقْرِيرِ مَعَ التَّقْرِيعِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ حَالِهِمْ، وَأَمَّا الْبِرُّ فَهُوَ اسْمٌ جَامِعٌ لِأَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَمِنْهُ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَهُوَ طَاعَتُهُمَا، وَمِنْهُ عَمَلٌ مَبْرُورٌ، أَيْ قَدْ رَضِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الصِّدْقِ كَمَا يُقَالُ بَرَّ فِي يَمِينِهِ أَيْ صَدَقَ وَلَمْ يَحْنَثْ، وَيُقَالُ: صَدَقْتَ وَبَرَرْتَ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى [الْبَقَرَةِ: ١٨٩] فَأَخْبَرَ أَنَّ الْبِرَّ جَامِعٌ لِلتَّقْوَى، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ/ وَتَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْإِيمَانِ وَالشَّرَائِعِ بِنَاءً عَلَى مَا خَصَّهُمْ بِهِ من النعم ورغبهم في ذلك بناء عَلَى مَأْخَذٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ التَّغَافُلَ عَنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ مَعَ حَثِّ النَّاسِ عَلَيْهَا مُسْتَقْبَحٌ فِي الْعُقُولِ، إِذِ الْمَقْصُودُ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ بِذَلِكَ إِمَّا النَّصِيحَةُ أَوِ الشَّفَقَةُ، وَلَيْسَ مِنَ الْعَقْلِ أَنْ يُشْفِقَ الْإِنْسَانُ عَلَى غَيْرِهِ أَوْ أَنْ يَنْصَحَ غَيْرَهُ وَيُهْمِلَ نَفْسَهُ فَحَذَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ بِأَنْ قَرَّعَهُمْ بِهَذَا الْكَلَامِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْبَرِّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَيَنْهَوْنَهُمْ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَهُمْ كَانُوا يَتْرُكُونَ الطَّاعَةَ وَيُقْدِمُونَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَهُمْ كَانُوا يَتْرُكُونَهُمَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِذَا جَاءَهُمْ أَحَدٌ فِي الْخُفْيَةِ لِاسْتِعْلَامِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَالُوا: هُوَ صَادِقٌ فِيمَا يَقُولُ وَأَمْرُهُ حق فاتبعوه، وهم كانوا لا يتبعونه لطمعهم في الهدايا والصلاة الَّتِي كَانَتْ تَصِلُ إِلَيْهِمْ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ كَانُوا قَبْلَ مَبْعَثِ الرَّسُولِ ﷺ يُخْبِرُونَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ أَنَّ رَسُولًا سَيَظْهَرُ مِنْكُمْ وَيَدْعُو إِلَى الحق وكانوا يرغبونهم باتباعه فلما بعث الله محمداً حسدوه وكفروا به، فبكتهم الله تعالى بسبب أنهم كانوا يَأْمُرُونَ بِاتِّبَاعِهِ قَبْلَ ظُهُورِهِ، فَلَمَّا ظَهَرَ تَرَكُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنْ دِينِهِ، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ، وخامسها: وهو قول الزجاج أنهم كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِبَذْلِ الصَّدَقَةِ، وَكَانُوا يَشِحُّونَ بِهَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِقَسَاوَةِ الْقُلُوبِ وَأَكْلِ الرِّبَا وَالسُّحْتِ، وَسَادِسُهَا: لَعَلَّ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْيَهُودِ كَانُوا يَأْمُرُونَ بِاتِّبَاعِ

Bil ki { أَتَأْمَرُونَ النَّاسَ بِالْبَرِّ } ifadesindeki hemze, azarlama ve hallerine taaccüp etme (şaşma) ile birlikte takrir içindir. Birr ise hayır amellerini toplayan kapsamlı bir isimdir; ana babaya itaat etmek demek olan anne baba hakkı (birru'l-vâlideyn) bundandır; Allah Teâlâ'nın razı olduğu mebrur amel de bundandır. Bazen de doğruluk manasında olur; nitekim yemininde sadık kalıp yeminini bozmadığında “berre fî yemînihî” denilir; yine “sadakte ve bererte” (doğru söyledin ve dürüst davrandın) denilir. Teâlâ: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } “Fakat asıl iyilik, sakınan kimsenin [iyiliğidir]” [Bakara 189] buyurarak birr'in takvayı toplayıcı olduğunu haber vermiştir. Bil ki O Sübhânehu ve Teâlâ, kendilerine has kıldığı nimetlere binaen imanı ve şeriatleri emredip bu konuda onları teşvik edince, başka bir kritere binaen de [uyardı ki] o da şudur: İnsanları iyilik amellerine teşvik ederken kendisinin bundan gaflet etmesi akıllar nezdinde çirkin karşılanır. Çünkü insanlara bunu emretmekten maksat ya nasihattir ya da şefkattir; insanın başkasına şefkat gösterip veya başkasına nasihat edip kendisini ihmal etmesi ise akıldan değildir. Bu sebeple Allah Teâlâ bu sözle onları azarlayarak bundan sakındırmıştır. Bu makamda birr ile ne kastedildiği hususunda birkaç vecihle ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Süddî'nin görüşü olup şudur: Onlar insanlara Allah'a taati emredip onları Allah'a isyandan menediyorlardı; kendileri ise taati terk ediyor ve masiyete cüret ediyorlardı. İkincisi: İbn Cüreyc'in görüşü olup şudur: İnsanlara namazı ve zekâtı emrediyorlar, kendileri ise bu ikisini terk ediyorlardı. Üçüncüsü: Biri gizlice Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu öğrenmek için kendilerine geldiğinde: “O söylediğinde sadıktır, onun davası haktır, ona tabi olun” diyorlardı; kendileri ise tabi olanlarından kendilerine ulaşan hediyelere ve menfaatlere olan tamahları yüzünden ona tabi olmuyorlardı. Dördüncüsü: Yahudilerden bir grup, Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce müşrik Araplara: “İçinizden bir resul çıkacak ve hakka davet edecek” diye haber veriyor ve onları ona tabi olmaya teşvik ediyorlardı; Allah Muhammed'i gönderince ise ona haset ettiler ve onu inkâr ettiler. Allah Teâlâ ortaya çıkışından önce onun peşinden gitmeyi emrettikleri, zuhur ettiğinde ise onu terk edip dininden yüz çevirdikleri gerekçesiyle onları kınadı; bu Ebû Müslim'in tercihidir. Beşincisi: Zeccâc'ın görüşü olup şudur: İnsanlara sadaka vermeyi emrediyorlar, kendileri ise cimrilik ediyorlardı; çünkü Allah Teâlâ onları kalplerinin katılığıyla, faiz ve haram yemeleriyle vasfetmiştir. Altıncısı: Belki de Yahudilerin münafıkları zahirde

مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الظَّاهِرِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي قُلُوبِهِمْ مُنْكِرِينَ لَهُ فوبخهم الله تعالى عليه، وسابعاً: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَأْمُرُونَ غَيْرَهُمْ بِاتِّبَاعِ التَّوْرَاةِ ثُمَّ إِنَّهُمْ خَالَفُوهُ لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَا آمَنُوا بِهِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ فَالنِّسْيَانُ عِبَارَةٌ عَنِ السَّهْوِ الْحَادِثِ بَعْدَ حُصُولِ الْعِلْمِ وَالنَّاسِي غَيْرُ مُكَلَّفٍ وَمَنْ لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا لَا يَجُوزُ أَنْ يَذُمَّهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ أَنَّكُمْ تَغْفُلُونَ عَنْ حَقِّ أَنْفُسِكُمْ وَتَعْدِلُونَ عَمَّا لَهَا فِيهِ مِنَ النَّفْعِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ فَمَعْنَاهُ تَقْرَأُونَ التَّوْرَاةَ وَتَدْرُسُونَهَا وَتَعْلَمُونَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْحَثِّ عَلَى أَفْعَالِ الْبِرِّ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ أَفْعَالِ الْإِثْمِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ فَهُوَ تَعَجُّبٌ لِلْعُقَلَاءِ مِنْ أَفْعَالِهِمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٧] وَسَبَبُ التَّعَجُّبِ وُجُوهٌ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ إِرْشَادُ الْغَيْرِ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَصْلَحَةِ وَتَحْذِيرُهُ عَمَّا يوقعه في المفسدة، والإحسان إلى النفس أَوْلَى مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ وَذَلِكَ مَعْلُومٌ بِشَوَاهِدِ الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ فَمَنْ وَعَظَ وَلَمْ يَتَّعِظْ فَكَأَنَّهُ أَتَى بِفِعْلٍ مُتَنَاقِضٍ لَا يَقْبَلُهُ الْعَقْلُ فَلِهَذَا قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ. الثَّانِي: أَنَّ مَنْ وَعَظَ النَّاسَ وَأَظْهَرَ عِلْمَهُ لِلْخَلْقِ ثُمَّ لَمْ يَتَّعِظْ صَارَ ذَلِكَ الْوَعْظُ سَبَبًا لِرَغْبَةِ النَّاسِ فِي الْمَعْصِيَةِ لِأَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ إِنَّهُ مَعَ هَذَا الْعِلْمِ لَوْلَا أَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى أَنَّهُ لَا أَصْلَ لِهَذِهِ التَّخْوِيفَاتِ وَإِلَّا لَمَا أَقْدَمَ على المعصية فيصير هذا داعياً لهم إلى التهاون بالدين والجراءة على المعصية، فإذا كان غرض الواعظ الزجر عن الْمَعْصِيَةِ ثُمَّ أَتَى بِفِعْلٍ/ يُوجِبُ الْجَرَاءَةَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَكَأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْمُتَنَاقِضَيْنِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَفْعَالِ الْعُقَلَاءِ، فَلِهَذَا قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ. الثَّالِثُ: أَنَّ مَنْ وَعَظَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يجتهد في أن يصير وعظه نافذاً في القلوب. والإقدام على المعصية مما ينفر القلوب عن القبول، فمن وعظ كان غرضه أَنْ يَصِيرَ وَعْظُهُ مُؤَثِّرًا فِي الْقُلُوبِ، وَمَنْ عَصَى كَانَ غَرَضُهُ أَنْ لَا يَصِيرَ وَعْظُهُ مُؤَثِّرًا فِي الْقُلُوبِ. فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَاقِضٌ غَيْرُ لَائِقٍ بِالْعُقَلَاءِ، وَلِهَذَا

Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmayı emrediyor, sonra da kalplerinde onu inkâr ediyorlardı; Allah Teâlâ bundan dolayı onları azarlamıştır. Yedincisi: Yahudiler başkalarına Tevrat'a uymayı emrediyor, sonra da kendileri ona muhalefet ediyorlardı; çünkü onun içinde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıdkına delalet eden şeyleri bulmuşlar, sonra da ona iman etmemişlerdi. O'nun: { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “Ve kendinizi unutuyorsunuz” kavline gelince; nisyan, ilim hâsıl olduktan sonra meydana gelen sehivden (yanılma/gafletten) ibarettir. Unutan kimse ise mükellef değildir; mükellef olmayan kimseyi de kendisinden sadır olan şeyden ötürü Allah Teâlâ'nın zemmetmesi caiz değildir. Dolayısıyla O'nun: { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “Ve kendinizi unutuyorsunuz” kavlinden murat; nefislerinizin hakkından gafil olmanız ve nefsiniz için faydalı olan şeyden yüz çevirmenizdir. O'nun: { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde” kavline gelince; bunun manası: Tevrat'ı okuyorsunuz, onu ders alıyorsunuz ve onun içinde birr (iyilik) amellerine teşvik ile günah amellerinden yüz çevirme hususunda nelerin bulunduğunu biliyorsunuz demektir. O'nun: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” kavline gelince; bu, akıl sahiplerinin onların fiillerine taaccüp etmesidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” [Enbiyâ 67]. Taaccübün sebebi birkaç vecihtir: Birincisi: Emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münkerden maksat, başkasını maslahatı elde etmeye irşat etmek ve onu fesada düşürecek şeyden sakındırmaktır. Kişinin nefsine ihsanda bulunması ise başkasına ihsanda bulunmasından daha evladır ve bu, aklın ve naklin şahitlikleriyle malumdur. Dolayısıyla vaaz edip de kendisi öğüt almayan kimse, sanki aklın kabul etmeyeceği çelişkili bir fiil ortaya koymuş olur; bundan dolayı: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” buyurmuştur. İkincisi: İnsanlara vaaz edip ilmini halka gösteren, sonra da kendisi öğüt almayan kimsenin bu vaazı, insanların masiyete rağbet etmelerine sebep olur. Çünkü insanlar derler ki: “Bu ilmine rağmen, eğer bu korkutmaların bir aslı olmadığını bilmeseydi masiyete kalkışmazdı”; böylece bu durum onları dini hafife almaya ve günaha cüret etmeye sevk eden bir sebep olur. Vaizin gayesi masiyetten sakındırmak olduğu halde masiyete cüret etmeyi gerektiren bir fiil işlediğinde, sanki iki zıddı bir araya getirmiş olur ki bu da akıl sahiplerinin fiillerine yakışmaz; bundan dolayı: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” buyurmuştur. Üçüncüsü: Vaaz eden kimsenin, vaazının kalplere tesir etmesi için gayret sarf etmesi şarttır. Masiyete cüret etmek ise kalpleri kabulden nefret ettiren şeylerdendir. Dolayısıyla vaaz edenin gayesi vaazının kalplerde tesirli olmasıdır; masiyet işleyenin gayesi ise vaazının kalplerde tesirli olmamasıdır. Bu ikisini bir araya getirmek çelişkidir ve akıl sahiplerine yakışmaz. Bundan dolayıdır ki

قَالَ عَلِيٌّ ﵁: قَصَمَ ظَهْرِي رَجُلَانِ: عَالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَجَاهِلٌ متنسك.

Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: “İki adam belimi kırmıştır: Perdesiz (haddi aşan) âlim ve ibadete düşkün cahil.”

وبقي هاهنا مَسَائِلُ:

Burada geriye birkaç mesele kalmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ: لَيْسَ لِلْعَاصِي أَنْ يَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، وَقَالَ أَيْضًا: لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢- ٣] . وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ لِمَنْ يَزْنِي بِامْرَأَةٍ أَنْ يُنْكِرَ عَلَيْهَا فِي أَثْنَاءِ الزِّنَا عَلَى كَشْفِهَا عَنْ وَجْهِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ مُسْتَنْكَرٌ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُكَلَّفَ مَأْمُورٌ بِشَيْئَيْنِ، أَحَدُهُمَا: تَرْكُ الْمَعْصِيَةِ. وَالثَّانِي: مَنْعُ الْغَيْرِ عَنْ فِعْلِ الْمَعْصِيَةِ وَالْإِخْلَالُ بِأَحَدِ التَّكْلِيفَيْنِ لَا يَقْتَضِي الْإِخْلَالَ بِالْآخَرِ. أَمَّا قَوْلُهُ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ فَهُوَ نَهْيٌ عَنِ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا وَالنَّهْيُ عَنِ الْجَمْعِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ يَصِحُّ حَمْلُهُ عَلَى وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ النَّهْيَ عَنْ نِسْيَانِ النَّفْسِ مُطْلَقًا. وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ النَّهْيَ عَنْ تَرْغِيبِ النَّاسِ فِي الْبَرِّ حَالَ كَوْنِهِ نَاسِيًا لِلنَّفْسِ وَعِنْدَنَا الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هُوَ الْأَوَّلُ لَا الثَّانِي، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ قَوْلُ هَذَا الْخَصْمِ، وَأَمَّا الْمَعْقُولُ الَّذِي ذَكَرُوهُ فَيَلْزَمُهُمْ.

Birinci Mesele: Bazıları dedi ki: Âsi kimsenin emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münker yapma hakkı yoktur; bu ayeti ve aklî delili delil getirdiler. Ayete gelince: O'nun: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavlidir; şüphe yok ki Allah Teâlâ bunu zem makamında zikretmiştir. Yine şöyle buyurmuştur: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyi niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyi söylemeniz Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur” [Saff 2-3]. Akla gelince: Şayet bu caiz olsaydı, bir kadınla zina eden kimsenin, zina esnasında kadının yüzünü açmasını inkâr etmesi (yasaklaması) caiz olurdu; malumdur ki bu son derece çirkindir. Cevap: Mükellef iki şeyle emrolunmuştur: Birincisi: Masiyeti terk etmek. İkincisi: Başkasını masiyeti işlemekten men etmek. İki tekliften birini ihlal etmek diğerini ihlal etmeyi gerektirmez. O'nun: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavline gelince; bu, iki şeyi bir arada yapmaktan nehiydir. İki şeyi bir arada yapmaktan nehyin iki veche hamledilmesi sahihtir: Birincisi: Muradın mutlak olarak nefsi unutmaktan nehiy olmasıdır. Diğeri: Muradın nefsi unuttuğu halde insanları iyiliğe teşvik etmekten nehiy olmasıdır. Bize göre ayetten murat ikincisi değil birincisidir. Bu takdire göre bu hasmın sözü düşer. Zikrettikleri aklî delile gelince, o kendilerini bağlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ لِلَّهِ ﷿ فَقَالُوا قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Mu'tezile bu ayeti, kulun fiilinin Allah -azze ve celle- tarafından yaratılmadığına delil getirerek dediler ki: Allah Teâlâ'nın:

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ إِنَّمَا يَصِحُّ وَيَحْسُنُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مِنْهُمْ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مَخْلُوقًا فِيهِمْ عَلَى سَبِيلِ الِاضْطِرَارِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَحْسُنُ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِلْأَسْوَدِ: لِمَ لَا تَبْيَضَّ؟ لَمَّا كَانَ السَّوَادُ مخلوقاً فيه.

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavli ancak o fiil kendilerinden sadır olduğu takdirde sahih ve güzel olur. Şayet o fiil ıztırar yoluyla kendilerinde yaratılmış olsaydı bu [kınama] güzel olmazdı; nitekim siyahlık kendisinde yaratılmış olduğu için siyah kimseye: “Niçin beyazlaşmıyorsun?” denmesi caiz değildir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قُدْرَتَهُ لَمَّا صَلَحَتْ لِلضِّدَّيْنِ فَإِنْ حَصَلَ أَحَدُ الضِّدَّيْنِ دُونَ الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ كَانَ ذَلِكَ مَحْضَ الِاتِّفَاقِ، وَالْأَمْرُ الِاتِّفَاقِيُّ لَا يمكن التوبيخ عليه. وإن حصل المرجح فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُرَجَّحُ مِنْهُ عَادَ الْبَحْثُ فِيهِ، وَإِنْ حَصَلَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَعِنْدَ حُصُولِهِ يَصِيرُ ذَلِكَ الطَّرَفُ رَاجِحًا وَالْآخَرُ مَرْجُوحًا وَالْمَرْجُوحُ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ لِأَنَّهُ حَالَ الِاسْتِوَاءِ لَمَّا كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ فَحَالُ الْمَرْجُوحِيَّةِ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ وَإِذَا امْتَنَعَ أَحَدُ النَّقِيضَيْنِ وَجَبَ الْآخَرُ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ عَلَيْكُمْ كُلُّ مَا أَوْرَدْتُمُوهُ عَلَيْنَا. ثُمَّ الْجَوَابُ الْحَقِيقِيُّ عَنِ الْكُلِّ: أنه لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الأنبياء: ٢٣] .

Cevap şudur: Kulun kudreti iki zıdda da elverişli olduğuna göre, eğer iki zıttan biri diğerinin yerine bir müreccih (tercih edici sebep) olmaksızın meydana gelirse bu sırf tesadüf olur; tesadüfî olan bir şey üzerine ise azarlama yapılamaz. Şayet müreccih hâsıl olmuşsa; eğer o müreccih kuldan kaynaklanıyorsa aynı tartışma onda da tekrarlanır; şayet Allah Teâlâ'dan hâsıl olmuşsa, onun hâsıl olmasıyla o taraf racih, diğeri ise mercûh olur. Mercûh olanın vukuu ise imkânsızdır; çünkü eşitlik halindeyken vukuu imkânsız olduğuna göre mercûhiyet halinde vukuunun imkânsız olması daha evladır. İki nakızdan biri imkânsız olunca diğeri vacip olur; o takdirde bize yönelttiğiniz her itiraz aynen size döner. Sonra bütün bunlara verilecek hakiki cevap şudur: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [Enbiyâ 23].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (أ)

Üçüncü Mesele: (a)

عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ ﵊: «مَرَرْتُ لَيْلَةَ أسري بي على قوم تقرض شفاههم بِمَقَارِيضَ مِنَ النَّارِ فَقُلْتُ: يَا أَخِي يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ فَقَالَ هَؤُلَاءِ خُطَبَاءُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبَرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ» .

Enes'ten -radıyallâhu anh- rivayet edildiğine göre O -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “İsrâya (gece yürüyüşüne) çıkarıldığım gece, dudakları ateşten makaslarla kesilen bir topluluğun yanından geçtim. ‘Ey kardeşim Cebrail, bunlar kimlerdir?’ dedim. ‘Bunlar insanlara iyiliği emredip kendilerini unutan dünya ehli hatipleridir’ dedi.”

(ب)

(b)

وَقَالَ ﵊: «إِنَّ فِي النَّارِ رَجُلًا يَتَأَذَّى أَهْلُ النَّارِ بِرِيحِهِ فَقِيلَ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: عَالِمٌ لَا يَنْتَفِعُ بِعِلْمِهِ» .

Ve O -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “Cehennemde bir adam vardır ki, kokusundan cehennem ehli eziyet çeker.” “Ey Allah'ın Resulü, o kimdir?” denildi. “İlminden faydalanmayan bir âlimdir” buyurdu.

(ج)

(c)

وَقَالَ ﵊: «مَثَلُ الَّذِي يُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ وَلَا يَعْمَلُ بِهِ كَالسِّرَاجِ يُضِيءُ لِلنَّاسِ/ وَيَحْرِقُ نَفْسَهُ» .

Ve O -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “İnsanlara hayrı öğretip de kendisi onunla amel etmeyen kimsenin misali, insanları aydınlatıp kendini yakan kandil gibidir.”

(د) وَعَنِ الشَّعْبِيِّ: يَطَّلِعُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَى قَوْمٍ مِنَ النَّارِ فَيَقُولُونَ: لِمَ دَخَلْتُمُ النَّارَ وَنَحْنُ إِنَّمَا دَخَلْنَا الْجَنَّةَ بِفَضْلِ تَعْلِيمِكُمْ؟ فَقَالُوا: إِنَّا كُنَّا نَأْمُرُ بِالْخَيْرِ وَلَا نَفْعَلُهُ. كَمَا قِيلَ: مَنْ وَعَظَ بِقَوْلِهِ ضَاعَ كَلَامُهُ، وَمَنْ وَعَظَ بِفِعْلِهِ نَفَذَتْ سِهَامُهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

(d) Şa'bî'den rivayet edildiğine göre: Cennet ehlinden bir topluluk, cehennem ehlinden bir topluluğa bakıp derler ki: “Biz ancak sizin öğretmeniz sayesinde cennete girdiğimiz halde siz niçin cehenneme girdiniz?” Onlar da: “Biz hayrı emreder fakat kendimiz yapmazdık” derler. Nitekim şöyle denilmiştir: “Sözüyle vaaz edenin sözü zayi olur; fiiliyle vaaz edenin ise okları hedefe ulaşır.” Şair de şöyle demiştir:

[يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ الْمُعَلِّمُ غَيْرَهُ ... هَلَّا لِنَفْسِكَ كَانَ ذَا التَّعْلِيمُ

[Ey başkasına öğreten adam! ... Bu öğretme işi keşke kendi nefsin için olsaydı!

تَصِفُ الدَّوَاءَ لِذِي السَّقَامِ وَذِي الضَّنَا ... كَيْمَا يَصِحُّ بِهِ وَأَنْتَ سَقِيمُ

Kendin hasta olduğun halde, iyileşsin diye ... Hastaya ve dermansıza ilaç tarif ediyorsun.

ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَانْهَهَا عَنْ غَيِّهَا ... فَإِذَا انْتَهَتْ عَنْهُ فَأَنْتَ حَكِيمُ

Kendi nefsinden başla ve onu azgınlığından alıkoy! ... Şayet o bundan vazgeçerse, işte o zaman sen bir hakîmsin (bilgesin).

فَهُنَاكَ يُقْبَلُ إِنْ وَعَظْتَ وَيُقْتَدَى ... بِالرَّأْيِ مِنْكَ وَيَنْفَعُ التَّعْلِيمُ

İşte o vakit vaaz edersen kabul olunur, ... Senin görüşüne uyulur ve öğretimin fayda verir.]

قِيلَ: عَمَلُ رَجُلٌ فِي أَلْفِ رَجُلٍ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِ أَلْفِ رَجُلٍ فِي رَجُلٍ، وَأَمَّا مَنْ وَعَظَ وَاتَّعَظَ فَمَحَلُّهُ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ.

Şöyle denilmiştir: “Bir adamın bin adam üzerindeki fiili [ve hali], bin adamın bir adam hakkındaki sözünden daha etkilidir.” Vaaz edip de kendisi de vaazdan ibret alan kimseye gelince, onun Allah katındaki yeri pek büyüktür.

رُوِيَ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ مَاتَ وَكَانَ وَاعِظًا زَاهِدًا فَرُؤِيَ فِي الْمَنَامِ فَقِيلَ لَهُ: مَا فَعَلَ اللَّهُ بِكَ؟ فَقَالَ: غَفَرَ لِي وَأَوَّلُ مَا سَأَلَنِي مُنْكَرٌ وَنَكِيرٌ فَقَالَا: مَنْ رَبُّكَ؟ فَقُلْتُ: أَمَا تَسْتَحِيَانِ مِنْ شَيْخٍ دَعَا الناس إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَذَا وَكَذَا سَنَةً فَتَقُولَانِ له من ربك؟ وقيل للشبلي عن النَّزْعِ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ:

Rivayet edildiğine göre, vâiz ve zâhid bir zat olan Yezîd b. Hârûn vefat etmişti; rüyada görüldü ve kendisine: “Allah sana ne yaptı?” denildi. O da şöyle dedi: “Beni bağışladı. Münker ve Nekir'in bana ilk sordukları şey şuydu: ‘Rabbin kim?’ Ben de: ‘İnsanları bunca yıl Allah Teâlâ'ya çağıran bir ihtiyardan utanmıyor musunuz da ona Rabbin kim diyorsunuz?’ dedim.” Şiblî'ye can çekişmesi esnasında: “Lâ ilâhe illallah de” denildiğinde o şöyle demiştir:

إِنَّ بَيْتًا أَنْتَ سَاكِنُهُ ... غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى السرج

Senin içinde oturduğun bir ev ... Kandillere muhtaç değildir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 45]

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥)

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ } “Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz o, huşû sahiplerinden başkasına pek ağır gelir.” (45)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ ﷾: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ فَقَالَ قَوْمٌ:

Birinci Mesele: Allah -celle celâlühü-'nün: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” kavlinde kime hitap edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir:

هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِالرَّسُولِ. قَالَ: لِأَنَّ مَنْ يُنْكِرُ الصَّلَاةَ أَصْلًا وَالصَّبْرَ عَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا يَكَادُ يُقَالُ لَهُ اسْتَعِنْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، فَلَا جَرَمَ وَجَبَ صَرْفُهُ إِلَى مَنْ صَدَّقَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ أَوَّلًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ يَقَعُ بَعْدَ ذَلِكَ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ هُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِأَنَّ صَرْفَ الْخِطَابِ إِلَى غَيْرِهِمْ يُوجِبُ تَفْكِيكَ النَّظْمِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُؤْمَرُونَ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ مَعَ كَوْنِهِمْ مُنْكِرِينَ لَهُمَا؟

Onlar Resul'e inanan müminlerdir. [Bu görüşü savunan] dedi ki: Çünkü namazı aslen inkâr eden ve Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- dinine sabretmeyen kimseye “sabır ve namazla yardım dile” denilmesi pek uygun olmaz; dolayısıyla hitabın Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- tasdik eden kimseye çevrilmesi zorunlu olmuştur. Hitabın önce İsrailoğullarına yönelik olması, ardından da Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- inananlara bir hitap olarak vuku bulması imkânsız değildir. En yakın [doğruya en uygun] olanı ise, hitap edilenlerin İsrailoğulları olmasıdır; zira hitabı onlardan başkasına çevirmek söz diziminin (nazmın) kopmasına yol açar. Eğer: “Onlar bunları inkâr ettikleri halde sabır ve namazla nasıl emrolunurlar?” denilirse,

قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ كَوْنَهُمْ مُنْكِرِينَ لَهُمَا. وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى مَا يَجِبُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ حَسَنٌ وَأَنَّ الصَّلَاةَ الَّتِي هِيَ تَوَاضُعٌ لِلْخَالِقِ وَالِاشْتِغَالُ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى يُسَلِّي عن محن الدنيا وآفاتها، إنما الاختلاف في

Şöyle deriz: Onların bunları inkâr ettiğini kabul etmiyoruz. Zira herkes bilir ki, sabredilmesi gereken şeye sabretmek güzeldir ve Yaratıcıya karşı tevazu göstermek ile Allah Teâlâ'yı zikretmekle meşgul olmak anlamına gelen namaz da dünyanın mihnet ve afetlerinden teselli verir. İhtilaf ancak

الْكَيْفِيَّةِ، فَإِنَّ صَلَاةَ الْيَهُودِ وَاقِعَةٌ عَلَى كَيْفِيَّةٍ وَصَلَاةَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى كَيْفِيَّةٍ أُخْرَى. وَإِذَا كَانَ مُتَعَلِّقُ الْأَمْرِ هُوَ الْمَاهِيَّةَ الَّتِي هِيَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ زَالَ الْإِشْكَالُ الْمَذْكُورُ وَعَلَى هَذَا نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَبِتَرْكِ الْإِضْلَالِ وَبِالْتِزَامِ الشَّرَائِعِ وَهِيَ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ، وَكَانَ ذَلِكَ شَاقًّا عَلَيْهِمْ لِمَا فِيهِ مِنْ تَرْكِ الرِّيَاسَاتِ/ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمَالِ وَالْجَاهِ لَا جَرَمَ عَالَجَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمَرَضَ فَقَالَ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ.

keyfiyet (nasıllık) hususundadır; çünkü Yahudilerin namazı bir keyfiyet üzere, Müslümanların namazı ise başka bir keyfiyet üzeredir. Emrin müteallakı (bağlı olduğu şey) ortak payda olan mahiyet olunca söz konusu müşkillik ortadan kalkar. Buna dayanarak deriz ki: Allah Teâlâ onlara iman etmeyi, saptırmayı terk etmeyi ve namaz ile zekâttan ibaret olan şeriatlere sarılmayı emrettiğinde; riyasetleri (liderlikleri) terk etmeyi, mal ve makamdan yüz çevirmeyi gerektirmesi sebebiyle bu durum onlara ağır gelince, Allah Teâlâ bu hastalığı tedavi edip: “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ قِيلَ وَاسْتَعِينُوا عَلَى تَرْكِ مَا تُحِبُّونَ مِنَ الدُّنْيَا وَالدُّخُولِ فِيمَا تَسْتَثْقِلُهُ طِبَاعُكُمْ مِنْ قَبُولِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ بالصبر أي يحبس النَّفْسِ عَنِ اللَّذَّاتِ، فَإِنَّكُمْ إِذَا كَلَّفْتُمْ أَنْفُسَكُمْ ذَلِكَ مُرِّنَتْ عَلَيْهِ وَخَفَّ عَلَيْهَا ثُمَّ إِذَا ضَمَمْتُمُ الصَّلَاةَ إِلَى ذَلِكَ تَمَّ الْأَمْرُ، لِأَنَّ الْمُشْتَغِلَ بِالصَّلَاةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُشْتَغِلًا بِذِكْرِ اللَّهِ ﷿ وَذِكْرِ جَلَالِهِ وَقَهْرِهِ وَذِكْرِ رَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ، فَإِذَا تَذَكَّرَ رَحْمَتَهُ صَارَ مَائِلًا إِلَى طَاعَتِهِ وَإِذَا تَذَكَّرَ عِقَابَهُ تَرَكَ مَعْصِيَتَهُ فَيَسْهُلُ عِنْدَ ذَلِكَ اشْتِغَالُهُ بِالطَّاعَةِ وَتَرْكُهُ للمعصية، وثانيها: المراد من الصبر هاهنا هُوَ الصَّوْمُ لِأَنَّ الصَّائِمَ صَابِرٌ عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، وَمَنْ حَبَسَ نَفْسَهُ عَنْ قَضَاءِ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ زَالَتْ عَنْهُ كُدُورَاتُ حُبِّ الدُّنْيَا، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهِ الصَّلَاةُ اسْتَنَارَ الْقَلْبُ بِأَنْوَارِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا قَدَّمَ الصَّوْمَ عَلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الصَّوْمِ فِي إِزَالَةِ مَا لَا يَنْبَغِي وَتَأْثِيرَ الصَّلَاةِ فِي حُصُولِ مَا يَنْبَغِي وَالنَّفْيُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْإِثْبَاتِ،

İkinci Mesele: Sabır ve namaz hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Sanki şöyle denilmiştir: Dünyadan sevdiğiniz şeyleri terk etme ve tabiatınıza ağır gelen Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- dinini kabul etme hususunda sabırla yani nefsi lezzetlerden alıkoymakla yardım dileyin. Çünkü siz bunu nefsinize yüklerseniz nefis buna alışır ve ona hafif gelir. Sonra buna namazı da eklerseniz iş tamamlanır; zira namazla meşgul olan kimse mutlaka Allah -azze ve celle-'yi zikretmekle, O'nun celâlini, kahrını, rahmetini ve lütfunu anmakla meşgul olur. O'nun rahmetini hatırlayınca O'na itaate meyleder, azabını hatırlayınca da O'na isyanı terk eder; böylece o zaman itaate yönelmesi ve günahı terk etmesi kolaylaşır. İkincisi: Buradaki sabırdan maksat oruçtur; zira oruç tutan kimse yeme ve içmeye karşı sabreder. Nefsini mide ve şehvet arzusunu yerine getirmekten alıkoyan kimseden dünya sevgisinin bulanıklıkları gider. Buna namaz da eklendiğinde kalp Allah Teâlâ'nın marifet nurlarıyla aydınlanır. Orucun namazdan önce zikredilmesi ise; orucun layık olmayanı gidermedeki, namazın ise layık olanı hâsıl etmedeki etkisinden dolayıdır; nefy (olumsuzlama) ise ispattan (olumlamadan) öncedir.

وَلِأَنَّهُ ﵊ قَالَ: «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ» .

Ve O -aleyhisselâm-: “Oruç cehennemden bir kalkandır” buyurduğu içindir.

وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَمْنَعُ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالدُّنْيَا وَتُخَشِّعُ الْقَلْبَ وَيَحْصُلُ بِسَبَبِهَا تِلَاوَةُ الْكِتَابِ وَالْوُقُوفُ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالْمَوَاعِظِ وَالْآدَابِ الْجَمِيلَةِ، وَذِكْرِ مَصِيرِ الْخَلْقِ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ أَوْ دَارِ الْعِقَابِ رَغْبَةً فِي الْآخِرَةِ وَنُفْرَةً عَنِ الدُّنْيَا فَيَهُونُ عَلَى الْإِنْسَانِ حِينَئِذٍ تَرْكُ الرِّيَاسَةِ، وَمَقْطَعَةً عَنِ الْمَخْلُوقِينَ إِلَى قِبْلَةِ خِدْمَةِ الْخَالِقِ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٥٣] . أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّها فَفِي هَذَا الضَّمِيرِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الصَّلَاةِ أَيْ صَلَاةٌ ثَقِيلَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ. وَثَانِيهَا: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: وَاسْتَعِينُوا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ الْأُمُورِ الَّتِي أُمِرَ بِهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ وَنُهُوا عَنْهَا مِنْ قَوْلِهِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [البقرة: ٤٠، ٤٧، ١٢٢] إِلَى قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا وَالْعَرَبُ قَدْ تُضْمِرُ الشَّيْءَ اخْتِصَارًا أَوْ تَقْتَصِرُ فِيهِ عَلَى الْإِيمَاءِ إِذَا وَثِقَتْ بِعِلْمِ الْمُخَاطَبِ فَيَقُولُ الْقَائِلُ: مَا عَلَيْهَا أَفْضَلُ مِنْ فُلَانٍ يَعْنِي الْأَرْضَ. وَيَقُولُونَ: مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا أَكْرَمُ مِنْ فُلَانٍ يَعْنُونَ الْمَدِينَةَ. وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ [النَّحْلِ: ٦١] ، وَلَا ذِكْرَ لِلْأَرْضِ، أَمَّا قَوْلُهُ: لَكَبِيرَةٌ أَيْ لَشَاقَّةٌ ثَقِيلَةٌ عَلَى هَؤُلَاءِ سَهْلَةٌ عَلَى الْخَاشِعِينَ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُمْ أَكْثَرَ وَثَوَابُ الْخَاشِعِ أَقَلَّ، وَذَلِكَ مُنْكَرٌ مِنَ الْقَوْلِ، قُلْنَا: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي يَلْحَقُهُمْ مِنَ التَّعَبِ أَكْثَرُ مِمَّا يَلْحَقُ الْخَاشِعَ وَكَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ وَالْخَاشِعُ يَسْتَعْمِلُ عِنْدَ الصَّلَاةِ جَوَارِحَهُ وَقَلْبَهُ وَسَمْعَهُ وَبَصَرَهُ، وَلَا يَغْفُلُ عَنْ تَدَبُّرِ مَا يَأْتِي بِهِ مِنَ الذكر والتذلل والخشوع، وإذ تَذَكَّرَ الْوَعِيدَ لَمْ يَخْلُ مِنْ حَسْرَةٍ وَغَمٍّ، وَإِذَا ذَكَرَ الْوَعْدَ فَكَمِثْلِ ذَلِكَ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فِعْلَ الْخَاشِعِ فَالثِّقَلُ عَلَيْهِ بِفِعْلِ الصَّلَاةِ أَعْظَمُ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّهَا ثَقِيلَةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَخْشَعْ أَنَّهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْتَقِدُ فِي فِعْلِهَا ثَوَابًا وَلَا فِي تَرْكِهَا عِقَابًا، فَيَصْعُبُ عَلَيْهِ فِعْلُهَا. فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُلْحِدَ إِذَا لَمْ يَعْتَقِدْ فِي فِعْلِهَا مَنْفَعَةً ثَقُلَ عَلَيْهِ فِعْلُهَا، لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ يَثْقُلُ/ عَلَى الطَّبْعِ، أَمَّا الْمُوَحِّدُ فَلَمَّا اعْتَقَدَ فِي فِعْلِهَا أَعْظَمَ الْمَنَافِعِ وَفِي تَرْكِهَا أَعْظَمَ الْمَضَارِّ لَمْ يَثْقُلْ ذَلِكَ عَلَيْهِ لِمَا يَعْتَقِدُ فِي فِعْلِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْفَوْزِ الْعَظِيمِ

Allah Teâlâ da: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [Ankebût 45] buyurmuştur; çünkü namaz dünya ile meşgul olmaktan meneder, kalbe huşû verir, onun sebebiyle Kitab'ın okunması ve onda bulunan vaad, tehdit, öğütler ve güzel edeplere vâkıf olunması hâsıl olur; ahirete rağbet ve dünyadan nefret duyarak yaratılmışların varacağı yerin sevap yurdu mu yoksa azap yurdu mu olduğunu hatırlatır; böylece o vakit insana riyaseti terk etmek, mahlukattan kopup Yaratıcının hizmet kıblesine yönelmek kolaylaşır. Bu ayetin bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” [Bakara 153]. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّها } “Ve şüphesiz o” kavline gelince; bu zamir hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Zamir namaza racidir; yani “namaz huşû sahiplerinden başkasına ağırdır.” İkincisi: Zamir, { وَاسْتَعِينُوا } “Yardım dileyin” kavlinin delalet ettiği yardım isteme (istiâne) eylemine racidir. Üçüncüsü: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size verdiğim nimetimi hatırlayın” [Bakara 40, 47, 122] kavlinden { وَاسْتَعِينُوا } “Yardım dileyin” kavline kadar İsrailoğullarına emredilen ve nehyedilen bütün hususlara racidir. Araplar, muhatabın bilgisine güvendiklerinde kısaltma yapmak veya sadece ima ile yetinmek suretiyle bir şeyi zamirle ifade ederler. Nitekim söz söyleyen kimse yeryüzünü kastederek: “Onun üzerinde falancadan daha üstünü yoktur” der. Yine Medine'yi kastederek: “İki kara taşlığı arasında falancadan daha cömerdi yoktur” derler. Nitekim Allah Teâlâ da: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” [Nahl 61] buyurmuştur; oysa [öncesinde] yerin zikri geçmemiştir. O'nun: { لَكَبِيرَةٌ } “Elbette pek büyüktür (ağırdır)” kavline gelince; yani bunlara pek meşakkatli ve ağır, huşû sahiplerine ise kolaydır; bu durumda onların sevabının daha çok, huşû sahibinin sevabının ise daha az olması gerekir; bu ise kabul edilemez bir sözdür [denilirse], deriz ki: Maksat onlara isabet eden yorgunluğun huşû sahibine isabet edenden daha çok olması demek değildir. Bu nasıl olabilir ki; zira huşû sahibi namaz esnasında azalarını, kalbini, işitmesini ve görmesini kullanır; yerine getirdiği zikir, tezellül (boyun büküş) ve huşûyu tefekkür etmekten gafil olmaz; azap tehdidini hatırladığında bir hasret ve kederden hali kalmaz; mükâfat vaadini andığında da böyledir. Huşû sahibinin fiili bu olunca, namaz kılmanın ona getirdiği ağırlık daha büyüktür. { وَإِنَّهَا } “Şüphesiz o”, huşû duymayan kimseye ağırdır sözünden maksat ancak; onun namazı kılmakta bir sevap, onu terk etmekte de bir günah olduğuna inanmaması sebebiyle namazı kılmanın ona zor gelmesidir. Hâsıl-ı kelâm; mülhid (inançsız) kimse onda bir fayda olduğuna inanmadığında onu yapmak kendisine ağır gelir; çünkü faydasız bir şeyle meşgul olmak tabiata ağır gelir. Muvahhid (inanan) kimseye gelince, o namazı kılmakta en büyük faydaların, onu terk etmekte ise en büyük zararların olduğuna inandığı için; onun edasında inanmış olduğu büyük sevap, ebedî nimetle

بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ وَالْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ، أَلَا ترى إلى قوله: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ أَيْ يَتَوَقَّعُونَ نَيْلَ ثَوَابِهِ وَالْخَلَاصَ مِنْ عِقَابِهِ. مِثَالُهُ إِذَا قِيلَ لِلْمَرِيضِ: كُلْ هَذَا الشَّيْءَ الْمُرَّ فَإِنِ اعْتَقَدَ أَنَّ لَهُ فِيهِ شِفَاءً سَهُلَ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَعْتَقِدْ ذَلِكَ فِيهِ صَعُبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ

büyük kurtuluş ve elem verici azaptan kurtuluş sebebiyle bu ona ağır gelmez. O'nun: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını uman kimselerdir” kavlini görmez misin? Yani O'nun sevabına nail olmayı ve azabından kurtulmayı umarlar. Bunun misali şudur: Hastaya: “Bu acı şeyi ye” denildiğinde, eğer onda kendisi için bir şifa olduğuna inanırsa bu ona kolay gelir; şayet onda şifa olduğuna inanmazsa bu iş ona zorlaşır. O -aleyhisselâm-'ın:

قَوْلُهُ ﵊: «وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ» .

“Gözümün nuru namazda kılındı” kavli de buna hamledilir.

وَصَفَ الصَّلَاةَ بِذَلِكَ لِلْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لَا لِأَنَّهَا كَانَتْ لَا تَثْقُلُ عَلَيْهِ، وَكَيْفَ وَكَانَ ﵊ يُصَلِّي حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ، وَأَمَّا الْخُشُوعُ فَهُوَ التَّذَلُّلُ وَالْخُضُوعُ.

Namazı bu şekilde nitelemesi zikrettiğimiz vecihlerden ötürüdür, yoksa namazın kendisine [bedenen] ağır gelmemesinden dolayı değildir. Nasıl olmasın ki; O -aleyhisselâm- iki ayağı şişinceye kadar namaz kılardı. Huşûya gelince, o tezellül (boyun bükme) ve hudu'dur (alçakgönüllülüktür).

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 46]

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini sezen (kesin olarak bilen) kimselerdir.” (46)

أما قوله: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ فللمفسرين فيه قولان: الْأَوَّلُ: أَنَّ الظَّنَّ بِمَعْنَى الْعِلْمِ.

O'nun: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını sezen (kesin olarak bilen) kimselerdir” kavline gelince; müfessirlerin bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Zan, ilim (kesin bilgi) anlamındadır.

قَالُوا: لِأَنَّ الظَّنَّ وَهُوَ الِاعْتِقَادُ الَّذِي يُقَارِنُهُ تَجْوِيزُ النَّقِيضِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ صَاحِبُهُ غَيْرَ جَازِمٍ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَذَلِكَ كُفْرٌ وَاللَّهُ تَعَالَى مَدَحَ عَلَى هَذَا الظَّنِّ وَالْمَدْحُ عَلَى الْكُفْرِ غَيْرُ جَائِزٍ، فوجب أن يكون المراد من الظن هاهنا الْعِلْمَ، وَسَبَبُ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ الْعِلْمَ وَالظَّنَّ يَشْتَرِكَانِ فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا اعْتِقَادًا رَاجِحًا إِلَّا أَنَّ الْعِلْمَ رَاجِحٌ مَانِعٌ مِنَ النَّقِيضِ وَالظَّنَّ رَاجِحٌ غَيْرُ مَانِعٍ مِنَ النَّقِيضِ، فَلَمَّا اشْتَبَهَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ صَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، قَالَ أَوْسُ بْنُ حجر:

Dediler ki: Çünkü zıddının [olabilme] ihtimaliyle birlikte olan inanç demek olan zan, sahibinin kıyamet günü hakkında kesin kanaat sahibi olmamasını gerektirir; bu ise küfürdür. Oysa Allah Teâlâ bu zannı övmüştür, küfür üzerine övgü ise caiz değildir. Dolayısıyla buradaki zandan maksadın ilim (kesin bilgi) olması vacip olmuştur. Bu mecazın sebebi şudur: İlim ve zan, her birinin racih (üstün) bir inanç olması hususunda müşterektir; şu kadar var ki ilim, zıddına engel olan racih bir inançtır, zan ise zıddına engel olmayan racih bir inançtır. Bu yönden birbirine benzediklerinde birinin ismini diğeri için kullanmak sahih olmuştur. Evs b. Hacer şöyle demiştir:

فأرسلته مُسْتَيْقِنَ الظَّنِّ أَنَّهُ ... مُخَالِطُ مَا بَيْنَ الشَّرَاسِيفِ خائف

Onu [okumu], kaburga kemiklerinin arasına gireceğinden emin ve zannı kesinleşmiş olarak fırlattım...

وَقَالَ تَعَالَى: إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٠] وَقَالَ: أَلا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٤] ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ وَبَعْثًا عَلَى الظَّنِّ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَبْعَثَهُمْ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْمُجَوِّزِ لِلنَّقِيضِ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بالظن هاهنا الْعِلْمُ.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Ben hesabıma kavuşacağımı sezmiştim (kesin olarak biliyordum)” [Hâkka 20] ve: { أَلا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ } “Onlar diriltileceklerini hiç sanmıyorlar mı?” [Mutaffifîn 4]. Allah Teâlâ bunu onları kınamak ve zanna teşvik etmek üzere zikretmiştir; zıddına imkân tanıyan bir inanca onları teşvik etmesi ise caiz değildir. Böylece buradaki zandan maksadın ilim olduğu sabit olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ اللَّفْظُ عَلَى ظاهره وهو الظن الحقيقي، ثم هاهنا وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنْ تُجْعَلَ مُلَاقَاةُ الرَّبِّ مَجَازًا عَنِ الْمَوْتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مُلَاقَاةَ الرَّبِّ مُسَبَّبٌ عَنِ الْمَوْتِ فَأَطْلَقَ الْمُسَبِّبَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ السَّبَبُ، وَهَذَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ فَإِنَّهُ يُقَالُ لِمَنْ مَاتَ إنه لقي ربه. إذا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ الْمَوْتَ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مُتَوَقِّعًا لِلْمَوْتِ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُفَارِقُ قَلْبَهُ الْخُشُوعُ فَهُمْ يُبَادِرُونَ إِلَى التَّوْبَةِ، لِأَنَّ خَوْفَ الموت مما يقوي دواعي التوبة ولأنه مَعَ خُشُوعِهِ لَا بُدَّ فِي كُلِّ حَالٍ مِنْ أَنْ لَا يَأْمَنَ تَقْصِيرًا جَرَى مِنْهُ فَيُلْزِمَهُ التَّلَافِيَ، فَإِذَا كَانَ حَالُهُ مَا ذَكَرْنَا كان ذلك داعياً إِلَى الْمُبَادَرَةِ إِلَى التَّوْبَةِ، الثَّانِي: أَنْ تُفَسَّرَ مُلَاقَاةُ الرَّبِّ بِمُلَاقَاةِ ثَوَابِ الرَّبِّ وَذَلِكَ مَظْنُونٌ لَا مَعْلُومٌ فَإِنَّ الزَّاهِدَ الْعَابِدَ لَا يَقْطَعُ بِكَوْنِهِ مُلَاقِيًا لِثَوَابِ اللَّهِ بَلْ يَظُنُّ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الظَّنَّ مِمَّا يَحْمِلُهُ عَلَى كَمَالِ الخشوع. الثالث: المعنى الذين يظنون أنهم ملاقوا رَبِّهِمْ بِذُنُوبِهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ الْخَاشِعَ قَدْ يُسِيءُ ظَنَّهُ بِنَفْسِهِ وَبِأَعْمَالِهِ فَيَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ يَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى بِذُنُوبِهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُسَارِعُ إِلَى التَّوْبَةِ وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْمَدْحِ. بَقِيَ هُنَا مَسْأَلَتَانِ:

İkinci Görüş: Lafzın zahirine, yani hakiki zanna hamledilmesidir. Bu durumda burada birkaç vecih vardır: Birincisi: Rabbe mülaki olmanın ölümden kinaye (mecaz) kılınmasıdır. Çünkü Rabbe kavuşmak ölümün bir sonucudur; böylece müsebbebi (sonucu) zikredip sebebi kastetmiştir, bu ise meşhur bir mecazdır; nitekim ölen kimse için “Rabbine kavuştu” denilir. Bu sabit olunca deriz ki: “Ve şüphesiz o, her an ölümü bekleyen huşû sahiplerinden başkasına elbette ağırdır.” Çünkü her an ölümü bekleyen kimsenin kalbinden huşû ayrılmaz; onlar hemen tövbeye koşarlar, zira ölüm korkusu tövbe sebeplerini güçlendiren şeylerdendir ve huşûsuyla birlikte her durumda kendisinden bir kusur sâdır olmasından emin olamaz da telafi etmesi gerekir. Hali bu zikrettiğimiz gibi olunca bu durum tövbeye koşmaya bir sevk edici olur. İkincisi: Rabbe mülaki olmanın Rabbin sevabına mülaki olmak şeklinde tefsir edilmesidir; bu ise kesin olarak bilinen değil, zannedilen (umulan) bir şeydir. Zira zâhid ve âbid kimse Allah'ın sevabına kavuşacağını kesin olarak bilemez, bilakis zanneder (umar); şu kadar var ki bu zan, onu tam bir huşûya sevk eden şeylerdendir. Üçüncüsü: Mananın “onlar Rablerine günahlarıyla kavuşacaklarını zanneden kimselerdir” şeklinde olmasıdır. Çünkü huşû sahibi insan nefsine ve amellerine karşı kötü zanda bulunabilir de Allah Teâlâ'ya günahlarıyla kavuşacağı zannı ona galip gelir; o vakit hemen tövbeye koşar, bu da övgüye layık sıfatlardandır. Burada geriye iki mesele kalmıştır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْأَصْحَابِ بقوله: مُلاقُوا رَبِّهِمْ عَلَى جَوَازِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى/ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَفْظُ اللِّقَاءِ لَا يُفِيدُ الرُّؤْيَةَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالْخَبَرُ وَالْعُرْفُ. أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ [التوبة: ٧٧] وَالْمُنَافِقُ لَا يَرَى رَبَّهُ، وَقَالَ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [الْفُرْقَانِ: ٦٨] وَقَالَ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ التَّهْدِيدِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٣] فَهَذَا يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْمُؤْمِنَ، وَالرُّؤْيَةُ لَا تَثْبُتُ لِلْكَافِرِ فَعَلِمْنَا أَنَّ اللِّقَاءَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ. وَأَمَّا الْخَبَرُ

Birinci Mesele: Bazı ashabımız [Eş'arîler], { مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Rablerine kavuşacaklar” kavlini Allah Teâlâ'nın görülmesinin (ru'yetullahın) caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Likâ (kavuşma) lafzı görmeyi (ru'yeti) ifade etmez; bunun delili de ayet, hadis ve örftür. Ayete gelince; Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “O'na kavuşacakları güne kadar kalplerine bir nifak soktu” [Tevbe 77] kavlidir; oysa münafık Rabbini görmeyecektir. Yine: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim de bunu yaparsa cezaya kavuşur” [Furkân 68] buyurmuştur. Tehdit makamında ise Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız” [Bakara 223] buyurmuştur; bu [hitap] kâfiri de mümini de kapsar, görme ise kâfir için sabit değildir; böylece likânın görmekten ibaret olmadığını anladık. Hadise gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇:

O -aleyhisselâm-'ın şu kavlidir:

«مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ»

“Kim Müslüman bir kimsenin malını gasp etmek için yalan bir yemine başvurursa, Allah'a, O kendisine gazap etmiş olduğu halde kavuşur.”

وَلَيْسَ الْمُرَادُ رَأَى اللَّهَ تَعَالَى لِأَنَّ ذَلِكَ وَصْفُ أَهْلِ النَّارِ، وَأَمَّا الْعُرْفُ فَهُوَ قَوْلُ الْمُسْلِمِينَ فِيمَنْ مَاتَ: لَقِيَ اللَّهَ، وَلَا يَعْنُونَ أَنَّهُ رَأَى اللَّهَ ﷿، وَأَيْضًا فَاللِّقَاءُ يُرَادُ بِهِ الْقُرْبُ مِمَّنْ يَلْقَاهُ عَلَى وَجْهٍ يَزُولُ الْحِجَابُ بَيْنَهُمَا. وَلِذَلِكَ يَقُولُ الرَّجُلُ إِذَا حُجِبَ عَنِ الْأَمِيرِ: مَا لَقِيتُهُ بَعْدُ وَإِنْ كَانَ قَدْ رَآهُ، وَإِذَا أُذِنَ لَهُ فِي الدُّخُولِ عَلَيْهِ يَقُولُ: لَقِيتُهُ، وَإِنْ كَانَ ضَرِيرًا، وَيُقَالُ: لَقِيَ فُلَانٌ جَهْدًا شَدِيدًا وَلَقِيتُ مِنْ فُلَانٍ الدَّاهِيَةَ. وَلَاقَى فُلَانٌ حِمَامَهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللِّقَاءَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [الْقَمَرِ: ١٢] . وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ الْجِسْمِ وَلَا يَصِحُّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الْأَصْحَابُ: اللِّقَاءُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنْ وُصُولِ أَحَدِ الْجِسْمَيْنِ إِلَى الْآخَرِ بِحَيْثُ يُمَاسُّهُ بِمُسَطَّحَةٍ يُقَالُ: لَقِيَ هَذَا ذَاكَ إِذَا مَاسَّهُ وَاتَّصَلَ بِهِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْمُلَاقَاةُ بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ الْمُدْرِكَيْنِ سَبَبًا لِحُصُولِ الْإِدْرَاكِ فَحَيْثُ يَمْتَنِعُ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى الْمُمَاسَّةِ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْإِدْرَاكِ لِأَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ مِنْ أَقْوَى وُجُوهِ الْمَجَازِ. فَثَبَتَ أَنَّهُ يَجِبُ حَمْلُهُ لَفْظَ اللِّقَاءِ عَلَى الْإِدْرَاكِ أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تَرَكَ هَذَا الْمَعْنَى فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لِدَلِيلٍ يَخُصُّهُ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى الْإِدْرَاكِ فِي الْبَوَاقِي، وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ زَالَتِ السُّؤَالَاتُ. أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ [التَّوْبَةِ: ٧٧] وَالْمُنَافِقُ لَا يَرَى رَبَّهُ. قُلْنَا: فَلِأَجْلِ هَذِهِ الضَّرُورَةِ الْمُرَادُ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَ حِسَابَهُ وَحُكْمَهُ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْإِضْمَارَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ وَإِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ. فَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَمَّا اضْطُرِرْنَا إِلَيْهِ اعْتَبَرْنَاهُ، وَأَمَّا فِي قوله تعالى: أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ لَا ضَرُورَةَ فِي صَرْفِ اللَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ وَلَا فِي إِضْمَارِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ، فَلَا جَرَمَ وَجَبَ تَعْلِيقُ اللِّقَاءِ بِاللَّهِ تَعَالَى لَا بِحُكْمِ اللَّهِ، فَإِنِ اشْتَغَلُوا بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي تَمْنَعُ مِنْ جَوَازِ الرُّؤْيَةِ بَيَّنَّا ضَعْفَهَا وَحِينَئِذٍ يَسْتَقِيمُ التَّمَسُّكُ بِالظَّاهِرِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Burada maksat Allah Teâlâ'yı gördü demek değildir, çünkü bu cehennem ehlinin vasfıdır. Örfe gelince; Müslümanların ölen kimse hakkında “Allah'a kavuştu” demeleridir, bununla Allah -azze ve celle-'yi gördüğünü kastetmezler. Ayrıca likâ ile aralarındaki perdenin kalkacağı şekilde kavuştuğu kimseye yakın olmak kastedilir. Bundan dolayı bir adam emîrin huzuruna girmesi engellendiğinde, onu görmüş olsa bile “henüz ona kavuşmadım” der; yanına girmesine izin verildiğinde ise âmâ bile olsa “ona kavuştum” der. Yine “falanca şiddetli bir zorlukla karşılaştı (ona kavuştu)”, “falancadan büyük bir felaketle karşılaştım (ona kavuştum)” ve “falanca eceliyle buluştu (ona kavuştu)” denilir; bütün bunlar likânın görmekten ibaret olmadığına delalet eder. Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Böylece su, takdir edilmiş bir iş üzerine kavuştu (birleşti)” [Kamer 12] kavli de delalet eder. Bu ise ancak cisim hakkında sahih olur, Allah Teâlâ hakkında ise sahih olmaz. Ashabımız [Eş'arîler] dedi ki: Likâ, dilin aslında iki cisimden birinin diğerine yüzeyiyle temas edecek şekilde ulaşmasından ibarettir; dokunduğu ve bitiștiği zaman “bu buna kavuştu” denilir. İdrak eden iki tür arasındaki mülâkât (kavuşma) idrakin hâsıl olmasına sebep kılındığı için, lafzı temas manasına hamletmenin imkânsız olduğu yerlerde onu idrak manasına hamletmek vacip olmuştur; çünkü sebebin lafzını müsebbebe (sonuca) vermek mecazın en güçlü vecihlerindendir. Böylece likâ lafzını idrake hamletmenin vacip olduğu sabit olmuştur; bu husustaki en fazla şey, hususi bir delilden dolayı bazı surelerde bu mananın terk edilmiş olmasıdır, dolayısıyla kalan diğer kısımlarda onu idrak manasında yürütmek vacip olur. Bu izaha göre sorular ortadan kalkmış olur. Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “O'na kavuşacakları güne kadar kalplerine bir nifak soktu” [Tevbe 77] kavline ve münafığın Rabbini göremeyeceğine gelince; deriz ki: Bu zorunluluktan dolayı maksat “O'nun hesabına ve hükmüne kavuşacakları güne kadar” demektir; şu kadar var ki bu takdir (gizli kelime ekleme) delile aykırıdır ve ancak bir zorunluluk anında buna başvurulur. Bu yerde zorunlu kaldığımız için bunu dikkate aldık. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Rablerine kavuşacaklarını” kavlinde ise lafzı zahirinden çevirmede ve bu ilaveyi takdir etmede hiçbir zorunluluk yoktur. Dolayısıyla likâyı Allah'ın hükmüne değil, bizzat Allah Teâlâ'ya bağlamak vacip olmuştur. Şayet görmenin caiz olmasına engel olan aklî delilleri zikretmeye girişirlerse, bunların zayıflığını açıklarız ve o zaman bu yönden zahire tutunmak doğru ve sağlam olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ تعالى الرجوع إلى حيث لا يَكُونُ لَهُمْ مَالِكٌ سِوَاهُ وَأَنْ لَا يَمْلِكَ لَهُمْ أَحَدٌ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا غَيْرَهُ، كَمَا كَانُوا كَذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْخَلْقِ فَجَعَلَ مَصِيرَهُمْ إِلَى مِثْلِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ أَوَّلًا رُجُوعًا إِلَى اللَّهِ مِنْ حَيْثُ كَانُوا فِي سَائِرِ أَيَّامِ حَيَاتِهِمْ قَدْ يَمْلِكُ غَيْرُهُ الْحُكْمَ عَلَيْهِمْ وَيَمْلِكُ أَنْ يَضُرَّهُمْ وَيَنْفَعَهُمْ وَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى مَالِكًا لَهُمْ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ، وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَرِيقَانِ مِنَ الْمُبْطِلِينَ. الْأَوَّلُ: الْمُجَسِّمَةُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الرُّجُوعُ إِلَى غَيْرِ الْجِسْمِ مُحَالٌ فَلَمَّا ثَبَتَ الرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ وَجَبَ كَوْنُ اللَّهِ جِسْمًا. الثَّانِي: التَّنَاسُخِيَّةُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الرُّجُوعُ إِلَى الشَّيْءِ مَسْبُوقٌ/ بِالْكَوْنِ عِنْدَهُ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِ الْأَرْوَاحِ قَدِيمَةً وَأَنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَالْجَوَابُ عَنْهَا قد حصل بناء على ما تقدم.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'ya dönüşten maksat, ilk yaratılışta böyle oldukları gibi, kendileri için O'ndan başka hiçbir malikin bulunmadığı ve O'ndan başka hiç kimsenin kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar vermeye güç yetiremeyeceği yere dönüştürülmeleridir. Böylece, hayatlarının diğer günlerinde -her ne kadar Allah Teâlâ bütün hallerinde onların maliki olsa da- başkasının onlar üzerinde hüküm sahibi olabilmesi, onlara zarar ve fayda vermeye muktedir olabilmesi bakımından, ilk başta bulundukları halin bir benzerine varmalarını Allah'a dönüş kılmıştır. Bu ayeti bâtıl ehli iki fırka delil getirmiştir: Birincisi: Mücessime'dir; zira onlar şöyle demişlerdir: Cisim olmayana dönüş imkânsızdır; Allah'a dönüş sabit olunca Allah'ın bir cisim olması vacip olmuştur. İkincisi: Tenasühçülerdir (ruh göçüne inananlar); zira onlar şöyle demişlerdir: Bir şeye dönüş, daha önce onun yanında bulunmuş olmayı gerektirir; dolayısıyla bu ayet ruhların kadîm olduğuna ve ruhânîler âleminde mevcut bulunduğuna delalet etmiştir. Bunlara verilecek cevap ise daha önce geçenlere binaen zaten hâsıl olmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 47]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧)

{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın.” (47)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعَادَ هَذَا الْكَلَامَ مَرَّةً أُخْرَى تَوْكِيدًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَتَحْذِيرًا مِنْ تَرْكِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ قَرَنَهُ بِالْوَعِيدِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا يَوْماً [الْبَقَرَةِ: ٤٨، ١٢٣] كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ لَمْ تُطِيعُونِي لِأَجْلِ سَوَالِفِ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فَأَطِيعُونِي لِلْخَوْفِ مِنْ عِقَابِي فِي الْمُسْتَقْبَلِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ فَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ:

Bil ki Allah Teâlâ bu sözü, aleyhlerindeki hücceti pekiştirmek ve Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- uymayı terk etmekten sakındırmak için bir kez daha tekrarlamış, sonra da onu tehdit ile bitiştirmiştir ki o da: { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden korkup sakının” [Bakara 48, 123] kavlidir. Sanki şöyle buyurmuştur: “Eğer size geçmişteki nimetlerim sebebiyle bana itaat etmiyorsanız, gelecekteki azabımdan korktuğunuz için bana itaat edin.” O'nun: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı” kavline gelince, bunda şöyle bir soru vardır:

أَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵇ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ قَوْمٌ: الْعَالَمُ عِبَارَةٌ عَنِ الْجَمْعِ الْكَثِيرِ مِنَ النَّاسِ كَقَوْلِكَ: رَأَيْتُ عَالَمًا مِنَ النَّاسِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْكَثِيرُ لَا الْكُلُّ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ لَفْظَ الْعَالَمِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَلَمِ وَهُوَ الدَّلِيلُ، فَكُلُّ مَا كَانَ دَلِيلًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَ عَالَمًا، فَكَانَ مِنَ الْعَالَمِ، وَهَذَا تَحْقِيقُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ: الْعَالَمُ كُلُّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ، وَعَلَى هذا لا يمكن تخصيص لفظ العالم

Onların Muhammed'den -aleyhisselâm- daha üstün olmaları gerekir, bu ise ittifakla bâtıldır. Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Bir topluluk dedi ki: Âlem, senin: “İnsanlardan bir âlem gördüm” demen gibi insanlardan çokça bir topluluktan ibarettir; bundan maksat ise hepsi değil çokluğudur. Bu görüş zayıftır; çünkü âlem lafzı delil manasına gelen alem kelimesinden türemiştir, dolayısıyla Allah Teâlâ'ya delil olan her şey bir âlemdir ve âlemdendir. Kelamcıların: “Âlem, Allah'tan başka var olan her şeydir” sözünün hakikati de budur. Buna göre âlem lafzını

ببعض المحدثات. وثانيها: الْمُرَادُ فَضَّلْتُكُمْ عَلَى عَالَمِي زَمَانِكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّخْصَ الَّذِي سَيُوجَدُ بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ الْآنَ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الشَّخْصُ مِنْ جُمْلَةِ الْعَالَمِينَ حَالَ عَدَمِهِ لِأَنَّ شَرْطَ الْعَالَمِ أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا وَالشَّيْءُ حَالَ عَدَمِهِ لَا يَكُونُ مَوْجُودًا. فَالشَّيْءُ حَالَ عَدَمِهِ لَا يَكُونُ مِنَ الْعَالَمِينَ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَمَا كَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ مِنَ الْعَالَمِينَ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَفْضَلَ الْعَالَمِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَوْنُهُمْ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ أَيْضًا عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٠] . وَقَالَ: وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ [الدُّخَانِ: ٣٢] وَأَرَادَ بِهِ عَالَمِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَإِنَّمَا كَانُوا أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِمْ بِمَا أُعْطَوْا مِنَ الْمُلْكِ وَالرِّسَالَةِ وَالْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ عَامٌّ فِي الْعَالَمِينَ لَكِنَّهُ مُطْلَقٌ في الفضل والمطلق يكفي في صدقه صورة وَاحِدَةٌ. فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ فضلوا على العالمين في أمر ما وَهَذَا لَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مَنْ كُلِّ الْعَالَمِينَ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، بَلْ لَعَلَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِمْ فِي أَمْرٍ وَاحِدٍ فَغَيْرُهُمْ يَكُونُ أَفْضَلَ مِنْهُمْ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ الْأَمْرَ وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يصح الِاسْتِدْلَالُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

sonradan yaratılanların bir kısmına tahsis etmek mümkün değildir. İkincisi: Maksat “sizi kendi zamanınızın âlemlerine üstün kıldım” demektir; çünkü daha sonra var olacak olan ve şu anda var olmayan şahıs, yokluk halinde âlemlerin cümlesinden değildir; zira âlemin şartı var olmasıdır, bir şey ise yokluğu halinde mevcut olamaz. Dolayısıyla bir şey yokluk halindeyken âlemlerden sayılmaz. Muhammed -aleyhisselâm- da o vakitte mevcut değildi, binaenaleyh o vakit âlemlerden değildi. İsrailoğullarının o vakitte âlemlerin en üstünü olmasından, o vakitte Muhammed'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- daha üstün olmaları gerekmez. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Hani içinizden peygamberler çıkarmış, sizi hükümdarlar yapmış ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size vermişti” [Mâide 20] kavline ve: { وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Andolsun ki biz onları bir ilim üzere âlemlere üstün kılıp seçtik” [Duhân 32] kavline de cevaptır; bununla o zamanın âlemlerini kastetmiştir. Onlar başkalarından ancak kendilerine verilen mülk, peygamberlik ve ilahî kitaplar sebebiyle üstün idiler. Üçüncüsü: O'nun: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı” kavli âlemler hakkında umumîdir (geneldir) fakat fazilet (üstünlük) hususunda mutlaktır (belirsizdir); mutlakın doğruluğu için ise tek bir suret yeterlidir. Dolayısıyla ayet, İsrailoğullarının herhangi bir hususta âlemlere üstün kılındığına delalet eder; bu ise her hususta bütün âlemlerden daha üstün olmalarını gerektirmez. Bilakis onlar bir hususta başkalarından üstün olsalar bile, başkaları o hususun dışındaki şeylerde onlardan daha üstün olabilir. İşte o zaman Allah Teâlâ'nın:

إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٣] عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ أَفْضَلُ مِنَ الملائكة. بقي هاهنا أَبْحَاثٌ:

{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti” [Âl-i İmrân 33] kavliyle peygamberlerin meleklerden daha üstün olduğuna delil getirmenin sahih olmadığı açığa çıkar. Burada geriye birkaç inceleme kalmıştır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَرَادَ به المؤمنين مِنْهُمْ لِأَنَّ عُصَاتَهُمْ مُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ عَلَى/ مَا قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ [الْمَائِدَةِ: ٦٠] وَقَالَ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْمَائِدَةِ: ٧٨] .

Birinci İnceleme: İbn Zeyd dedi ki: Bununla onların müminlerini kastetmiştir; çünkü onların isyankârları Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “Onlardan maymunlar ve domuzlar kıldı” [Mâide 60] buyurduğu üzere maymunlara ve domuzlara dönüştürülmüşlerdir. Nitekim: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler lanetlenmiştir” [Mâide 78] buyurmuştur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ جَمِيعَ مَا خَاطَبَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَنْبِيهٌ لِلْعَرَبِ لِأَنَّ الْفَضِيلَةَ بِالنَّبِيِّ قَدْ لَحِقَتْهُمْ، وَجَمِيعُ أَقَاصِيصِ الْأَنْبِيَاءِ تَنْبِيهٌ وَإِرْشَادٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزُّمَرِ: ١٨] ، وَقَالَ: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [الزُّمَرِ: ٥٥] . وَقَالَ: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسُفَ: ١١١] . وَلِذَلِكَ رَوَى قَتَادَةُ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ يَقُولُ: قَدْ مَضَى وَاللَّهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَمَا يُغْنِي مَا تَسْمَعُونَ عَنْ غَيْرِكُمْ.

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın İsrailoğullarına hitap ettiği şeylerin tamamı Araplar için bir uyarıdır; çünkü Peygamber ile olan fazilet kendilerine de ulaşmıştır; peygamberlerin bütün kıssaları da bir uyarı ve irşattır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar sözü dinler ve onun en güzeline uyarlar” [Zümer 18], yine: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” [Zümer 55] ve: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Yûsuf 111] buyurmuştur. Bundan dolayı Katâde'nin şöyle rivayet ettiği nakledilmiştir: Bize zikredildiğine göre Ömer b. el-Hattab şöyle derdi: “Allah'a yemin olsun ki İsrailoğulları geçip gitmiştir; işittiğiniz şeyler sizden başkasına fayda vermez (hitap sizedir).”

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ: «النِّعْمَةُ بِكَسْرِ النُّونِ الْمِنَّةُ وَمَا يُنْعِمُ بِهِ الرَّجُلُ عَلَى صَاحِبِهِ. قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü İnceleme: Kaffâl dedi ki: “Nûn harfinin kesresiyle olan en-ni‘me (النِّعْمَةُ); minnettir (ihsandır) ve bir adamın arkadaşına bahşettiği şeydir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢] وَأَمَّا النَّعْمَةُ بِفَتْحِ النُّونِ فَهُوَ مَا يُتَنَعَّمُ بِهِ فِي الْعَيْشِ، قَالَ تَعَالَى:

{ وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ } “Başıma kaktığın o nimet...” [Şuarâ 22]. Nûn harfinin fethasıyla olan en-na‘me (النَّعْمَةُ) ise yaşantıda kendisiyle nimetlenilen refahtır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ [الدُّخَانِ: ٢٧] .

{ وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ } “İçinde sefa sürdükleri refah ve bolluktan...” [Duhân 27].

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رِعَايَةَ الْأَصْلَحِ لَا تَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الدِّينِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ نِعَمِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، فَذَلِكَ التَّفْضِيلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا أَوْ لَا يَكُونَ وَاجِبًا، فَإِنْ كَانَ وَاجِبًا لَمْ يَجُزْ جَعْلُهُ مِنَّةً عَلَيْهِمْ لِأَنَّ مَنْ أَدَّى وَاجِبًا فَلَا مِنَّةَ لَهُ عَلَى أَحَدٍ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ وَاجِبٍ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ الْبَعْضَ بِذَلِكَ دُونَ الْبَعْضِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رِعَايَةَ الْأَصْلَحِ غَيْرُ وَاجِبَةٍ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الدِّينِ. فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا خَصَّهُمْ بِالنِّعَمِ الْعَظِيمَةِ فِي الدُّنْيَا، فَهَذَا يُنَاسِبُ أَنْ يَخُصَّهُمْ أَيْضًا بِالنِّعَمِ الْعَظِيمَةِ فِي الْآخِرَةِ كَمَا قِيلَ: إِتْمَامُ الْمَعْرُوفِ خَيْرٌ مِنِ ابْتِدَائِهِ، فَلِمَ أَرْدَفَ ذَلِكَ التَّخْوِيفَ الشَّدِيدَ فِي قَوْلِهِ:

Dördüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı” kavli, ne dünyada ne de dinde aslah olanı (en uygun olanı) gözetmenin Allah Teâlâ'ya vacip olmadığına delalet eder; çünkü O'nun: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } kavli dünya ve din nimetlerinin tamamını kapsar. Bu üstün kılma ya vaciptir ya da vacip değildir; şayet vacip olsaydı bunu onlara bir minnet kılmak caiz olmazdı, çünkü vacip olanı eda eden kimsenin hiç kimse üzerinde bir minneti (başa kakma hakkı) olmaz; şayet Allah Teâlâ'nın bunu bazısına tahsis edip bazısına vermemesine rağmen vacip değilse, bu durum ne dünyada ne de dinde aslah olanı gözetmenin vacip olmadığına delalet eder. Eğer: “Onları dünyada büyük nimetlerle tahsis ettiğinde, nitekim ‘iyiliği tamamlamak ona başlamaktan daha hayırlıdır’ denildiği gibi, ahirette de büyük nimetlerle tahsis etmesi uygun düşerdi; öyleyse niçin O'nun:

وَاتَّقُوا يَوْماً وَالْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ مَعَ عِظَمِ النِّعْمَةِ تَكُونُ أَقْبَحَ وَأَفْحَشَ فَلِهَذَا حَذَّرَهُمْ عَنْهَا.

{ وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden sakının” kavlindeki şiddetli korkutmayı peşine eklemiştir?” denilirse; Cevap şudur: Çünkü nimetin büyüklüğü ile birlikte olan isyan daha çirkin ve daha kötüdür; işte bu yüzden onları bundan sakındırmıştır.