Binûn

Bakara Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: فِي بَيَانِ أَنَّ أَيَّ فِرَقِ الْعَالَمِ أَفْضَلُ يَعْنِي أَنَّ أَيَّهُمْ أَكْثَرُ اسْتِجْمَاعًا لِخِصَالِ الْخَيْرِ؟ اعْلَمْ أَنَّ

Beşinci İnceleme: Âlemdeki fırkalardan hangisinin daha faziletli olduğunun, yani hangisinin hayır hasletlerini daha çok kendisinde topladığının beyanı hakkındadır. Bil ki

هَذَا مِمَّا وَقَعَ فِيهِ النِّزَاعُ الشَّدِيدُ بَيْنَ سُكَّانِ النَّوَاحِي فَكُلُّ طَائِفَةٍ تَدَّعِي أَنَّهَا أَفْضَلُ وَأَكْثَرُ اسْتِجْمَاعًا لِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَى مَعَاقِدِ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تعالى وعونه .

bu husus, çeşitli bölgelerin sakinleri arasında şiddetli anlaşmazlığın vuku bulduğu konulardandır; zira her topluluk kendisinin en faziletli ve kemal sıfatlarını en çok kendisinde toplayan olduğunu iddia eder. Biz Allah Teâlâ'nın muvaffak kılması ve yardımıyla bu konudaki sözün can alıcı noktalarına işaret edeceğiz.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 48]

وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)

{ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ve öyle bir günden sakının ki, [o gün] hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden bir fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez.” (48)

اعْلَمْ أَنَّ اتِّقَاءَ الْيَوْمِ اتِّقَاءٌ لِمَا يَحْصُلُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْعِقَابِ وَالشَّدَائِدِ لِأَنَّ نَفْسَ الْيَوْمِ لَا يُتَّقَى وَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَرِدَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ جَمِيعًا. فَالْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَاهُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْيَوْمَ/ بِأَشَدِّ الصِّفَاتِ وَأَعْظَمِهَا تَهْوِيلًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ إِذَا دُفِعَ أَحَدُهُمْ إِلَى كَرِيهَةٍ وَحَاوَلَتْ أَعْوَانُهُ دِفَاعَ ذَلِكَ عَنْهُ بَذَلَتْ مَا فِي نُفُوسِهَا الْأَبِيَّةِ مِنْ مُقْتَضَى الْحَمِيَّةِ فَذَبَّتْ عَنْهُ كَمَا يَذُبُّ الْوَالِدُ عَنْ وَلَدِهِ بِغَايَةِ قُوَّتِهِ، فَإِنْ رَأَى مَنْ لا طاقة له بمانعته عَادَ بِوُجُوهِ الضَّرَاعَةِ وَصُنُوفِ الشَّفَاعَةِ فَحَاوَلَ بِالْمُلَايَنَةِ مَا قَصَّرَ عَنْهُ بِالْمُخَاشَنَةِ، فَإِنْ لَمْ تُغْنِ عَنْهُ الْحَالَتَانِ مِنَ الْخُشُونَةِ وَاللِّيَانِ لَمْ يَبْقَ بَعْدَهُ إِلَّا فِدَاءُ الشَّيْءِ بِمِثْلِهِ. إِمَّا مَالٌ أَوْ غَيْرُهُ وَإِنْ لَمْ تُغْنِ عَنْهُ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ تَعَلَّلَ بِمَا يَرْجُوهُ مِنْ نَصْرِ الْأَخِلَّاءِ وَالْإِخْوَانِ فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا يُغْنِي شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ عَنِ الْمُجْرِمِينَ فِي الْآخِرَةِ. بَقِيَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ سُؤَالَانِ:

Bil ki günden sakınmak, o günde meydana gelecek olan ceza ve zorluklardan sakınmaktır; çünkü günün kendisinden sakınılmaz ve hem cennetliklerin hem de cehennemliklerin oraya varması kaçınılmazdır. Dolayısıyla kastedilen zikrettiğimiz husustur. Sonra Allah Teâlâ o günü en şiddetli ve en dehşetli vasıflarla nitelemiştir. Bu da şundandır: Araplardan biri hoşlanmadığı bir duruma maruz kaldığında ve yardımcıları bunu ondan savmaya çalıştığında, izzet-i nefislerindeki hamiyet gereği var güçlerini harcar ve bir babanın evladını var gücüyle savunması gibi onu savunurlardı. Eğer karşı koymaya gücünün yetmeyeceğini görürse, bu defa yalvarıp yakarma ve çeşitli şefaat yollarına başvurarak sertlikle elde edemediğini yumuşaklıkla elde etmeye çalışırdı. Şayet sertlik ve yumuşaklık şeklindeki bu iki durum ona fayda vermezse, bundan sonra geriye sadece bir şeyi dengiyle feda etmek (fidye vermek) kalırdı; bu da ya mal veya başka bir şey olurdu. Eğer bu üçü de fayda vermezse, dost ve kardeşlerinden umduğu yardıma tutunurdu. Allah Sübhânehu ahirette günahkârlara bu şeylerden hiçbirinin fayda vermeyeceğini haber vermiştir. Bu tertip üzere geriye iki soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْفَائِدَةُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً هِيَ الْفَائِدَةُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ فَمَا الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّكْرَارِ؟ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً أَنَّهُ لَا يَتَحَمَّلُ عَنْهُ غَيْرُهُ مَا يَلْزَمُهُ مِنَ الْجَزَاءِ، وَأَمَّا النُّصْرَةُ فَهِيَ أَنْ يُحَاوِلَ تَخْلِيصَهُ عَنْ حُكْمِ الْمُعَاقَبِ وَسَنَذْكُرُ فَرْقًا آخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Birinci Soru: { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “[O gün] hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavlinden elde edilen fayda, O'nun: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “ve onlara yardım da edilmez” kavlinden elde edilen faydanın aynısıdır; o halde bu tekrardan maksat nedir? Cevap: { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } kavlinden murat, başkasının onun üzerine gereken cezayı yüklenemeyeceğidir. Yardıma (nusrete) gelince, o da cezalandıranın hükmünden onu kurtarmaya çalışmaktır. İnşallah Teâlâ başka bir farkı da zikredeceğiz.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَبُولَ الشَّفَاعَةِ عَلَى أَخْذِ الْفِدْيَةِ وَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَعْدَ الْعِشْرِينَ وَالْمِائَةِ وَقَدَّمَ قَبُولَ الْفِدْيَةِ عَلَى ذِكْرِ الشَّفَاعَةِ فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ الْجَوَابُ: أَنَّ مَنْ كَانَ مَيْلُهُ إِلَى حُبِّ الْمَالِ أَشَدَّ مِنْ مَيْلِهِ إِلَى عُلُوِّ النَّفْسِ فَإِنَّهُ يُقَدِّمُ التَّمَسُّكَ بِالشَّافِعِينَ عَلَى إِعْطَاءِ الْفِدْيَةِ وَمَنْ كَانَ بِالْعَكْسِ يُقَدِّمُ الْفِدْيَةَ عَلَى الشَّفَاعَةِ، فَفَائِدَةُ تَغْيِيرِ التَّرْتِيبِ، الْإِشَارَةُ إِلَى هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ: وَلْنَذْكُرِ الْآنَ تَفْسِيرَ الْأَلْفَاظِ: أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً فَقَالَ الْقَفَّالُ: الْأَصْلُ فِي جَزَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ قَضَى وَمِنْهُ الْحَدِيثُ

İkinci Soru: Allah Teâlâ bu ayette şefaatin kabulünü fidyenin alınmasından öne almış, bu surede yüz yirminci [ayetten] sonra geçen ayette ise fidyenin kabulünü şefaatin zikrinden öne almıştır; bundaki hikmet nedir? Cevap: Mal sevgisine meyli nefsin yüceliğine meylinden daha şiddetli olan kimse, fidye vermektense şefaatçilere sarılmayı öne alır; bunun aksine olan kimse ise fidyeyi şefaatin önüne geçirir. Tertibin değiştirilmesindeki fayda işte bu iki sınıfa işaret etmektir. Şimdi lafızların tefsirini zikredelim: Allah Teâlâ'nın: { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “[O gün] hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavline gelince; Kaffâl şöyle demiştir: Dil ehline göre bu cezâ (جَزَى) kelimesinin aslı kadâ (قَضَى / ödedi, yerine getirdi) demektir. Şu hadis de bundandır:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِأَبِي بُرْدَةَ بْنِ يَسَارٍ: «تَجْزِيكَ وَلَا تَجْزِي أَحَدًا بَعْدَكَ» ،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bürde b. Yesâr'a şöyle buyurmuştur: “Bu senin için yeterlidir/geçerlidir, fakat senden sonra hiç kimse için yeterli/geçerli olmaz.”

هَكَذَا يَرْوِيهِ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ: «تَجْزِيكَ» بِفَتْحِ التَّاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ أَيْ تَقْضِي عَنْ أُضْحِيَّتِكَ وَتَنُوبُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا تَنُوبُ نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا تَحْمِلُ عَنْهَا شَيْئًا مِمَّا أَصَابَهَا، بَلْ يَفِرُّ الْمَرْءُ فِيهِ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَمَعْنَى هَذِهِ النِّيَابَةِ أَنَّ طَاعَةَ الْمُطِيعِ لَا تَقْضِي عَلَى الْعَاصِي مَا كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ. وَقَدْ تَقَعُ هَذِهِ النِّيَابَةُ فِي الدُّنْيَا كَالرَّجُلِ يَقْضِي عَنْ قَرِيبِهِ وَصَدِيقِهِ دَيْنَهُ وَيَتَحَمَّلُ عَنْهُ، فَأَمَّا يَوْمُ الْقِيَامَةِ فَإِنَّ قَضَاءَ الْحُقُوقِ إِنَّمَا يَقَعُ فِيهِ مِنَ الْحَسَنَاتِ.

Arapça ehli bunu böylece hemzesiz ve te harfinin fethasıyla “teczîke (تَجْزِيكَ)” şeklinde rivayet eder; yani “kurbanının yerine geçer ve onun yerini tutar” demektir. Ayetin manası ise; kıyamet günü hiçbir kimsenin bir başkasının yerine geçemeyeceği ve başına gelen şeylerden hiçbirini onun üzerinden yüklenemeyeceğidir; bilakis o gün kişi kardeşinden, annesinden ve babasından kaçar. Bu yerine geçmenin manası; itaatkârın itaatının, günahkârın üzerine vacip olan şeyi ödeyemeyeceğidir. Bu yerine geçme durumu dünyada bir adamın akrabasının ve dostunun borcunu ödemesi ve onu üstlenmesi gibi vuku bulabilir; kıyamet gününe gelince, hakların ödenmesi orada ancak sevaplardan gerçekleşir.

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵇: «رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا كَانَ عِنْدَهُ لِأَخِيهِ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ أَوْ جَاهٍ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْهُ وَلَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٌ أَخَذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ حَمَلَ مِنْ سَيِّئَاتِهِ» .

Ebû Hüreyre rivayet ederek dedi ki: [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Allah, kardeşinin ırzında, malında veya itibarında hakkı olup da, dinarın ve dirhemin bulunmayacağı [bir günde] kendisinden alınmadan önce ondan helallik isteyen kula rahmet etsin. Eğer onun salih amelleri varsa amellerinden alınır; şayet salih amelleri yoksa [kardeşinin] günahlarından yüklenir.”

قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَ (شَيْئًا) مَفْعُولٌ بِهِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ مَصْدَرٍ أَيْ قَلِيلًا مِنَ الْجَزَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً [مَرْيَمَ: ٦٠] . وَمَنْ قَرَأَ: «لَا يُجْزِي» مِنْ أَجْزَأَ عَنْهُ إِذَا أَغْنَى عَنْهُ فَلَا يَكُونُ فِي قِرَاءَتِهِ إِلَّا بِمَعْنَى شَيْئًا من

Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: “Şey’en (شَيْئًا) mef‘ûlün bihdir (nesnedir); masdar konumunda olması da caizdir, yani Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “ve hiçbir haksızlığa uğratılmazlar” [Meryem 60] kavlinde olduğu gibi ‘ödemeden az bir şey’ demektir. [Bir şeyi] müstağni kılması durumunda kullanılan eczeye anhü (أَجْزَأَ عَنْهُ) fiilinden hareketle «lâ yüczî (لَا يُجْزِي)» şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre ise bu, ancak ‘...den az bir şey’ manasında olur.”

الْإِجْزَاءِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَنْصُوبَةُ الْمَحَلِّ صِفَةٌ لِيَوْمًا. فَإِنْ قِيلَ: فَأَيْنَ الْعَائِدُ مِنْهَا إِلَى الْمَوْصُوفِ؟ قُلْنَا: هُوَ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ لَا تُجْزِي فِيهِ وَمَعْنَى التَّنْكِيرِ أَنَّ نَفْسًا مِنَ الْأَنْفُسِ لَا تُجْزِي عَنْ نَفْسِ غَيْرِهَا شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ الْإِقْنَاطُ الْكُلِّيُّ الْقَطَّاعُ لِلْمَطَامِعِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ فَالشَّفَاعَةُ/ أَنْ يَسْتَوْهِبَ أَحَدٌ لِأَحَدٍ شَيْئًا وَيَطْلُبَ لَهُ حَاجَةً وَأَصْلُهَا مِنَ الشَّفْعِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْوَتْرِ، كَأَنَّ صَاحِبَ الْحَاجَةِ كَانَ فَرْدًا فَصَارَ الشَّفِيعُ لَهُ شَفْعًا أَيْ صَارَا زَوْجًا. وَاعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلا يُقْبَلُ مِنْها رَاجِعٌ إِلَى النَّفْسِ الثَّانِيَةِ الْعَاصِيَةِ وَهِيَ الَّتِي لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ، وَمَعْنَى لَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ أَنَّهَا إِنْ جَاءَتْ بِشَفَاعَةِ شَفِيعٍ لَا يُقْبَلُ مِنْهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى النَّفْسِ الْأُولَى، عَلَى أَنَّهَا لَوْ شَفَعَتْ لَهَا لَمْ تُقْبَلْ شَفَاعَتُهَا كَمَا لَا تُجْزِي عَنْهَا شَيْئًا. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ أَيْ فِدْيَةٌ، وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنْ مُعَادَلَةِ الشَّيْءِ تَقُولُ: مَا أَعْدِلُ بِفُلَانٍ أَحَدًا، أَيْ لَا أَرَى لَهُ نَظِيرًا. قَالَ تَعَالَى:

müstağni kılmaktan az bir şey manasında olur. Bu cümle mahallen mansuptur ve yevmen (يَوْمًا) kelimesinin sıfatıdır. Eğer: “Peki bu cümleden mevsûfa (nitelenene) dönen âid zamir nerededir?” denilirse; deriz ki: O hazfedilmiştir, takdiri lâ teczî fîhi (لَا تُجْزِي فِيهِ / onda ödeyemez) şeklindedir. Nekre olmasının manası ise, hiçbir kimsenin bir başkası adına hiçbir şeyi ödeyemeyeceğidir ki bu, tüm umutları kökünden kesip atan tam bir ümitsizliktir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “ve kimseden şefaat kabul edilmez” kavline gelince; şefaat, bir kimsenin bir başkası için bir şey bağışlanmasını dilemesi ve onun için bir talepte bulunmasıdır. Bunun aslı tek sayının zıddı olan çift anlamındaki şef‘ (الشَّفْع) kelimesindendir; sanki ihtiyaç sahibi tek idi de şefaatçi ona katılarak çift oldu, yani ikisi bir çift haline geldiler. Bil ki { وَلا يُقْبَلُ مِنْها } “kimseden kabul edilmez” kavlindeki zamir, ikinci olan günahkâr nefse râcidir; o da kendisinden fidye alınmayacak olandır. Şefaatin kabul edilmemesinin manası; şayet bir şefaatçinin şefaatiyle gelse dahi bunun ondan kabul edilmeyeceğidir. Ayetin başındaki birinci nefse râci olması da caizdir; bu takdirde manası, başkası adına hiçbir şey ödeyemediği gibi onun için şefaat edecek olsa dahi şefaatinin kabul edilmeyeceğidir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “ve ondan bir fidye alınmaz” kavline gelince; [yani] fidyedir. Kelimenin aslı bir şeyin denkliği anlamındaki muâdele (مُعَادَلَة) kelimesindendir; “filancaya hiç kimseyi denk tutmam” dersin, yani ona hiçbir benzer görmem demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الأنعام: ١] وَنَظِيرُهُ هَذِهِ الْآيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ [الْمَائِدَةِ: ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩١] وَقَالَ:

{ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Sonra da inkâr edenler [birtakım putları] Rablerine denk tutuyorlar” [En‘âm 1]. Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “Şüphe yok ki o inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, onlardan kabul olunmaz” [Mâide 36]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 91] ve şöyle buyurmuştur:

وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها [الْأَنْعَامِ: ٧٠] .

{ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “O, her türlü fidyeyi denk getirse de kendisinden alınmaz” [En‘âm 70].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ التَّنَاصُرَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الدُّنْيَا بِالْمُخَالَطَةِ وَالْقَرَابَةِ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَيْسَ يَوْمَئِذٍ خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَأَنَّهُ لَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ، وَإِنَّمَا الْمَرْءُ يَفِرُّ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَقَرَابَتِهِ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَالنَّصْرُ يُرَادُ بِهِ الْمَعُونَةُ

Allah Teâlâ'nın: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “ve onlara yardım da edilmez” kavline gelince; bil ki yardımlaşma dünyada ancak birliktelik ve akrabalık ile olur. Allah Teâlâ ise o gün hiçbir dostluğun ve şefaatin bulunmayacağını, aralarında hiçbir soy bağının kalmayacağını, bilakis kişinin kardeşinden, annesinden, babasından ve akrabasından kaçacağını haber vermiştir. Kaffâl dedi ki: Nusret ile yardım murat edilir,

كَقَوْلِهِ: «انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا» ،

nitekim [Peygamber'in]: “Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et” kavlinde olduğu gibidir.

وَمِنْهُ مَعْنَى الْإِغَاثَةِ: تَقُولُ الْعَرَبُ: أَرْضٌ مَنْصُورَةٌ أَيْ مَمْطُورَةٌ، وَالْغَيْثُ يَنْصُرُ الْبِلَادَ إِذَا أَنْبَتَهَا فَكَأَنَّهُ أَغَاثَ أَهْلَهَا وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ [الْحَجِّ: ١٥] أَيْ أَنْ لَنْ يَرْزُقَهُ كَمَا يَرْزُقُ الْغَيْثَ الْبِلَادَ، وَيُسَمَّى الِانْتِقَامُ نُصْرَةً وَانْتِصَارًا، قَالَ تَعَالَى: وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٧] قَالُوا مَعْنَاهُ: فَانْتَقَمْنَا لَهُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ يَحْتَمِلُ هَذِهِ الْوُجُوهَ فَإِنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُغَاثُونَ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ إِذَا عُذِّبُوا لَمْ يَجِدُوا مَنْ يَنْتَقِمُ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ، وَفِي الْجُمْلَةِ كَأَنَّ النَّصْرَ هُوَ دَفْعُ الشَّدَائِدِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا دَافِعَ هُنَاكَ مِنْ عَذَابِهِ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

İmdat/yardım manası da bundandır: Araplar yağmur yağdırılmış toprak için ardun mansûratün (أَرْضٌ مَنْصُورَةٌ) derler. Yağmur memleketleri yeşerttiğinde onlara yardım etmiş olur; sanki ahalisinin imdadına yetişmiştir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ } “Kim Allah'ın ona asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa...” [Hac 15] kavlinde; yağmurun memleketleri rızıklandırdığı gibi onu rızıklandırmayacağını [sanıyorsa] manasında olduğu söylenmiştir. İntikam almaya da nusret ve intisâr denir; Allah Teâlâ: { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” [Enbiyâ 77] buyurmuştur; dediler ki: Manası, onun adına intikam aldık demektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } kavli bu vecihleri muhtemeldir: Zira kıyamet gününde onların imdadına yetişilmez; azap edildiklerinde Allah'tan onlar adına intikam alacak kimse bulamayacakları manasını da muhtemeldir. Velhasıl nusret sanki zorlukların savuşturulmasıdır; Allah Teâlâ orada O'nun azabını savuşturacak kimsenin bulunmadığını haber vermiştir. Ayette iki mesele kalmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ فِي الْآيَةِ أَعْظَمَ تَحْذِيرٍ عَنِ الْمَعَاصِي وَأَقْوَى تَرْغِيبٍ فِي تَلَافِي الْإِنْسَانِ مَا يَكُونُ مِنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ بِالتَّوْبَةِ لِأَنَّهُ إِذَا تَصَوَّرَ أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ اسْتِدْرَاكٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَلَا نُصْرَةٌ وَلَا فِدْيَةٌ عَلِمَ أَنَّهُ لَا خَلَاصَ لَهُ إِلَّا بِالطَّاعَةِ، فَإِذَا كَانَ لَا يَأْمَنُ كُلَّ سَاعَةٍ مِنَ التَّقْصِيرِ فِي الْعِبَادَةِ، وَمَنْ فَوَّتَ التَّوْبَةَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَا يَقِينَ لَهُ فِي الْبَقَاءِ صَارَ حَذِرًا خَائِفًا فِي كُلِّ حَالٍ، وَالْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَهِيَ فِي الْمَعْنَى مُخَاطَبَةٌ لِلْكُلِّ لِأَنَّ الْوَصْفَ الَّذِي ذُكِرَ فِيهَا وَصْفٌ لِلْيَوْمِ وَذَلِكَ يَعُمُّ كُلَّ مَنْ يَحْضُرُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

Birinci Mesele: Ayette günahlardan en büyük sakındırma ve insanın kendisinden meydana gelen günahı tövbe ile telafi etmesine yönelik en kuvvetli teşvik vardır; çünkü insan ölümden sonra telafi, şefaat, yardım ve fidye olmadığını düşündüğünde, itaat etmekten başka kurtuluş yolu bulunmadığını anlar. Her an ibadette kusur etmekten ve hayatta kalacağına dair kesin bilgisi olmadığından tövbeyi kaçırmaktan emin olamazsa, her durumda sakınan ve korkan biri haline gelir. Ayet her ne kadar İsrailoğulları hakkında olsa da mana bakımından herkesi muhatap almaktadır; çünkü onda zikredilen vasıf o günün vasfıdır ve bu da o günde hazır bulunacak herkesi kapsar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعْتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ لِمُحَمَّدٍ ﷺ شَفَاعَةً فِي الْآخِرَةِ وَحُمِلَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ هَذَا فِي أَنَّ شَفَاعَتَهُ ﵇ لِمَنْ تَكُونُ أَتَكُونُ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُسْتَحِقِّينَ/ لِلثَّوَابِ، أَمْ تَكُونُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْعِقَابِ؟ فَذَهَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى أَنَّهَا لِلْمُسْتَحِقِّينَ لِلثَّوَابِ وَتَأْثِيرُ الشَّفَاعَةِ فِي أَنْ تَحْصُلَ زِيَادَةٌ مِنَ الْمَنَافِعِ عَلَى قَدْرِ مَا اسْتَحَقُّوهُ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: تَأْثِيرُهَا فِي إِسْقَاطِ الْعَذَابِ عَنِ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْعِقَابِ، إما بأن

İkinci Mesele: Ümmet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ahirette şefaat hakkı olduğu üzerinde icma etmiştir ve Allah Teâlâ'nın: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır” [İsrâ 79] kavli ile: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “Ve ileride Rabbin sana verecek de sen hoşnut olacaksın” [Duhâ 5] kavli buna hamledilmiştir. Bundan sonra onun aleyhisselâm şefaatinin kimin için olacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Acaba sevabı hak eden müminler için midir, yoksa cezayı hak eden büyük günah sahipleri için midir? Mutezile, şefaatin sevabı hak edenler için olduğu ve şefaatin tesirinin onların hak ettikleri ölçünün üzerinde bir menfaat artışı sağlamaktan ibaret bulunduğu görüşüne gitmiştir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şefaatin tesirinin, cezayı hak edenlerden azabın düşürülmesinde olduğunu söylemiştir; bu da ya

يَشْفَعَ لَهُمْ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ حَتَّى لَا يَدْخُلُوا النَّارَ وَإِنْ دَخَلُوا النَّارَ فَيَشْفَعُ لَهُمْ حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا وَيَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ لِلْكُفَّارِ، وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى إِنْكَارِ الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ:

kıyamet meydanında cehenneme girmemeleri için onlara şefaat etmesiyle veya cehenneme girmişlerse oradan çıkıp cennete girmeleri için şefaat etmesiyle olur. Kâfirler için şefaat olmayacağı hususunda ise ittifak etmişlerdir. Mutezile, büyük günah sahipleri için şefaati inkâr etme hususunda birtakım vecihlerle delil getirmiştir. Birincisi: Bu ayettir.

قَالُوا إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ.

Dediler ki: Ayet, şefaatin nefyine üç yönden delalet eder:

الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلَوْ أَثَّرَتِ الشَّفَاعَةُ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ لَكَانَ قَدْ أَجْزَتْ نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَهَذِهِ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَتَعُمُّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الشَّفَاعَةِ، وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ وَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ شَفِيعًا لِأَحَدٍ مِنَ الْعُصَاةِ لَكَانَ نَاصِرًا لَهُ وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الْآيَةِ. لَا يُقَالُ الْكَلَامُ عَلَى الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ آبَاءَهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ فَأُيِّسُوا مِنْ ذَلِكَ، فَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِيهِمْ. الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي نَفْيَ الشَّفَاعَةِ مُطْلَقًا إِلَّا أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى تَطَرُّقِ التَّخْصِيصِ إِلَيْهِ فِي حَقِّ زِيَادَةِ الثَّوَابِ لِأَهْلِ الطَّاعَةِ، فَنَحْنُ أَيْضًا نَخُصُّهُ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بِالدَّلَائِلِ الَّتِي نَذْكُرُهَا، لِأَنَّا نُجِيبُ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ نَفْيَ الشَّفَاعَةِ فِي زِيَادَةِ الْمَنَافِعِ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَذَّرَ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِأَنَّهُ لَا تَنْفَعُ فِيهِ شَفَاعَةٌ، وَلَيْسَ يَحْصُلُ التَّحْذِيرُ إِذَا رَجَعَ نَفْيُ الشَّفَاعَةِ إِلَى تَحْصِيلِ زِيَادَةِ النَّفْعِ لِأَنَّ عَدَمَ حُصُولِ زِيَادَةِ النَّفْعِ لَيْسَ فِيهِ خَطَرٌ وَلَا ضَرَرٌ يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ قَالَ: اتَّقُوا يَوْمًا لَا أَزِيدُ فِيهِ مَنَافِعَ الْمُسْتَحِقِّ لِلثَّوَابِ بِشَفَاعَةِ أَحَدٍ لَمْ يَحْصُلْ بِذَلِكَ زَجْرٌ عَنِ الْمَعَاصِي، وَلَوْ قَالَ: اتَّقُوا يَوْمًا لَا أُسْقِطُ فِيهِ عِقَابَ الْمُسْتَحِقِّ لِلْعِقَابِ بِشَفَاعَةِ شَفِيعٍ كَانَ ذَلِكَ زَجْرًا عَنِ الْمَعَاصِي، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ نَفْيُ تَأْثِيرِ الشَّفَاعَةِ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ لَا نَفْيُ تَأْثِيرِهَا فِي زِيَادَةِ الْمَنَافِعِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِرٍ: ١٨] وَالظَّالِمُ هُوَ الْآتِي بِالظُّلْمِ وَذَلِكَ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَغَيْرَهُ، لَا يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى نَفَى أَنْ يَكُونَ لِلظَّالِمِينَ شَفِيعٌ يُطَاعُ وَلَمْ يَنْفِ شَفِيعًا يُجَابُ وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ فِي الْآخِرَةِ شَفِيعٌ يُطَاعُ، لِأَنَّ الْمُطَاعَ يَكُونُ فَوْقَ الْمُطِيعِ، وَلَيْسَ فَوْقَهُ تَعَالَى أَحَدٌ يُطِيعُهُ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّا نَقُولُ: لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا قُلْتُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّهُ لَيْسَ فَوْقَهُ تَعَالَى أَحَدٌ يُطِيعُهُ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْعُقَلَاءِ. أَمَّا مَنْ أَثْبَتَهُ سُبْحَانَهُ فَقَدِ اعْتَرَفَ أَنَّهُ لَا يُطِيعُ أَحَدًا، وَأَمَّا مَنْ نَفَاهُ فَمَعَ الْقَوْلِ بِالنَّفْيِ اسْتَحَالَ أَنْ يَعْتَقِدَ فِيهِ كَوْنَهُ مُطِيعًا لِغَيْرِهِ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ حَمْلًا لَهَا عَلَى مَعْنًى لَا يُفِيدُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى شَفِيعًا يُطَاعُ، وَالشَّفِيعُ لَا يَكُونُ إِلَّا دُونَ الْمَشْفُوعِ إِلَيْهِ لِأَنَّ مَنْ فَوْقَهُ يَكُونُ آمِرًا لَهُ وَحَاكِمًا عَلَيْهِ وَمِثْلُهُ لَا يُسَمَّى شَفِيعًا فَأَفَادَ قَوْلُهُ: «شَفِيعٍ» كَوْنَهُ دُونَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ يمكن حمل قوله:

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “[O gün] hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavlidir; şayet şefaat cezanın düşürülmesinde tesir etseydi, bir kimse bir başkası adına bir şey ödemiş/karşılamış olurdu. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “ve kimseden şefaat kabul edilmez” kavlidir; bu, nefy (olumsuzluk) bağlamında gelmiş bir nekredir ve şefaatin bütün türlerini kapsar. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “ve onlara yardım da edilmez” kavlidir; şayet Muhammed günahkârlardan biri için şefaatçi olsaydı onun yardımcısı olurdu, bu ise ayete aykırıdır. Ayet hakkındaki itiraz şu iki vecihle ileri sürülemez: Birincisi: Yahudiler atalarının kendilerine şefaat edeceğini zannediyorlardı, bundan ümitleri kesildi; dolayısıyla ayet onlar hakkında inmiştir. İkincisi: Ayetin zahiri şefaatin mutlak olarak nefyedilmesini gerektirir; ancak biz itaat ehli için sevabın artırılması hususunda tahsisin dahil olduğu üzerinde icma ettik; öyleyse biz de zikredeceğimiz delillerle büyük günah sahibi Müslüman hakkında onu tahsis ederiz. [Böyle denilemez], çünkü biz birinciye şöyle cevap veririz: İtibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. İkinciye ise şöyle cevap veririz: Ayetten muradın menfaatlerin artırılmasındaki şefaatin nefyi olması caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ o günde hiçbir şefaatin fayda vermeyeceğini bildirerek o günden sakındırmıştır. Şefaatin nefyi menfaat artışının elde edilmesine raci kılınırsa sakındırma gerçekleşmiş olmaz; zira menfaat artışının elde edilememesinde bir tehlike ve zarar yoktur. Bunu şu açıklar: Allah Teâlâ: “Kimseden gelen şefaat sebebiyle sevabı hak edenin menfaatlerini artırmayacağım bir günden sakının” deseydi, bununla günahlardan sakındırma gerçekleşmezdi; şayet: “Bir şefaatçinin şefaatiyle cezayı hak edenin cezasını düşürmeyeceğim bir günden sakının” deseydi, bu günahlardan caydırıcı olurdu. Böylece ayetten maksadın menfaatlerin artırılmasındaki şefaatin nefyi değil, cezanın düşürülmesindeki şefaatin tesirinin nefyi olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zalimler için ne candan bir dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır” [Gâfir 18] kavlidir. Zalim, zulüm işleyen kimsedir ve bu hem kâfiri hem de başkasını kapsar. Şöyle denilemez: Allah Teâlâ zalimler için sözü dinlenen/itaat edilen bir şefaatçiyi nefyetmiştir, duası kabul edilen şefaatçiyi nefyetmemiştir; biz de bunun gereğini kabul ediyoruz, zira ahirette sözü dinlenen/itaat edilen bir şefaatçi bulunmaz; çünkü itaat edilen kimse itaat edenin üstünde olur, Allah Teâlâ'nın üstünde ise O'nun itaat edeceği hiç kimse yoktur. [Böyle denilemez], çünkü deriz ki: Ayeti söylediğiniz manaya hamletmek iki yönden caiz değildir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın üstünde O'nun itaat edeceği hiç kimsenin bulunmadığı bilgisi akıl sahipleri arasında ittifakla sabittir. Allah Sübhânehu'yu kabul eden kimse O'nun kimseye itaat etmeyeceğini itiraf etmiştir; O'nu inkâr eden kimseye gelince, inkâr söylemiyle birlikte O'nun başkasına itaat eden olduğunu düşünmesi zaten imkânsızdır. Bu sabit olunca, ayeti zikrettiğiniz manaya hamletmek onu fayda vermeyen bir manaya hamletmek olur. İkincisi: Allah Teâlâ sözü dinlenen bir şefaatçiyi nefyetmiştir; şefaatçi ise ancak kendisine şefaat edilenden daha alt mertebede olur; çünkü onun üstünde olan kimse ona emreden ve hükmeden olur ve böylesine şefaatçi denilmez. Dolayısıyla O'nun: “şefî‘ (شَفِيعٍ)” kavli, onun Allah Teâlâ'dan alt mertebede olduğunu ifade etmiştir; bu yüzden O'nun:

يُطاعُ عَلَى مَنْ فَوْقَهُ فَوَجَبَ حَمْلُهُ/ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُمْ شَفِيعٌ يُجَابُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي نَفْيَ الشَّفَاعَاتِ بِأَسْرِهَا. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٠] وَلَوْ كَانَ الرَّسُولُ يَشْفَعُ لِلْفَاسِقِ مِنْ أُمَّتِهِ لَوُصِفُوا بِأَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ لِأَنَّهُ إِذَا تَخَلَّصَ بِسَبَبِ شَفَاعَةِ الرَّسُولِ عَنِ الْعَذَابِ فَقَدْ بَلَغَ الرَّسُولُ النِّهَايَةَ فِي نُصْرَتِهِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] أَخْبَرَ تَعَالَى عَنْ مَلَائِكَتِهِ أَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُونَ لِأَحَدٍ إِلَّا أَنْ يَرْتَضِيَهُ اللَّهُ ﷿ وَالْفَاسِقُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا لَمْ تَشْفَعِ الْمَلَائِكَةُ لَهُ فَكَذَا الْأَنْبِيَاءُ ﵈، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

{ يُطاعُ } kavlini O'nun üstündeki bir kimseye hamletmek mümkün olmamıştır; dolayısıyla bundan muradın onların duası kabul edilen hiçbir şefaatçisi bulunmayacağı manasına hamledilmesi vacip olmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce...” [Bakara 254] kavlidir. Ayetin zahiri şefaatlerin tamamının nefyedilmesini gerektirir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Ve zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” [Bakara 270] kavlidir. Şayet Resûl ümmetinden olan fâsık kimseye şefaat etseydi, onların yardım edilmiş kimseler olarak vasfedilmeleri gerekirdi; çünkü fâsık kimse Resûl'ün şefaati sebebiyle azaptan kurtulduğunda, Resûl ona yardım etmede en son noktaya ulaşmış olur. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [Enbiyâ 28] kavlidir. Allah Teâlâ meleklerinin, Allah Azze ve Celle'nin kendisinden razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmeyeceklerini haber vermiştir; fâsık ise Allah Teâlâ katında razı olunmuş değildir. Melekler ona şefaat etmeyince peygamberler aleyhimüsselâm da şefaat etmez; zira aralarında fark gözeten hiçbir kimse yoktur.

وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٨] وَلَوْ أَثَّرَتِ الشَّفَاعَةُ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ لَكَانَتِ الشَّفَاعَةُ قَدْ تَنْفَعُهُمْ وَذَلِكَ ضِدُّ الْآيَةِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ نَرْغَبَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَجْعَلَنَا مِنْ أَهْلِ شَفَاعَتِهِ ﵇ وَيَقُولُونَ فِي جُمْلَةِ أَدْعِيَتِهِمْ: وَاجْعَلْنَا مِنْ أَهْلِ شَفَاعَتِهِ، فَلَوْ كَانَ الْمُسْتَحِقُّ لِلشَّفَاعَةِ هُوَ الَّذِي خَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا مُصِرًّا عَلَى الْكَبَائِرِ لَكَانُوا قَدْ رَغِبُوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَخْتِمَ لَهُمْ مُصِرِّينَ عَلَى الْكَبَائِرِ. لَا يُقَالُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ يَرْغَبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَجْعَلَهُمْ مِنْ أَهْلِ شَفَاعَتِهِ إِذَا خَرَجُوا مُصِرِّينَ لَا أَنَّهُمْ يَرْغَبُونَ فِي أَنْ يَخْتِمَ لَهُمْ مُصِرِّينَ كَمَا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي دُعَائِهِمْ: اجْعَلْنَا مِنَ التَّوَّابِينَ وَلَيْسُوا يَرْغَبُونَ فِي أَنْ يُذْنِبُوا ثُمَّ يَتُوبُوا وَإِنَّمَا يَرْغَبُونَ فِي أَنْ يُوَفِّقَهُمْ لِلتَّوْبَةِ إِذَا كَانُوا مُذْنِبِينَ وَكِلْتَا الرَّغْبَتَيْنِ مَشْرُوطَةٌ بِشَرْطٍ وَهُوَ تَقَدُّمُ الْإِصْرَارِ وَتَقَدُّمُ الذَّنْبِ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَيْسَ يَجِبُ إِذَا شَرَطْنَا شَرْطًا فِي قَوْلِنَا: اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ التَّوَّابِينَ، أَنْ نَزِيدَ شَرْطًا فِي قَوْلِنَا اجْعَلْنَا مِنْ أَهْلِ الشَّفَاعَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْأُمَّةَ فِي كِلْتَا الرَّغْبَتَيْنِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَسْأَلُونَ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَفْعَلَ بِهِمْ مَا يُوصِلُهُمْ إِلَى الْمَرْغُوبِ فيه ففي قولهم: اجعلنا من التوابين، أن يَرْغَبُونَ فِي أَنْ يُوَفِّقَهُمْ لِلتَّوْبَةِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَفِي الثَّانِي يَرْغَبُونَ فِي أَنْ يَفْعَلَ بِهِمْ ما يكونون عِنْدَهُ أَهْلًا لِشَفَاعَتِهِ ﵇، فَلَوْ لَمْ تَحْصُلْ أَهْلِيَّةُ الشَّفَاعَةِ إِلَّا بِالْخُرُوجِ مِنَ الدُّنْيَا مُصِرًّا عَلَى الْكَبَائِرِ لَكَانَ سُؤَالُ أَهْلِيَّةِ الشَّفَاعَةِ سُؤَالًا لِلْإِخْرَاجِ مِنَ الدُّنْيَا حَالَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْكَبَائِرِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ بِالْإِجْمَاعِ. أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: إِنَّ أَهْلِيَّةَ الشَّفَاعَةِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِالْخُرُوجِ مِنَ الدُّنْيَا مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ كَانَ سُؤَالُ أَهْلِيَّةِ الشَّفَاعَةِ حَسَنًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ. وَثَامِنُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٤- ١٦] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْفُجَّارِ يَدْخُلُونَ النَّارَ وَأَنَّهُمْ لَا يَغِيبُونَ عَنْهَا وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُمْ لَا يَغِيبُونَ عَنْهَا ثَبَتَ أَنَّهُمْ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِلشَّفَاعَةِ أَثَرٌ لَا فِي الْعَفْوِ عَنِ الْعِقَابِ وَلَا فِي الْإِخْرَاجِ مِنَ النَّارِ بَعْدَ الْإِدْخَالِ فِيهَا. وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Altıncısı: Allah Teâlâ'nın: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık onlara şefaatçilerin şefaati fayda vermez” [Müddessir 48] kavlidir. Şayet şefaat cezanın düşürülmesinde tesir etseydi, şefaat onlara fayda vermiş olurdu ki bu da ayetin zıddıdır. Yedincisi: Ümmet, bizi onun aleyhisselâm şefaat ehlinden kılması hususunda Allah Teâlâ'ya yalvarmamız gerektiği üzerinde icma etmiştir ve dualarının arasında: “Bizi onun şefaat ehlinden eyle” derler. Şayet şefaati hak eden kimse dünyadan büyük günahlar üzerinde ısrar ederek çıkan kimse olsaydı, Allah Teâlâ'ya kendilerini büyük günahlar üzerinde ısrarcı olarak vefat ettirmesi için yalvarmış olurlardı. Şöyle denilemez: Niçin şöyle denilmesi caiz olmasın: Onlar büyük günahlar üzerinde ısrarcı olarak çıktıkları takdirde kendilerini şefaat ehlinden kılması için Allah Teâlâ'ya yalvarırlar; yoksa ısrarcı olarak vefat ettirilmek için yalvarmazlar; nitekim dualarında: “Bizi tövbe edenlerden eyle” derler de günah işleyip sonra tövbe etmeyi arzulamazlar, bilakis günahkâr oldukları takdirde kendilerini tövbeye muvaffak kılmasını dilerler. Her iki arzu da bir şarta, yani ısrarın ve günahın önden geçmiş olması şartına bağlıdır. [Böyle denilemez], çünkü deriz ki: Buna cevap iki yöndendir: Birincisi: “Allahım, bizi çokça tövbe edenlerden eyle” sözümüzde bir şart koştuğumuzda, “bizi şefaat ehlinden eyle” sözümüzde de fazladan bir şart koşmamız gerekmez. İkincisi: Ümmet Allah Teâlâ'ya yönelik her iki yalvarışta da arzulanan şeye kendilerini ulaştıracak muameleyi kendilerine yapmasını O Teâlâ'dan diler; “Bizi tövbe edenlerden eyle” sözlerinde günahlardan tövbeye kendilerini muvaffak kılmasını dilerler; ikincisinde ise katında kendilerini onun aleyhisselâm şefaatine ehil kılacak muameleyi yapmasını dilerler. Şayet şefaate ehil olmak ancak dünyadan büyük günahlarda ısrarcı olarak çıkmakla gerçekleşseydi, şefaate ehil olmayı istemek dünyadan büyük günahlarda ısrar halindeyken çıkarılmayı istemek olurdu ki bu icma ile caiz değildir. Bizim: “Şefaate ehil olmak ancak dünyadan sevabı hak etmiş olarak çıkmakla gerçekleşir” sözümüze göre ise şefaate ehil olmayı istemek güzel bir istek olur; böylece fark ortaya çıkmıştır. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ } “Şüphesiz günahkârlar da yakıcı bir ateştedirler; ceza günü oraya girerler ve onlar oradan kaybolup ayrılacak da değillerdir” [İnfitâr 14-16] kavli, bütün günahkârların ateşe gireceklerine ve oradan ayrılmayacaklarına delalet eder. Onların oradan ayrılmayacakları sabit olunca oradan çıkmayacakları da sabit olur. Durum böyle olunca, şefaatin ne cezanın affedilmesinde ne de ateşe sokulduktan sonra oradan çıkarılmasında hiçbir tesiri olmaz. Dokuzuncusu: Allah Teâlâ'nın:

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ [يونس: ٣] فنفي الشَّفَاعَةِ عَمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ فِي شَفَاعَتِهِ وَكَذَا قَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [سَبَأٍ: ٣٨] وَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَأْذَنْ فِي الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّ هَذَا الْإِذْنَ لَوْ عُرِفَ لَعُرِفَ إِمَّا بِالْعَقْلِ أَوْ بِالنَّقْلِ، أَمَّا الْعَقْلُ فَلَا مَجَالَ لَهُ فِيهِ، وَأَمَّا النَّقْلُ/ فَإِمَّا بِالتَّوَاتُرِ أَوْ بِالْآحَادِ، وَالْآحَادُ لَا مَجَالَ لَهُ فِيهِ لِأَنَّ رِوَايَةَ الْآحَادِ لَا تُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ وَالْمَسْأَلَةُ عِلْمِيَّةٌ وَالتَّمَسُّكُ فِي الْمَطَالِبِ الْعِلْمِيَّةِ بِالدَّلَائِلِ الظَّنِّيَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ. وَأَمَّا بِالتَّوَاتُرِ فَبَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ ذَلِكَ لَعَرَفَهُ جُمْهُورُ الْمُسْلِمِينَ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا أَنْكَرُوا هَذِهِ الشَّفَاعَةَ. فَحَيْثُ أَطْبَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى الْإِنْكَارِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ هَذَا الْإِذْنُ. وَعَاشِرُهَا: قوله تعالى: [في سورة غافر الذين يحملون العرش ... ] الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ [غَافِرٍ: ٧] وَلَوْ كَانَتِ الشَّفَاعَةُ حَاصِلَةً لِلْفَاسِقِ لَمْ يَكُنْ لِتَقْيِيدِهَا بِالتَّوْبَةِ وَمُتَابَعَةِ السَّبِيلِ مَعْنًى.

{ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “İşleri O yönetir; O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi yoktur” [Yûnus 3] kavlidir; böylece şefaatine izin vermediği kimseden şefaati nefyetmiştir. O'nun: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir?” [Bakara 255] kavli ile Allah Teâlâ'nın: { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz” [Nebe 38] kavli de böyledir. O Teâlâ ise büyük günah sahipleri hakkında şefaate izin vermemiştir; çünkü bu izin bilinmiş olsaydı ya akılla ya da nakille bilinirdi. Akla gelince, onda bunun yeri yoktur. Nakle gelince, ya mütevatirle ya da ahad ile olur. Ahad haberlerin bunda yeri yoktur; çünkü ahad rivayeti zandan başka bir şey ifade etmez, mesele ise ilmî (itikadî) bir meseledir ve ilmî meselelerde zannî delillere tutunmak caiz değildir. Mütevatir yoluyla bilinmesi ise batıldır; zira böyle bir şey olsaydı Müslümanların cumhuru bunu bilirdi, böyle olsaydı bu şefaati inkâr etmezlerdi. Çoğunluk inkâr üzerinde birleştiğine göre bu iznin bulunmadığını anladık. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ } “Arşı taşıyanlar ve onun etrafında bulunanlar Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na inanırlar ve iman edenler için bağışlanma dilerler: ‘Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın; artık tövbe edip senin yoluna uyanları bağışla’” [Gâfir 7] kavlidir. Şayet şefaat fâsık için hâsıl olsaydı, onun tövbe etmek ve yola uymak ile kayıtlanmasının bir manası kalmazdı.

الْحَادِيَ عَشَرَ: الْأَخْبَارُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَا تُوجَدُ الشَّفَاعَةُ فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ وَهِيَ أَرْبَعَةٌ. الْأَوَّلُ: مَا

On birincisi: Büyük günah sahipleri hakkında şefaatin bulunmadığına delalet eden haberlerdir; bunlar da dörttür. Birincisi:

رَوَى الْعَلَاءُ بن عبد الرحمن عن أبيه عن أبي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵊ دَخَلَ الْمَقْبَرَةَ فَقَالَ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، وَدِدْتُ أَنِّي قَدْ رَأَيْتُ إِخْوَانَنَا: قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَسْنَا إِخْوَانَكَ.

el-Alâ b. Abdirrahman'ın babasından, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm kabristana girdi ve şöyle buyurdu: “Selâm sizlere ey müminler yurdunun sakinleri! Bizler de inşallah sizlere katılacağız. Kardeşlerimizi görmüş olmayı çok arzu ederdim.” Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü, biz senin kardeşlerin değil miyiz?”

قَالَ: بَلْ أَنْتُمْ أَصْحَابِي وَإِخْوَانُنَا الَّذِينَ لَمْ يَأْتُوا بَعْدُ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَعْرِفُ مَنْ يَأْتِي بَعْدَكَ مِنْ أُمَّتِكَ؟

Şöyle buyurdu: “Hayır, sizler benim ashabımsınız; kardeşlerimiz ise henüz gelmemiş olanlardır.” Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü, ümmetinden senden sonra gelecek olanları nasıl tanıyacaksın?”

قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ لِرَجُلٍ خَيْلٌ غُرٌّ مُحَجَّلَةٌ فِي خَيْلٍ دُهْمٍ فَهَلْ لَا يَعْرِفُ خَيْلَهُ؟ قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنَ الْوُضُوءِ، وَأَنَا فَرَطُهُمْ عَلَى الْحَوْضِ، أَلَا فَلَيُذَادَنَّ رِجَالٌ عَنْ حَوْضِي كَمَا

Şöyle buyurdu: “Ne dersin, bir adamın simsiyah atlar arasında alınları ve ayakları ak atları olsa kendi atlarını tanımaz mı?” Dediler ki: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” Şöyle buyurdu: “Onlar kıyamet günü abdestten dolayı alınları ve ayakları ak olarak gelirler; ben de havuz başında onların öncüsüyüm. Dikkat edin! Birtakım adamlar havuzumdan tıpkı

يُذَادُ الْبَعِيرُ الضَّالُّ أُنَادِيهِمْ، أَلَا هَلُمَّ أَلَا هَلُمَّ فَيُقَالُ إِنَّهُمْ قَدْ بَدَّلُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ فَسُحْقًا فَسُحْقًا» .

kaybolmuş devenin kovulduğu gibi kovulacaklar; ben onlara: ‘Gelin buraya, gelin buraya!’ diye sesleneceğim. Bunun üzerine: ‘Onlar senden sonra [yollarını] değiştirdiler’ denilecek; ben de: ‘Uzak olsunlar, uzak olsunlar!’ diyeceğim.”

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْخَبَرِ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ شَفِيعًا لَهُمْ لَمْ يَكُنْ يَقُولُ فَسُحْقًا فَسُحْقًا، لَأَنَّ الشَّفِيعَ لَا يَقُولُ ذَلِكَ، وَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَفِيعًا لَهُمْ فِي الْخَلَاصِ مِنَ الْعِقَابِ الدَّائِمِ وَهُوَ يَمْنَعُهُمْ شَرْبَةَ مَاءٍ. الثَّانِي:

Bu haberle şefaatin nefyine delil getirilmesi şöyledir: Şayet onlara şefaatçi olsaydı “uzak olsunlar, uzak olsunlar” demezdi; çünkü şefaatçi bunu söylemez. Bir yudum sudan onları menederken ebedî azaptan kurtulmada onlara şefaatçi olması nasıl caiz olabilir? İkincisi:

رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابَاطٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: «يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ مِنْ إِمَارَةِ السُّفَهَاءِ إِنَّهُ سَيَكُونُ أُمَرَاءُ مَنْ دَخَلَ عَلَيْهِمْ فَأَعَانَهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَصَدَّقَهُمْ بِكَذِبِهِمْ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُ وَلَنْ يَرِدَ عليَّ الْحَوْضَ وَمَنْ لَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُعِنْهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَلَمْ يُصَدِّقْهُمْ بِكَذِبِهِمْ فَهُوَ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ وَسَيَرِدُ عليَّ الْحَوْضَ، يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ الصَّلَاةُ قُرْبَانٌ وَالصَّوْمُ جُنَّةٌ وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ، يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَحْمٌ نَبَتَ مِنْ سُحْتٍ» .

Abdurrahman b. Sâbât'ın Câbir b. Abdillah'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Kâ‘b b. Ucre'ye şöyle buyurmuştur: “Ey Kâ‘b b. Ucre! Beyinsizlerin idaresinden seni Allah'a sığındırırım. Muhakkak birtakım idareciler olacaktır; kim onların yanına girer de zulümlerinde onlara yardım eder ve yalanlarını doğrularsa benden değildir, ben de ondan değilim; o havuz başında yanıma varamaz. Kim de onların yanına girmez, zulümlerinde onlara yardım etmez ve yalanlarını doğrulamazsa o bendendir, ben de ondanım; o havuz başında yanıma varacaktır. Ey Kâ‘b b. Ucre! Namaz yakınlıktır, oruç kalkandır, sadaka ise suyun ateşi söndürdüğü gibi günahı söndürür. Ey Kâ‘b b. Ucre! Haramdan biten hiçbir et cennete giremez.”

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْحَدِيثِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنَ النَّبِيِّ وَلَا النَّبِيُّ مِنْهُ فَكَيْفَ يَشْفَعُ لَهُ، وَثَانِيهَا:

Bu hadisle delil getirilmesi üç yöndendir. Birincisi: O Nebî'den olmayınca ve Nebî de ondan olmayınca ona nasıl şefaat eder? İkincisi:

قَوْلُهُ: «لَمْ يَرِدْ عليَّ الْحَوْضَ»

O'nun: “Havuz başında yanıma varamaz” kavlidir ki

دَلِيلٌ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ لِأَنَّهُ إِذَا مُنِعَ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الرَّسُولِ حَتَّى لَا يَرِدَ عَلَيْهِ الْحَوْضَ فَبِأَنْ يَمْتَنِعَ الرَّسُولُ مِنْ خَلَاصِهِ مِنَ الْعِقَابِ أَوْلَى.

şefaatin nefyine delildir; çünkü havuz başında yanına varamayacak şekilde Resûl'e ulaşmaktan menedilince, Resûl'ün onu azaptan kurtarmaktan imtina etmesi evleviyetle gerekir.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ

Üçüncüsü de şudur:

قَوْلَهُ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَحْمٌ نَبَتَ مِنَ السُّحْتِ»

O'nun: “Haramdan biten hiçbir et cennete giremez” kavli,

صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَا أَثَرَ لِلشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ.

büyük günah sahibi hakkında şefaatin hiçbir tesirinin bulunmadığı hususunda sarîhtir.

الثَّالِثُ:

Üçüncüsü:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ ﵊: «لَا أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ شَاةٌ لَهَا ثُغَاءٌ يَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُكَ» .

Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Kıyamet günü hiçbirinizi, boynunda meleyen bir koyunla gelip de: ‘Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!’ derken ve benim de: ‘Allah katında senin için hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim’ derken bulmayayım.”

وَهَذَا صَرِيحٌ فِي الْمَطْلُوبِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا فَلَيْسَ لَهُ فِي الشَّفَاعَةِ نَصِيبٌ. الرَّابِعُ:

Bu da istenen hususta sarîhtir; çünkü Allah katında onun için hiçbir şeye mâlik olmayınca şefaatte onun hiçbir payı yoktur. Dördüncüsü:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵊: «ثَلَاثَةٌ أَنَا خَصِيمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ كُنْتُ خَصِيمَهُ خَصَمْتُهُ، رَجُلٌ/ أَعْطَى بِي ثُمَّ غَدَرَ، وَرَجُلٌ بَاعَ حُرًّا فَأَكَلَ ثَمَنَهُ، وَرَجُلٌ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا فَاسْتَوْفَى مِنْهُ وَلَمْ يُوفِهِ أُجْرَتَهُ» .

Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Üç kişi vardır ki kıyamet günü ben onların hasmıyım; ben kime hasım olursam ona galip gelirim: Benim adıma yemin edip söz verip sonra hıyanet eden adam, hür bir kimseyi satıp parasını yiyen adam ve bir işçi tutup ondan tam verim aldığı halde ücretini tam ödemeyen adam.”

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا كَانَ خَصِيمًا لِهَؤُلَاءِ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ شَفِيعًا لَهُمْ، فَهَذَا مَجْمُوعُ وُجُوهِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذَا الْبَابِ. أَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَدْ تَمَسَّكُوا فِيهِ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا:

Bununla delil getirilmesi şöyledir: O aleyhisselâm bunlara hasım olunca onlara şefaatçi olması imkânsızdır. İşte Mutezile'nin bu konudaki delillerinin toplamı bunlardır. Ashabımıza gelince; onlar da bu hususta birtakım vecihlere tutunmuşlardır. Birincisi:

قَوْلُهُ ﷾: حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، [الْمَائِدَةِ: ١١٨] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ هَذِهِ الشَّفَاعَةَ مِنْ عِيسَى ﵇ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا كَانَتْ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ أَوْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ الْمُطِيعِ أَوْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ أَوِ الْمُسْلِمِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ أَوِ الْمُسْلِمِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ. وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ لَا يَلِيقُ بِالْكُفَّارِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي وَالثَّالِثُ وَالرَّابِعُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُسْلِمَ الْمُطِيعَ وَالْمُسْلِمَ صَاحِبَ الصَّغِيرَةِ وَالْمُسْلِمَ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَجُوزُ بَعْدَ التَّوْبَةِ تَعْذِيبُهُ عَقْلًا عِنْدَ الْخَصْمِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ لَائِقًا بِهِمْ وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الشَّفَاعَةَ إِنَّمَا وَرَدَتْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ وَإِذَا صَحَّ الْقَوْلُ بِهَذِهِ الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ صَحَّ الْقَوْلُ بِهَا فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] فَقَوْلُهُ: وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْكَافِرِ لِأَنَّهُ لَيْسَ أَهْلًا لِلْمَغْفِرَةِ بِالْإِجْمَاعِ وَلَا حَمْلُهُ عَلَى صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَلَا عَلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ لِأَنَّ غُفْرَانَهُ لَهُمْ وَاجِبٌ عَقْلًا عِنْدَ الْخَصْمِ فَلَا حَاجَةَ لَهُ إِلَى الشَّفَاعَةِ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا حَمْلُهُ عَلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ. وَمِمَّا يُؤَكِّدُ دَلَالَةَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى مَا قُلْنَاهُ مَا

Allah Azze ve Celle'nin Îsâ aleyhisselâm'dan naklen buyurduğu: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen Azîzsin, Hakîmsin” [Mâide 118] kavlidir. Delil getirme yönü şöyledir: Îsâ aleyhisselâm'dan gelen bu şefaatin ya kâfirler hakkında olduğu ya itaatkâr Müslüman hakkında olduğu ya küçük günah sahibi Müslüman hakkında olduğu ya tövbeden sonra büyük günah sahibi Müslüman hakkında olduğu veya tövbeden önce büyük günah sahibi Müslüman hakkında olduğu söylenecektir. Birinci kısım batıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } kavli kâfirlere uygun düşmez. İkinci, üçüncü ve dördüncü kısımlar da batıldır; çünkü hasma (Mutezile'ye) göre itaatkâr Müslümana, küçük günah sahibi Müslümana ve tövbeden sonra büyük günah sahibi Müslümana azap edilmesi aklen caiz değildir. Durum böyle olunca O'nun: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } kavli onlara uygun düşmez. Bu da batıl olunca, geriye sadece bu şefaatin tövbeden önceki büyük günah sahibi Müslüman hakkında varid olduğunu söylemek kalır. Bu şefaati kabul etmek Îsâ aleyhisselâm hakkında sahih olunca, aralarında fark olduğunu söyleyen hiç kimsenin bulunmayışı zaruretiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da sahih olur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'dan naklen buyurduğu: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” [İbrâhim 36] kavlidir. O'nun: { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavlini kâfire hamletmek caiz değildir, çünkü o icma ile mağfiret ehli değildir; hasma göre onların bağışlanması aklen vacip olduğundan ve dolayısıyla şefaate ihtiyaçları bulunmadığından küçük günah sahibine ve tövbeden sonraki büyük günah sahibine hamletmek de caiz değildir; geriye sadece bunu tövbeden önceki büyük günah sahibine hamletmek kalır. Bu iki ayetin söylediğimize delaletini pekiştiren hususlardan biri de

رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ شُعَبِ الْإِيمَانِ أَنَّهُ ﵊ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى فِي إِبْرَاهِيمَ: وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَقَوْلَ عِيسَى ﵇: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ الْآيَةَ، ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ: «اللَّهُمَّ أُمَّتِي أُمَّتِي وَبَكَى فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ

Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân adlı kitabında rivayet ettiğidir: [Peygamber] aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın İbrâhim hakkındaki: { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavlini ve Îsâ aleyhisselâm'ın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } ayetini okudu; sonra ellerini kaldırıp: “Allahım! Ümmetim, ümmetim!” dedi ve ağladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Ey Cibrîl! Muhammed'e git

وَرَبُّكَ أَعْلَمُ فَسَلْهُ مَا يُبْكِيكَ؟ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَسَأَلَهُ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَا قَالَ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿: يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ فَقُلْ لَهُ إِنَّا سَنُرْضِيكَ فِي أُمَّتِكَ وَلَا نَسُوءُكَ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ.

-Rabbin daha iyi bildiği halde- ve ona seni ağlatan nedir diye sor.” Cibrîl ona gelip sordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ne söylediğini ona haber verdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: “Ey Cibrîl! Muhammed'e git ve ona de ki: Biz ümmetin hususunda seni hoşnut edeceğiz ve seni üzmeyeceğiz.” Bunu Müslim Sahîh'inde rivayet etmiştir.

وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ مَرْيَمَ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً [مَرْيَمَ: ٨٥- ٨٧] ، فَنَقُولُ لَيْسَ فِي ظَاهِرِ الْآيَةِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْمُجْرِمِينَ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ لِغَيْرِهِمْ أَوْ أَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ شَفَاعَةَ غَيْرِهِمْ لَهُمْ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ كَمَا يَجُوزُ وَيَحْسُنُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْفَاعِلِ يَجُوزُ وَيَحْسُنُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْمَفْعُولِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي أَوْلَى، لِأَنَّ حَمْلَهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَجْرِي مَجْرَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ يُسَاقُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ لِغَيْرِهِمْ، فَتَعَيَّنَ حَمْلُهَا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ، لِأَنَّهُ قَالَ عَقِيبَهُ: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ الْمُجْرِمِينَ لَا يَسْتَحِقُّونَ أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ غَيْرُهُمْ إِلَّا إِذَا كَانُوا اتَّخَذُوا عِنْدَ/ الرَّحْمَنِ عَهْدًا، فَكُلُّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا وَجَبَ دُخُولُهُ فِيهِ، وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا وَهُوَ التَّوْحِيدُ وَالْإِسْلَامُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَهُ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: وَالْيَهُودِيُّ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا وَهُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ فَوَجَبَ دُخُولُهُ تَحْتَهُ لَكِنَّا نَقُولُ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّهِ لِضَرُورَةِ الْإِجْمَاعِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْمُولًا بِهِ فِيمَا وَرَاءَهُ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكُلُّ مَنْ كَانَ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الشَّفَاعَةِ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ بِحَسَبِ إِيمَانِهِ وَتَوْحِيدِهِ وَكُلُّ مَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ بِحَسَبِ هَذَا الْوَصْفِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْمُرْتَضَى عِنْدَ اللَّهِ جُزْءٌ مِنْ مَفْهُومِ قَوْلِنَا:

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın Meryem Suresi'ndeki şu kavlidir: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “O gün takva sahiplerini heyet halinde Rahmân'ın huzuruna toplarız; günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz. Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaate mâlik olamazlar” [Meryem 85-87]. Deriz ki: Ayetin zahirinde maksadın günahkârların başkasına şefaat etmeye mâlik olamayacakları mı yoksa başkasının kendilerine şefaat etmesine mâlik olamayacakları mı olduğu açık değildir; çünkü masdarın fâile izafe edilmesi caiz ve güzel olduğu gibi mef'ûle izafe edilmesi de caiz ve güzeldir. Ne var ki biz ayetin ikinci veche hamledilmesinin daha evla olduğunu söyleriz; çünkü onu birinci veche hamletmek apaçık olan şeyleri açıklamaya benzer, zira susuz olarak cehenneme sürülen günahkârların başkasına şefaat edemeyeceklerini herkes bilir; böylece ikinci veche hamledilmesi tayin etmiş olur. Bu sabit olunca deriz ki: Ayet büyük günah sahipleri için şefaatin hâsıl olduğuna delalet eder; çünkü hemen peşinden: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları...” buyurmuştur. Takdir şöyledir: Günahkârlar, Rahmân'ın katında bir ahit almış olmadıkça başkasının kendilerine şefaat etmesini hak edemezler. Dolayısıyla Rahmân'ın katında bir ahit almış olan herkesin bu istisnaya dahil olması vacip olur; büyük günah sahibi de Rahmân'ın katında bir ahit almıştır ki bu da tevhid ve İslâm'dır. O halde onun da bunun altına dahil olması vacip olur. Bu kapıda söylenebilecek en ileri söz şudur: “Yahudi de Rahmân'ın katında bir ahit almıştır ki bu Allah'a imandır; dolayısıyla onun da bunun altına dahil olması gerekirdi.” Fakat biz deriz ki: İcmanın zarureti sebebiyle onun hakkında bununla amel terk edilmiştir; öyleyse bunun dışındakilerde onunla amel edilmesi vacip olmuştur. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın meleklerin vasfı hakkındaki: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [Enbiyâ 28] kavlidir. Bununla delil getirme yönü şöyledir: Büyük günah sahibi Allah Teâlâ katında razı olunmuş biridir ve Allah Teâlâ katında razı olunmuş her kimsenin şefaat ehlinden olması vaciptir. Büyük günah sahibinin Allah Teâlâ katında razı olunmuş biri olduğunu söyledik, çünkü o imanı ve tevhidi cihetiyle Allah katında razı olunmuştur; bu vasıf cihetiyle kendisinin Allah katında razı olunmuş olduğu doğru olan her kimse hakkında, mutlak olarak Allah Teâlâ katında razı olunmuş olduğu doğrudur; çünkü Allah katında razı olunmuş olmak sözümüzün mefhumunun bir parçasıdır:

مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ بِحَسَبِ إِيمَانِهِ، وَمَتَى صَدَقَ الْمُرَكَّبُ صَدَقَ الْمُفْرَدُ، فَثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُرْتَضًى عِنْدَ اللَّهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الشَّفَاعَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى نَفْيُ الشَّفَاعَةِ إِلَّا لِمَنْ كَانَ مُرْتَضًى وَالِاسْتِثْنَاءُ عَنِ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرْتَضَى أَهْلًا لِشَفَاعَتِهِمْ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ دَاخِلٌ فِي شَفَاعَةِ الْمَلَائِكَةِ وَجَبَ دُخُولُهُ فِي شَفَاعَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. فَإِنْ قِيلَ: الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفَاسِقَ لَيْسَ بِمُرْتَضًى فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ أَهْلًا لِشَفَاعَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَهْلًا لِشَفَاعَةِ الْمَلَائِكَةِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ أَهْلًا لِشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، إِنَّمَا قُلْنَا:

“imanı cihetiyle Allah katında razı olunmuştur”. Mürekkebin (bileşiğin) doğru olduğu her yerde müfred (tekil) de doğrudur; böylece büyük günah sahibinin Allah katında razı olunmuş olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } kavli gereğince onun şefaat ehlinden olması vacip olur; zira [ayet] razı olunan kimse müstesna şefaatin nefyidir ve nefyden istisna ise ispattır. Dolayısıyla razı olunanın onların şefaatine ehil olması vacip olur. Büyük günah sahibinin meleklerin şefaatine dahil olduğu sabit olunca, aralarında fark gözetenin bulunmayışı zaruretiyle peygamberlerin şefaatine ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatine de dahil olması vacip olur. Eğer şöyle denilirse: Bu delil getirmeye karşı söz iki yöndendir: Birincisi: Fâsık razı olunmuş değildir; dolayısıyla meleklerin şefaatine ehil olmaması vaciptir. Meleklerin şefaatine ehil olmayınca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatine de ehil olmaması vaciptir. Onun razı olunmuş olmadığını söyledik,

إِنَّهُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى بِحَسَبِ فِسْقِهِ وَفُجُورِهِ وَمَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى بِحَسَبِ فِسْقِهِ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى بِعَيْنِ مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الدَّلِيلِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُرْتَضًى وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ أَهْلًا لِشَفَاعَةِ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ عَنِ الْكُلِّ إِلَّا فِي حَقِّ الْمُرْتَضَى، فَإِذَا كَانَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ غَيْرَ مُرْتَضًى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا فِي النَّفْيِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالْآيَةِ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى مَحْمُولًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَاهُ اللَّهُ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى اللَّهُ مِنْهُ شَفَاعَتَهُ فَحِينَئِذٍ لَا تَدُلُّ الْآيَةُ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ارْتَضَى شَفَاعَةَ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ، وَهَذَا أَوَّلُ الْمَسْأَلَةِ.

çünkü o fıskı ve fücuru cihetiyle razı olunmuş değildir; fıskı cihetiyle razı olunmadığı doğru olan kimse hakkında, zikrettiğiniz delilin aynısıyla onun razı olunmuş olmadığı da doğrudur. Onun razı olunmuş olmadığı sabit olunca meleklerin şefaatine ehil olmaması vacip olur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } kavli, razı olunan kimse hakkı müstesna herkesten şefaatin nefyine delalet eder. Büyük günah sahibi razı olunmuş olmayınca nefyin içine dahil olması vacip olur. İkinci Yön: Ayetle delil getirme ancak O'nun: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } kavlinin “ve onlar ancak Allah'ın razı olduğu kimseye şefaat ederler” manasına hamledilmesi durumunda tamam olur; şayet bunu “ve onlar ancak Allah'ın şefaatini razı olduğu kimse için şefaat ederler” manasına hamledersek, o takdirde ayet ancak Allah Teâlâ'nın büyük günah sahibinin şefaatinden razı olduğu sabit olduğu takdirde delalet eder ki bu da meselenin en başıdır.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْمَنْطِقِيَّةِ أَنَّ الْمُهْمَلَتَيْنِ لَا يَتَنَاقَضَانِ، فَقَوْلُنَا: زَيْدٌ عَالِمٌ، زَيْدٌ لَيْسَ

Birinciye cevap şudur: Mantık ilimlerinde iki mühmel önermenin birbiriyle çelişmeyeceği sabit olmuştur. Dolayısıyla “Zeyd âlimdir” ve “Zeyd [âlim] değildir” sözümüz

بِعَالِمٍ لَا يَتَنَاقَضَانِ لِاحْتِمَالِ أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ زَيْدٌ عَالِمٌ بِالْفِقْهِ، زَيْدٌ لَيْسَ بِعَالِمٍ بِالْكَلَامِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَكَذَا قَوْلُنَا صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مُرْتَضًى صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ لَيْسَ بِمُرْتَضًى، لَا يَتَنَاقَضَانِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مُرْتَضًى بِحَسَبِ دِينِهِ، لَيْسَ بِمُرْتَضًى بِحَسَبِ فِسْقِهِ، وَأَيْضًا فَمَتَى ثَبَتَ أَنَّهُ مُرْتَضًى بِحَسَبِ إِسْلَامِهِ ثَبَتَ مُسَمَّى كَوْنِهِ مُرْتَضًى، وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى هُوَ مُجَرَّدَ كَوْنِهِ مُرْتَضًى، وَمُجَرَّدُ كَوْنِهِ/ مُرْتَضًى حَاصِلٌ عِنْدَ كَوْنِهِ مُرْتَضًى بِحَسَبِ إِيمَانِهِ وَجَبَ دُخُولُهُ تَحْتَ الِاسْتِثْنَاءِ وَخُرُوجُهُ عَنِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الشَّفَاعَةِ. وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي:

[âlim] değildir” sözlerimiz birbiriyle çelişmez; zira muradın “Zeyd fıkıhta âlimdir”, “Zeyd kelâmda âlim değildir” olması muhtemeldir. Bu sabit olunca, “Büyük günah sahibi razı olunmuştur”, “Büyük günah sahibi razı olunmamıştır” sözümüz de aynı şekilde çelişmez; çünkü onun dini cihetiyle razı olunmuş, fıskı cihetiyle razı olunmamış olduğunun söylenmesi muhtemeldir. Ayrıca onun İslam'ı cihetiyle razı olunmuş olduğu ne zaman sabit olursa, onun razı olunmuş olma isminin varlığı sabit olur. İstisna edilen şey salt onun razı olunmuş olması olduğuna ve salt razı olunmuş olması da imanı cihetiyle razı olunmuş olması durumunda hâsıl olduğuna göre, onun istisnanın altına girmesi ve kendisinden istisna edilenin dışına çıkması vacip olur. Böyle olunca da onun şefaat ehlinden olduğu sabit olur. İkinci soruya gelince:

فَجَوَابُهُ أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَاهُ اللَّهُ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى اللَّهُ شَفَاعَتَهُ، لِأَنَّ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ تُفِيدُ الْآيَةُ التَّرْغِيبَ وَالتَّحْرِيضَ عَلَى طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ ﷿ وَالِاحْتِرَازَ عَنْ مَعَاصِيهِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي لَا تُفِيدُ الْآيَةُ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَفْسِيرَ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا كَانَ أَكْثَرَ فَائِدَةٍ أَوْلَى. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٨] خَصَّهُمْ بِذَلِكَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْمُسْلِمِ بِخِلَافِهِ بِنَاءً عَلَى مَسْأَلَةِ دَلِيلِ الْخِطَابِ، وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا بِأَنْ يَسْتَغْفِرَ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَةِ: ٣] أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ اسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَفَرَ لَهُمْ. وَإِلَّا لَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَمَرَهُ بِالدُّعَاءِ لِيَرُدَّ دُعَاءَهُ فَيَصِيرُ ذَلِكَ مَحْضَ التَّحْقِيرِ وَالْإِيذَاءِ وَهُوَ غَيْرُ لَائِقٍ بِاللَّهِ تَعَالَى وَلَا بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مُحَمَّدًا بِالِاسْتِغْفَارِ لِكُلِّ الْعُصَاةِ فَقَدِ اسْتَجَابَ دُعَاءَهُ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ غَفَرَ لَهُمْ وَلَا مَعْنَى لِلشَّفَاعَةِ إِلَّا هَذَا، وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها [النِّسَاءِ: ٨٦] فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْكُلَّ بِأَنَّهُمْ إِذَا حَيَّاهُمْ أَحَدٌ بِتَحِيَّةٍ أَنْ يُقَابِلُوا تِلْكَ التَّحِيَّةَ بأحسن منها أو بأن يَرُدُّوهَا، ثُمَّ أَمَرَنَا بِتَحِيَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَيْثُ قَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَابِ: ٥٦] الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ رَحْمَةٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا تَحِيَّةٌ، فَلَمَّا طَلَبْنَا مِنَ اللَّهِ الرَّحْمَةَ لِمُحَمَّدٍ ﵊ وَجَبَ بِمُقْتَضَى قَوْلِهِ: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها، أَنْ يَفْعَلَ مُحَمَّدٌ مِثْلَهُ وَهُوَ أَنْ يَطْلُبَ لِكُلِّ الْمُسْلِمِينَ الرَّحْمَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الشَّفَاعَةِ، ثُمَّ تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّهُ ﵊ غَيْرُ مَرْدُودِ الدُّعَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَقْبَلَ اللَّهُ شَفَاعَتَهُ فِي الْكُلِّ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً [النِّسَاءِ: ٦٤] وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ذِكْرُ التَّوْبَةِ، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ مَتَى اسْتَغْفَرَ لِلْعُصَاةِ وَالظَّالِمِينَ فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَفَاعَةَ الرَّسُولِ فِي حَقِّ أَهْلِ الْكَبَائِرِ مَقْبُولَةٌ فِي الدُّنْيَا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مَقْبُولَةً فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَتَاسِعُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى وُجُوبِ الشَّفَاعَةِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَتَأْثِيرُهَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي زِيَادَةِ الْمَنَافِعِ أَوْ فِي إِسْقَاطِ الْمَضَارِّ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَكُنَّا شَافِعِينَ لِلرَّسُولِ ﵊ إِذَا طَلَبْنَا مِنَ الله تعالى أن يزيد في فضله عند ما نَقُولُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، وَإِذَا بَطَلَ هَذَا الْقِسْمُ تَعَيَّنَ الثَّانِي وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا لَا يُطْلَقُ عَلَيْنَا كَوْنُنَا شَافِعِينَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ/ الشَّفِيعَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ أَعْلَى رُتْبَةً مِنَ الْمَشْفُوعِ لَهُ، وَنَحْنُ وَإِنْ كُنَّا نَطْلُبُ الْخَيْرَ لَهُ ﵊ وَلَكِنْ لَمَّا كُنَّا أَدْنَى رُتْبَةً مِنْهُ ﵊ لَمْ يَصِحَّ أَنْ نُوصَفَ بِكَوْنِنَا شَافِعِينَ لَهُ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ: سُؤَالُ الْمَنَافِعِ لِلْغَيْرِ إِنَّمَا يَكُونُ شَفَاعَةً إِذَا كَانَ فِعْلُ تِلْكَ الْمَنَافِعِ لِأَجْلِ سُؤَالِهِ وَلَوْلَاهُ لَمْ تُفْعَلْ أَوْ كَانَ لِسُؤَالِهِ تَأْثِيرٌ فِي فِعْلِهَا، فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ تُفْعَلُ سَوَاءٌ سَأَلَهَا أَوْ لَمْ يَسْأَلْهَا، وَكَانَ غَرَضُ

bunun cevabı şudur: Ayetin manasının “ve onlar ancak Allah'ın razı olduğu kimseye şefaat ederler” şeklinde yorumlanması, “ve onlar ancak Allah'ın şefaatini razı olduğu kimse için şefaat ederler” şeklinde yorumlanmasından daha evladır. Çünkü birinci takdire göre ayet, Allah Azze ve Celle'nin rızasını aramaya teşvik ve günahlarından sakınmaya sevk ifade eder; ikinci takdire göre ise ayet bunu ifade etmez. Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın kelamını daha faydalı olanla tefsir etmek daha evladır. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın kâfirlerin vasfı hakkındaki: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } [Müddessir: 48] “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” kavlidir. [Allah] bunu onlara tahsis etmiştir; dolayısıyla mefhum-ı muhalefet esasına binaen Müslümanın halinin bunun aksine olması vacip olur. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Muhammed: 19] “Hem kendi günahın hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile” kavlidir. Ayet, Teâlâ'nın Muhammed'e bütün mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dilemesini emrettiğine delalet etmiştir. Biz de Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara: 3] “Onlar gayba iman ederler” kavlinin tefsirinde büyük günah sahibinin mümin olduğunu açıklamıştık. Durum böyle olunca, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için bağışlanma dilediği sabit olmuştur; bu sabit olunca da Allah Teâlâ'nın onları bağışlamış olduğu sabit olmuştur. Aksi takdirde Allah Teâlâ, duasını geri çevirmek için ona dua etmeyi emretmiş olurdu ki bu da sırf tahkir ve incitme olurdu. Bu ise ne Allah Teâlâ'ya ne de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e layıktır. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın Muhammed'e bütün günahkârlar için bağışlanma dilemesini emrettiğinde onun duasını kabul ettiğine delalet etmiştir. Bu da ancak onları bağışlamış olmasıyla tamam olur; şefaatin de bundan başka bir anlamı yoktur. Yedincisi: Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } [Nisâ: 86] “Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya onu aynısıyla iade edin” kavlidir. Allah Teâlâ herkese, birisi kendilerini bir selamla selamladığında o selama daha güzeliyle karşılık vermelerini yahut onu aynısıyla iade etmelerini emretmiştir. Sonra: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } [Ahzâb: 56] “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” buyurarak bize Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i selamlamamızı emretmiştir. Allah'tan salât rahmettir ve bunun bir selam olduğunda şüphe yoktur. Biz Allah'tan Muhammed aleyhisselâm için rahmet talep ettiğimizde, O'nun: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Ondan daha güzeliyle selam verin veya onu aynısıyla iade edin” kavlinin gereği olarak Muhammed'in de aynısını yapması, yani Allah Teâlâ'dan bütün Müslümanlar için rahmet talep etmesi vacip olur. Şefaatin manası da işte budur. Sonra onun aleyhisselâm duasının reddedilmez olduğu hususunda ittifak ettik; dolayısıyla Allah'ın herkes hakkındaki şefaatini kabul etmesi vacip olur ki matlup olan da budur. Sekizincisi: Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } [Nisâ: 64] “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı” kavlidir. Ayette tevbe zikredilmemiştir; ayet, Resûl günahkârlar ve zalimler için ne zaman bağışlanma dilerse Allah'ın onları bağışlayacağına delalet etmektedir. Bu da Resûl'ün büyük günah ehli hakkındaki şefaatinin dünyada makbul olduğuna delalet eder; aralarında fark gözeten bulunmadığından ahirette de makbul olması vacip olur. Dokuzuncusu: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için şefaatin sübutunda icma ettik; dolayısıyla şefaatin tesiri ya menfaatlerin artırılmasında ya da zararların düşürülmesindedir. Birincisi batıldır; aksi takdirde: “Allahümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed” diyerek Allah Teâlâ'dan Resûl'ün lütfunu artırmasını talep ettiğimizde, Resûl aleyhisselâm'a şefaatçi olmuş olurduk. Bu kısım batıl olunca ikincisi taayyün eder ki matlup olan da budur. Eğer şöyle denilirse: Bizim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şefaatçi olduğumuzun söylenmemesi iki yöndendir: Birincisi: Şefaatçinin şefaat olunandan derece bakımından daha üstün olması şarttır. Biz onun aleyhisselâm için hayır talep etsek de ondan aleyhisselâm derece bakımından daha aşağı olduğumuzdan, ona şefaatçi olduğumuz şeklinde vasıflanmamız sahih olmaz. İkincisi: Ebu'l-Hüseyn şöyle demiştir: Başkası için menfaat istemek, ancak o menfaatlerin yapılması onun istemesi sebebiyle olduğunda ve o istemeseydi yapılmayacak olduğunda yahut onun istemesinin yapılmasında bir tesiri olduğunda şefaat olur. Fakat o menfaatler o istese de istemese de yapılacak olduğunda ve

السَّائِلِ التَّقَرُّبَ بِذَلِكَ إِلَى الْمَسْئُولِ، وَإِنْ لَمْ يستحق المسؤول لَهُ بِذَلِكَ السُّؤَالِ مَنْفَعَةً زَائِدَةً فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ شَفَاعَةً لَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ السُّلْطَانَ إِذَا عَزَمَ عَلَى أَنْ يَعْقِدَ لِابْنِهِ وِلَايَةً فَحَثَّهُ بَعْضُ أَوْلِيَائِهِ عَلَى ذَلِكَ وَكَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ سَوَاءٌ حَثَّهُ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يَحُثَّهُ، وَقَصَدَ بِذَلِكَ التَّقَرُّبَ إِلَى السُّلْطَانِ لِيَحْصُلَ لَهُ بِذَلِكَ مَنْزِلَةٌ عِنْدَهُ فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ إِنَّهُ يَشْفَعُ لِابْنِ السُّلْطَانِ: وَهَذِهِ حَالَتُنَا فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا نَسْأَلُهُ لَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمْ يَصِحَّ أَنْ نَكُونَ شَافِعِينَ، وَالْجَوَابُ عَلَى الْأَوَّلِ، لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الرُّتْبَةَ مُعْتَبَرَةٌ فِي الشَّفَاعَةِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الشَّفِيعَ إِنَّمَا سُمِّيَ شَفِيعًا مَأْخُوذًا مِنَ الشَّفْعِ، وَهَذَا الْمَعْنَى لَا تُعْتَبَرُ فِيهِ الرُّتْبَةُ، فَسَقَطَ قَوْلُهُمْ، وَبِهَذَا الْوَجْهِ يَسْقُطُ السُّؤَالُ الثَّانِي، وَأَيْضًا

isteyenin gayesi bununla kendisinden istenene yakınlaşmak olduğunda —kendisi için istenen kimse bu isteme sebebiyle fazladan bir menfaat hak etmese bile— bu durum onun için bir şefaat olmaz. Görmez misin ki sultan oğluna bir velayet bağı akdetmeye azmettiğinde, yakınlarından biri onu buna teşvik etse ve [sultan] o teşvik etsin veya etmesin bunu mutlaka yapacak olsa, o kimse de bununla sultana yakınlaşmayı ve onun nezdinde bir mevki elde etmeyi kastetse, onun sultanın oğluna şefaat ettiği söylenmez. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında Allah Teâlâ'dan onun için istediklerimiz hususundaki durumumuz da böyledir; dolayısıyla şefaatçi olmamız sahih değildir. Birinciye cevap: Şefaatte mertebenin muteber olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: Şefaatçiye, çift yapmaktan (şef‘) alındığı için şefaatçi (şefî‘) denilmiştir; bu manada ise mertebe muteber değildir. Dolayısıyla onların sözü düşmüştür. Bu vecihle ikinci soru da düşer. Ayrıca

فَنَقُولُ فِي الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: إِنَّا وَإِنْ كُنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكْرِمُ رَسُولَهُ وَيُعَظِّمُهُ سَوَاءٌ سَأَلَتِ الْأُمَّةُ ذَلِكَ أَمْ لَمْ تَسْأَلْ، وَلَكِنَّا لَا نَقْطَعُ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَزِيدَ فِي إِكْرَامِهِ بِسَبَبِ سُؤَالِ الْأُمَّةِ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ لَوْلَا سُؤَالُ الْأُمَّةِ لَمَا حَصَلَتْ تِلْكَ الزِّيَادَةُ وَإِذَا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ يَجُوزُ، وَجَبَ أَنْ يَبْقَى تَجْوِيزُ كَوْنِنَا شَافِعِينَ لِلرَّسُولِ ﷺ وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ بِاتِّفَاقِ الْأُمَّةِ بَطَلَ قَوْلُهُمْ. وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مِنْ جُمْلَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَوَجَبَ دُخُولُهُ فِي جُمْلَةِ مَنْ تَسْتَغْفِرُ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ وَرَدَ بَعْدَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ [غَافِرٍ: ٧] ، إِلَّا أَنَّ هَذَا لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ ذَلِكَ الْعَامِّ لِمَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اللَّفْظَ الْعَامَّ إِذَا ذُكِرَ بَعْدَهُ بَعْضُ أَقْسَامِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُوجِبُ تَخْصِيصَ ذَلِكَ الْعَامِّ بِذَلِكَ الْخَاصِّ. الْحَادِيَ عَشَرَ: الْأَخْبَارُ الدَّالَّةُ عَلَى حُصُولِ الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ، وَلْنَذْكُرْ مِنْهَا ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ، الْأَوَّلُ:

ikinci soruya cevap olarak deriz ki: Biz her ne kadar ümmet bunu istesin veya istemesin Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne ikram edeceğini ve onu yücelteceğini kesin olarak bilsek de, ümmetin bu talebi sebebiyle —ümmetin talebi olmasaydı o ziyadelik hâsıl olmayacak şekilde— ona ikramını artırmasının caiz olmadığını kesin olarak söyleyemeyiz. Bu ihtimal caiz olunca, bizim Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e şefaatçi olmamızın caiz oluşu ihtimali baki kalır. Bu durum ümmetin ittifakıyla batıl olunca, onların sözü de batıl olmuştur. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın meleklerin vasfı hakkındaki: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Arşı taşıyanlar ve onun etrafındakiler Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na iman ederler ve iman edenler için bağışlanma dilerler” kavlidir. Büyük günah sahibi de müminler zümresindendir; dolayısıyla meleklerin kendileri için bağışlanma dilediği kimseler arasına girmesi vaciptir. Bu hususta [öne sürülebilecek] en ileri nokta, bundan sonra: { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ } [Gâfir: 7] “Tevbe edenleri ve senin yoluna uyanları bağışla” kavlinin gelmiş olmasıdır. Ne var ki fıkıh usulünde genel lafızdan sonra onun kısımlarından bazısı zikredildiğinde bunun o genel lafzı o özele tahsis etmeyi gerektirmeyeceği sabit olduğundan, bu durum o umumun tahsisini gerektirmez. On birincisi: Büyük günah ehline şefaatin hâsıl olacağına delalet eden haberlerdir. Bunlardan üç veçhi zikredelim. Birincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «شَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي» ،

onun aleyhisselâm: «Şefaatim ümmetimden büyük günah sahipleri içindir» kavlidir.

قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ مِنْ ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ خَبَرٌ وَاحِدٌ وَرَدَ عَلَى مُضَادَّةِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ وَخَبَرُ الْوَاحِدِ إِذَا وَرَدَ عَلَى خِلَافِ الْقُرْآنِ وَجَبَ رَدُّهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَفَاعَتَهُ لَيْسَتْ إِلَّا لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ شَفَاعَتَهُ مَنْصِبٌ عَظِيمٌ فَتَخْصِيصُهُ بِأَهْلِ الْكَبَائِرِ فَقَطْ يَقْتَضِي حِرْمَانَ أَهْلِ الثَّوَابِ عَنْهُ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّهُ لَا أَقَلَّ مِنَ التَّسْوِيَةِ، وَثَالِثُهَا:

Mutezile şöyle demiştir: Buna itiraz üç vecihdendir: Birincisi: Bu, Kur'an'a zıt olarak gelmiş bir âhâd haberdir; zira biz pek çok ayetin bu şefaatin nefyine delalet ettiğini açıkladık. Âhâd haber Kur'an'a muhalif olarak geldiğinde reddedilmesi vaciptir. İkincisi: Bu haber, onun şefaatinin ancak büyük günah sahipleri için olduğuna delalet eder ki bu caiz değildir. Çünkü onun şefaati yüce bir makamdır; dolayısıyla bunun sadece büyük günah ehline tahsis edilmesi sevap ehlinin ondan mahrum bırakılmasını gerektirir, bu ise caiz değildir; zira en azından eşitlik gerekir. Üçüncüsü:

أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ لَيْسَتْ مِنَ الْمَسَائِلِ الْعَمَلِيَّةِ فَلَا يَجُوزُ الِاكْتِفَاءُ فِيهَا بِالظَّنِّ وَخَبَرُ الْوَاحِدِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ فَلَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِهَذَا الْخَبَرِ. ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا صِحَّةَ الخبر لكن فِيهِ احْتِمَالَاتٌ، أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِفْهَامَ بِمَعْنَى/ الْإِنْكَارِ يَعْنِي أَشَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي كَمَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: هذا رَبِّي أَيْ أَهَذَا رَبِّي، وَثَانِيهَا: أَنَّ لَفْظَ الْكَبِيرَةِ غَيْرُ مُخْتَصٍّ لَا فِي أَصْلِ اللُّغَةِ وَلَا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ بِالْمَعْصِيَةِ بَلْ كَمَا يَتَنَاوَلُ الْمَعْصِيَةَ يَتَنَاوَلُ الطَّاعَةَ. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الصلاة: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ [البقرة: ٤٥] ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ

bu mesele ameli meselelerden değildir; dolayısıyla onda zan ile yetinmek caiz olmaz. Âhâd haber ise ancak zan ifade eder; binaenaleyh bu meselede bu habere tutunmak caiz değildir. Sonra haberin sıhhatini kabul etsek bile onda birtakım ihtimaller vardır: Birincisi: Ondan muradın inkâr manasında istifham olmasıdır; yani tıpkı O'nun: { هذا رَبِّي } “Bu mu benim Rabbim?” kavlinden muradın “Bu benim Rabbim midir?” olması gibi, “Şefaatim ümmetimin büyük günah sahiplerine midir?” demektir. İkincisi: Kebîre (كَبِيرَة) lafzı ne lügatin aslında ne de şeriatın örfünde günaha mahsus değildir; aksine günahı kapsadığı gibi itaati de kapsar. Teâlâ namazın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } [Bakara: 45] “Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır (büyük) gelir”. Durum böyle olunca

فَقَوْلُهُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ

onun “büyük [işlerin] sahipleri için” kavlinden

: لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَهْلَ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ بَلْ لَعَلَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَهْلُ الطَّاعَاتِ الْكَبِيرَةِ. فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّ لَفْظَ الْكَبِيرَةِ يَتَنَاوَلُ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِيَ وَلَكِنَّ

muradın büyük günahların ehli olması vacip olmaz; bilakis belki de ondan murat büyük itaatlerin ehlidir. Eğer şöyle denilirse: Farz edelim ki kebîre lafzı itaatleri ve günahları kapsamaktadır; fakat

قَوْلَهُ أَهْلَ الْكَبَائِرِ

onun “büyüklerin ehli” kavli

صِيغَةُ جَمْعٍ مَقْرُونَةٌ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ فوجب أن يدل الخبر على ثوبت الشَّفَاعَةِ لِكُلِّ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ أَهْلِ الطَّاعَاتِ الْكَبِيرَةِ أَوِ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ قُلْنَا: لَفْظُ الْكَبَائِرِ وَإِنْ كَانَ لِلْعُمُومِ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ «أَهْلٍ» مُفْرَدٌ فَلَا يُفِيدُ الْعُمُومَ فَيَكْفِي فِي صِدْقِ الْخَبَرِ شَخْصٌ وَاحِدٌ مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ فَنَحْمِلُهُ عَلَى الشَّخْصِ الْآتِي بِكُلِّ الطَّاعَاتِ، فَإِنَّهُ يَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى الْحَدِيثِ حَمْلُهُ عَلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: هَبْ أَنَّهُ يَجِبُ حَمْلُ أَهْلِ الْكَبَائِرِ عَلَى أَهْلِ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ لَكِنَّ أَهْلَ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ أَعَمُّ مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ أَوْ قَبْلَ التَّوْبَةِ فَنَحْنُ نَحْمِلُ الْخَبَرَ عَلَى أَهْلِ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، وَيَكُونُ تَأْثِيرُ الشَّفَاعَةِ فِي أَنْ يَتَفَضَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِمَا

elif-lâm ile bitişmiş bir çoğul sîgasıdır ve umum ifade eder; binaenaleyh haberin, ister büyük itaatlerin ehlinden ister büyük günahların ehlinden olsun, büyüklerin ehlinden olan herkes için şefaatin sübutuna delalet etmesi vacip olur. Deriz ki: Kebâir lafzı her ne kadar umum için olsa da “ehl” lafzı müfrettir ve umum ifade etmez; dolayısıyla haberin doğruluğu için büyükler ehlinden tek bir şahıs yeterlidir. Biz de onu bütün itaatleri yerine getiren şahsa hamlederiz; zira hadisin muktezasıyla amel etmekte onu buna hamletmek kâfidir. Üçüncüsü: Büyük günah ehli ifadesini büyük günahların ehline hamletmenin vacip olduğunu farz edelim; fakat büyük günahların ehli, tevbeden sonraki veya tevbeden önceki büyük günahların ehlinden daha geneldir. Biz haberi tevbeden sonraki büyük günahların ehline hamlederiz; şefaatin tesiri de Allah'ın ona,

انْحَبَطَ مِنْ ثَوَابِ طَاعَتِهِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى فِسْقِهِ سَلَّمْنَا دَلَالَةَ الْخَبَرِ عَلَى قَوْلِكُمْ لَكِنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا

fıskından önce geçmiş olan itaat sevabından boşa giden şeyleri lütfetmesinde olur. Haberin sözünüze delaletini kabul ettik; fakat o,

رُوِيَ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «أَشَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي»

ondan aleyhisselâm rivayet edilen: «Şefaatim ümmetimden büyük günah sahiplerine midir?» sözüyle muaraza halindedir.

ذَكَرَهُ مَعَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ.

[Bu rivayette] onu inkâr yoluyla istifham hemzesiyle zikretmiştir.

وَرَوَى الْحَسَنُ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «مَا ادَّخَرْتُ شَفَاعَتِي إِلَّا لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي»

Hasan da ondan aleyhisselâm: «Şefaatimi ancak ümmetimden büyük günah sahipleri için sakladım» dediğini rivayet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْصَافَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِهَذَا الْخَبَرِ وَحْدَهُ، وَلَكِنْ بِمَجْمُوعِ الْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ فِي بَابِ الشَّفَاعَةِ وَإِنَّ سَائِرَ الْأَخْبَارِ دَالَّةٌ عَلَى سُقُوطِ كُلِّ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ. الثَّانِي:

Bil ki insaf şudur: Bu gibi bir meselede tek başına bu habere tutunmak mümkün değildir; ancak şefaat babında gelen haberlerin tamamına tutunulur ve diğer haberlerin hepsi bütün bu tevillerin düşmesine delalet etmektedir. İkincisi:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ فَتَعَجَّلَ كُلُّ نَبِيٍّ دَعْوَتَهُ وَإِنِّي اخْتَبَأْتُ دَعْوَتِي شَفَاعَةً لِأُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَهِيَ نَائِلَةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِي لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا» رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ

Ebu Hureyre rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Her peygamberin kabul olunan bir duası vardır; her peygamber duasını aceleyle yaptı. Ben ise duamı kıyamet gününde ümmetime şefaat olmak üzere sakladım; inşallah ümmetimden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimseye ulaşacaktır». Bunu Müslim Sahih'inde rivayet etmiştir.

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ أَنَّ الْحَدِيثَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ شَفَاعَتَهُ ﷺ تَنَالُ كُلَّ مَنْ مَاتَ مَنْ أُمَّتِهِ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ تَنَالَهُ الشَّفَاعَةُ. وَالثَّالِثُ:

Bununla delil getirme yönü şudur: Hadis, onun sallallâhu aleyhi ve sellem şefaatinin ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen herkese ulaşacağı hususunda açıktır; büyük günah sahibi de böyledir, dolayısıyla şefaatin ona ulaşması vacip olur. Üçüncüsü:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا بِلَحْمٍ فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ فَنَهَشَ مِنْهَا نَهْشَةً ثُمَّ قَالَ: أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَلْ تَدْرُونَ لِمَ ذَلِكَ؟ قَالُوا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: يَجْمَعُ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي وَيُنْفِذُهُمُ الْبَصَرُ وَتَدْنُو الشَّمْسُ، فَيَبْلُغُ النَّاسَ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ مَا لَا يُطِيقُونَ فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ لِبَعْضٍ:

Ebu Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e et getirildi; ona kol eti sunuldu —ki bundan hoşlanırdı— ondan bir lokma ısırdı ve sonra şöyle buyurdu: Kıyamet gününde insanların efendisi benim; bunun niçin olduğunu bilir misiniz? Dediler ki: Hayır, ey Allah'ın Resûlü! Şöyle buyurdu: Allah öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplar; çağıran kimse sesini onlara duyurur, göz onları görür ve güneş yaklaşır. İnsanlara dayanamayacakları kadar gam ve keder ulaşır. Bunun üzerine insanların bir kısmı diğerine şöyle der:

أَلَا تَرَوْنَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ؟ أَلَا تَرَوْنَ ما قد بلغكم ألا تذهبون إلا مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ؟ فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ لِبَعْضٍ:

İçinde bulunduğunuz hali görmüyor musunuz? Başınıza gelenleri görmüyor musunuz? Rabbiniz katında size şefaat edecek birine gitmez misiniz? İnsanların bir kısmı diğerine der ki:

أَبُوكُمْ آدَمُ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلَا تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا؟ فَيَقُولُ لَهُمْ: إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ مِثْلَهُ قَبْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ، وَإِنَّهُ نَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُهُ. نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى/ نُوحٍ. فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ: يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ، وَسَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ؟ فَيَقُولُ لَهُمْ: إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غضبا لم يغضب قبله مثله ولن يغضب بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ كَانَتْ لِي دَعْوَةٌ دَعَوْتُ بِهَا عَلَى قَوْمِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي، اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَيَقُولُونَ: أَنْتَ إِبْرَاهِيمُ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ؟

Babanız Âdem'e [gidin]. Bunun üzerine Âdem'e gelirler ve: Ey Âdem! Sen insanların babasısın; Allah seni eliyle yarattı, sana ruhundan üfledi, meleklere emretti de sana secde ettiler; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun, başımıza gelenleri görmüyor musun? derler. O da onlara şöyle der: Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki bundan önce böylesine gazaplanmamıştı ve bundan sonra da böylesine asla gazaplanmayacaktır. O bana o ağacı yasaklamıştı, ben ise O'na isyan ettim. Nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Nuh'a gidin. Bunun üzerine Nuh'a gelirler ve: Ey Nuh! Sen yeryüzü ehline gönderilen ilk elçisin; Allah seni çok şükreden bir kul olarak isimlendirdi; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? derler. O da onlara şöyle der: Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki bundan önce böylesine gazaplanmamıştı ve bundan sonra da böylesine asla gazaplanmayacaktır. Benim bir bedduam vardı, onu kavmimin aleyhine yaptım. Benden başkasına gidin, İbrahim'e gidin. Bunun üzerine İbrahim aleyhisselâm'a gelirler ve: Sen Allah'ın peygamberi ve yeryüzü ehlinden O'nun dostusun; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? derler.

فَيَقُولُ لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يغضب قبله مثله ولن يغضب بعده مثله، وَذَكَرَ كَذَبَاتِهِ، نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي، اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى، فَيَأْتُونَ مُوسَى وَيَقُولُونَ: يَا موسى أنت رسول الله، فضلك الله برسالاته وَبِكَلَامِهِ عَلَى النَّاسِ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ؟ فَيَقُولُ لَهُمْ مُوسَى: إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غضبا لم يغضب قبله مثله ولن يغضب بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَتَلْتُ نَفْسًا لَمْ أُومَرْ بِقَتْلِهَا، نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي، اذْهَبُوا إلى عيسى بن مَرْيَمَ، فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُونَ: أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ وَكَلَّمْتَ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ؟ فَيَقُولُ لَهُمْ عِيسَى: إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غضباً لم يغضب قبله مثله ولم يَغْضَبْ بَعْدَهُ مِثْلَهُ، وَلَمْ يَذْكُرْ لَهُ ذَنْبًا، نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي، اذْهَبُوا إِلَى مُحَمَّدٍ. فَيَأْتُونِي فَيَقُولُونَ: يَا مُحَمَّدُ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ، أَلَا تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ؟ فَأَنْطَلِقُ وَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِّي وَقَعْتُ سَاجِدًا، فَيَدَعُنِي مَا شاء أن يدعني ثم يقول لي: يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ تُسْمَعْ وَسَلْ تعطه واشفع تشفع فأحمد ربي بمحامد علمنيها، ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَرْجِعُ فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِّي ﵎ وَقَعْتُ لَهُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي، ثُمَّ يَقُولُ: ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ تسمع وسل تعطه واشفع تشفع، فأحمد ربي بِمَحَامِدَ عَلَّمَنِيهَا، ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَرْجِعُ فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِّي وَقَعْتُ لَهُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا

İbrahim de onlara şöyle der: Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki bundan önce böylesine gazaplanmamıştı ve bundan sonra da böylesine asla gazaplanmayacaktır —ve söylediği yalanları zikreder— nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Musa'ya gidin. Musa'ya gelirler ve: Ey Musa! Sen Allah'ın elçisisin; Allah risaletleriyle ve seninle konuşmasıyla seni insanlara üstün kıldı; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? derler. Musa da onlara şöyle der: Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki bundan önce böylesine gazaplanmamıştı ve bundan sonra da böylesine asla gazaplanmayacaktır. Ben ise öldürülmesi bana emredilmemiş bir canı öldürdüm. Nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Meryem oğlu İsa'ya gidin. İsa'ya gelirler ve: Sen Allah'ın elçisisin, O'nun Meryem'e ulaştırdığı kelimesisin ve O'ndan bir ruhsun; beşikteyken insanlarla konuştun; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? derler. İsa da onlara şöyle der: Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki bundan önce böylesine gazaplanmamıştı ve bundan sonra da böylesine asla gazaplanmayacaktır —kendisine bir günah zikretmez— nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Muhammed'e gidin. Bunun üzerine bana gelirler ve: Ey Muhammed! Sen Allah'ın elçisisin ve peygamberlerin sonuncususun; Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır; Rabbin katında bize şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? derler. Ben de giderim ve Rabbimin huzuruna çıkmak için izin isterim, bana izin verilir. Rabbimi gördüğümde secdeye kapanırım; Allah beni bırakmayı dilediği kadar bırakır, sonra bana: Ey Muhammed! Başını kaldır, söyle dinlenirsin, iste verilir, şefaat et şefaatin kabul olunur, buyurur. Ben de Rabbime bana öğrettiği hamdlerle hamdederim; sonra şefaat ederim, O da bana bir sınır belirler, ben de onları cennete sokarım. Sonra geri dönerim; Rabbimi celle celâluh gördüğümde O'nun için secdeye kapanırım; Allah beni bırakmayı dilediği kadar bırakır, sonra: Başını kaldır, söyle dinlenirsin, iste verilir, şefaat et şefaatin kabul olunur, buyurur. Rabbime bana öğrettiği hamdlerle hamdederim; sonra şefaat ederim, O da bana bir sınır belirler, ben de onları cennete sokarım. Sonra geri dönerim; Rabbimi gördüğümde O'nun için secdeye kapanırım; Allah beni bırakmayı

شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي، ثُمَّ يَقُولُ: يَا محمد ارفع رأسك وقل تسمع وسل تعطه وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، فَأَحْمَدُ رَبِّي بِمَحَامِدَ عَلَّمَنِيهَا، ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ. ثُمَّ أَرْجِعُ فَأَقُولُ: يَا رَبِّ مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلَّا مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ، أَيْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ» ،

dilediği kadar bırakır, sonra: Ey Muhammed! Başını kaldır, söyle dinlenirsin, iste verilir, şefaat et şefaatin kabul olunur, buyurur. Rabbime bana öğrettiği hamdlerle hamdederim; sonra şefaat ederim, O da bana bir sınır belirler, ben de onları cennete sokarım. Sonra geri dönerim ve derim ki: Ey Rabbim! Cehennemde Kur'an'ın hapsettiği —yani üzerine ebediyet vacip olan— kimseden başkası kalmadı».

وَأَكْثَرُ هَذَا الْخَبَرِ مُخَرَّجٌ بِلَفْظِهِ فِي الصَّحِيحَيْنِ.

Bu haberin çoğu lafzıyla Sahîhayn'da tahric edilmiştir.

قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْخَبَرِ وَأَمْثَالِهِ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَخْبَارَ أَخْبَارٌ طَوِيلَةٌ فَلَا يُمْكِنُ ضَبْطُهَا بِلَفْظِ الرَّسُولِ ﷺ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الرَّاوِيَ إِنَّمَا رَوَاهَا بِلَفْظِ نَفْسِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنْهَا حُجَّةً، وَثَانِيهَا: أَنَّهَا خَبَرٌ عَنْ وَاقِعَةٍ وَاحِدَةٍ، وَأَنَّهَا رُوِيَتْ عَلَى وُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ مَعَ الزِّيَادَاتِ وَالنُّقْصَانَاتِ، وَذَلِكَ أَيْضًا مِمَّا يَطْرُقُ التُّهْمَةَ إِلَيْهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى التَّشْبِيهِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ أَيْضًا يَطْرُقُ التُّهْمَةَ إِلَيْهَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا وَرَدَتْ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ. وَذَلِكَ أَيْضًا يَطْرُقُ التُّهْمَةَ إِلَيْهَا. وَخَامِسُهَا: أَنَّهَا خَبَرٌ عَنْ وَاقِعَةٍ عَظِيمَةٍ تَتَوَافَرُ الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهَا، فَلَوْ كَانَ صَحِيحًا لَوَجَبَ/ بُلُوغُهُ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ وَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَقَدْ تَطَرَّقَتِ التُّهْمَةُ إِلَيْهَا، وَسَادِسُهَا: أَنَّ الِاعْتِمَادَ عَلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ الَّذِي لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ فِي الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ. أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْ هَذِهِ الْمَطَاعِنِ بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَإِنْ كَانَ مَرْوِيًّا بِالْآحَادِ إِلَّا أَنَّهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا وَبَيْنَهَا قَدْرٌ مُشْتَرِكٌ وَاحِدٌ وَهُوَ خُرُوجُ أَهْلِ الْعِقَابِ مِنَ النَّارِ بِسَبَبِ الشَّفَاعَةِ فَيَصِيرُ هَذَا الْمَعْنَى مَرْوِيًّا عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ، فَيَكُونُ حُجَّةً وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْجَوَابُ عَلَى جَمِيعِ أَدِلَّةِ الْمُعْتَزِلَةِ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ أَدِلَّتَهُمْ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ تُفِيدُ نَفْيَ جَمِيعِ أَقْسَامِ الشَّفَاعَاتِ، وَأَدِلَّتُنَا عَلَى إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ تُفِيدُ إِثْبَاتَ شَفَاعَةٍ خَاصَّةٍ وَالْعَامُّ وَالْخَاصُّ إِذَا تَعَارَضَا قُدِّمَ الْخَاصُّ عَلَى الْعَامِّ فَكَانَتْ دَلَائِلُنَا مُقَدَّمَةً عَلَى دَلَائِلِهِمْ، ثُمَّ إِنَّا نَخُصُّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرُوهَا بِجَوَابٍ عَلَى حِدَةٍ:

Mutezile şöyle demiştir: Bu haber ve benzerleri hakkındaki söz birkaç vecihdendir: Birincisi: Bu haberler uzun haberlerdir; dolayısıyla bunların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in lafzıyla zabtedilmesi mümkün değildir. Zahir olan odur ki ravi bunu ancak kendi lafzıyla rivayet etmiştir; bu takdire göre ise bunlardan hiçbiri hüccet olmaz. İkincisi: Bu tek bir olay hakkındaki bir haberdir ve fazlalıklar ile eksikliklerle muhtelif vecihlerde rivayet edilmiştir; bu da ona töhmet yolunu açan hususlardandır. Üçüncüsü: Teşbihi içermektedir; bu da batıldır ve ona töhmet yolunu açar. Dördüncüsü: Kur'an'ın zahirine aykırı olarak gelmiştir; bu da ona töhmet yolunu açar. Beşincisi: Nakledilmesine dair saiklerin pek çok olduğu büyük bir hadise hakkındaki bir haberdir; şayet sahih olsaydı mütevatir derecesine ulaşması vacip olurdu. Böyle olmadığına göre ona töhmet yönelmiştir. Altıncısı: Kesin meselelerde zandan başka bir şey ifade etmeyen âhâd habere dayanmak caiz değildir. Ashabımız bu taanlara şöyle cevap vermiştir: Bu haberlerin her biri tek tek âhâd yoluyla rivayet edilmiş olsa da bunlar pek çoktur ve aralarında tek bir müşterek payda vardır ki o da azap ehlinin şefaat sebebiyle cehennemden çıkmasıdır. Böylece bu mana tevatür yoluyla rivayet edilmiş olur ve hüccet teşkil eder; Allah en doğrusunu bilir. Mutezile'nin bütün delillerine tek bir kelimeyle verilecek cevap şudur: Onların şefaatin nefyine dair delilleri şefaatin bütün kısımlarının nefyini ifade etmektedir; bizim şefaatin sübutuna dair delillerimiz ise özel bir şefaatin sübutunu ifade etmektedir. Âm ile hâs teâruz ettiğinde hâs olan âm olana takdim edilir; dolayısıyla delillerimiz onların delillerinden öne geçmiştir. Sonra onların zikrettiği vecihlerin her birine ayrı ayrı cevap veririz:

أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ فَهَبْ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ إِلَّا أَنَّ تَخْصِيصَ مِثْلِ هَذَا الْعَامِّ بِذَلِكَ السَّبَبِ الْمَخْصُوصِ يَكْفِي فِيهِ أَدْنَى دَلِيلٍ، فَإِذَا قَامَتِ الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُودِ الشَّفَاعَةِ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى تَخْصِيصِهَا.

Birinci veche gelince: Bu, Teâlâ'nın: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “Ondan hiçbir şefaat kabul edilmez” kavline tutunmaktır. Farz edelim ki itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir; ne var ki böyle bir umumun o hususi sebeple tahsis edilmesi hususunda en küçük bir delil dahi kâfidir. Şefaatin varlığına delalet eden deliller kaim olunca, onun tahsisine gitmek vacip olur.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِرٍ: ١٨] فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ قَوْلَهُ: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ نَقِيضٌ لِقَوْلِنَا: لِلظَّالِمِينَ حَمِيمٌ وَشَفِيعٌ، لَكِنَّ قَوْلَنَا لِلظَّالِمِينَ:

İkinci veche gelince: Bu, Teâlâ'nın: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } [Gâfir: 18] “Zalimlerin ne bir candan dostu ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır” kavlidir. Buna cevap şudur: O'nun: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ } kavli, “Zalimlerin candan dostu ve şefaatçisi vardır” sözümüzün çelişiğidir (nakîzidir). Fakat zalimler hakkındaki bu sözümüz

حَمِيمٌ وَشَفِيعٌ مُوجَبَةٌ كُلِّيَّةٌ، وَنَقِيضُ الْمُوجَبَةِ الْكُلِّيَّةِ سَالِبَةٌ جُزْئِيَّةٌ، وَالسَّالِبَةُ يَكْفِي فِي صِدْقِهَا تَحَقُّقُ ذَلِكَ السَّلْبِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ، وَلَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى تَحَقُّقِ ذَلِكَ السَّلْبِ فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ، وَعَلَى هَذَا فَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ لِأَنَّ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَيْسَ لِبَعْضِ الظَّالِمِينَ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ يُجَابُ وَهُمُ الْكُفَّارُ، فَأَمَّا أَنْ يُحْكَمَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِسَلْبِ الْحَمِيمِ وَالشَّفِيعِ فَلَا.

“candan dostu ve şefaatçisi vardır” ifadesi bir tümel olumlu (mûcebe-i külliye) önermedir. Tümel olumlunun çelişiği ise tikel olumsuz (sâlibe-i cüz'iyye) önermedir. Olumsuz önermenin doğruluğu için bu olumsuzluğun bazı durumlarda gerçekleşmesi yeterlidir; onun bütün durumlarda gerçekleşmesine ihtiyaç yoktur. Buna göre biz onun muktezasıyla hükmederiz; çünkü bize göre zalimlerin bazısının —ki onlar kâfirlerdir— candan dostu ve duası kabul edilen şefaatçisi yoktur. Onlardan her birinin candan dostu ve şefaatçisi bulunmadığına hükmedilmesine gelince, bu böyle değildir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] فَالْجَوَابُ عَنْهُ مَا تَقَدَّمَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

Üçüncü veche gelince: Bu, O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } [Bakara: 254] “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” kavlidir. Buna cevap, birinci vecihte geçen cevabın aynısıdır.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٠] فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّهُ نَقِيضٌ لِقَوْلِنَا:

Dördüncü veche gelince: Bu, O'nun: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } [Bakara: 270] “Zalimlerin hiçbir yardımcıları yoktur” kavlidir. Buna cevap şudur: Bu,

لِلظَّالِمِينَ أَنْصَارٌ وَهَذِهِ مُوجَبَةٌ كُلِّيَّةٌ فَقَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ سَالِبَةٌ جُزْئِيَّةٌ فَيَكُونُ مَدْلُولُهُ سَلْبَ الْعُمُومِ وَسَلْبُ الْعُمُومِ لَا يُفِيدُ عُمُومَ السَّلْبِ.

“Zalimlerin yardımcıları vardır” sözümüzün çelişiğidir; bu ise tümel olumlu bir önermedir. Dolayısıyla O'nun: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } kavli tikel olumsuzdur; medlûlü de umumun olumsuzlanmasıdır. Umumun olumsuzlanması ise olumsuzluğun umumunu ifade etmez.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٨] فَهَذَا وَارِدٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ وَهُوَ يَدُلُّ بِسَبَبِ التَّخْصِيصِ عَلَى ضِدِّ هَذَا الْحُكْمِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ.

Beşinci veche gelince: Bu, O'nun: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } [Müddessir: 48] “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” kavlidir. Bu kâfirler hakkında varit olmuştur ve tahsis sebebiyle müminler hakkında bu hükmün zıddına delalet eder.

وَأَمَّا الْوَجْهُ السَّادِسُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ.

Altıncı veche gelince: Bu, O'nun: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [Enbiyâ: 28] “Onlar ancak O'nun razı olduğu kimseye şefaat ederler” kavlidir. Bu konudaki söz daha önce geçmişti.

وَأَمَّا الْوَجْهُ السَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ الْمُسْلِمِينَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أَهْلِ شَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ عِنْدَنَا تَأْثِيرَ الشَّفَاعَةِ فِي جَلْبِ أَمْرٍ مَطْلُوبٍ وَأَعْنِي بِهِ الْقَدْرَ الْمُشْتَرَكَ بَيْنَ جَلْبِ الْمَنَافِعِ الزَّائِدَةِ عَلَى قَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ الْمُسْتَحَقَّةِ عَلَى الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ عَاصِيًا فَانْدَفَعَ السُّؤَالُ.

Yedinci veche gelince: Bu, Müslümanların: “Allahümme'c‘alnâ min ehli şefâati Muhammedin sallallâhu aleyhi ve sellem (Allah'ım, bizi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaat ehlinden eyle)” sözüdür. Buna cevap şudur: Bize göre şefaatin tesiri talep edilen bir hususun celbindedir; bununla kastettiğim hak edilen miktarın üzerindeki fazla menfaatlerin celbi ile günahlar sebebiyle hak edilen zararların defedilmesi arasındaki müşterek paydadır. Bu müşterek payda ise kulun günahkâr olmasına bağlı değildir; böylece soru bertaraf edilmiş olur.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّامِنُ: وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ [الِانْفِطَارِ: ١٤] فَالْكَلَامُ عَلَيْهِ سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَسْأَلَةِ الْوَعِيدِ.

Sekizinci veche gelince: Bu, O'nun: { وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } [İnfitâr: 14] “Şüphesiz günahkârlar da cehennemdedirler” kavline tutunmaktır. Bu konudaki açıklama Allah Teâlâ dilerse vaîd meselesinde gelecektir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ التَّاسِعُ: وَهُوَ قَوْلُهُ لَمْ يُوجَدْ مَا يَدُلُّ عَلَى إِذْنِ اللَّهِ ﷿ فِي الشَّفَاعَةِ لِأَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، فَجَوَابُهُ أَنَّ هَذَا مَمْنُوعٌ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَوْرَدْنَا مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ.

Dokuzuncu veche gelince: Bu, [Mutezile'nin] büyük günah sahiplerine şefaat hususunda Allah Azze ve Celle'nin iznine delalet eden bir şey bulunmadığı şeklindeki sözüdür. Bunun cevabı şudur: Bu men edilmiştir (kabul edilmez); bunun delili de bu şefaatin hâsıl olacağına delalet eden getirdiğimiz delillerdir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الْعَاشِرُ: وَهُوَ قَوْلُهُ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا [غَافِرٍ: ٧] فَجَوَابُهُ مَا بَيَّنَّا أَنَّ خُصُوصَ آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَقْدَحُ فِي عُمُومِ أَوَّلِهَا.

Onuncu veche gelince: Bu, melekler hakkında [geçen]: { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا } [Gâfir: 7] “Tevbe edenleri bağışla” kavlidir. Bunun cevabı açıkladığımız üzere şudur: Bu ayetin sonunun hususiliği, başının umumiliğine halel getirmez.

وَأَمَّا الْأَحَادِيثُ فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَا يَشْفَعُ لِبَعْضِ النَّاسِ وَلَا يُشَفَّعُ فِي بَعْضِ مَوَاطِنِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَشْفَعُ لِأَحَدٍ أَلْبَتَّةَ مِنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، وَلَا أَنَّهُ يُمْتَنَعُ مِنَ الشَّفَاعَةِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاطِنِ.

Hadislere gelince; bunlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanların bir kısmına şefaat etmeyeceğine ve kıyametin bazı duraklarında şefaatçi kılınmayacağına delalet etmektedir. Bu durum onun büyük günah sahiplerinden kesinlikle hiçbir kimseye şefaat etmeyeceğine yahut bütün duraklarda şefaatten menedileceğine delalet etmez.

وَالَّذِي نُحَقِّقُهُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الشَّافِعِينَ لَا يُشَفَّعُ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، فَلَعَلَّ الرَّسُولَ لَمْ يَكُنْ مَأْذُونًا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ وَبَعْضِ الْأَوْقَاتِ، فَلَا يُشَفَّعُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَلَا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، ثُمَّ يَصِيرُ مَأْذُونًا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَفِي وَقْتٍ آخَرَ فِي الشَّفَاعَةِ فَيَشْفَعُ هُنَاكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Tahkik ettiğimiz husus şudur: Allah Teâlâ şefaatçilerden hiçbirinin ancak Allah'ın izniyle şefaatçi kılınacağını açıklamıştır. Dolayısıyla Resûl'e bazı yerlerde ve bazı vakitlerde izin verilmemiş olabilir; bu sebeple o mekânda ve o zamanda şefaatçi kılınmaz. Sonra başka bir yerde ve başka bir vakitte şefaate izinli kılınır da orada şefaat eder; Allah en doğrusunu bilir.

قَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ فِي تَأْوِيلِ الشَّفَاعَةِ: إِنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ عَامُّ الْفَيْضِ تَامُّ الْجُودِ، فَحَيْثُ لَا يَحْصُلُ فَإِنَّمَا لَا يَحْصُلُ لِعَدَمِ كَوْنِ الْقَابِلِ مُسْتَعِدًّا، وَمِنَ الْجَائِزِ أَنْ لَا يَكُونَ الشَّيْءُ مُسْتَعِدًّا لِقَبُولِ الْفَيْضِ عَنْ وَاجِبِ الْوُجُودِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَعِدًّا لِقَبُولِ ذَلِكَ الْفَيْضِ مِنْ شَيْءٍ قَبْلَهُ عَنْ وَاجِبِ الْوُجُودِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الشَّيْءُ كَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ وَاجِبِ الْوُجُودِ وَبَيْنَ ذَلِكَ الشَّيْءِ الْأَوَّلِ، وَمِثَالُهُ فِي الْمَحْسُوسِ أَنَّ الشَّمْسَ لَا تُضِيءُ إِلَّا لِلْقَابِلِ الْمُقَابِلِ، وَسَقْفُ الْبَيْتِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مُقَابِلًا لِجِرْمِ الشَّمْسِ لَا جَرَمَ لَمْ يَكُنْ فِيهِ اسْتِعْدَادٌ لِقَبُولِ النُّورِ عَنِ الشَّمْسِ، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا وُضِعَ طَسْتٌ مَمْلُوءٌ مِنَ الْمَاءِ الصَّافِي وَوَقَعَ عَلَيْهِ ضَوْءُ الشَّمْسِ انْعَكَسَ ذَلِكَ الضَّوْءُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ إِلَى السَّقْفِ فَيَكُونُ ذَلِكَ الْمَاءُ الصَّافِي مُتَوَسِّطًا فِي وُصُولِ النُّورِ مِنْ قُرْصِ الشَّمْسِ إِلَى السَّقْفِ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مُقَابِلٍ لِلشَّمْسِ، وَأَرْوَاحُ الْأَنْبِيَاءِ كَالْوَسَائِطِ بَيْنِ وَاجِبِ الْوُجُودِ وَبَيْنَ أَرْوَاحِ عَوَامِّ الْخَلْقِ فِي وُصُولِ فَيْضِ وَاجِبِ الْوُجُودِ إِلَى أَرْوَاحِ الْعَامَّةِ، فَهَذَا مَا قَالُوهُ فِي الشَّفَاعَةِ تَفْرِيعًا على أصولهم.

Filozoflar şefaatin tevilinde şöyle demişlerdir: Vâcibü'l-Vücûd'un feyzi umumi, cömertliği tamdır. Feyzin hâsıl olmadığı yerlerde olmaması ancak kabul edenin istidatsız oluşundandır. Bir şeyin Vâcibü'l-Vücûd'dan gelen feyzi kabul etmeye istidatlı olmayıp, ancak Vâcibü'l-Vücûd'dan önce gelen bir şeyden o feyzi kabul etmeye istidatlı olması caizdir. Böylece o şey Vâcibü'l-Vücûd ile o ilk şey arasında bir vasıta gibi olur. Bunun hissedilir alemdeki misali şudur: Güneş ancak karşısında durup [ışığı] kabul edene aydınlık verir. Evin tavanı güneşin cismine doğrudan karşı durmadığından şüphesiz güneşteki nuru kabul etmeye onda bir istidat bulunmaz. Ancak içi berrak su dolu bir leğen konulduğunda ve üzerine güneş ışığı düştüğünde, o ışık o sudan tavana yansır; böylece o berrak su, güneş kursundan güneşe doğrudan bakmayan tavana nurun ulaşmasında bir vasıta olur. Peygamberlerin ruhları da Vâcibü'l-Vücûd'un feyzinin avamın ruhlarına ulaşmasında Vâcibü'l-Vücûd ile halkın avamının ruhları arasında vasıtalar gibidir. İşte onların kendi usullerine dayanarak şefaat hakkında söyledikleri budur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٩]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 49]

وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)

{ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda da sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” (49)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ نِعَمِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِجْمَالًا بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَقْسَامَ تِلْكَ النِّعَمِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي التَّذْكِيرِ وَأَعْظَمَ فِي الْحُجَّةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: اذْكُرُوا نِعْمَتِي وَاذْكُرُوا إِذْ نَجَّيْنَاكُمْ/ وَاذْكُرُوا إِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ وَهِيَ إِنْعَامَاتٌ، وَالْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْإِنْعَامُ الْأَوَّلُ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ فقرىء أَيْضًا أَنْجَيْنَاكُمْ وَنَجَّيْتُكُمْ، قَالَ الْقَفَّالُ: أَصْلُ الْإِنْجَاءِ وَالتَّنْجِيَةِ التَّخْلِيصُ، وَأَنَّ بَيَانَ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ حتى لا

Bil ki Allah Teâlâ İsrailoğullarına olan nimetlerinin zikrini icmali olarak öne aldıktan sonra, hatırlatmada daha tesirli ve hüccette daha büyük olsun diye o nimetlerin kısımlarını tafsilatlı bir şekilde açıkladı. Sanki şöyle buyurmuştur: Nimetimi hatırlayın, sizi kurtardığımız vakti hatırlayın, sizin için denizi yardığımız vakti hatırlayın. Bunlar birtakım nimetlerdir; bu ayette zikredilen ise birinci nimettir. O'nun: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } kavline gelince; bu kelime “enceynâkum” (أَنْجَيْنَاكُمْ) ve “necceytukum” (نَجَّيْتُكُمْ) şeklinde de okunmuştur. Kaffâl şöyle demiştir: İncâ ve tenciye (تَنْجِيَة) kelimelerinin aslı kurtarmak ve bir şeyi bir şeyden aralarında temas kalmayacak şekilde

يَتَّصِلَا وَهُمَا لُغَتَانِ نَجَّى وَأَنْجَى وَنَجَا بِنَفْسِهِ، وَقَالُوا لِلْمَكَانِ الْعَالِي: نَجْوَةٌ لِأَنَّ مَنْ صَارَ إِلَيْهِ نَجَا، أَيْ تَخَلَّصَ وَلِأَنَّ الْمَوْضِعَ الْمُرْتَفِعَ بَائِنٌ عَمَّا انْحَطَّ عَنْهُ فَكَأَنَّهُ مُتَخَلِّصٌ مِنْهُ. قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: أَصْلُ آلٍ أَهْلٌ وَلِذَلِكَ يُصَغَّرُ بِأُهَيْلٍ فَأُبْدِلَتْ هَاؤُهُ أَلِفًا وَخُصَّ اسْتِعْمَالُهُ بِأُولِي الْخَطَرِ وَالشَّأْنِ، كَالْمُلُوكِ وَأَشْبَاهِهِمْ وَلَا يُقَالُ: آلُ الْحَجَّامِ وَالْإِسْكَافِ، قَالَ عِيسَى: الْأَهْلُ أَعَمُّ مِنَ الْآلِ، يُقَالُ: أَهْلُ الْكُوفَةِ وَأَهْلُ الْبَلَدِ وَأَهْلُ الْعِلْمِ وَلَا يُقَالُ: آلُ الْكُوفَةِ وَآلُ الْبَلَدِ وَآلُ الْعِلْمِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: الْأَهْلُ هُمْ خَاصَّةُ الشَّيْءِ مِنْ جِهَةِ تَغْلِيبِهِ عَلَيْهِمْ، وَالْآلُ خَاصَّةُ الرَّجُلِ مِنْ جِهَةِ قَرَابَةٍ أَوْ صُحْبَةٍ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّهُ سَمِعَ فَصِيحًا يَقُولُ: أَهْلُ مَكَّةَ آلُ اللَّهِ. أَمَّا فِرْعَوْنُ فَهُوَ عَلَمٌ لِمَنْ مَلَكَ مِصْرَ مِنَ الْعَمَالِقَةِ كَقَيْصَرَ وَهِرَقْلَ لِمَلِكِ الرُّومِ وَكِسْرَى لِمَلِكِ الْفُرْسِ وَتُبَّعٍ لِمَلِكِ الْيَمَنِ وَخَاقَانَ لِمَلِكِ التُّرْكِ، وَاخْتَلَفُوا فِي فِرْعَوْنَ مِنْ وَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي اسْمِهِ فَحَكَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا:

ayırmaktır. Bunlar “necceytü” (نَجَّى) ve “enceytü” (أَنْجَى) ve “necâ bi-nefsihî” (نَجَا بِنَفْسِهِ) şeklinde iki lügattir. Yüksek yere de “necve” (نَجْوَةٌ) demişlerdir; çünkü oraya varan necat bulur, yani kurtulur ve yüksek yer aşağısından ayrılmış olduğu için sanki ondan kurtulmuş gibidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Âl (آلٍ) kelimesinin aslı ehl (أَهْلٌ) kelimesidir; bu sebeple “üheyl” (أُهَيْلٍ) şeklinde küçültme ismi yapılır; [ortadaki] he harfi elife dönüştürülmüş ve kullanımı krallar ve benzerleri gibi şan ve şeref sahiplerine tahsis edilmiştir; hacamatçının âli veya ayakkabıcının âli denilmez. Îsâ şöyle demiştir: Ehl, âl kelimesinden daha umumidir; Kûfe ehli, belde ehli ve ilim ehli denilir; fakat Kûfe âli, belde âli ve ilim âli denilmez. Sanki o şöyle demiştir: Ehl, bir şeyin onlara galebe çalması cihetiyle o şeyin has adamlarıdır; âl ise akrabalık veya arkadaşlık cihetiyle kişinin has adamlarıdır. Ebu Ubeyde'den, fasih birinin: “Mekke ehli Allah'ın âlidir” dediğini işittiği nakledilmiştir. Firavun'a gelince; o, Rum meliki için Kayser ve Herakleios, Fars meliki için Kisrâ, Yemen meliki için Tübba‘ ve Türk meliki için Hakan denildiği gibi, Amâlika'dan Mısır'a melik olan kimseler için özel isimdir. Firavun hakkında iki yönden ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İsmi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Cüreyc bir topluluktan onların şöyle dediklerini nakletmiştir:

مُصْعَبُ بْنُ رَيَّانَ، وَقَالَ ابْنُ إِسْحَقَ: هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبٍ، وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْفَرَاعِنَةِ أَحَدٌ أَشَدَّ غِلْظَةً وَلَا أَقْسَى قَلْبًا مِنْهُ، وَذَكَرَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابَيْنِ قَالُوا: إِنَّ اسْمَ فِرْعَوْنَ كَانَ قَابُوسَ وَكَانَ مِنَ الْقِبْطِ، الثَّانِي: قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: إِنَّ فِرْعَوْنَ يُوسُفَ ﵇ هُوَ فِرْعَوْنُ مُوسَى وَهَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ، إِذْ كَانَ بَيْنَ دُخُولِ يُوسُفَ مِصْرَ وَبَيْنَ أَنْ دَخَلَهَا مُوسَى أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَقَ: هُوَ غَيْرُ فِرْعَوْنَ يُوسُفَ وَأَنَّ فِرْعَوْنَ يُوسُفَ كَانَ اسْمُهُ الرَّيَّانَ بْنَ الْوَلِيدِ، أَمَّا آلُ فِرْعَوْنَ فَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ منه هاهنا مَنْ كَانَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَهُمُ الَّذِينَ عَزَمُوا عَلَى إِهْلَاكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَكُونَ تَعَالَى مُنْجِيًا لَهُمْ مِنْهُمْ بِمَا تَفَضَّلَ بِهِ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي تُوجِبُ بَقَاءَهُمْ وَهَلَاكَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسُومُونَكُمْ فَهُوَ مَنْ سَامَهُ خَسْفًا إِذَا أَوْلَاهُ ظُلْمًا، قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Mus‘ab b. Reyyân'dır. İbn İshak ise: O, Velîd b. Mus‘ab'dır; Firavunlar içinde ondan daha kaba ve ondan daha katı kalpli hiç kimse yoktu, demiştir. Vehb b. Münebbih de Ehl-i Kitap'ın şöyle dediğini zikretmiştir: Firavun'un ismi Kâbûs idi ve Kıptîlerdendi. İkincisi: İbn Vehb, Yusuf aleyhisselâm'ın Firavun'unun Musa'nın Firavun'u olduğunu söylemiştir ki bu sahih değildir; zira Yusuf'un Mısır'a girişi ile Musa'nın oraya girişi arasında dört yüz yıldan fazla zaman vardır. Muhammed b. İshak şöyle demiştir: O, Yusuf'un Firavun'undan başkadır; Yusuf'un Firavun'unun ismi Reyyân b. Velîd idi. Firavun'un âline gelince; şüphe yok ki burada ondan murat Firavun'un kavminden olan kimselerdir; onlar da İsrailoğullarını helak etmeye azmeden kimselerdir. Ta ki Allah Teâlâ, onların baki kalmasını, Firavun ve kavminin helakini gerektiren lütfettiği hallerle onları onlardan kurtarmış olsun. Teâlâ'nın: { يَسُومُونَكُمْ } kavline gelince; bu, birine zulmettiğinde söylenen “sâmehu hasfen” (سَامَهُ خَسْفًا) ifadesindendir. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir: Melik insanlara zillet dayattığında... Zilleti kabullenmeyi reddederiz biz.

إِذَا مَا الْمَلِكُ سَامَ النَّاسَ خَسْفًا ... أَبَيْنَا أَنْ نُقِرَّ الْخَسْفَ فِينَا

Melik insanlara zillet dayattığında... Zilleti kabullenmeyi reddederiz biz.

وَأَصْلُهُ مِنْ سَامَ السِّلْعَةَ إِذَا طَلَبَهَا، كَأَنَّهُ بِمَعْنَى يَبْغُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُرِيدُونَهُ بِكُمْ، وَالسُّوءُ مَصْدَرُ سَاءَ بِمَعْنَى السَّيِّئِ، يُقَالُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُوءِ الْخُلُقِ وَسُوءِ الْفِعْلِ يُرَادُ قُبْحُهُمَا، وَمَعْنَى سُوءِ الْعَذَابِ وَالْعَذَابُ كُلُّهُ سَيِّئٌ أَشَدُّهُ وَأَصْعَبُهُ كَأَنَّ قُبْحَهُ [زَادَ] بِالْإِضَافَةِ إِلَى سَاءَ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ مِنْ «سُوءِ الْعَذَابِ» فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّهُ جَعَلَهُمْ خَوَلًا وَخَدَمًا لَهُ وَصَنَّفَهُمْ فِي أَعْمَالِهِ أَصْنَافًا، فَصِنْفٌ كَانُوا يَبْنُونَ لَهُ، وَصِنْفٌ كَانُوا يَحْرُثُونَ لَهُ، وَصِنْفٌ كَانُوا يَزْرَعُونَ لَهُ، فَهُمْ كَانُوا فِي أَعْمَالِهِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ فِي نَوْعٍ مِنْ أَعْمَالِهِ كَانَ يَأْمُرُ بِأَنْ يُوضَعَ عَلَيْهِ جِزْيَةٌ يُؤَدِّيهَا، وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ قَدْ جَعَلَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الْقَذِرَةِ الصَّعْبَةِ مِثْلِ كَنْسِ الْمَبْرَزِ وَعَمَلِ الطِّينِ وَنَحْتِ الْجِبَالِ، وَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ قَالُوا لِمُوسَى: أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا [الْأَعْرَافِ: ١٢٩] . وَقَالَ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢] ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ الْإِنْسَانِ/ تَحْتَ يَدِ الْغَيْرِ بِحَيْثُ يَتَصَرَّفُ فِيهِ كَمَا يَشَاءُ لَا سِيَّمَا إِذَا اسْتَعْمَلَهُ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ الصَّعْبَةِ الْقَذِرَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَكُونُ مِنْ أَشَدِّ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، حَتَّى إِنَّ مَنْ هَذِهِ حَالَتُهُ رُبَّمَا تَمَنَّى الْمَوْتَ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى عَظِيمَ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ بِأَنْ نَجَّاهُمْ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ ذَلِكَ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى أَعْظَمَ مِنْهَا، فَقَالَ:

Bunun aslı, malı talep ettiğinde söylenen “sâme's-sıl‘ate” (سَامَ السِّلْعَةَ) ifadesindendir; sanki “size azabın kötüsünü arzuluyorlar ve onu size reva görüyorlar” manasındadır. Sû' (السُّوءُ), kötü manasında “sâe” (سَاءَ) fiilinin masdarıdır. Kötülükleri kastedilerek: “Kötü ahlaktan ve kötü fiilden Allah'a sığınırım” denilir. Bütün azaplar kötü olmakla birlikte “sûü'l-azâb”ın anlamı, onun en şiddetlisi ve en zorlusudur; sanki onun çirkinliği “sâe”ye izafetle [artmıştır]. Müfessirler “azabın kötüsü”nden muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Muhammed b. İshak şöyle demiştir: Firavun onları kendisine köle ve hizmetçi kılmış ve işlerinde onları sınıflara ayırmıştı; bir sınıf onun için bina yapıyor, bir sınıf onun için çift sürüyor, bir sınıf da onun için ekin ekiyordu. Böylece onlar onun işlerinde çalışıyorlardı; onun işlerinden birinde bulunmayan kimseye ise ödeyeceği bir cizye koymasını emrediyordu. Süddî şöyle demiştir: Onları helâ süpürmek, çamur yoğurmak ve dağları oymak gibi pis ve zor işlerde istihdam ediyordu. Allah Teâlâ İsrailoğullarından onların Musa'ya şöyle dediklerini nakletmiştir: { أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا } [A‘râf: 129] “Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyete uğratıldık”. Musa da Firavun'a şöyle demiştir: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ } [Şuarâ: 22] “Başıma kaktığın o nimet, İsrailoğullarını köleleştirmiş olmandır”. Bil ki insanın, dilediği gibi tasarrufta bulunacak şekilde başkasının emri altında olması —bilhassa onu meşakkatli, zor ve pis işlerde çalıştırdığında— azabın en şiddetli türlerinden olur; öyle ki bu durumda olan kimse bazen ölümü temenni eder. İşte Allah Teâlâ onları bundan kurtarmakla kendilerine olan büyük nimetini açıklamış; sonra da buna bundan daha büyük başka bir nimeti ekleyerek şöyle buyurmuştur:

يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَمَعْنَاهُ يقتلون الذكورة من الأولاد دون الإناث. وهاهنا أَبْحَاثٌ.

{ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “Oğullarınızı boğazlıyorlar”; bunun manası, kızları bırakıp çocuklardan erkek olanları öldürüyorlar demektir. Burada birkaç inceleme vardır.

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَبْحَ الذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ مَضَرَّةٌ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ ذَبْحَ الْأَبْنَاءِ يَقْتَضِي فَنَاءَ الرِّجَالِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي انْقِطَاعَ النَّسْلِ، لِأَنَّ النِّسَاءَ إِذَا انْفَرَدْنَ فَلَا تَأْثِيرَ لهن ألبتة في ذلك، وذلك يفضي آخِرَ الْأَمْرِ إِلَى هَلَاكِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ هَلَاكَ الرِّجَالِ يَقْتَضِي فَسَادَ مَصَالِحِ النِّسَاءِ فِي أَمْرِ الْمَعِيشَةِ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ لَتَتَمَنَّى

Birinci İnceleme: Kızlar bırakılıp erkeklerin boğazlanması birkaç yönden zarardır: Birincisi: Oğulların boğazlanması erkeklerin yok olmasını gerektirir, bu da neslin kesilmesini gerektirir; çünkü kadınlar tek başlarına kaldıklarında bunda hiçbir tesirleri olamaz. Bu da işin sonunda erkeklerin ve kadınların helakine varır. İkincisi: Erkeklerin helaki geçim hususunda kadınların maslahatlarının bozulmasını gerektirir; zira kadın

وَقَدِ انْقَطَعَ عَنْهَا تَعَهُّدُ الرِّجَالِ وَقِيَامُهُمْ بِأَمْرِهَا الْمَوْتَ، لِمَا قَدْ يَقَعُ إِلَيْهَا مِنْ نَكَدِ الْعَيْشِ بِالِانْفِرَادِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْخَصْلَةُ عَظِيمَةً فِي الْمِحَنِ، وَالنَّجَاةُ مِنْهَا فِي الْعِظَمِ تَكُونُ بِحَسَبِهَا، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَتْلَ الْوَلَدِ عَقِيبَ الْحَمْلِ الطَّوِيلِ وَتَحَمُّلِ الْكَدِّ وَالرَّجَاءِ الْقَوِيِّ فِي الِانْتِفَاعِ بِالْمَوْلُودِ مِنْ أَعْظَمِ الْعَذَابِ، لِأَنَّ قَتْلَهُ وَالْحَالَةُ هَذِهِ أَشَدُّ مِنْ قَتْلِ مَنْ بَقِيَ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ مُسْتَمْتِعًا بِهِ مَسْرُورًا بِأَحْوَالِهِ، فَنِعْمَةُ اللَّهِ مِنَ التَّخْلِيصِ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ بِحَسَبِ شِدَّةِ الْمِحْنَةِ فِيهِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْأَبْنَاءَ أَحَبُّ إِلَى الْوَالِدَيْنِ مِنَ الْبَنَاتِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَسْتَثْقِلُونَ الْبَنَاتِ وَيَكْرَهُونَهُنَّ وَإِنْ كَثُرَ ذُكْرَانُهُمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ [النَّحْلِ: ٥٨] الْآيَةَ، وَلِذَلِكَ نَهَى الْعَرَبَ عَنِ الْوَأْدِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٣١] وَإِنَّمَا كَانُوا يَئِدُونَ الْإِنَاثَ دُونَ الذُّكُورِ، وَخَامِسُهَا: أَنَّ بَقَاءَ النِّسْوَانِ بِدُونِ الذُّكْرَانِ يُوجِبُ صَيْرُورَتَهُنَّ مُسْتَفْرَشَاتِ الْأَعْدَاءِ وَذَلِكَ نِهَايَةُ الذُّلِّ وَالْهَوَانِ.

erkeklerin bakımının ve işlerini üstlenmelerinin kendisinden kesilmesi durumunda, yalnız kalmanın getireceği hayat meşakkati sebebiyle ölümü temenni eder. Böylece bu haslet mihnetlerin en büyüğü olmuş, ondan kurtuluş da bu büyüklük nispetinde olmuştur. Üçüncüsü: Uzun bir hamilelik ve meşakkate katlanmanın ardından, doğan çocuktan faydalanma hususundaki güçlü ümidin akabinde çocuğun öldürülmesi en büyük azaptandır; çünkü bu haldeki bir çocuğun öldürülmesi, uzun süre yaşayıp kendisinden istifade edilen ve halleriyle sevinilen kimsenin öldürülmesinden daha şiddetlidir. Dolayısıyla Allah'ın onları bundan kurtarma nimeti, oradaki mihnetin şiddeti nispetindedir. Dördüncüsü: Oğullar anne babaya kızlardan daha sevimlidir; bu yüzden insanların çoğu erkekleri çok olsa bile kızları ağır bulur ve onlardan hoşlanmazlar. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ } [Nahl: 58-59] “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir...” ayetini buyurmuştur. Bu sebeple Arapları: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } [İsrâ: 31] “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” kavliyle diri diri gömmekten nehyetmiştir; onlar ise erkekleri değil sadece kızları diri diri gömüyorlardı. Beşincisi: Kadınların erkekler olmaksızın kalması, onların düşmanlara yataklık yapmalarını netice verir ki bu da zillet ve horluğun son noktasıdır.