الْبَحْثُ الثَّانِي: ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ يُذَبِّحُونَ بِلَا وَاوٍ وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ ذَكَرَهُ مَعَ الْوَاوِ، وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا جُعِلَ قَوْلُهُ: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ مُفَسَّرًا بِقَوْلِهِ: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ لَمْ يُحْتَجْ إِلَى الْوَاوِ، وَأَمَّا إِذَا جُعِلَ قَوْلُهُ: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ مُفَسَّرًا بِسَائِرِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ سِوَى الذَّبْحِ وَجُعِلَ الذَّبْحُ شَيْئًا آخَرَ سِوَى سُوءِ الْعَذَابِ، احْتِيجَ فِيهِ إِلَى الْوَاوِ، وَفِي الْمَوْضِعَيْنِ يَحْتَمِلُ الْوَجْهَيْنِ، إِلَّا أَنَّ الْفَائِدَةَ الَّتِي يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْمَقْصُودَةَ مِنْ ذِكْرِ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ تِلْكَ الْآيَةِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إِبْرَاهِيمَ: ٥] وَالتَّذْكِيرُ بِأَيَّامِ اللَّهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَعْدِيدِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ نَوْعًا مِنَ الْعَذَابِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ نَوْعًا آخَرَ لِيَكُونَ التَّخَلُّصُ مِنْهُمَا نَوْعَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ. فَلِهَذَا وَجَبَ ذِكْرُ الْعَطْفِ هُنَاكَ، وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَرِدِ الْأَمْرُ إِلَّا بِتَذْكِيرِ جِنْسِ النِّعْمَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠، ٤٧، ١٢٢] فَسَوَاءٌ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ هُوَ الذَّبْحَ أَوْ غَيْرَهُ كَانَ تَذْكِيرُ جِنْسِ النِّعْمَةِ حَاصِلًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
İkinci İnceleme: Bu surede { يُذَبِّحُونَ } kelimesini vav harfi olmaksızın, İbrahim Suresi'nde ise vav harfiyle { وَيُذَبِّحُونَ } şeklinde zikretmiştir. Bunun izahı şudur: Şayet O'nun { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” kavli, { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “Oğullarınızı boğazlıyorlardı” kavliyle açıklanmış kabul edilirse vav harfine ihtiyaç duyulmaz. Şayet O'nun { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } kavli, boğazlama dışındaki diğer ağır mükellefiyetlerle açıklanıp boğazlama da kötü azaptan başka ayrı bir şey kılınırsa, orada vav harfine ihtiyaç duyulur. Her iki yerde de iki ihtimal mümkündür; ancak İbrahim Suresi'nde atıf harfinin zikredilmesinden kastedilmiş olması caiz olan faydanın şöyle ifade edilmesi mümkündür: Allah Teâlâ o ayetten önce: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } [İbrâhîm: 5] “Andolsun ki biz Musa'yı 'Kavmini karanlıklardan aydınlığa çıkar ve onlara Allah'ın günlerini hatırlat' diye ayetlerimizle gönderdik” buyurmuştur. Allah'ın günlerini hatırlatmak ise ancak Allah Teâlâ'nın nimetlerini sayıp dökmekle hasıl olur. Dolayısıyla O'nun: { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } kavlinden muradın bir çeşit azap, { وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } kavlinden muradın da diğer bir çeşit azap olması vacip olmuştur ki bu ikisinden kurtuluş iki ayrı nimet türü olsun. İşte bu sebeple orada atfın zikredilmesi gerekmiştir. Bu ayette ise sadece nimetin cinsinin hatırlatılması emredilmiştir ki bu da O'nun: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } [Bakara: 40, 47, 122] “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” kavlidir. Dolayısıyla kötü azaptan murat ister boğazlama olsun ister başkası olsun, nimetin cinsinin hatırlatılması gerçekleşmiş olmaktadır; böylece aradaki fark ortaya çıkmış oldu.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ الرِّجَالَ دُونَ الْأَطْفَالِ لِيَكُونَ/ فِي مُقَابَلَةِ النِّسَاءِ إِذِ النِّسَاءُ هُنَّ الْبَالِغَاتُ، وَكَذَا الْمُرَادُ مِنَ الْأَبْنَاءِ هُمُ الرِّجَالُ الْبَالِغُونَ، قَالُوا: إِنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ بِقَتْلِ الرِّجَالِ الَّذِينَ يَخَافُ مِنْهُمُ الْخُرُوجَ عَلَيْهِ وَالتَّجَمُّعَ لِإِفْسَادِ أَمْرِهِ. وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ الْأَطْفَالُ دُونَ الْبَالِغِينَ، وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: حَمْلًا لِلَفْظِ الْأَبْنَاءِ عَلَى ظَاهِرِهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَتَعَذَّرُ قَتْلُ جَمِيعِ الرِّجَالِ عَلَى كَثْرَتِهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَيْهِمْ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ فِي الصَّنَائِعِ الشَّاقَّةِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِإِلْقَاءِ مُوسَى ﵇ فِي التَّابُوتِ حَالَ صِغَرِهِ مَعْنًى، أَمَّا قَوْلُهُ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الرِّجَالِ لِيَكُونَ فِي مُقَابَلَةِ النِّسَاءِ فَفِيهِ جَوَابَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَبْنَاءَ لَمَّا قُتِلُوا حَالَ الطُّفُولِيَّةِ لَمْ يَصِيرُوا رِجَالًا، فَلَمْ يَجُزْ إِطْلَاقُ اسْمِ الرِّجَالِ عَلَيْهِمْ، أَمَّا الْبَنَاتُ لَمَّا لَمْ يُقْتَلْنَ بَلْ وَصَلْنَ إِلَى حَدِّ النِّسَاءِ جَازَ إِطْلَاقُ اسْمِ النِّسَاءِ عَلَيْهِنَّ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ، أَيْ يُفَتِّشُونَ حَيَاءَ الْمَرْأَةِ أَيْ فَرْجَهَا هَلْ بِهَا حَمْلٌ أَمْ لَا، وَأُبْطِلَ ذَلِكَ بِأَنَّ مَا فِي بُطُونِهِنَّ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْعُيُونِ ظَاهِرًا لَمْ يُعْلَمْ بِالتَّفْتِيشِ وَلَمْ يُوصَلْ إِلَى اسْتِخْرَاجِهِ بِالْيَدِ.
Üçüncü İnceleme: Bazıları şöyle demiştir: Kadınların karşılığı olsun diye O'nun: { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } kavlinden muradın çocuklar değil, yetişkin erkekler olduğunu kastetmiştir; çünkü kadınlar baliğ olanlardır. Aynı şekilde oğullardan murat da baliğ erkeklerdir. Şöyle demişlerdir: O, kendisine karşı isyan etmelerinden ve işlerini bozmak için toplanmalarından korktuğu erkeklerin öldürülmesini emrediyordu. Müfessirlerin çoğunluğu ise ayetten muradın baliğ olanlar değil çocuklar olduğu görüşündedir. Birkaç yönden evla olan da budur: Birincisi: Oğullar (ebnâ) lafzının zahirine hamledilmesidir. İkincisi: Çokluklarına rağmen bütün erkekleri öldürmenin imkânsız olmasıdır. Üçüncüsü: Ağır işlerde çalıştırmak hususunda onlara muhtaç olmalarıdır. Dördüncüsü: Şayet böyle olsaydı Musa aleyhisselâm'ın küçüklüğünde sandığa bırakılmasının bir anlamı kalmazdı. Kadınların karşılığı olması için erkeklere hamledilmesinin vacip olduğu şeklindeki söze gelince, buna iki cevap vardır: Birincisi: Oğullar çocukluk halinde öldürüldükleri için erkek haline gelmemişlerdir; dolayısıyla onlara erkekler isminin verilmesi caiz olmamıştır. Kızlar ise öldürülmeyip kadınlık çağına ulaştıkları için onlara kadınlar isminin verilmesi caiz olmuştur. İkincisi: Bazıları: { وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “Kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” kavlinden muradın, yani kadının hayasını/avretini gebe midir değil midir diye teftiş edip arıyorlardı manasında olduğunu söylemiştir. Bu ise, karınlarındakinin gözlerle açıkça görünmediğinde teftişle bilinemeyeceği ve elle çıkarılmasına ulaşılamayacağı gerekçesiyle iptal edilmiştir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: فِي سَبَبِ قَتْلِ الْأَبْنَاءِ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَوْلُ ابْنِ عباس ﵄ أنه وقع
Dördüncü İnceleme: Oğulların öldürülme sebebi hakkında çeşitli vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın kavlidir; şöyle ki Firavun ve zümresine,
إِلَى فِرْعَوْنَ وَطَبَقَتِهِ مَا كَانَ اللَّهُ وَعَدَ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَجْعَلَ فِي ذُرِّيَّتِهِ أَنْبِيَاءَ وَمُلُوكًا فَخَافُوا ذَلِكَ وَاتَّفَقَتْ كَلِمَتُهُمْ عَلَى إِعْدَادِ رِجَالٍ مَعَهُمُ الشِّفَارُ يَطُوفُونَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَا يَجِدُونَ مَوْلُودًا ذَكَرًا إِلَّا ذَبَحُوهُ، فَلَمَّا رَأَوْا كِبَارَهُمْ يَمُوتُونَ وَصِغَارَهُمْ يُذَبَّحُونَ خَافُوا الْفَنَاءَ فَحِينَئِذٍ لَا يَجِدُونَ مَنْ يُبَاشِرُ الْأَعْمَالَ الشَّاقَّةَ، فَصَارُوا يَقْتُلُونَ عَامًا دُونَ عَامٍ.
Allah'ın İbrahim'e, onun zürriyetinden peygamberler ve krallar kılacağına dair vaat ettiği şey ulaştı. Bundan korktular ve İsrailoğulları arasında ellerinde bıçaklarla dolaşıp buldukları her erkek çocuğu boğazlayacak adamlar hazırlama hususunda fikir birliğine vardılar. Büyüklerinin öldüğünü, küçüklerinin ise boğazlandığını görünce yok olup gitmekten ve bu durumda ağır işleri yürütecek kimse bulamamaktan korktular. Bunun üzerine bir yıl öldürüp bir yıl öldürmez oldular.
وَثَانِيهَا: قَوْلُ السُّدِّيِّ: إِنَّ فِرْعَوْنَ رَأَى نَارًا أَقْبَلَتْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ حَتَّى اشْتَمَلَتْ عَلَى بُيُوتِ مِصْرَ فَأَحْرَقَتِ الْقِبْطَ وَتَرَكَتْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا فِرْعَوْنُ الْكَهَنَةَ وَسَأَلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ؟ فَقَالُوا: يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَنْ يَكُونُ هَلَاكُ الْقِبْطِ عَلَى يَدِهِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُنَجِّمِينَ أَخْبَرُوا فِرْعَوْنَ بِذَلِكَ وَعَيَّنُوا لَهُ السَّنَةَ فَلِهَذَا كَانَ يَقْتُلُ أَبْنَاءَهُمْ فِي تِلْكَ السَّنَةِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ الَّذِي يُسْتَفَادُ مِنْ عِلْمِ التَّعْبِيرِ وَعِلْمِ النُّجُومِ لَا يَكُونُ أَمْرًا مُفَصَّلًا وَإِلَّا قَدَحَ ذَلِكَ فِي كَوْنِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزًا بَلْ يَكُونُ أَمْرًا مُجْمَلًا وَالظَّاهِرُ مِنْ حَالِ الْعَاقِلِ أَنْ لَا يُقْدِمُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْأَمْرِ الْعَظِيمِ بِسَبَبِهِ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ كَافِرًا بِاللَّهِ فَكَانَ بِأَنْ يَكُونَ كَافِرًا بِالرُّسُلِ أَوْلَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ الْعَظِيمِ بِسَبَبِ إِخْبَارِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَنْهُ. قُلْنَا: لَعَلَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَارِفًا بِاللَّهِ وَبِصِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا كُفْرَ الْجُحُودِ وَالْعِنَادِ أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ شَاكًّا مُتَحَيِّرًا فِي دِينِهِ وَكَانَ يُجَوِّزُ صِدْقَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَأَقْدَمَ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ احْتِيَاطًا.
İkincisi: Süddî'nin kavlidir: Firavun Beytülmakdis tarafından gelen, hatta Mısır evlerini sarıp Kıptîleri yakan ve İsrailoğullarını bırakan bir ateş gördü. Firavun kâhinleri çağırıp bunu onlara sordu; onlar da: “Beytülmakdis'ten, Kıptîlerin helaki elinde gerçekleşecek birisi çıkacak” dediler. Üçüncüsü: Müneccimler Firavun'a bunu haber verdiler ve onun için yılı belirlediler; işte bu yüzden o yıl onların oğullarını öldürüyordu. En uygun olanı birinci [görüş]tür; zira rüya tabiri ve astroloji ilminden elde edilen bilgi ayrıntılı bir mesele olamaz —aksi takdirde bu durum gayptan haber vermenin mucize olmasına halel getirirdi— bilakis mücmel (özet) bir mesele olur. Akıl sahibinin halinden zahir olan ise böylesine büyük bir işe bu sebeple kalkışmayacağıdır. Şayet: “Firavun Allah'ı inkâr ediyordu; dolayısıyla elçileri inkâr etmesi daha evladır. Durum böyleyken İbrahim aleyhisselâm'ın bunu haber vermesi sebebiyle bu büyük işe kalkışması nasıl mümkün olabilir?” denilirse, deriz ki: Muhtemelen Firavun Allah'ı ve peygamberlerin doğruluğunu biliyordu; ancak onun inkârı inkâr ve inat (cühûd) kâfirliğiydi. Yahut denilir ki: O, dininde şüphe ve tereddüt içindeydi ve İbrahim aleyhisselâm'ın doğruluğunu caiz/mümkün görüyordu, bu yüzden tedbiren bu fiile kalkıştı.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ النِّعْمَةِ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَتْ مِنْ أَعْظَمِ مَا يُمْتَحَنُ بِهِ النَّاسُ مِنْ جِهَةِ الْمُلُوكِ وَالظَّلَمَةِ صَارَ تَخْلِيصُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ مِنْ هَذِهِ الْمِحَنِ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عَايَنُوا هَلَاكَ مَنْ حَاوَلَ إِهْلَاكَهُمْ وَشَاهَدُوا ذُلَّ مَنْ بَالَغَ فِي إِذْلَالِهِمْ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ وَتَعْظِيمُ النِّعْمَةِ يُوجِبُ الِانْقِيَادَ وَالطَّاعَةَ، وَيَقْتَضِي نِهَايَةَ قُبْحِ الْمُخَالَفَةِ وَالْمُعَانَدَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ النِّعْمَةَ الْعَظِيمَةَ مُبَالَغَةً فِي إِلْزَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَقَطْعًا لِعُذْرِهِمْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا عَرَفُوا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي نِهَايَةِ الذُّلِّ وَكَانَ خَصْمُهُمْ فِي نِهَايَةِ/ الْعِزِّ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا مُحِقِّينَ وَكَانَ خَصْمُهُمْ مُبْطِلًا لَا جَرَمَ زَالَ ذُلُّ الْمُحِقِّينَ وَبَطَلَ عِزُّ الْمُبْطِلِينَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا تَغْتَرُّوا بِفَقْرِ مُحَمَّدٍ وَقِلَّةِ أَنْصَارِهِ فِي الْحَالِ، فَإِنَّهُ مُحِقٌّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْقَلِبَ الْعِزُّ إِلَى جَانِبِهِ وَالذُّلُّ إِلَى جَانِبِ أَعْدَائِهِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُلْكَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ، فَلَيْسَ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَغْتَرَّ بِعِزِّ الدُّنْيَا بَلْ عَلَيْهِ السَّعْيُ فِي طَلَبِ عِزِّ الْآخِرَةِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ قَالَ الْقَفَّالُ: أَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الِابْتِلَاءِ وَهُوَ الِاخْتِيَارُ وَالِامْتِحَانُ قَالَ تَعَالَى:
Beşinci İnceleme: Bil ki bu nimetin zikredilmesindeki fayda birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın zikrettiği bu şeyler krallar ve zalimler tarafından insanların imtihan edildiği en büyük şeylerden olunca, Allah'ın onları bu mihnetlerden kurtarması da en büyük nimetlerden olmuştur. Çünkü onlar kendilerini helak etmeye yeltenenlerin helakini bizzat görmüş ve kendilerini alabildiğine zelil kılmak isteyenlerin zilletine şahit olmuşlardır; bunun en büyük nimetlerden olduğunda ise şüphe yoktur. Nimetin büyüklüğü boyun eğmeyi ve itaati vacip kılar, muhalefet ve inadın son derece çirkin olmasını gerektirir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ aleyhlerine hücceti kuvvetle ikame etmek ve mazeretlerini kesmek için bu büyük nimeti zikretmiştir. İkincisi: Onlar kendilerinin zilletin son noktasında, hasımlarının ise izzetin son noktasında olduğunu bildikleri halde; kendileri hak üzere olup hasımları batıl üzere idi. Bu sebeple şüphesiz hak üzere olanların zilleti yok oldu, batıl üzere olanların izzeti ise hükümsüz kaldı. Sanki Allah Teâlâ şöyle demiştir: Şu anda Muhammed'in fakirliğine ve taraftarlarının azlığına aldanmayın; zira o hak üzeredir, izzetin onun tarafına, zilletin ise düşmanlarının tarafına dönmesi kaçınılmazdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bununla mülkün Allah'ın elinde olduğuna, onu dilediğine verdiğine dikkat çekmiştir; dolayısıyla insana yakışan dünya izzetine aldanmak değil, bilakis ahiret izzetini talep etme yolunda gayret göstermektir. Allah Teâlâ'nın: { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardır” kavline gelince; el-Kaffâl şöyle demiştir: Kelimenin aslı 'ibtila' (sınama) kökünden olup o da seçmek ve imtihan etmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٥] وَقَالَ: وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ [الْأَعْرَافِ: ١٦٨] .
{ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } [Enbiyâ: 35] “Biz sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” ve: { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } [A'râf: 168] “Biz onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık” buyurmuştur.
وَالْبَلْوَى وَاقِعَةٌ عَلَى النَّوْعَيْنِ، فَيُقَالُ لِلنِّعْمَةِ بَلَاءٌ وَلِلْمِحْنَةِ الشَّدِيدَةِ بَلَاءٌ وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُقَالَ فِي الْخَيْرِ إِبْلَاءٌ وَفِي الشَّرِّ بَلَاءٌ وَقَدْ يَدْخُلُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Belâ her iki tür için de kullanılır; böylece nimete 'belâ' denildiği gibi şiddetli mihnete de 'belâ' denir. Çoğunlukla hayır için 'iblâ', şer için ise 'belâ' denir; bazen de biri diğerinin yerine geçer. Züheyr şöyle demiştir:
جَزَى اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ مَا فَعَلَا بِكُمْ ... وأبلاهما خير البلاء الذي يبلو
“Allah onların size yaptıkları iyiliği mükâfatlandırsın ve ikisini imtihan ettiği en güzel imtihanla sınasın.”
إذ عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْبَلَاءُ هَاهُنَا هُوَ الْمِحْنَةُ إِنْ أُشِيرَ بِلَفْظِ: «ذَلِكُمْ» إِلَى صُنْعِ فِرْعَوْنَ وَالنِّعْمَةُ إِنْ أُشِيرَ بِهِ إِلَى الْإِنْجَاءِ وَحَمْلُهُ عَلَى النِّعْمَةِ أَوْلَى لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي صَدَرَتْ مِنَ الرَّبِّ تَعَالَى، وَلِأَنَّ مَوْضِعَ الْحُجَّةِ عَلَى اليهود إنعام الله تعالى على أسلافهم.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Şayet 'zâliküm' (ذَلِكُمْ) lafzıyla Firavun'un yaptığına işaret edilirse buradaki belâ mihnettir; şayet onunla kurtarılmaya işaret edilirse nimettir. Onu nimete hamletmek daha evladır; çünkü Rab Teâlâ'dan sadır olan odur ve Yahudilere karşı hüccet teşkil eden husus da Allah Teâlâ'nın onların atalarına nimet vermiş olmasıdır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٥٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 50]
وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)
{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) } “Hani sizin için denizi yarmıştık da sizi kurtarmış, gözlerinizin önünde Firavun hanedanını boğmuştuk.”
هَذَا هُوَ النِّعْمَةُ الثَّانِيَةُ، وَقَوْلُهُ: فَرَقْنا أَيْ فَصَلْنَا بَيْنَ بَعْضِهِ وَبَعْضٍ حَتَّى صَارَتْ فِيهِ مسالك لكم وقرئ:
Bu, ikinci nimettir. O'nun: { فَرَقْنا } “yardık” kavli; yani sizin için onda yollar oluşuncaya kadar bir kısmını diğer kısmından ayırdık demektir. Şöyle de okunmuştur:
فَرَقْنا بِالتَّشْدِيدِ بِمَعْنَى فَصَّلْنَا. يُقَالُ: فَرَّقَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ وَفَرَّقَ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ لِأَنَّ الْمَسَالِكَ كَانَتِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ عَلَى عَدَدِ الْأَسْبَاطِ، فَإِنْ قُلْتَ: ما معنى: (بكم) ؟ قلنا: فيه وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْلُكُونَهُ وَيَتَفَرَّقُ الْمَاءُ عِنْدَ سُلُوكِهِمْ فَكَأَنَّمَا فَرَّقَ بِهِمْ كَمَا يُفَرَّقُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ بِمَا تَوَسَّطَ بَيْنَهُمَا، الثَّانِي: فَرَّقْنَاهُ بِسَبَبِكُمْ وَبِسَبَبِ إِنْجَائِكُمْ ثُمَّ هَاهُنَا أَبْحَاثٌ:
Ayrıntılı kıldık/bölümlere ayırdık manasında şedde ile { فَرَّقْنا } şeklinde de okunmuştur. İki şeyin arası ayrıldığında 'ferraka beyne'ş-şey'eyn' ve kabilelerin (esbât) sayısı kadar on iki yol olduğu için de 'ferraka beyne'l-eşyâ' denir. Şayet: “{ بِكُمُ } (sizin için / sizin sebebinizle) ifadesinin manası nedir?” dersen, deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onlar o yoldan yürüyorlardı ve onların yürümesi esnasında su ayrılıyordu; dolayısıyla aralarına giren şey ile iki şeyin arasının ayrılması gibi sanki deniz onlarla yarılmış oldu. İkincisi: Sizin sebebinizle ve sizi kurtarmak sebebiyle onu yardık demektir. Burada bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ:
Birinci İnceleme:
رُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ إِغْرَاقَ فِرْعَوْنَ وَالْقِبْطِ وَبَلَغَ بِهِمُ الْحَالُ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَمَرَ مُوسَى ﵇ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَسْتَعِيرُوا حلي القبط،
Rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ Firavun ve Kıptîleri boğmayı dilediğinde ve onların durumu Allah'ın ilminde içlerinden hiçbirinin iman etmeyeceği noktaya ulaştığında, Musa aleyhisselâm İsrailoğullarına Kıptîlerin ziynet eşyalarını ödünç almalarını emretti.
وذلك الغرضين. أَحَدُهُمَا: لِيَخْرُجُوا خَلْفَهُمْ لِأَجْلِ الْمَالِ، وَالثَّانِي: أَنْ تَبْقَى أَمْوَالُهُمْ فِي أَيْدِيهِمْ ثُمَّ نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِالْعَشِيِّ وَقَالَ لِمُوسَى:
Bu da iki gaye içindi: Birincisi: Mal sebebiyle onların arkasından çıksınlar diye, ikincisi de: Malları kendi ellerinde kalsın diye. Sonra Cibrîl aleyhisselâm akşam vakti indi ve Musa'ya şöyle dedi:
أَخْرِجْ قَوْمَكَ لَيْلًا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي [طه: ٧٧] وَكَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفِ نَفْسٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا كُلُّ سِبْطٍ خَمْسُونَ أَلْفًا، فَلَمَّا خَرَجَ مُوسَى ﵇ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ بَلَغَ ذَلِكَ فِرْعَوْنَ، فَقَالَ: لَا تَتَّبِعُوهُمْ حَتَّى يَصِيحَ الديك. قال الراوي: فو الله مَا صَاحَ لَيْلَتَهُ دِيكٌ فَلَمَّا أَصْبَحُوا دَعَا فِرْعَوْنُ بِشَاةٍ فَذُبِحَتْ ثُمَّ قَالَ: لَا أَفْرَغُ مِنْ تَنَاوُلِ كَبِدِ هَذِهِ الشَّاةِ حَتَّى يَجْتَمِعَ إِلَيَّ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْقِبْطِ، وَقَالَ قَتَادَةُ:
“Kavmini geceleyin yola çıkar.” İşte bu, O'nun: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } [Tâhâ: 77] “Musa'ya: 'Kullarımı geceleyin yürüt' diye vahyettik” kavlinden murat olandır. Onlar altı yüz bin kişi idiler; çünkü her bir boy elli bin kişi olmak üzere on iki boy idiler. Musa aleyhisselâm İsrailoğulları ile birlikte çıktığında bu haber Firavun'a ulaştı. O da: “Horoz ötünceye kadar onların peşine düşmeyin” dedi. Râvi dedi ki: “Allah'a yemin olsun ki o gece hiçbir horoz ötmedi.” Sabah olunca Firavun bir koyun istedi, koyun kesildi. Sonra şöyle dedi: “Ben bu koyunun ciğerini yiyip bitirmeden Kıptîlerden altı yüz bin kişi yanıma toplanmış olsun.” Katâde şöyle demiştir:
اجْتَمَعَ إِلَيْهِ أَلْفُ أَلْفٍ/ وَمِائَتَا أَلْفِ نَفْسٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى فَرَسٍ حِصَانٍ فَتَبِعُوهُمْ نَهَارًا. وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Her biri bir aygır at üzerinde olmak üzere onun yanında bir milyon iki yüz bin kişi toplandı ve gündüzün onları takip ettiler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٦٠] أي بعد طلوع الشمس. فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٦١] فَقَالَ مُوسَى: كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٦٢] فَلَمَّا سَارَ بِهِمْ مُوسَى وَأَتَى الْبَحْرَ قَالَ لَهُ يُوشَعُ بْنُ نُونَ: أَيْنَ أَمَرَكَ رَبُّكَ؟ فَقَالَ مُوسَى: إِلَى أَمَامِكَ وَأَشَارَ إِلَى الْبَحْرِ فَأَقْحَمَ يُوشَعُ بْنُ نُونَ فَرَسَهُ فِي الْبَحْرِ فَكَانَ يَمْشِي فِي الْمَاءِ حَتَّى بَلَغَ الْغَمْرَ، فَسَبَحَ الْفَرَسُ وَهُوَ عَلَيْهِ ثُمَّ رَجَعَ وَقَالَ لَهُ: يَا مُوسَى أَيْنَ أَمَرَكَ رَبُّكَ؟ فَقَالَ الْبَحْرَ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا كَذَبْتَ، فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [الشُّعَرَاءِ: ٦٧] ، فَانْشَقَّ الْبَحْرُ اثْنَيْ عَشَرَ جَبَلًا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا طَرِيقٌ، فَقَالَ لَهُ: ادْخُلْ فَكَانَ فِيهِ وَحْلٌ فَهَبَّتِ الصَّبَا فَجَفَّ الْبَحْرُ، وَكُلُّ طَرِيقٍ فِيهِ حَتَّى صَارَ طَرِيقًا يَابِسًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً [طَهَ: ٧٧] ، فَأَخَذَ كُلُّ سِبْطٍ مِنْهُمْ طَرِيقًا وَدَخَلُوا فِيهِ فَقَالُوا لِمُوسَى: إِنَّ بَعْضَنَا لَا يَرَى صَاحِبَهُ، فَضَرَبَ مُوسَى عَصَاهُ عَلَى الْبَحْرِ فَصَارَ بَيْنَ الطُّرُقِ مَنَافِذُ وَكُوًى فَرَأَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ، فَلَمَّا بَلَغَ شَاطِئَ الْبَحْرِ رَأَى إِبْلِيسَ وَاقِفًا فَنَهَاهُ عَنِ الدُّخُولِ فَهَمَّ بِأَنْ لَا يَدْخُلَ الْبَحْرَ فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى حَجْرَةٍ فَتَقَدَّمَ فِرْعَوْنَ وَهُوَ كَانَ عَلَى فَحْلٍ فَتَبِعَهُ فَرَسُ فِرْعَوْنَ وَدَخْلَ الْبَحْرَ، فَلَمَّا دَخَلَ فِرْعَوْنُ الْبَحْرَ صَاحَ مِيكَائِيلُ بِهِمْ أَلْحِقُوا آخِرَكُمْ بِأَوَّلِكُمْ، فَلَمَّا دَخَلُوا الْبَحْرَ بِالْكُلِّيَّةِ أَمَرَ اللَّهُ الْمَاءَ حَتَّى نَزَلَ عَلَيْهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ وَقِيلَ كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ، فَصَامَ مُوسَى ﵇ ذَلِكَ الْيَوْمَ شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى.
{ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } [Şu'arâ: 60] yani güneş doğduktan sonra peşlerine düştüler. { فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } [Şu'arâ: 61] “İki topluluk birbirini görünce, Musa'nın arkadaşları: 'Şüphesiz yakalandık' dediler.” { فَقَالَ مُوسَى: كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } [Şu'arâ: 62] “Musa: 'Hayır, asla! Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir' dedi.” Musa onları yürütüp denize gelince Yûşa b. Nûn ona: “Rabbin sana nereyi emretti?” dedi. Musa: “Önünü” dedi ve denize işaret etti. Bunun üzerine Yûşa b. Nûn atını denize sürdü ve derin yere ulaşıncaya kadar suda yürüdü. Sonra at yüzdü, o da üzerindeydi; ardından geri dönüp ona: “Ey Musa! Rabbin sana nereyi emretti?” dedi. O da: “Denizi” dedi. O: “Allah'a yemin olsun ki yalan söylemedin” dedi. Bunu üç defa yaptı. Bunun üzerine Allah ona: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } [Şu'arâ: 63] “Asanla denize vur, diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı; her bir parça koca bir dağ gibi oldu” buyurdu. Deniz her birinde bir yol bulunan on iki dağa ayrıldı. [Allah] ona: “Gir” dedi; orada çamur vardı, bunun üzerine doğu rüzgârı esti ve deniz kurudu; Allah Teâlâ'nın: { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً } [Tâhâ: 77] “Onlara denizde kuru bir yol aç” buyurduğu gibi içindeki her bir yol kuru bir yol haline geldi. Onlardan her bir boy bir yola girdi ve orada yürüdüler. Musa'ya: “Bir kısmımız diğerini göremiyor” dediler. Musa asasını denize vurdu; böylece yollar arasında geçitler ve menfezler açıldı, onlar da birbirlerini gördüler. Sonra Firavun onların peşine düştü. Deniz kıyısına ulaştığında İblis'i dikilmiş vaziyette gördü; İblis onu girmekten nehyetti, o da denize girmemeye niyetlendi. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm bir kısrak üzerinde geldi ve Firavun'un önüne geçti; o ise bir aygır üzerindeydi. Firavun'un atı da Cibrîl'in peşine düşüp denize girdi. Firavun denize girince Mîkâîl onlara: “Sonuncularınız ilklerinize yetişsin!” diye seslendi. Tamamen denize girdiklerinde Allah suya emretti ve su üzerlerine kapandı. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Gözlerinizin önünde Firavun hanedanını boğmuştuk” kavlidir. O günün âşûrâ günü olduğu söylenmiştir; bu sebeple Musa aleyhisselâm Allah Teâlâ'ya şükran olarak o gün oruç tutmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اعلم أن هذه الْوَاقِعَةَ تَضَمَّنَتْ نِعَمًا كَثِيرَةً فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، أَمَّا نِعَمُ الدُّنْيَا فِي حَقِّ مُوسَى ﵇ فَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْمَضِيقِ الَّذِي مِنْ وَرَائِهِمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ وَقُدَّامِهِمُ الْبَحْرُ، فَإِنْ تَوَقَّفُوا أَدْرَكَهُمُ الْعَدُوُّ وَأَهْلَكَهُمْ بِأَشَدِّ الْعَذَابِ وَإِنْ سَارُوا غَرِقُوا فَلَا خَوْفَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ نَجَّاهُمْ بِفَلْقِ الْبَحْرِ فَلَا فَرَجَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهُمْ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ وَالْمُعْجِزَةِ الْبَاهِرَةِ،
İkinci İnceleme: Bil ki bu hadise din ve dünya hususunda birçok nimeti ihtiva etmiştir. Musa aleyhisselâm hakkında dünya nimetlerine gelince, bunlar birkaç yöndendir: Birincisi: Arkalarında Firavun ve orduları, önlerinde ise deniz bulunan o dar boğaza düştüklerinde; şayet dursalar düşman kendilerine yetişip en şiddetli azapla onları helak edecekti, yürüseler boğulacaklardı; dolayısıyla bundan daha büyük bir korku olamazdı. Sonra Allah denizi yararak onları kurtardı; bundan daha büyük bir ferahlık da olamaz. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onları bu büyük nimete ve apaçık mucizeye has kılmasıdır;
وَذَلِكَ سَبَبٌ لِظُهُورِ كَرَامَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ شَاهَدُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَهْلَكَ أَعْدَاءَهُمْ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَلَاصَ مِنْ مِثْلِ هَذَا الْبَلَاءِ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، فَكَيْفَ إِذَا حَصَلَ مَعَهُ ذَلِكَ الْإِكْرَامُ الْعَظِيمُ وَإِهْلَاكُ الْعَدُوِّ. وَرَابِعُهَا:
bu da onların Allah Teâlâ katındaki keramet ve değerlerinin açığa çıkmasına bir sebeptir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın düşmanlarını helak ettiğini müşahede etmeleridir. Malumdur ki böylesi bir beladan kurtulmak en büyük nimetlerdendir; hele bununla birlikte o büyük ikram ve düşmanın helaki de gerçekleşmişse nasıl olmasın! Dördüncüsü:
أَنْ أَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَنِعَمَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ فَقَدْ خَلَّصَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ لِأَنَّهُ كَانَ خَائِفًا مِنْهُمْ، وَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَّصَ مُوسَى وَقَوْمَهُ مِنْ تِلْكَ الْوَرْطَةِ وَمَا أَهْلَكَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ لَكَانَ الْخَوْفُ بَاقِيًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رُبَّمَا اجْتَمَعُوا وَاحْتَالُوا بِحِيلَةٍ وَقَصَدُوا إِيذَاءَ مُوسَى ﵇ وَقَوْمِهِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَهُمْ فَقَدْ حَسَمَ مَادَّةَ الْخَوْفِ بِالْكُلِّيَّةِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ وَقَعَ ذَلِكَ الْإِغْرَاقُ بِمَحْضَرٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ وَأَمَّا نِعَمُ الدِّينِ فِي حَقِّ مُوسَى ﵇ فَمِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْمَ مُوسَى لَمَّا شَاهَدُوا تِلْكَ الْمُعْجِزَةَ الْبَاهِرَةَ زَالَتْ عَنْ قُلُوبِهِمُ الشُّكُوكُ وَالشُّبُهَاتُ، فَإِنَّ دَلَالَةَ مِثْلِ هَذَا الْمُعْجِزِ/ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ وَعَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇ تُقَرِّبُ مِنَ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى رَفَعَ عَنْهُمْ تَحَمُّلَ النَّظَرِ الدَّقِيقِ وَالِاسْتِدْلَالِ الشَّاقِّ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا عَايَنُوا ذَلِكَ صَارَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى تَصْدِيقِ مُوسَى وَالِانْقِيَادِ لَهُ وَصَارَ ذَلِكَ دَاعِيًا لِقَوْمِ فِرْعَوْنَ إِلَى تَرْكِ تَكْذِيبِ مُوسَى ﵇ وَالْإِقْدَامِ عَلَى تَكْذِيبِ فِرْعَوْنَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ عَرَفُوا أَنَّ الْأُمُورَ بِيَدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا عِزَّ فِي الدُّنْيَا أَكْمَلُ مِمَّا كَانَ لِفِرْعَوْنَ وَلَا شِدَّةَ أَشَدُّ مِمَّا كَانَتْ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ جَعَلَ الْعَزِيزَ ذَلِيلًا وَالذَّلِيلَ عَزِيزًا، وَذَلِكَ يُوجِبُ انْقِطَاعَ الْقَلْبِ عَنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى خِدْمَةِ الْخَالِقِ وَالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَأَمَّا النِّعَمُ الْحَاصِلَةُ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَكَثِيرَةٌ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَالْحُجَّةِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُ كَانَ مَعْلُومًا مِنْ حَالِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنَّهُ كَانَ أُمِّيًّا لَمْ يَقْرَأْ وَلَمْ يَكْتُبْ وَلَمْ يُخَالِطْ أَهْلَ الْكِتَابِ فَإِذَا أَوْرَدَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَخْبَارِهِمُ الْمُفَصَّلَةِ مَا لَا يُعْلَمُ إِلَّا مِنَ الْكُتُبِ عَلِمُوا أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ الْوَحْيِ وَأَنَّهُ صَادِقٌ، فَصَارَ ذَلِكَ حُجَّةً لَهُ ﵇ عَلَى الْيَهُودِ وَحَجَّةً لَنَا فِي تَصْدِيقِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّا إِذَا تَصَوَّرْنَا مَا جَرَى لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ عَلِمْنَا أَنَّ مَنْ خَالَفَ اللَّهَ شَقِيَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ سَعِدَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَصَارَ ذَلِكَ مُرَغِّبًا لَنَا فِي الطَّاعَةِ وَمُنَفِّرًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَمَةَ مُوسَى ﵇ مَعَ أَنَّهُمْ خُصُّوا بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَرَاهِينِ الْبَاهِرَةِ، فَقَدْ خَالَفُوا مُوسَى ﵇ فِي أُمُورٍ حَتَّى قَالُوا: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] ، وَأَمَّا أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ فَمَعَ أن معجزتهم هِيَ الْقُرْآنُ الَّذِي لَا يُعْرَفُ كَوْنُهُ مُعْجِزًا إِلَّا بِالدَّلَائِلِ الدَّقِيقَةِ انْقَادُوا لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا خَالَفُوهُ فِي أَمْرٍ الْبَتَّةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ أَفْضَلُ مِنْ أُمَّةِ مُوسَى ﵇. وَبَقِيَ عَلَى الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
Onların arazilerine, yurtlarına, nimetlerine ve mallarına onları mirasçı kılmasıdır. Beşincisi: Allah Teâlâ Firavun hanedanını boğunca İsrailoğullarını onlardan kurtarmış oldu; bu da büyük bir nimettir, çünkü onlardan korkuyorlardı. Şayet Allah Teâlâ Musa'yı ve kavmini o badireden kurtarıp Firavun'u ve kavmini helak etmeseydi; onların toplanıp bir hileye başvurarak Musa aleyhisselâm'a ve kavmine eziyet etmeyi kastetmeleri ihtimali bakımından korku baki kalırdı. Fakat Allah Teâlâ onları boğunca korkunun kökünü tamamen kesmiş oldu. Altıncısı: Bu boğulmanın İsrailoğullarının huzurunda gerçekleşmiş olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Gözlerinizin önünde” kavlinden murat da budur. Musa aleyhisselâm hakkında din nimetlerine gelince, bunlar da birkaç yöndendir: Birincisi: Musa'nın kavmi o parlak mucizeyi müşahede edince kalplerinden şüpheler ve tereddütler silindi; zira böyle bir mucizenin Hikmet Sahibi Sanatkâr'ın varlığına ve Musa aleyhisselâm'ın doğruluğuna delaleti zarurî (kesin) bilgiye yakındır. Sanki Allah Teâlâ onlardan ince düşünme ve meşakkatli istidlal külfetini kaldırmıştır. İkincisi: Onlar bunu bizzat görünce, bu durum onların Musa'yı tasdik üzere sebat etmelerine ve ona boyun eğmelerine vesile oldu; Firavun'un kavmi için de Musa aleyhisselâm'ı yalanlamayı bırakıp Firavun'u yalanlamaya cesaret etmelerine vesile oldu. Üçüncüsü: İşlerin Allah'ın elinde olduğunu bildiler; zira dünyada Firavun'un sahip olduğundan daha mükemmel bir izzet ve İsrailoğullarının maruz kaldığından daha şiddetli bir sıkıntı yoktu. Sonra Allah Teâlâ bir anda aziz olanı zelil, zelil olanı da aziz kıldı; bu da kalbin dünya bağlarından kopmasını, tamamen Yaratıcı'nın kulluğuna yönelmesini ve her işte O'na tevekkül etmesini iktiza eder. Bu kıssanın zikredilmesinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine hasıl olan nimetlere gelince, bunlar pek çoktur: Birincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için Ehl-i Kitap'a karşı bir hüccet gibidir; çünkü Muhammed aleyhisselâm'ın halinden onun okumamış, yazmamış ve Ehl-i Kitap ile düşüp kalkmamış bir ümmî olduğu biliniyordu. Onlara, ancak kitaplardan bilinebilecek ayrıntılı haberlerini getirip aktarınca vahiyden haber verdiğini ve sadık olduğunu bildiler. Böylece bu durum onun aleyhisselâm Yahudilere karşı bir delili ve bizim için de onu tasdikte bir hüccet oldu. İkincisi: Onların başına gelen ve lehlerine/aleyhlerine cereyan eden bu büyük işleri tasavvur ettiğimizde, Allah'a muhalefet edenin dünyada ve ahirette bedbaht olduğunu, O'na itaat edenin ise dünyada ve ahirette saadete erdiğini anlarız; bu da bizi itaate teşvik eden ve isyandan nefret ettiren bir unsur olmuştur. Üçüncüsü: Musa aleyhisselâm'ın ümmeti, bu apaçık mucizeler ve parlak burhanlarla ayrıcalıklı kılındıkları halde Musa aleyhisselâm'a bazı konularda muhalefet etmiş, hatta: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } [A'râf: 138] “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” demişlerdir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti ise, mucizeleri ancak ince delillerle mucize olduğu bilinebilen Kur'an olmasına rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e boyun eğmiş ve hiçbir meselede ona asla muhalefet etmemişlerdir; bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin Musa aleyhisselâm'ın ümmetinden daha faziletli olduğuna delalet eder. Bu ayetle ilgili geriye iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ فَلْقَ الْبَحْرِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْقَادِرِ وَفِي الدَّلَالَةِ عَلَى صِدْقِ مُوسَى كَالْأَمْرِ الضَّرُورِيِّ، فَكَيْفَ يَجُوزُ فِعْلُهُ فِي زَمَانِ التَّكْلِيفِ؟ وَالْجَوَابُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ أَجَابَ الْكَعْبِيُّ الْجَوَابَ الْكُلِّيَّ بِأَنَّ فِي الْمُكَلَّفِينَ مَنْ يَبْعُدُ عَنِ الْفِطْنَةِ وَالذَّكَاءِ وَيَخْتَصُّ بِالْبَلَادَةِ وَعَامَّةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا كَذَلِكَ، فَاحْتَاجُوا فِي التَّنْبِيهِ إِلَى مُعَايَنَةِ الْآيَاتِ الْعِظَامِ كَفَلْقِ الْبَحْرِ وَرَفْعِ الطُّورِ وَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ مَرُّوا بِقَوْمٍ يعكفون على أصنام لهم فقالوا: يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ
Birinci Soru: Denizin yarılmasının Kadir olan Sanatkâr'ın varlığına delaleti ve Musa'nın doğruluğuna delaleti zarurî (zorunlu) bilgi gibidir; o halde bunun mükellefiyet zamanında vuku bulması nasıl caiz olur? Cevap: Bizim kavlimize göre durum açıktır. Mutezile'ye gelince; el-Ka'bî genel bir cevap vererek şöyle demiştir: Mükellefler arasında anlayış ve zekâdan uzak olan, ahmaklıkla temayüz eden kimseler vardır; İsrailoğullarının geneli de böyleydi. Bu sebeple uyarılmak için denizin yarılması, Tûr'un kaldırılması ve ölülerin diriltilmesi gibi büyük mucizeleri bizzat görmeye muhtaç oldular. Görmez misin ki onlar bundan sonra kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastlayınca: “Ey Musa! Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” dediler.
، وَأَمَّا الْعَرَبُ فَحَالُهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي نِهَايَةِ الْكَمَالِ فِي الْعُقُولِ، فَلَا جَرَمَ، اقْتَصَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَعَهُمْ عَلَى الدَّلَائِلِ الدَّقِيقَةِ والمعجزات اللطيفة.
Araplara gelince, onların durumu bunun aksinedir; çünkü onlar akıl yönünden kemalin son noktasındaydılar. Bu sebeple Allah Teâlâ onlara karşı ince deliller ve lâtif mucizelerle yetinmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا شَاهَدَ فَلْقَ الْبَحْرِ وَكَانَ عَاقِلًا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ مَا كَانَ مِنْ فِعْلِهِ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ قَادِرٍ عَالَمٍ مُخَالِفٍ لِسَائِرِ الْقَادِرِينَ، فَكَيْفَ بَقِيَ عَلَى الْكُفْرِ مَعَ ذَلِكَ؟ فَإِنْ قُلْتَ: إِنَّهُ كَانَ عَارِفًا بِرَبِّهِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَالْجُحُودِ. قُلْتُ: فَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ بِقَلْبِهِ فَكَيْفَ اسْتَخَارَ تَوْرِيطَ نَفْسِهِ فِي الْمَهْلَكَةِ وَدُخُولِ الْبَحْرِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ كَالْمُضْطَرِّ/ إِلَى الْعِلْمِ بِوُجُودِ الصَّانِعِ وَصِدْقِ مُوسَى ﵇، وَالْجَوَابُ: حُبُّ الشَّيْءِ يُعْمِي وَيُصِمُّ فَحُبُّهُ الْجَاهَ وَالتَّلْبِيسَ حَمَلَهُ عَلَى اقْتِحَامِ تِلْكَ الْمَهْلَكَةِ.
İkinci Soru: Firavun denizin yarılmasını müşahede ettiğinde, akıl sahibi olduğuna göre bunun kendi fiili olmadığını, bilakis diğer kudret sahiplerine benzemeyen her şeyi bilen bir Kadir'in fiili olması gerektiğini elbette bilirdi; öyleyse bununla birlikte küfür üzere nasıl kaldı? Şayet: “O Rabbini biliyordu; ancak inat ve inkâr yoluyla kâfir idi” dersen, ben de derim ki: Bunu kalbiyle bildiğinde, o anda Sanatkâr'ın varlığını ve Musa aleyhisselâm'ın doğruluğunu bilmeye adeta mecbur kalmışken kendisini helake atmayı ve denize girmeyi nasıl göze alabildi? Cevap: Bir şeyi sevmek insanı kör ve sağır eder; onun makam sevgisi ve halkı aldatma arzusu kendisini o helake atılmaya sevk etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّكُمْ تَرَوْنَ الْتِطَامَ أَمْوَاجِ الْبَحْرِ بِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Gözlerinizin önünde” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Deniz dalgalarının Firavun ve kavmine çarpıp onları yuttuğunu görüyordunuz.
وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْمَ مُوسَى ﵇ سَأَلُوهُ أَنْ يُرِيَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى حَالَهُمْ فَسَأَلَ مُوسَى ﵇ رَبَّهُ أَنْ يُرِيَهُمْ إِيَّاهُمْ فَلَفَظَهُمُ الْبَحْرُ أَلْفَ أَلْفِ وَمِائَتَيْ أَلْفِ نَفْسٍ وَفِرْعَوْنُ مَعَهُمْ، فَنَظَرُوا إِلَيْهِمْ طَافِينَ وَإِنَّ الْبَحْرَ لَمْ يَقْبَلْ وَاحِدًا مِنْهُمْ لِشُؤْمِ كُفْرِهِمْ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً [يُونُسَ: ٩٢] أَيْ نُخْرِجُكَ مِنْ مَضِيقِ الْبَحْرِ إِلَى سَعَةِ الْفَضَاءِ لِيَرَاكَ النَّاسُ، وَتَكُونَ عِبْرَةً لَهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ وَأَنْتُمْ بِالْقُرْبِ مِنْهُمْ حيث توجهونهم وَتُقَابِلُونَهُمْ وَإِنْ كَانُوا لَا يَرَوْنَهُمْ بِأَبْصَارِهِمْ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِكَ: لَقَدْ ضَرَبْتُكَ وَأَهْلُكَ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ فَمَا أَغَاثُوكَ تَقُولُ ذَلِكَ إِذَا قَرُبَ أَهْلُهُ مِنْهُ وَإِنْ كَانُوا لَا يَرَوْنَهُ ومعناه راجع إلى العلم.
İkincisi: Musa aleyhisselâm'ın kavmi, Allah Teâlâ'nın onların halini kendilerine göstermesini ondan istediler. Musa aleyhisselâm da Rabbinden onları kendilerine göstermesini istedi. Bunun üzerine deniz Firavun da aralarında olmak üzere bir milyon iki yüz bin kişiyi dışarı attı; onlar da küfürlerinin uğursuzluğu sebebiyle denizin hiçbirini kabul etmeyip su üstünde yüzdüklerini gördüler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } [Yûnus: 92] “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye bugün senin cesedini kurtaracağız” kavli yani insanlar seni görsün ve kendilerine ibret olasın diye seni denizin darlığından karanın genişliğine çıkaracağız demektir. Üçüncüsü: Muradın, her ne kadar onları gözleriyle görmeseler bile, onlara yönelip karşı karşıya geldiğiniz şekilde onlara yakın olmanız demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu tıpkı senin: “Ailen sana baktığı halde seni dövdüm de sana yardım etmediler” demen gibidir; bunu ailesi onu görmese bile ona yakın olduğu zaman söylersin ve manası bilmeye (ilme) râcidir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 51-52]
وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)
{ وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) } “Hani Musa ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra onun ardından siz zalimler olarak buzağıyı ilah edinmiştiniz. Sonra şükredesiniz diye bunun ardından sizi affetmiştik.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ الثَّالِثُ. فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ واعَدْنا فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَإِذْ وَعَدْنَا مُوسَى بِغَيْرِ أَلِفٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي الْأَعْرَافِ وَطَهَ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ وَاعَدْنَا بِالْأَلِفِ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ، فَأَمَّا بِغَيْرِ أَلِفٍ فَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْوَعْدَ كَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمُوَاعَدَةُ مُفَاعَلَةٌ وَلَا بُدَّ مِنَ اثْنَيْنِ، وَأَمَّا بِالْأَلِفِ فَلَهُ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا:
Bil ki bu, üçüncü nimettir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ واعَدْنا } kavline gelince; Ebû Amr ve Ya'kûb bu surede, A'râf'ta ve Tâhâ'da elifsiz olarak { وَإِذْ وَعَدْنَا مُوسَى } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise üç yerde de elif ile { وَاعَدْنَا } şeklinde okumuşlardır. Elifsiz okuyuşa gelince, bunun izahı açıktır; çünkü vaat Allah Teâlâ'dandır, 'muâade' (sözleşme) ise mufâale babından olup iki tarafı gerektirir. Elif ile okuyuşa gelince, bunun birkaç vechi vardır: Birincisi:
أَنَّ الْوَعْدَ وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَبُولُهُ كَانَ مِنْ مُوسَى ﵇ وَقَبُولُ الْوَعْدِ يُشْبِهُ الْوَعْدَ، لِأَنَّ الْقَابِلَ لِلْوَعْدِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولَ أَفْعَلُ ذَلِكَ، وَثَانِيهَا: قَالَ الْقَفَّالُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْآدَمِيُّ يَعِدُ اللَّهَ وَيَكُونَ مَعْنَاهُ يُعَاهِدُ اللَّهَ.
Vaat Allah Teâlâ'dan olsa da onun kabulü Musa aleyhisselâm'dan olmuştur ve vaadi kabul etmek vaade benzer; çünkü vaadi kabul eden kimse mutlaka “Bunu yaparım” der. İkincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: İnsanoğlunun Allah'a söz vermesi ve manasının Allah ile ahitleşmesi olması uzak bir ihtimal değildir.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَمْرٌ جَرَى بَيْنَ اثْنَيْنِ فَجَازَ أَنْ يُقَالَ وَاعَدْنَا. وَرَابِعُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَهُ الْوَحْيَ وَهُوَ وَعَدَ اللَّهَ الْمَجِيءَ لِلْمِيقَاتِ إِلَى الطُّورِ، أَمَّا مُوسَى فَفِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: وَزْنُهُ فُعْلَى وَالْمِيمُ فِيهِ أَصْلِيَّةٌ أُخِذَتْ مِنْ مَاسَ يَمِيسُ إِذَا تَبَخْتَرَ فِي مِشْيَتِهِ وَكَانَ مُوسَى ﵇ كَذَلِكَ. وَثَانِيهَا: وَزْنُهُ مُفْعِلٌ فَالْمِيمُ فِيهِ زَائِدَةٌ وَهُوَ مِنْ أَوْسَيْتُ الشَّجَرَةَ إِذَا أَخَذْتُ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْوَرَقِ وَكَأَنَّهُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِصَلَعِهِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ كَلِمَتَيْنِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ فَمُو هُوَ الْمَاءُ بِلِسَانِهِمْ، وَسَى هُوَ الشَّجَرُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ أُمَّهُ جَعَلَتْهُ فِي التَّابُوتِ حِينَ خَافَتْ عَلَيْهِ مِنْ فِرْعَوْنَ فَأَلْقَتْهُ فِي الْبَحْرِ فَدَفَعَتْهُ أَمْوَاجُ الْبَحْرِ حَتَّى أَدْخَلَتْهُ بَيْنَ أَشْجَارٍ عِنْدَ بَيْتِ فِرْعَوْنَ، فَخَرَجَتْ جِوَارِي آسِيَةَ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ يَغْتَسِلْنَ فَوَجَدْنَ التَّابُوتَ فَأَخَذْنَهُ/ فَسُمِّيَ بِاسْمِ الْمَكَانِ الَّذِي أُصِيبَ فِيهِ وَهُوَ الْمَاءُ وَالشَّجَرُ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فَاسِدَانِ جَدًّا، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَالْقِبْطَ مَا كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِلُغَةِ الْعَرَبِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ ذَلِكَ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ اسْمُ عَلَمٍ وَاسْمُ الْعَلَمِ لَا يُفِيدُ مَعْنًى فِي الذَّاتِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ وَهُوَ أَمْرٌ مُعْتَادٌ بَيْنَ النَّاسِ، فَأَمَّا نَسَبُهُ ﷺ فَهُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ بْنِ لَاوِي بن يعقوب بن اسحق بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Üçüncüsü: Bu iki taraf arasında cereyan eden bir iş olduğu için 'vâadnâ' (sözleştik) denilmesi caiz olmuştur. Dördüncüsü ve en kuvvetli olanı ise: Allah Teâlâ ona vahyi vaat etmiş, o da Allah'a belirlenen vakitte (mîkat) Tûr'a gelmeyi vaat etmiştir. 'Mûsâ' kelimesine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Vezni 'fu'lâ'dır; buradaki mîm harfi aslidir ve yürüyüşünde salınarak yürüdüğünde kullanılan 'mâse-yemîsu' kökünden alınmıştır; Musa aleyhisselâm da böyle idi. İkincisi: Vezni 'muf'il'dir; buradaki mîm zâiddir ve ağacın üzerindeki yaprakları aldığımda söylediğim 'evseytü'ş-şecerate' kökündendir; sanki başındaki kellikten/saçsızlığından dolayı böyle isimlendirilmiştir. Üçüncüsü: İbranicede iki kelimeden birleşmiş mürekkep bir kelimedir; 'mû' onların dilinde su, 'sâ' ise ağaçtır. Böyle isimlendirilmesinin sebebi şudur: Annesi Firavun'dan endişe ettiği sırada onu bir sandığa koyup denize bıraktı; deniz dalgaları onu sürükleyip Firavun'un evinin yanındaki ağaçların arasına soktu. Firavun'un karısı Âsiye'nin cariyeleri yıkanmak için çıktıklarında sandığı bulup aldılar; böylece bulunduğu yerin ismi olan 'su ve ağaç' ile isimlendirildi. Bil ki ilk iki vecih son derece fasittir. Birincisi: Çünkü İsrailoğulları ve Kıptîler Arap diliyle konuşmuyorlardı; dolayısıyla onların muratlarının bu olması caiz değildir. İkincisi: Çünkü bu lafız bir özel isimdir (alem) ve özel isim zatın kendisinde bir anlam ifade etmez. En uygun olanı üçüncü vecihtir ve bu insanlar arasında alışılagelen bir durumdur. Onun aleyhisselâm nesebine gelince; o, İbrahim aleyhimesselâm oğlu İshak oğlu Yakub oğlu Lâvî oğlu Kâhis oğlu Yeshar oğlu İmrân oğlu Musa'dır. Allah Teâlâ'nın: { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Kırk gece” kavline gelince, bunda bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنْ خَرَجْنَا مِنَ الْبَحْرِ سَالِمِينَ أَتَيْتُكُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِكِتَابٍ بَيِّنٍ لَكُمْ فِيهِ مَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، فَلَمَّا جَاوَزَ مُوسَى الْبَحْرَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ قَالُوا: يَا مُوسَى ائْتِنَا بِذَلِكَ الْكِتَابِ الْمَوْعُودِ فَذَهَبَ إِلَى رَبِّهِ وَوَعَدَهُمْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] وَاسْتَخْلَفَ عَلَيْهِمْ هَارُونَ وَمَكَثَ عَلَى الطُّورِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَأَنْزَلَ اللَّهُ التَّوْرَاةَ عَلَيْهِ فِي الْأَلْوَاحِ، وَكَانَتِ الْأَلْوَاحُ مِنْ زَبَرْجَدٍ فَقَرَّبَهُ الرَّبُّ نَجِيًّا وَكَلَّمَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَأَسْمَعَهُ صَرِيرَ الْقَلَمِ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَبَلَغَنَا أَنَّهُ لَمْ يُحْدِثْ حَدَثًا فِي الْأَرْبَعِينَ لَيْلَةً حَتَّى هَبَطَ مِنَ الطُّورِ.
Birinci İnceleme: Musa aleyhisselâm İsrailoğullarına: “Denizden selametle çıkarsak, yapmanız ve terk etmeniz gereken şeylerin içinde açıklandığı bir kitabı Allah katından size getireceğim” dedi. Musa İsrailoğulları ile denizi geçip Allah Firavun'u boğunca: “Ey Musa! Bize vaat edilen o kitabı getir” dediler. Bunun üzerine Rabbine gitti ve onlara kırk gece vaat etti; işte bu, Allah Teâlâ'nın: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } [A'râf: 142] “Musa ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” kavlidir. Onların üzerine Harun'u halef bıraktı, Tûr'da kırk gece kaldı ve Allah ona Tevrat'ı levhalar halinde indirdi. Levhalar zebercettendi; Rab onu kendisine fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdı, vasıtasız onunla konuştu ve ona kalemin cızırtısını işittirdi. Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Tûr'dan ininceye kadar kırk gece boyunca abdestini bozacak hiçbir hades vuku bulmadı.
الْبَحْثُ الثَّانِي: إِنَّمَا قَالَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لِأَنَّ الشُّهُورَ تَبْدَأُ مِنَ اللَّيَالِي.
İkinci İnceleme: { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Kırk gece” buyurmasının sebebi, ayların gecelerden başlamasıdır.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً مَعْنَاهُ وَاعَدْنَا مُوسَى انْقِضَاءَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً كَقَوْلِهِمْ: الْيَوْمُ أَرْبَعُونَ يَوْمًا مُنْذُ خَرَجَ فُلَانٌ، أَيْ تَمَامُ الْأَرْبَعِينَ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ حَذَفَ الْمُضَافَ وَأَقَامَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، كَمَا فِي قوله تعالى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] وَأَيْضًا فَلَيْسَ الْمُرَادُ انْقِضَاءَ أَيِّ أَرْبَعِينَ كَانَ، بَلْ أَرْبَعِينَ مُعَيَّنًا وَهُوَ الثَّلَاثُونَ مِنْ ذِي الْقَعْدَةِ وَالْعَشْرُ الْأُوَلُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ هَذِهِ الْأَرْبَعُونَ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ وَعَدَ قَبْلَ هَذِهِ الْأَرْبَعِينَ أَنْ يَجِيءَ إِلَى الْجَبَلِ هَذِهِ الْأَرْبَعِينَ حَتَّى تَنْزِلَ عَلَيْهِ التَّوْرَاةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ أُمِرَ بِأَنْ يَجِيءَ إِلَى الْجَبَلِ هَذِهِ الْأَرْبَعِينَ وَوَعَدَ بِأَنَّهُ سَتَنْزِلُ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ التَّوْرَاةُ، وَهَذَا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي هُوَ الْمُتَأَيِّدُ بِالْأَخْبَارِ.
Üçüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } kavlinin manası, tıpkı: “Filanca çıktığından beri bugün kırk gündür” yani kırkın tamamıdır denilmesi gibi; “Musa ile kırk gecenin tamamlanması için sözleştik” demektir. Netice itibariyle muzâfı hazfetmiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] “Kente sor” kavlinde olduğu gibi muzâfun ileyhi onun makamına ikame etmiştir. Ayrıca murat rastgele herhangi bir kırk günün tamamlanması değil, muayyen bir kırk gündür ki o da Zilkade ayının otuz günü ile Zilhicce'nin ilk on günüdür; çünkü Musa aleyhisselâm muradın bu kırk gün olduğunu biliyordu. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } kavlinden muradın, Tevrat kendisine insin diye bu kırk gün boyunca dağa gelmeyi bu kırk günden önce vaat etmiş olması muhtemel olduğu gibi, bu kırk gün boyunca dağa gelmesinin emredilip bundan sonra kendisine Tevrat'ın indirileceğinin vaat edilmiş olması da muhtemeldir; rivayetlerle teyit edilen de bu ikinci ihtimaldir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ هَاهُنَا: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً يُفِيدُ أَنَّ الْمُوَاعَدَةَ كَانَتْ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى الْأَرْبَعِينَ، وَقَوْلُهُ فِي الْأَعْرَافِ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ يُفِيدُ أَنَّ الْمُوَاعَدَةَ كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى الثَّلَاثِينَ فَكَيْفَ التَّوْفِيقُ بَيْنَهُمَا؟ أَجَابَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فَقَالَ: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ وَعْدَهُ كَانَ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ وَعَدَهُ بِعَشْرٍ لَكِنَّهُ وَعَدَهُ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً جَمِيعًا، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] .
Dördüncü İnceleme: Buradaki: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } kavli, sözleşmenin işin başından itibaren kırk gün üzerine olduğunu ifade etmektedir. A'râf Suresi'ndeki: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ } “Musa ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik” kavli ise sözleşmenin işin başında otuz gün üzerine olduğunu ifade etmektedir; öyleyse ikisinin arası nasıl uzlaştırılır? Hasan-ı Basrî buna şöyle cevap vermiştir: Murad, vaadinin otuz gece olup sonra bundan sonra ona on gece vaat edilmiş olması değil, bilakis hepsini birden kırk gece olarak vaat etmiş olmasıdır; bu tıpkı O'nun: { ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } [Bakara: 196] “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün ki bu tam on gündür” kavli gibidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } “Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz” kavline gelince, bunda bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: إِنَّمَا ذَكَرَ لَفْظَةَ (ثُمَّ) لِأَنَّهُ تعالى لما وَعَدَ مُوسَى حُضُورَ الْمِيقَاتِ لِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ بِحَضْرَةِ السَّبْعِينَ وَأَظْهَرَ فِي ذَلِكَ دَرَجَةَ مُوسَى ﵇ وَفَضِيلَةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا لِلْحَاضِرِينَ عَلَى عُلُوِّ دَرَجَتِهِمْ وَتَعْرِيفًا لِلْغَائِبِينَ وَتَكْمِلَةً لِلدِّينِ، كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ فَلَمَّا أَتَوْا عَقِيبَ ذَلِكَ بِأَقْبَحِ أَنْوَاعِ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ كَانَ ذَلِكَ فِي مَحَلِّ التَّعَجُّبِ فَهُوَ كَمَنْ يَقُولُ إِنَّنِي أَحْسَنْتُ إِلَيْكَ وَفَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ إِنَّكَ تَقْصِدُنِي بِالسُّوءِ وَالْإِيذَاءِ.
Birinci İnceleme: { ثُمَّ } (sonra) lafzını zikretmiştir; çünkü Allah Teâlâ Musa'ya yetmiş kişinin huzurunda Tevrat'ı ona indirmek üzere belirlenen vakte (mîkat) gelmesini vaat ettiğinde ve bunda Musa aleyhisselâm'ın derecesini ve İsrailoğullarının faziletini açıkça gösterdiğinde —ki bu orada bulunanlara derecelerinin yüceliğini bir ihtar, bulunmayanlara bir bildiri ve dinin bir tamamlanması olsun— bu durum en büyük nimetlerden olmuştu. Bunun hemen ardından cehalet ve küfrün en çirkin çeşitlerini sergilediklerinde, bu durum taaccüp (şaşkınlık) yerinde oldu. Bu tıpkı: “Ben sana iyilik ettim, şöyle şöyle yaptım; sonra sen bana kötülük ve eziyetle kastettin” diyen kimse gibidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ أَهْلُ السِّيَرِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَ فِرْعَوْنَ وَوَعَدَ مُوسَى ﵇ إِنْزَالَ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] ، فَلَمَّا ذَهَبَ مُوسَى إِلَى الطُّورِ، وَكَانَ قَدْ بَقِيَ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ الثِّيَابُ وَالْحُلِيُّ الَّذِي اسْتَعَارُوهُ مِنَ الْقِبْطِ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ إِنَّ هَذِهِ
İkinci İnceleme: Siyer ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ Firavun'u boğup Musa aleyhisselâm'a Tevrat'ı indirmeyi vaat edince, Musa kardeşi Harun'a: { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } [A'râf: 142] “Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma” dedi. Musa Tûr'a gittiğinde, İsrailoğullarının yanında Kıptîlerden ödünç aldıkları elbiseler ve ziynet eşyaları kalmıştı. Harun onlara: “Bu
الثِّيَابَ وَالْحُلِيَّ لَا تَحِلُّ لَكُمْ فَأَحْرِقُوهَا فَجَمَعُوا نَارًا وَأَحْرَقُوهَا، وَكَانَ السَّامِرِيُّ فِي مَسِيرِهِ مَعَ مُوسَى ﵇ فِي الْبَحْرِ نَظَرَ إِلَى حَافِرِ دَابَّةِ جِبْرِيلَ ﵇ حِينَ تَقَدَّمَ عَلَى فِرْعَوْنَ فِي دُخُولِ الْبَحْرِ فَقَبَضَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ حَافِرِ تِلْكَ الدَّابَّةِ، ثُمَّ إِنَّ السَّامِرِيَّ أَخَذَ مَا كَانَ مَعَهُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَصَوَّرَ مِنْهُ عِجْلًا وَأَلْقَى ذَلِكَ التُّرَابَ فِيهِ فَخَرَجَ مِنْهُ صَوْتٌ كَأَنَّهُ الْخُوَارُ، فَقَالَ لِلْقَوْمِ: هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى [طَهَ: ٨٨] ، فَاتَّخَذَهُ الْقَوْمُ إِلَهًا لِأَنْفُسِهِمْ فَهَذَا مَا فِي الرِّوَايَةِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْجَمْعُ الْعَظِيمُ مِنَ الْعُقَلَاءِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَّفِقُوا عَلَى مَا يُعْلَمُ فَسَادُهُ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ وَهَذِهِ الْحِكَايَةُ كَذَلِكَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ بِبَدِيهَةِ عَقْلِهِ أَنَّ الصَّنَمَ الْمُتَّخَذَ مِنَ الذَّهَبِ الَّذِي لَا يَتَحَرَّكُ وَلَا يَحُسُّ وَلَا يَعْقِلُ يَسْتَحِيلُ أَنَّ يكون إله السموات والأرض، وهب أنه ظهر منه خُوَارٍ وَلَكِنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ شُبْهَةً فِي قَلْبِ أَحَدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ فِي كَوْنِهِ إِلَهًا، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَدْ شَاهَدُوا قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الَّتِي تَكُونُ قَرِيبَةً مِنْ حَدِّ الْإِلْجَاءِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الصَّانِعِ وَصِدْقِ مُوسَى ﵇، فَمَعَ قُوَّةِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ وَبُلُوغِهَا إِلَى حَدِّ الضَّرُورَةِ وَمَعَ أَنَّ صُدُورَ الْخُوَارِ مِنْ ذَلِكَ الْعِجْلِ الْمُتَّخَذِ مِنَ الذَّهَبِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَقْتَضِيَ شُبْهَةً فِي كَوْنِ ذَلِكَ الْجِسْمِ الْمُصَوِّتِ إِلَهًا. وَالْجَوَابُ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ لَا يُمْكِنُ تَصْحِيحُهَا إِلَّا عَلَى وَجْهٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ السَّامِرِيَّ أَلْقَى إِلَى الْقَوْمِ أَنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا قَدَرَ عَلَى مَا أَتَى بِهِ لِأَنَّهُ كَانَ يَتَّخِذُ طَلْسَمَاتٍ عَلَى قُوَى فَلَكِيَّةٍ وَكَانَ يَقْدِرُ بِوَاسِطَتِهَا عَلَى هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ، فَقَالَ السَّامِرِيُّ لِلْقَوْمِ: وَأَنَا أَتَّخِذُ لَكُمْ طَلْسَمًا مِثْلَ طَلْسَمِهِ وَرَوَّحَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِأَنْ جَعْلَهُ بِحَيْثُ خَرَجَ مِنْهُ صَوْتٌ عَجِيبٌ فَأَطْمَعَهُمْ فِي أَنْ يَصِيرُوا مِثْلَ مُوسَى ﵇ فِي الْإِتْيَانِ بِالْخَوَارِقِ، أَوْ لَعَلَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُجَسِّمَةً وَحُلُولِيَّةً فَجَوَّزُوا حُلُولَ الْإِلَهِ فِي بَعْضِ الْأَجْسَامِ فَلِذَلِكَ وَقَعُوا فِي تِلْكَ الشُّبْهَةِ.
elbiseler ve ziynet eşyaları size helal değildir, onları yakın” dedi. Bir ateş topladılar ve onları yaktılar. Sâmirî ise denizde Musa aleyhisselâm ile birlikte yürürken, denize girişte Firavun'un önüne geçtiği sırada Cibrîl aleyhisselâm'ın bindiği hayvanın tırnağına bakmış ve o hayvanın bastığı yerin toprağından bir avuç almıştı. Sonra Sâmirî yanında bulunan altın ve gümüşü aldı, ondan bir buzağı heykeli yaptı ve o toprağı içine attı; derken ondan böğürme gibi bir ses çıktı. Kavme: { هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } [Tâhâ: 88] “İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur” dedi. Kavim de onu kendilerine ilah edindi. Rivayette olan budur. Bir kimse şöyle diyebilir: Aklı başında büyük bir topluluğun, aklın bedahetiyle bozukluğu bilinen bir şey üzerinde ittifak etmesi caiz değildir; bu kıssa da birkaç yönden böyledir: Birincisi: Her akıl sahibi aklının bedahetiyle bilir ki altından yapılan, hareket etmeyen, hissetmeyen ve akletmeyen bir putun göklerin ve yerin ilahı olması imkânsızdır. Ondan bir böğürme sesi çıktığını varsaysak bile, bu kadarcık şey akıl sahiplerinden hiçbirinin kalbinde onun ilah olduğuna dair bir şüphe olmaya elverişli değildir. İkincisi: Kavim bundan önce Sanatkâr'ın varlığına ve Musa aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet etme hususunda mecburiyet (ilcâ) sınırına yaklaşan ezici mucizeler müşahede etmişlerdi. Bu delaletin gücüne ve zorunluluk (zaruret) derecesine ulaşmasına rağmen, altından yapılan o buzağıdan bir böğürtünün sadır olması, ses çıkaran o cismin ilah olduğuna dair bir şüphe gerektirmesi imkânsızdır. Cevap: Bu hadiseyi ancak tek bir vecihle sahih kabul etmek mümkündür; o da şöyle denilmesidir: Sâmirî kavme, Musa aleyhisselâm'ın getirdiği şeylere ancak felekî güçlere dayalı tılsımlar yapması sebebiyle güç yetirdiğini ve bu mucizelere onun vasıtasıyla kadir olduğunu telkin etti. Sâmirî kavme: “Ben de size onun tılsımı gibi bir tılsım yaparım” dedi ve ondan acayip bir ses çıkacak şekilde yaparak bunu onlara yaldızlayıp süsledi; harikulade şeyler getirmede Musa aleyhisselâm gibi olacakları hususunda onları tamaha düşürdü. Yahut muhtemelen o kavim mücessime (cisimleştiren) ve hulûliyye (ilahın cisme girdiğine inanan) idi; bu yüzden ilahın bazı cisimlere hulûl etmesini caiz görüyorlardı, işte bu sebeple o şüpheye düştüler.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: هَذِهِ الْقِصَّةُ فِيهَا فَوَائِدُ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ خَيْرُ الْأُمَمِ، لِأَنَّ أُولَئِكَ الْيَهُودَ مَعَ أَنَّهُمْ شَاهَدُوا تِلْكَ الْبَرَاهِينَ الْقَاهِرَةَ اغْتَرُّوا بِهَذِهِ الشُّبْهَةِ الرَّكِيكَةِ جِدًّا، وَأَمَّا أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ فَإِنَّهُمْ مَعَ أَنَّهُمْ مُحْتَاجُونَ فِي مَعْرِفَةِ كَوْنِ الْقُرْآنِ/ مُعْجِزًا إِلَى الدَّلَائِلِ الدَّقِيقَةِ لَمْ يَغْتَرُّوا بِالشُّبَهَاتِ الْقَوِيَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكَ وَأَكْمَلُ عَقْلًا وَأَزْكَى خَاطِرًا مِنْهُمْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵊ ذَكَرَ هَذِهِ الْحِكَايَةَ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَعَلَّمْ عِلْمًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ استفادها من الوحي. وَثَالِثُهَا: فِيهِ تَحْذِيرٌ عَظِيمٌ مِنَ التَّقْلِيدِ وَالْجَهْلِ بِالدَّلَائِلِ فَإِنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ لَوْ أَنَّهُمْ عَرَفُوا اللَّهَ بِالدَّلِيلِ مَعْرِفَةً تَامَّةً لَمَا وَقَعُوا فِي شُبْهَةِ السَّامِرِيِّ. وَرَابِعُهَا: فِي تَسْلِيَةِ النَّبِيِّ ﷺ مِمَّا كَانَ يُشَاهِدُ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِالْخِلَافِ عَلَيْهِ وَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ كَمَا صَبَرَ مُوسَى ﵊ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ النَّكِدَةِ فَإِنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ خَلَّصَهُمُ اللَّهُ مِنْ فرعون وأراهم المعجزات العجيبة من أول ظهر وموسى إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ اغْتَرُّوا بِتِلْكَ الشُّبْهَةِ الرَّكِيكَةِ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ صَبَرَ عَلَى ذَلِكَ فَلَأَنْ يَصْبِرَ مُحَمَّدٌ ﵊ عَلَى أَذِيَّةِ قَوْمِهِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى. وَخَامِسُهَا: أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ مُجَادَلَةً مَعَ الرَّسُولِ ﷺ وَعَدَاوَةً لَهُ هُمُ الْيَهُودُ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا يَفْتَخِرُونَ بِأَسْلَافِهِمْ، ثُمَّ إِنَّ أَسْلَافَهُمْ كَانُوا فِي الْبَلَادَةِ وَالْجَهَالَةِ وَالْعِنَادِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَكَيْفَ هَؤُلَاءِ الْأَخْلَافُ.
Üçüncü İnceleme: Bu kıssada birtakım faydalar vardır: Birincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin ümmetlerin en hayırlısı olduğuna delalet eder; zira o Yahudiler, o ezici burhanları müşahede etmelerine rağmen bu son derece çürük şüpheye aldandılar. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti ise, Kur'an'ın mucize olduğunu bilme hususunda ince delillere muhtaç olmalarına rağmen, güçlü ve büyük şüphelere bile aldanmadılar. Bu da bu ümmetin onlardan daha hayırlı, akılca daha mükemmel ve kavrayışça onlardan daha temiz olduğuna delalet eder. İkincisi: O aleyhisselâm, hiçbir ilim tahsil etmediği halde bu kıssayı zikretmiştir; bu da onun aleyhisselâm bunu vahiyden öğrendiğine delalet eder. Üçüncüsü: Bunda taklitten ve delilleri bilmemekten büyük bir sakındırma vardır; zira o kavimler Allah'ı delille tam bir şekilde tanımış olsalardı, Sâmirî'nin şüphesine düşmezlerdi. Dördüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, müşrik Araplardan, Yahudilerden ve Hristiyanlardan kendisine karşı muhalefet olarak gördüğü şeylere karşı bir teselli vardır; sanki Allah Teâlâ, Musa aleyhisselâm'ın bu meşakkatli hadisede sabrettiği gibi ona da buna sabretmesini emretmiştir; zira onlar Allah kendilerini Firavun'dan kurtardıktan ve Musa'nın ilk ortaya çıkışından o vakte kadar acayip mucizeler gösterdikten sonra o çürük şüpheye aldandılar. Sonra Musa aleyhisselâm buna sabretti; öyleyse Muhammed aleyhisselâm'ın kavminin eziyetine sabretmesi daha da evladır. Beşincisi: İnsanlar arasında Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile en şiddetli mücadele eden ve ona en çok düşmanlık besleyenler Yahudilerdir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bunlar ancak atalarıyla övünürler; oysa onların ataları anlayışsızlıkta, cehalette ve inatta bu dereceye varmış kimselerdi, öyleyse bu sonraki nesiller nasıl olmasın!
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Siz zalimler olarak” kavline gelince, bunda bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي تَفْسِيرِ الظُّلْمِ وَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الظُّلْمُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هُوَ النَّقْصُ، قَالَ
Birinci İnceleme: Zulmün tefsiri hakkındadır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Zulüm lügat aslı itibariyle eksiltmektir;
اللَّهُ تَعَالَى: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْفِ: ٣٣] ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا تَرَكُوا عِبَادَةَ الْخَالِقِ الْمُحْيِي الْمُمِيتِ وَاشْتَغَلُوا بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ فَقَدْ صَارُوا نَاقِصِينِ فِي خَيْرَاتِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الظُّلْمَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّرَرِ الْخَالِي مِنْ نَفْعٍ يَزِيدُ عَلَيْهِ وَدَفْعِ مَضَرَّةٍ أَعْظَمَ مِنْهُ وَالِاسْتِحْقَاقِ عَنِ الْغَيْرِ فِي عِلْمِهِ أَوْ ظَنِّهِ، فَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ كَانَ فَاعِلُهُ ظَالِمًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا فَعَلَ مَا يُؤَدِّيهِ إِلَى الْعِقَابِ وَالنَّارِ قِيلَ: إِنَّهُ ظَالِمٌ نَفْسَهُ وَإِنْ كَانَ فِي الْحَالِ نَفْعًا وَلَذَّةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] ، وَقَالَ: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَلَمَّا كَانَتْ عِبَادَتُهُمْ لِغَيْرِ اللَّهِ شِرْكًا وَكَانَ الشِّرْكُ مُؤَدِّيًا إِلَى النَّارِ سُمِّيَ ظُلْمًا.
Allah Teâlâ: { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } [Kehf: 33] “Her iki bahçe de ürünlerini vermiş ve ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti” buyurmuştur. Mana şudur: Onlar dirilten ve öldüren Yaratıcı'ya ibadeti terk edip buzağıya ibadetle meşgul olunca din ve dünya hayırlarında eksikliğe uğramış oldular. İkincisi: Zulüm şeriat örfünde, kendisinden daha fazla bir menfaatten, kendisinden daha büyük bir zararın defedilmesinden ve bilgisine yahut zannına göre başkasından hak edişten hali olan zarardan ibarettir. Dolayısıyla fiil bu nitelikte olduğunda faili zalim olur. Sonra insan kendisini cezaya ve ateşe götürecek bir şey yaptığında, o an için bir menfaat ve lezzet olsa bile 'kendi nefsine zulmetti' denir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” ve: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } [Fâtır: 32] “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyurmuştur. Onların Allah'tan başkasına ibadet etmeleri şirk olduğundan ve şirk de ateşe götürdüğünden zulüm olarak isimlendirilmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ لَيْسَتْ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ عَلَيْهَا وَلَوْ كَانَتْ مَخْلُوقَةً لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا اسْتَحَقَّ الذَّمَّ إِلَّا مَنْ فَعَلَهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَكَانُوا مُطِيعِينَ لِلَّهِ تَعَالَى بِفِعْلِهَا لَأَنَّ الطَّاعَةَ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ الْمُرَادِ. وَثَالِثُهَا: لَوْ كَانَ الْعِصْيَانُ مَخْلُوقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَ الذَّمُّ بِسَبَبِهِ يَجْرِي مَجْرَى الذَّمِّ بِسَبَبِ كَوْنِهِ أَسْوَدَ وَأَبْيَضَ وَطَوِيلًا وَقَصِيرًا، وَالْجَوَابُ: هَذَا تَمَسُّكٌ بِفِعْلِ الْمَدْحِ والذم وهو معارض بمسألتي الداعي والعلم ذَلِكَ مِرَارًا.
İkinci İnceleme: Mutezile: { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } kavliyle günahların Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olmadığına birkaç yönden istidlal etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ günahlardan ötürü onları yermiştir; şayet günahlar Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, onu bizzat işleyenden başkası yerilmeyi hak etmezdi. İkincisi: Şayet günahlar Allah Teâlâ'nın iradesiyle olsaydı, onları işlemekle Allah Teâlâ'ya itaat etmiş olurlardı; çünkü itaat, murat edilenin yapılmasından ibarettir. Üçüncüsü: Şayet isyan Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, onun sebebiyle yerilmek; siyah, beyaz, uzun veya kısa olmak sebebiyle yerilmek mesabesinde olurdu. Cevap: Bu, övgü ve yergi fiiline tutunmaktır; bu ise yönlendirici saik (dâî) ve ilim meseleleriyle defalarca çürütülmüştür.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: فِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ ضَرَرَ الْكُفْرِ لَا يَعُودُ إِلَّا عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ مَا اسْتَفَادُوا بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَلَالَ اللَّهِ مُنَزَّهٌ عَنِ الِاسْتِكْمَالِ بِطَاعَةِ الْأَتْقِيَاءِ وَالِانْتِقَاصِ بِمَعْصِيَةِ الْأَشْقِيَاءِ.
Üçüncü İnceleme: Ayette küfrün zararının ancak kendilerine döneceğine dair bir uyarı vardır; çünkü onlar bununla ancak nefislerine zulmetmiş oldular. Bu da Allah'ın celâlinin, takva sahiplerinin itaatiyle kemal bulmaktan ve şakilerin isyanıyla noksanlaşmaktan münezzeh olduğuna delalet eder.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ بِسَبَبِ إِتْيَانِكُمْ بِالتَّوْبَةِ وَهِيَ قَتْلُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ وَاجِبٌ عَقْلًا فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَمَا جَازَ عَدُّهُ فِي مَعْرِضِ الْإِنْعَامِ لِأَنَّ أَدَاءَ الْوَاجِبِ لَا يُعَدُّ مِنْ بَابِ الْإِنْعَامِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَعْدِيدُ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ. الثَّانِي: أَنَّ الْعَفْوَ اسْمٌ لِإِسْقَاطِ الْعِقَابِ الْمُسْتَحَقِّ فَأَمَّا إِسْقَاطُ مَا يَجِبُ إِسْقَاطُهُ فَذَاكَ لَا يُسَمَّى عَفْوًا أَلَا تَرَى أَنَّ الظَّالِمَ لَمَّا لَمْ يَجُزْ لَهُ تَعْذِيبُ الْمَظْلُومِ، فَإِذَا تُرِكَ ذَلِكَ الْعَذَابُ لَا يُسَمَّى ذَلِكَ التَّرْكُ عَفْوًا فَكَذَا هَاهُنَا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ لَا شَكَّ فِي حُصُولِ التَّوْبَةِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَسْقَطَ عِقَابَ مَنْ يَجُوزُ عِقَابُهُ عَقْلًا وَشَرْعًا، وَذَلِكَ أَيْضًا خِلَافُ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَفَا عَنْ كُفَّارِ قَوْمِ مُوسَى فَلَأَنْ يَعْفُوَ عَنْ فُسَّاقِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ أَنَّهُمْ: خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ للناس كَانَ أَوْلَى.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından sizi affetmiştik” kavline gelince; Mutezile şöyle demiştir: Muradı, tevbe etmeniz —ki o da birbirlerini öldürmeleridir— sebebiyle sonra sizi affettik demektir. Bu iki yönden zayıftır: Birincisi: Tevbenin kabulü aklen vaciptir; şayet murat bu olsaydı, bunun nimet bağlamında sayılması caiz olmazdı; çünkü vacibi yerine getirmek nimet kabilinden sayılmaz, bu ayetlerden maksat ise Allah Teâlâ'nın onlar üzerindeki nimetlerini sayıp dökmektir. İkincisi: Af, hak edilen cezanın düşürülmesinin adıdır; düşürülmesi vacip olan şeyin düşürülmesine gelince, bu af olarak isimlendirilmez. Görmez misin ki zalimin mazluma azap etmesi caiz olmadığında, o azap terk edilirse bu terk af olarak isimlendirilmez; işte burada da böyledir. Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Bakara: 54] “Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün” kavli sebebiyle bu surette tevbenin hasıl olduğunda şüphe yoktur. Durum böyle olunca, bu ayet tevbenin kabulünün aklen vacip olmadığına delalet etmiştir. Bu sabit olunca, O'nun aklen ve şer'an cezalandırılması caiz olan kimsenin cezasını düşürdüğü de sabit olur ki bu da Mutezile'nin kavline aykırıdır. Allah Teâlâ'nın Musa'nın kavminin kâfirlerini affettiği sabit olunca; insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olmalarıyla birlikte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin fâsıklarını affetmesi evleviyetle geçerlidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي تَفْسِيرِ «لَعَلَّ» قَدْ تقدم في قوله: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الأنعام: ١٥٣] [الأعراف: ١٧١] [الْبَقَرَةِ: ٢١، ٣٣] وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الشُّكْرِ وَمَاهِيَّتِهِ فَطَوِيلٌ وَسَيَجِيءُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا عَفَا عَنْهُمْ وَلَمْ يُؤَاخِذْهُمْ لِكَيْ يَشْكُرُوا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرِدْ مِنْهُمْ إِلَّا الشُّكْرَ، وَالْجَوَابُ: لَوْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمُ الشُّكْرَ لَأَرَادَ ذَلِكَ إِمَّا بِشَرْطِ أَنْ يَحْصُلَ لِلشَّاكِرِ دَاعِيَةُ الشُّكْرِ أَوَّلًا بِهَذَا الشَّرْطِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ إِذْ لَوْ أَرَادَ ذَلِكَ بِهَذَا الشرط كَانَ هَذَا الشَّرْطُ مِنَ الْعَبْدِ لَزِمَ افْتِقَارُ الدَّاعِيَةِ إِلَى دَاعِيَةٍ أُخْرَى، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ فَحَيْثُ خَلَقَ اللَّهُ الدَّاعِيَ حَصَلَ الشُّكْرُ لَا مَحَالَةَ وَحَيْثُ لَمْ يَخْلُقِ الدَّاعِيَ اسْتَحَالَ حُصُولُ الشُّكْرِ، وَذَلِكَ ضِدُّ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِنْ أَرَادَ حُصُولَ الشُّكْرِ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الدَّاعِيَةِ فَقَدْ أَرَادَ مِنْهُ الْمُحَالَ لِأَنَّ الْفِعْلَ بِدُونِ الدَّاعِي مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشْكَالَ وَارِدٌ عليهم أيضاً والله أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” kavline gelince; bil ki 'lealle' (لَعَلَّ) kelimesinin tefsirine dair açıklama: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [En'âm: 153], [A'râf: 171], [Bakara: 21, 63] kavlinde daha önce geçmişti. Şükrün hakikati ve mahiyetine dair açıklama ise uzundur ve inşallah Teâlâ gelecektir. Sonra Mutezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ, onları ancak şükretsinler diye affettiğini ve hesaba çekmediğini açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın onlardan şükürden başkasını murat etmediğine delalet eder. Cevap: Şayet Allah Teâlâ onlardan şükrü murat etmiş olsaydı, bunu ya şükredende şükür saikinin (dâiyesinin) hasıl olması şartıyla murat ederdi ya da bu şart olmaksızın murat ederdi. Birincisi bâtıldır; zira bunu bu şartla murat etmiş olsaydı ve bu şart da kuldan olsaydı, saikin başka bir saike muhtaç olması gerekirdi; şayet Allah'tan olsaydı, Allah saiki yarattığı takdirde şükür muhakkak hasıl olurdu, saiki yaratmadığı takdirde ise şükrün hasıl olması imkânsız olurdu ki bu da Mutezile'nin kavlinin zıddıdır. Şayet ondan şükrün bu saik olmaksızın hasıl olmasını murat etmişse, ondan imkânsız olanı murat etmiş olur; çünkü saik olmaksızın fiil muhaldir. Böylece bu işkâlin onların aleyhine de varid olduğu sabit olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٥٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 53]
وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)
{ وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) } “Ve hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ الرَّابِعُ وَالْمُرَادُ مِنَ الْفُرْقَانِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ التَّوْرَاةَ وَأَنْ يَكُونَ شَيْئًا دَاخِلًا فِي التَّوْرَاةِ وَأَنْ يَكُونَ شَيْئًا خَارِجًا عَنِ التَّوْرَاةِ فَهَذِهِ أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ لَا مَزِيدَ عَلَيْهَا وَتَقْرِيرُ الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ أَنَّ التَّوْرَاةَ لَهَا صِفَتَانِ كَوْنُهَا كِتَابًا مُنَزَّلًا وَكَوْنُهَا فُرْقَانًا تُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فَهُوَ كَقَوْلِكَ: رَأَيْتُ الْغَيْثَ وَاللَّيْثَ تُرِيدُ الرَّجُلَ الْجَامِعَ بَيْنَ الْجُودِ وَالْجَرَاءَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٨] وَأَمَّا تَقْرِيرُ الِاحْتِمَالِ الثَّانِي فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفُرْقَانِ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ بَيَانِ الدِّينِ لِأَنَّهُ إِذَا أَبَانَ ظَهَرَ الْحَقُّ مُتَمَيِّزًا مِنَ/ الْبَاطِلِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْفُرْقَانِ بَعْضُ مَا فِي التَّوْرَاةِ وَهُوَ بَيَانُ أُصُولِ الدِّينِ وَفُرُوعِهِ.
Bil ki bu dördüncü nimettir. Furkan'dan muradın; Tevrat'ın kendisi olması, Tevrat'ın içinde yer alan bir şey olması veya Tevrat'ın dışında bir şey olması muhtemeldir. Dolayısıyla bunlar, ötesi olmayan üç kısımdır. Birinci ihtimalin açıklaması şudur: Tevrat'ın iki vasfı vardır; indirilmiş bir kitap olması ve hak ile batılı ayıran bir furkan (fârik) olması. Bu, cömertlik ile cesareti kendinde toplayan bir adamı kastederek söylediğin: «رَأَيْتُ الْغَيْثَ وَاللَّيْثَ» (Yağmuru ve aslanı gördüm) sözün gibidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً } [Enbiyâ: 48] “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı, bir ışığı ve bir zikri verdik.” İkinci ihtimalin açıklamasına gelince; Furkan'dan muradın Tevrat'ta bulunan dinin beyanı olmasıdır. Çünkü o beyan ettiği zaman hak, bâtıldan/ ayırt edilmiş olarak ortaya çıkar. Dolayısıyla Furkan'dan murat, Tevrat'ta yer alan şeylerin bir kısmı olup o da dinin asıllarının ve füruunun beyanıdır.
وَأَمَّا تَقْرِيرُ الِاحْتِمَالِ الثَّالِثِ فَمِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفُرْقَانِ مَا أوتي موسى ﵇ مِنَ الْيَدِ وَالْعَصَا وَسَائِرِ الْآيَاتِ وَسُمِّيَتْ بِالْفُرْقَانِ لِأَنَّهَا فَرَّقَتْ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفُرْقَانِ النَّصْرَ وَالْفَرَجَ الَّذِي آتَاهُ اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ، قَالَ تَعَالَى: وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ [الْأَنْفَالِ: ٤١] وَالْمُرَادُ النَّصْرُ الَّذِي آتَاهُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَبْلَ ظُهُورِ النَّصْرِ يَتَوَقَّعُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ فِي أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُسْتَوْلِيَ وَصَاحَبُهُ هُوَ الْمَقْهُورَ، فَإِذَا ظَهَرَ النَّصْرُ تَمَيَّزَ الرَّاجِحُ مِنَ الْمَرْجُوحِ وَانْفَرَقَ الطَّمَعُ الصَّادِقُ مِنَ الطَّمَعِ الْكَاذِبِ، وَثَالِثُهَا: قَالَ قُطْرُبٌ الْفُرْقَانُ هُوَ انْفِرَاقُ الْبَحْرِ لِمُوسَى ﵇.
Üçüncü ihtimalin açıklamasına gelince; bu birkaç vecihtendir. Birincisi: Furkan'dan muradın, Mûsâ aleyhisselâm'a verilen el, asâ ve diğer mucizeler olmasıdır. Hak ile batılı ayırdığı için bunlara Furkan adı verilmiştir. İkincisi: Furkan'dan muradın, Allah'ın Firavun kavmine karşı İsrâiloğulları'na verdiği zafer ve kurtuluş olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } [Enfâl: 41] “Furkan günü, iki topluluğun karşılaştığı gün kulumuza indirdiğimiz şeylere...” Buradaki murat, Bedir günü Allah'ın verdiği zaferdir. Çünkü zafer ortaya çıkmadan önce iki hasımdan her biri galip gelenin kendisi, hasmının ise mağlup olan taraf olmasını bekler. Zafer zuhur edince ise üstün olan mağlup olandan ayırt edilir; hakiki ümit ile bâtıl ümit birbirinden ayrılır. Üçüncüsü: Kutrub şöyle demiştir: Furkan, Mûsâ aleyhisselâm için denizin yarılmasıdır.
فَإِنْ قُلْتَ: فَهَذَا قَدْ صَارَ مَذْكُورًا فِي قَوْلِهِ تعالى: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [البقرة: ٥٠] وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكِتَابِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُذْكَرُ إِلَّا عَقِيبَ الْهُدَى. قُلْتُ: الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ لِأَجْلِ مُوسَى ﵇، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَّنَ ذَلِكَ التَّخْصِيصَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْصِيصِ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ فَرْقَ الْبَحْرِ كَانَ مِنَ الدَّلَائِلِ فَلَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّا لَمَّا آتَيْنَا مُوسَى فُرْقَانَ الْبَحْرِ اسْتَدَلُّوا بِذَلِكَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَصِدْقِ مُوسَى ﵇ وَذَلِكَ هُوَ الْهِدَايَةُ وَأَيْضًا فَالْهُدَى قَدْ يُرَادُ بِهِ الْفَوْزُ وَالنَّجَاةُ كَمَا يُرَادُ بِهِ الدَّلَالَةُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ آتَاهُمُ الْكِتَابَ نِعْمَةً فِي الدِّينِ وَالْفُرْقَانَ الَّذِي حَصَلَ بِهِ خَلَاصُهُمْ مِنَ الْخَصْمِ نِعْمَةً عَاجِلَةً. وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ غَلِطَ فَظَنَّ أَنَّ الْفُرْقَانَ هُوَ الْقُرْآنُ، وَأَنَّهُ أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى ﵇ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْفُرْقَانَ هُوَ الَّذِي يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَكُلُّ دَلِيلٍ كَذَلِكَ فَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِ هَذَا اللَّفْظِ بِالْقُرْآنِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمَعْنَى: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَآتَيْنَا مُحَمَّدًا ﷺ الْفُرْقَانَ لِكَيْ تَهْتَدُوا بِهِ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ. وَقَدْ مَالَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنْ عُلَمَاءِ النَّحْوِ الْفَرَّاءُ وَثَعْلَبٌ وَقُطْرُبٌ وَهَذَا تَعَسُّفٌ شَدِيدٌ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ الْبَتَّةَ إِلَيْهِ.
Eğer: “Bu husus Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } [Bakara: 50] ‘Hani sizin için denizi yarmıştık’ kavlinde zaten zikredilmişti. Ayrıca bundan sonra gelen: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } ‘Umulur ki doğru yolu bulursunuz’ kavli ancak Kitap için uygundur; zira bu ifade ancak hidayetin ardından zikredilir” dersen; derim ki: Birinciye cevap şudur: Allah Teâlâ: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } kavlinde bunun Mûsâ aleyhisselâm sebebiyle olduğunu açıkça belirtmemişti; bu ayette ise bu tahsisi nass yoluyla beyan etmiştir. İkinciye cevap ise şudur: Denizin yarılması delillerdendi. Belki de murat şudur: Biz Mûsâ'ya denizin yarılışını (furkanını) verdiğimizde, onlar bununla Yaratıcı'nın varlığına ve Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna delil getirdiler ki hidayet de işte budur. Ayrıca 'hüdâ' (hidayet) kelimesiyle, delalet murat edildiği gibi kurtuluş ve necât da murat edilebilir. Sanki Allah Teâlâ onlara dinde bir nimet olarak Kitab'ı, düşmandan kurtuluşlarının kendisiyle sağlandığı peşin bir nimet olarak da Furkan'ı verdiğini beyan etmiştir. Bil ki insanlardan bazıları yanılarak Furkan'ın Kur'an olduğunu ve onun Mûsâ aleyhisselâm'a indirildiğini sanmıştır; bu bâtıldır. Çünkü furkan hak ile batılı ayıran şeydir ve her delil böyledir; dolayısıyla bu lafzı Kur'an'a tahsis etmenin hiçbir vechi yoktur. Başkaları ise şöyle demiştir: Mana; { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } yani Tevrat'ı verdik; { وَالْفُرْقانَ } 'Ey Ehl-i Kitap, onunla hidayete eresiniz diye Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de Furkan'ı verdik' şeklindedir. Nahiv âlimlerinden Ferrâ, Sa'leb ve Kutrub bu görüşe meyletmiştir; oysa bu, hiçbir ihtiyaç yokken yapılmış aşırı bir zorlamadır (taassuftur).
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ لَعَلَّ وَتَفْسِيرُ الِاهْتِدَاءِ، وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulursunuz” kavline gelince; 'lealle' ve 'ihtidâ' kelimelerinin tefsiri daha önce geçmişti. Mutezile:
لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ الِاهْتِدَاءَ مِنَ الْكُلِّ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ قَالَ: أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ، وَأَيْضًا فَإِذَا كَانَ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى: يَخْلُقُ الِاهْتِدَاءَ، فِيمَنْ يَهْتَدِي وَالضَّلَالَ فِيمَنْ يَضِلُّ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي أَنْ يُنَزِّلَ الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ وَيَقُولَ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاهْتِدَاءَ إِذَا كَانَ يَخْلُقُهُ، فَلَا تَأْثِيرَ لِإِنْزَالِ الْكُتُبِ فِيهِ لَوْ خُلِقَ الِاهْتِدَاءُ وَلَا كِتَابَ لَحَصَلَ الِاهْتِدَاءُ، وَلَوْ أَنْزَلَ بَدَلًا مِنَ الْكِتَابِ الْوَاحِدِ أَلْفَ كِتَابٍ وَلَمْ يُخْلَقِ الِاهْتِدَاءُ فِيهِمْ لَمَا حَصَلَ الِاهْتِدَاءُ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ أَنْزَلْتُ الْكِتَابَ لِكَيْ تَهْتَدُوا؟ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا لا تحصى مع الجواب والله أعلم.
{ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulursunuz” kavliyle Allah Teâlâ'nın herkesin hidayete ermesini murat ettiğine delil getirmiştir; bu da 'Kâfirden küfrü murat etmiştir' diyen kimsenin sözünü iptal eder. Ayrıca onlara göre Allah Teâlâ hidayete erende hidayeti, sapan kimsede de sapıklığı yaratıyorsa, Kitab'ı ve Furkan'ı indirip: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } buyurmasındaki fayda nedir? Malumdur ki hidayeti O yaratıyorsa, kitapların indirilmesinin bunda hiçbir tesiri yoktur. Şayet hidayet yaratılsaydı ve hiçbir kitap olmasaydı yine hidayet hasıl olurdu; şayet bir kitap yerine bin kitap indirilseydi de onlarda hidayet yaratılmasaydı yine hidayet hasıl olmazdı. Öyleyse 'Hidayete eresiniz diye Kitab'ı indirdim' buyurması nasıl caiz olabilir? Bil ki bu kelam ve bunun cevabı daha önce sayısız defa geçmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٥٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 54]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) } “Hani Mûsâ kavmine: «Ey kavmim! Muhakkak ki siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır» demişti. Bunun üzerine [Allah] tevbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْإِنْعَامَ الْخَامِسَ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: هَذِهِ الْآيَةُ وَمَا بَعْدَهَا مُنْقَطِعَةٌ عَمَّا تَقَدَّمَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِالنِّعَمِ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا أَمْرٌ بِالْقَتْلِ والقتل لَا يَكُونُ نِعْمَةً وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَبَّهَهُمْ عَلَى عِظَمِ ذَنْبِهِمْ، ثُمَّ نَبَّهَهُمْ عَلَى مَا بِهِ يَتَخَلَّصُونَ عَنْ ذَلِكَ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ فِي الدِّينِ، وَإِذَا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ عَدَّدَ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ الدُّنْيَوِيَّةَ فَبِأَنْ يُعَدِّدَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ النِّعْمَةَ الدِّينِيَّةَ أَوْلَى، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَهِيَ كَيْفِيَّةُ هَذِهِ التَّوْبَةِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ وَصْفُهَا إِلَّا بِمُقَدِّمَةِ ذِكْرِ الْمَعْصِيَةِ كان ذكرها أيضاً في تَمَامِ النِّعْمَةِ. فَصَارَ كُلُّ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مَعْدُودًا فِي نِعَمِ اللَّهِ فَجَازَ التَّذْكِيرُ بِهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْقَتْلِ رَفَعَ ذَلِكَ الْأَمْرَ عَنْهُمْ قَبْلَ فَنَائِهِمْ بِالْكُلِّيَّةِ فَكَانَ ذَلِكَ نِعْمَةً فِي حَقِّ أُولَئِكَ الْبَاقِينَ. وَفِي حَقِّ الَّذِينَ كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْلَا أَنَّهُ رَفَعَ الْقَتْلَ عَنْ آبَائِهِمْ لَمَا وُجِدَ أُولَئِكَ الْأَبْنَاءُ فَحَسُنَ إِيرَادُهُ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ عَلَى الْحَاضِرِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ تَوْبَةَ أُولَئِكَ مَا تَمَّتْ إِلَّا بِالْقَتْلِ مَعَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ كَانَ يَقُولُ لَهُمْ: لَا حَاجَةَ بِكُمُ الْآنَ فِي التَّوْبَةِ إِلَى الْقَتْلِ بَلْ إِنْ رَجَعْتُمْ عَنْ كُفْرِكُمْ وَآمَنْتُمْ قَبِلَ اللَّهُ إِيمَانَكُمْ مِنْكُمْ فَكَانَ بَيَانُ التَّشْدِيدِ فِي تِلْكَ التَّوْبَةِ تَنْبِيهًا عَلَى الْإِنْعَامِ الْعَظِيمِ بِقَبُولِ مِثْلِ هَذِهِ التَّوْبَةِ السَّهْلَةِ الْهَيِّنَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ فِيهِ تَرْغِيبًا شَدِيدًا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ فِي التَّوْبَةِ، فَإِنَّ أُمَّةَ مُوسَى ﵇ لَمَّا رَغِبُوا فِي تِلْكَ التَّوْبَةِ مَعَ نِهَايَةِ مَشَقَّتِهَا عَلَى النَّفْسِ فَلَأَنْ يَرْغَبَ الْوَاحِدُ مِنَّا فِي التَّوْبَةِ الَّتِي هِيَ مُجَرَّدُ النَّدَمِ كَانَ أَوْلَى. وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَرْغِيبَ الْإِنْسَانِ فِيمَا هُوَ الْمَصْلَحَةُ الْمُهِمَّةُ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ.
Bil ki bu beşinci nimettir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet ve sonrası, daha önce geçen nimetlerin hatırlatılmasından kopuktur; çünkü bu ayet öldürme emridir ve öldürmek nimet olamaz. Bu görüş birkaç vecihten zayıftır. Birincisi: Allah Teâlâ onlara günahlarının büyüklüğünü hatırlatmış, sonra da bu büyük günahtan kendisiyle kurtulacakları şeyi bildirmiştir ki bu dindeki en büyük nimetlerdendir. Allah Teâlâ onlara dünyevî nimetleri sayıp döktüğüne göre, bu dinî nimeti sayması evleviyetle geçerlidir. Sonra bu nimet -ki bu tevbenin nasıllığıdır- ancak günahın zikrinin mukaddimesiyle tavsif edilebildiği için, onun zikri de nimetin tamamlanması sadedindedir. Böylece bu ayetin ihtiva ettiği her şey Allah'ın nimetleri arasında sayılmış ve onunla hatırlatma yapılması caiz olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ onlara öldürmeyi emrettiğinde, tamamen yok olmalarından önce bu emri onlardan kaldırmıştır; bu da geride kalanlar hakkında bir nimet olmuştur. Hem de Muhammed aleyhisselâm zamanında mevcut olanlar hakkında [bir nimettir]; çünkü Allah Teâlâ onların babalarından öldürülmeyi kaldırmasaydı bu evlatlar var olmazdı. Dolayısıyla bunun Muhammed aleyhisselâm zamanında hazır bulunanlara minnet makamında getirilmesi güzel olmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, onların tevbesinin ancak öldürülmekle tamamlandığını beyan etmişken; Muhammed aleyhisselâm onlara: «Şu anda sizin tevbede öldürülmeye ihtiyacınız yoktur; bilakis küfrünüzden dönüp iman ederseniz Allah imanınızı sizden kabul eder» demekteydi. Dolayısıyla o tevbedeki şiddetin beyanı, böylesine kolay ve zahmetsiz bir tevbenin kabul edilmesindeki büyük nimete bir tenbih olmuştur. Dördüncüsü: Bunda Muhammed salavâtullâhi ve selâmuhu aleyh'in ümmeti için tevbeye karşı kuvvetli bir teşvik vardır. Zira Mûsâ aleyhisselâm'ın ümmeti, nefse son derece meşakkatli olmasına rağmen o tevbeye rağbet gösterdiyse, bizden birinin sadece pişmanlıktan ibaret olan tevbeye rağbet etmesi evleviyetle geçerlidir. Malumdur ki insanı mühim bir maslahat olan şeye teşvik etmek nimetlerin en büyüklerindendir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ أَيْ وَاذْكُرُوا إِذْ قَالَ موسى لقومه بعد ما رَجَعَ مِنَ الْمَوْعِدِ الَّذِي وَعَدَهُ رَبُّهُ فَرَآهُمْ قد اتخذوا العجل: يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي الظُّلْمِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } kavline gelince; yani 'Hatırlayın o vakti ki Mûsâ, Rabbinin vaadettiği buluşma yerinden dönüp de onları buzağıyı [ilah] edinmiş görünce kavmine: { يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ } Ey kavmim! Muhakkak ki siz kendinize zulmettiniz dedi.' Zulüm hakkında müfessirlerin iki görüşü vardır. Birincisi:
أَنَّكُمْ نَقَصْتُمْ أَنْفُسَكُمُ الثَّوَابَ الْوَاجِبَ بِالْإِقَامَةِ عَلَى عَهْدِ مُوسَى ﵇، وَالثَّانِي: أَنَّ الظُّلْمَ هُوَ الْإِصْرَارُ الَّذِي لَيْسَ بِمُسْتَحَقٍّ وَلَا فِيهِ نَفْعٌ وَلَا دَفْعُ مَضَرَّةٍ لَا عِلْمًا وَلَا/ طِبًّا، فَلَمَّا عَبَدُوا الْعِجْلَ كَانُوا قَدْ أَضَرُّوا بِأَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ مَا يُؤَدِّي إِلَى ضَرَرِ الْأَبَدِ مِنْ أَعْظَمِ الظُّلْمِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] لَكِنَّ هَذَا الظُّلْمَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُقَيَّدَ لِئَلَّا يُوهِمَ إِطْلَاقُهُ أَنَّهُ ظُلْمُ الْغَيْرِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الظُّلْمِ مَا يَتَعَدَّى، فَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ.
Mûsâ aleyhisselâm'ın ahdi üzere sebat etmekle hak edilen sevabı kendi nefislerinizden eksilttiniz [demektir]. İkincisi: Zulüm; ne hak edilen ne de ilmen ve/ tıbben faydası yahut zararı defetme özelliği bulunan bir ısrardır. Onlar buzağıya taptıklarında nefislerine zarar vermiş oldular; çünkü ebedî zarara yol açan şey zulmün en büyüğüdür. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Ancak bu zulmün, mutlak bırakılmasının başkasına zulmetmek vehmini doğurmaması için kayıtlanması gerekirdi; çünkü zulümde asıl olan başkasına geçmesidir (müteaddi olmasıdır). Bundan dolayı: { إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Muhakkak ki siz kendinize zulmettiniz” buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَفِيهِ حَذْفٌ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَظْلِمُوا أَنْفُسَهُمْ بِهَذَا الْقَدْرِ لِأَنَّهُمْ لَوِ اتَّخَذُوهُ وَلَمْ يَجْعَلُوهُ إِلَهًا لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُمْ ظُلْمًا، فَالْمُرَادُ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ إِلَهًا، لَكِنْ لَمَّا دَلَّتْ مُقَدِّمَةُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَحْذُوفِ حَسُنَ الْحَذْفُ.
Allah Teâlâ'nın: { بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ } “Buzağıyı edinmeniz sebebiyle” kavline gelince; burada bir hazif (gizli öge) vardır. Çünkü onlar sadece bu kadarıyla nefislerine zulmetmiş olmazlardı; zira onu edinip de ilah edinmeselerdi fiilleri zulüm olmazdı. Dolayısıyla murat 'buzağıyı ilah edinmeniz sebebiyle'dir. Ancak ayetin mukaddimesi bu mahzufa delalet ettiği için hazif güzel olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ.
Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Hemen Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün” kavline gelince; burada birtakım sorular vardır.
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ يَقْتَضِي كَوْنَ التَّوْبَةِ مُفَسَّرَةً بِقَتْلِ النَّفْسِ كَمَا أَنَّ
Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Hemen Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün” kavli, tıpkı
قَوْلَهُ ﵇: «لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةَ أَحَدِكُمْ حَتَّى يَضَعَ الطَّهُورَ مَوَاضِعَهُ فَيَغْسِلَ وَجْهَهُ ثُمَّ يَدَيْهِ» ،
Peygamber aleyhisselâm'ın: «لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةَ أَحَدِكُمْ حَتَّى يَضَعَ الطَّهُورَ مَوَاضِعَهُ فَيَغْسِلَ وَجْهَهُ ثُمَّ يَدَيْهِ» (Allah, biriniz temizliği yerli yerine koyup yüzünü sonra ellerini yıkayıncaya kadar namazını kabul etmez) kavlinin,
يَقْتَضِي أَنَّ وَضْعَ الطهور مواضعه مفسر بِغَسْلِ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ وَلَكِنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ التَّوْبَةَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّدَمِ عَلَى الْفِعْلِ
temizliğin yerli yerine konulmasının yüzü ve elleri yıkamakla tefsir edilmesini gerektirdiği gibi, tevbenin nefsi öldürmekle tefsir edilmesini iktiza etmektedir. Halbuki bu bâtıldır; çünkü tevbe,
الْقَبِيحِ الَّذِي مَضَى وَالْعَزْمِ عَلَى أَنْ لَا يَأْتِيَ بِمِثْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ وَذَلِكَ مُغَايِرٌ لِقَتْلِ النَّفْسِ وَغَيْرُ مُسْتَلْزِمٍ لَهُ فَكَيْفَ يَجُوزُ تَفْسِيرُهُ بِهِ؟ وَالْجَوَابُ لَيْسَ الْمُرَادُ تَفْسِيرَ التَّوْبَةِ بِقَتْلِ النَّفْسِ بَلْ بَيَانَ أَنَّ تَوْبَتَهُمْ لَا تَتِمُّ ولا تحصل إلا تَحْصُلُ إِلَّا بِقَتْلِ النَّفْسِ وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى مُوسَى ﵇ أَنَّ شَرْطَ تَوْبَتِهِمْ قَتْلُ النَّفْسِ كَمَا أَنَّ الْقَاتِلَ عَمْدًا لَا تَتِمُّ تَوْبَتُهُ إِلَّا بِتَسْلِيمِ النَّفْسِ حَتَّى يَرْضَى أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَوْ يَقْتُلُوهُ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مِنْ شَرْعِ مُوسَى ﵇ أَنَّ تَوْبَةَ الْمُرْتَدِّ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْقَتْلِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ شَرْطُ الشَّيْءِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ ذَلِكَ الشَّيْءِ مَجَازًا كَمَا يُقَالُ لِلْغَاصِبِ إِذَا قَصَدَ التوبة أن توبتك ردماً غَصَبْتَ يَعْنِي أَنَّ تَوْبَتَكَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِهِ فَكَذَا هَاهُنَا.
geçmişteki çirkin fiile pişman olmaktan ve bundan sonra benzerini yapmamaya azmetmekten ibarettir. Bu ise nefsi öldürmekten farklıdır ve onu gerektirmez (müstelzim değildir); öyleyse onunla tefsir edilmesi nasıl caiz olur? Cevap: Murat tevbeyi nefsi öldürmekle tefsir etmek değil, bilakis onların tevbesinin ancak nefsi öldürmekle tamamlanıp hasıl olacağını beyan etmektir. Bunun böyle oluşunun sebebi şudur: Allah Teâlâ, kasten adam öldürenin tevbesinin ancak maktulün velileri razı oluncaya veya onu öldürünceye kadar nefsini teslim etmesiyle tamamlanması gibi, Mûsâ aleyhisselâm'a da onların tevbesinin şartının nefsi öldürmek olduğunu vahyetmiştir. Dolayısıyla mürtedin tevbesinin ancak öldürülmekle tamamlanması Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatından olması imkânsız değildir. Bu sabit olunca deriz ki: Bir şeyin şartına mecazen o şeyin ismi verilebilir; nitekim tevbe etmek isteyen gasıp kimseye «Senin tevben gasbettiğin şeyi geri vermendir» denilir ki bunun anlamı, tevbenin ancak bununla tamamlanacağıdır. İşte burada da durum böyledir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ وَالتَّوْبَةُ لَا تكون إلا للبارئ، وَالْجَوَابُ:
İkinci Soru: Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ } “Yaratıcınıza tevbe edin” kavlinin anlamı nedir? Oysa tevbe ancak Bâri' Teâlâ'ya olur. Cevap:
الْمُرَادُ مِنْهُ النَّهْيُ عَنِ الرِّيَاءِ فِي التَّوْبَةِ كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: لَوْ أَظْهَرْتُمُ التَّوْبَةَ لَا عَنِ الْقَلْبِ فَأَنْتُمْ مَا تُبْتُمْ إِلَى اللَّهِ الَّذِي هُوَ مُطَّلِعٌ عَلَى ضَمِيرِكُمْ، وَإِنَّمَا تُبْتُمْ إِلَى النَّاسِ وَذَلِكَ مِمَّا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، فَإِنَّكُمْ إِذَا أَذْنَبْتُمْ إِلَى اللَّهِ.
Bundan murat, tevbede riyadan nehyetmektir. Sanki onlara şöyle demiştir: Eğer kalpten gelmeyerek [sadece zahiren] tevbe izhar ederseniz, içinize muttali olan Allah'a tevbe etmiş olmazsınız; sadece insanlara tevbe etmiş olursunuz ki bunda hiçbir fayda yoktur. Zira siz günahı Allah'a karşı işlediniz.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ اخْتُصَّ هَذَا الْمَوْضِعُ بِذِكْرِ الْبَارِئِ؟ وَالْجَوَابُ: الْبَارِئُ هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْخَلْقَ بَرِيئًا مِنَ التَّفَاوُتِ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ [الْمُلْكِ: ٣] وَمُتَمَيِّزًا بَعْضُهُ عَنْ بَعْضٍ بِالْأَشْكَالِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالصُّوَرِ الْمُتَبَايِنَةِ فَكَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ أَحَقُّ بِالْعِبَادَةِ مِنَ الْبَقَرِ الَّذِي يُضْرَبُ بِهِ الْمَثَلُ فِي الْغَبَاوَةِ.
Üçüncü Soru: Bu makam Bâri' isminin zikriyle nasıl tahsis edilmiştir? Cevap: el-Bâri'; mahlukatı kusurdan ve noksanlıktan arınmış olarak yaratan: { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } [Mülk: 3] “Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin” ve onları farklı şekiller ve değişik suretlerle birbirinden ayırt edendir. Dolayısıyla bu durum, böyle olan bir Zât'ın, ahmaklıkta darbımesel yapılan sığırdan ibadete daha layık olduğuna bir tenbihtir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَتُوبُوا وَالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا؟ الْجَوَابُ: أَنَّ الْفَاءَ الْأُولَى لِلسَّبَبِ لِأَنَّ الظُّلْمَ سَبَبُ التَّوْبَةِ وَالثَّانِيَةَ لِلتَّعْقِيبِ لِأَنَّ الْقَتْلَ مِنْ تَمَامِ التَّوْبَةِ فَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَتُوبُوا أَيْ فَأَتْبِعُوا التَّوْبَةَ الْقَتْلَ تَتِمَّةً لِتَوْبَتِكُمْ.
Dördüncü Soru: { فَتُوبُوا } kavlindeki fâ ile { فَاقْتُلُوا } kavlindeki fâ arasındaki fark nedir? Cevap: Birinci fâ sebep içindir; çünkü zulüm tevbenin sebebidir. İkincisi ise ta'kîb (ardışıklık) içindir; çünkü öldürme tevbenin tamamlayıcısıdır. Dolayısıyla O'nun: { فَتُوبُوا } kavlinin manası; 'Tevbenizin tamamlanması için tevbenin peşine öldürmeyi ekleyin' demektir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَهُوَ مَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُهُ مِنْ أَنْ يَقْتُلَ كُلُّ/ وَاحِدٍ نَفْسَهُ أَوِ الْمُرَادُ غَيْرُ ذَلِكَ؟ الْجَوَابُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ فَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَمْرَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ التَّائِبِينَ بِقَتْلِ نَفْسِهِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُمْ مَا قَتَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَلَوْ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِذَلِكَ لَصَارُوا عُصَاةً بِتَرْكِ ذَلِكَ، الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ أَنَّ الْقَتْلَ هُوَ نَقْضُ الْبِنْيَةِ الَّتِي عِنْدَهَا يَجِبُ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ أَنْ يَكُونَ حَيًّا وَمَا عَدَا ذَلِكَ مِمَّا يُؤَدِّي إِلَى أَنْ يَمُوتَ قَرِيبًا أَوْ بَعِيدًا إِنَّمَا سُمِّيَ قَتْلًا عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ. إِذَا عَرَفْتَ حَقِيقَةَ الْقَتْلِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ لِأَنَّ الْعِبَادَاتِ الشَّرْعِيَّةَ إِنَّمَا تَحْسُنُ لِكَوْنِهَا مَصَالِحَ لِذَلِكَ الْمُكَلَّفِ وَلَا تَكُونُ مَصْلَحَةً إِلَّا فِي الْأُمُورِ الْمُسْتَقْبَلَةِ وَلَيْسَ بَعْدَ الْقَتْلِ حَالُ تَكْلِيفٍ حَتَّى يَكُونَ الْقَتْلُ مَصْلَحَةً فِيهِ وَهَذَا بِخِلَافِ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْإِمَاتَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ فَيَحْسُنُ أَنْ يَفْعَلَهُ إِذَا كَانَ صَلَاحًا لِمُكَلَّفٍ آخَرَ وَيُعَوِّضُ ذَلِكَ الْمُكَلَّفَ بِالْعِوَضِ الْعَظِيمِ وَبِخِلَافِ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ يَجْرَحَ نَفْسَهُ أَوْ يَقْطَعَ عُضْوًا مِنْ أَعْضَائِهِ وَلَا يَحْصُلَ الْمَوْتُ عَقِبَهُ لِأَنَّهُ لَمَّا بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ الْفِعْلِ حَيًّا لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْفِعْلُ صَلَاحًا فِي الْأَفْعَالِ الْمُسْتَقْبَلَةِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْقَتْلَ اسْمٌ لِلْفِعْلِ الْمُزْهِقِ لِلرُّوحِ فِي الْحَالِ بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفِعْلِ الْمُؤَدِّي إِلَى الزُّهُوقِ إِمَّا فِي الْحَالِ أَوْ بَعْدَهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ حَلَفَ أَنْ لَا يَقْتُلُ إِنْسَانًا فَجَرَحَهُ جِرَاحَةً عَظِيمَةً وَبَقِيَ بَعْدَ تِلْكَ الْجِرَاحَةِ حَيًّا لَحْظَةً وَاحِدَةً ثُمَّ مَاتَ فَإِنَّهُ يَحْنَثُ فِي يَمِينِهِ وَتُسَمِّيهِ كُلُّ أَهْلِ هَذِهِ اللُّغَةِ قَاتِلًا وَالْأَصْلُ فِي الِاسْتِعْمَالِ الْحَقِيقَةُ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ اسْمَ الْقَتْلِ اسْمُ الْفِعْلِ الْمُؤَدِّي إِلَى الزُّهُوقِ سَوَاءٌ أَدَّى إِلَيْهِ فِي الْحَالِ
Beşinci Soru: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” kavlinden murat nedir? Zahirinin iktiza ettiği gibi herkesin/ kendi kendini öldürmesi midir, yoksa murat bundan başkası mıdır? Cevap: Âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Tevbe edenlerden her birinin kendi nefsini öldürmesinin emredilmiş olması caiz değildir. Bu, Kâdî Abdülcebbâr'ın da tercihidir. Onlar buna iki vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi -ki tefsir ehlinin dayandığı husustur-: Müfessirler onların kendi elleriyle kendilerini öldürmedikleri üzerinde icma etmişlerdir; şayet bununla emrolunmuş olsalardı bunu terk etmekle âsi olurlardı. İkincisi -ki Kâdî Abdülcebbâr'ın dayandığı husustur-: Öldürme; yanında canlının diri olmaktan çıkmasının vacip olduğu bünyenin bozulmasıdır. Bunun dışında yakında veya uzakta ölmeye yol açan şeylere mecaz yoluyla öldürme denilmiştir. Öldürmenin hakikatini öğrendiğinde deriz ki: Allah Teâlâ'nın bunu emretmesi caiz değildir; çünkü şer'î ibadetler ancak o mükellef için maslahat olmaları sebebiyle güzeldir (hasendir). Maslahat da ancak gelecekteki işlerde olur. Öldürmeden sonra ise öldürmenin kendisinde maslahat olacağı bir teklif hali yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın öldürme (imâte) fiilinden farklıdır; çünkü bu Allah'ın fiilidir ve başka bir mükellef için salah (yarar) olduğunda O'nun bunu yapması güzel olur ve o mükellefe büyük bir mükâfat verir. Yine Allah Teâlâ'nın, kişinin kendini yaralamasını veya organlarından birini kesmesini ve akabinde ölümün meydana gelmemesini emretmesinden de farklıdır; çünkü o fiilden sonra canlı kaldığı için, o fiilin gelecekteki fiillerde bir salah olması imkânsız değildir. Birisi şöyle diyebilir: Öldürmenin o anda canı çıkaran fiilin adı olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o, ister derhal ister sonradan olsun canın çıkmasına yol açan fiilden ibarettir. Bunun delili şudur: Bir insanı öldürmeyeceğine yemin edip onu ağır bir şekilde yaralasa ve o yaradan sonra bir an canlı kalıp sonra ölse, yeminini bozmuş olur ve bu dilin bütün ehli onu katil diye isimlendirir. Kullanımda asıl olan ise hakikattir. Bu da öldürme isminin, ister o anda ister
أَوْ بَعْدَ ذَلِكَ وَأَنْتَ سَلَّمْتَ جَوَازَ وُرُودِ الْأَمْرِ بِالْجِرَاحَةِ الَّتِي لَا تَسْتَعْقِبُ الزُّهُوقَ فِي الْحَالِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ جَوَازُ أَنْ يُرَادَ الْأَمْرُ بِأَنْ يَقْتُلَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْقَتْلَ اسْمُ الْفِعْلِ الْمُزْهِقِ لِلرُّوحِ فِي الْحَالِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ وُرُودُ الْأَمْرِ بِهِ؟ قَوْلُهُ: لَا بُدَّ فِي وُرُودِ الْأَمْرِ بِهِ مِنْ مَصْلَحَةٍ اسْتِقْبَالِيَّةٍ، قُلْنَا: أَوَّلًا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ مَصْلَحَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَمَرَ مَنْ يَعْلَمُ كَفْرَهُ بِالْإِيمَانِ وَلَا مَصْلَحَةَ فِي ذَلِكَ إِذْ لَا فَائِدَةَ مِنْ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ إِلَّا حُصُولُ الْعِقَابِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مَصْلَحَةٍ وَلَكِنْ لِمَ قُلْتَ إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ عَوْدِ تِلْكَ الْمَصْلَحَةِ إِلَيْهِ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنَّ قَتْلَهُ نَفْسَهُ مَصْلَحَةٌ لِغَيْرِهِ فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِذَلِكَ لِيَنْتَفِعَ بِهِ ذَلِكَ الْغَيْرُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُوَصِّلُ الْعِوَضَ الْعَظِيمَ إِلَيْهِ.
sonradan yol açsın, canın çıkmasına sebep olan fiilin ismi olduğuna delalet etmiştir. Sen de derhal canın çıkmasını gerektirmeyen yaralama emrinin gelmesinin caiz olduğunu kabul ettin. Durum böyle olunca, insanın kendi nefsini öldürmesinin emredilmiş olmasının caiz olduğu sabit olur. Öldürmenin o anda canı çıkaran fiilin adı olduğunu kabul etsek bile, onunla emrin gelmesi niçin caiz olmasın? Onun: 'Emrin gelmesinde geleceğe ait bir maslahat şarttır' sözüne karşı deriz ki: Birincisi; onda bir maslahatın bulunmasının zorunlu olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: Allah, inkâr edeceğini bildiği kimseye imanı emretmiştir; oysa bunda bir maslahat yoktur, zira bu tekliften azabın hasıl olmasından başka bir fayda yoktur. Bir maslahatın zorunlu olduğunu kabul etsek bile; o maslahatın bizzat kendisine dönmesinin zorunlu olduğunu nereden çıkardın? Kendi nefsini öldürmesinin başkası için bir maslahat olması niçin caiz olmasın? Allah Teâlâ o başkası faydalansın diye ona bunu emretmiş, sonra da o kimseye büyük bir mükâfat ulaştırmıştır.
سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ عَوْدِ الْمُصْلَحَةِ إِلَيْهِ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ عِلْمَهُ بِكَوْنِهِ مَأْمُورًا بِذَلِكَ الْفِعْلِ مَصْلَحَةٌ لَهُ، مِثْلُ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِأَنْ يَقْتُلَ نَفْسَهُ غَدًا فَإِنَّ عِلْمَهُ بِذَلِكَ يَصِيرُ دَاعِيًا لَهُ إِلَى تَرْكِ الْقَبَائِحِ مِنْ ذَلِكَ الزَّمَانِ إِلَى وُرُودِ الْغَدِ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتُ مُمْكِنَةً سَقَطَ مَا قَالَ الْقَاضِي، بَلِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ أَقْوَى، وَعَلَى هَذَا يَجِبُ صَرْفُ الآية عن ظاهرها، ثم فيه وجهان، الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ أَمَرَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ التَّائِبِينَ بِأَنْ يَقْتُلَ بَعْضَهُمْ بَعْضًا فَقَوْلُهُ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ مَعْنَاهُ لِيَقْتُلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:
Maslahatın kendisine dönmesinin zorunlu olduğunu kabul etsek bile; o fiille emrolunduğunu bilmesinin kendisi için bir maslahat olduğunun söylenmesi niçin caiz olmasın? Mesela yarın kendisini öldürmekle emrolunduğunda, bunu bilmesi o vakitten yarına kadar çirkinlikleri terk etmesine bir saik olur. Bu ihtimaller mümkün olduğuna göre Kâdî'nin söylediği şey düşer; bilakis müfessirlerin dayandığı birinci vecih daha kuvvetlidir. Buna göre ayeti zahirinden çevirmek vaciptir; sonra bunda iki vecih vardır. Birincisi: O tevbe edenlerden her birine birbirlerini öldürmeleri emredilmiştir denilmesidir; buna göre: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavlinin manası 'Birbirinizi öldürün' demektir. Bu, başka bir yerdeki şu kavli gibidir:
وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٩] وَمَعْنَاهُ لَا يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ المؤمنين كالنفس الواحدة، وَقِيلَ/ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١١] أَيْ إِخْوَانَكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِي قَوْلِهِ: لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً [النُّورِ: ١٢] أَيْ بِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَقَوْلِهِ: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّورِ: ٦١] أَيْ لِيُسَلِّمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ. ثُمَّ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أُولَئِكَ التَّائِبُونَ بَرَزُوا صَفَّيْنِ فَضَرَبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَى اللَّيْلِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ غَيْرَ أُولَئِكَ التَّائِبِينَ بِقَتْلِ أُولَئِكَ التَّائِبِينَ فَيَكُونُ الْمُرَادُ من قوله: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَيِ اسْتَسْلِمُوا لِلْقَتْلِ، وَهَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي أَقْرَبُ لِأَنَّ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ تَزْدَادُ الْمَشَقَّةُ لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ إِذَا اشْتَرَكَتْ فِي الذَّنْبِ كَانَ بَعْضُهُمْ أَشَدَّ عَطْفًا عَلَى الْبَعْضِ مِنْ غَيْرِهِمْ عَلَيْهِمْ فَإِذَا كُلِّفُوا بِأَنْ يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَظُمَتِ الْمَشَقَّةُ فِي ذَلِكَ ثُمَّ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ، فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَمَرَ مَنْ لَمْ يَعْبُدِ الْعِجْلَ مِنَ السَّبْعِينَ الْمُخْتَارِينَ لِحُضُورِ الْمِيقَاتِ أَنْ يَقْتُلَ مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ مِنْهُمْ، وَكَانَ الْمَقْتُولُونَ سَبْعِينَ أَلْفًا فَمَا تَحَرَّكُوا حَتَّى قُتِلُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أيام، وهذا لقول ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ. الثَّانِي: أَنَّهُ
{ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Nisâ: 29] “Nefislerinizi öldürmeyin.” Bunun manası: 'Birbirinizi öldürmeyin' demektir. Bunun hakikati şudur: Müminler tek bir nefis gibidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [Hucurât: 11] “Kendi nefislerinizi ayıplamayın” kavlinde 'Yani mümin kardeşlerinizi'; { لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً } [Nûr: 12] “Onu işittiğiniz zaman, erkek ve kadın müminlerin kendi nefisleri hakkında hayır zannında bulunmaları gerekmez miydi?” kavlinde 'Yani kendileri gibi olan Müslümanlar hakkında'; ve { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } [Nûr: 61] “Kendi nefislerinize selam verin” kavlinde 'Yani birbirinize selam verin' denildiği gibi. Sonra müfessirler şöyle demiştir: O tevbe edenler iki saf halinde karşı karşıya geldiler ve geceye kadar birbirlerini vurdular (kılıçtan geçirdiler). İkinci vecih: Allah Teâlâ o tevbe edenlerin dışındakilere, o tevbe edenleri öldürmelerini emretmiştir. O zaman O'nun: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavlinden murat 'Öldürülmeye teslim olun' demek olur. Bu ikinci vecih daha uygundur; çünkü birinci vecihte meşakkat daha da artar. Zira bir topluluk günahta ortak olduğunda birbirlerine karşı şefkatleri başkalarının onlara olan şefkatinden daha fazladır. Dolayısıyla birbirlerini öldürmekle mükellef tutulduklarında bundaki meşakkat pek büyük olur. Sonra rivayetler ihtilaf etmiştir. Birincisi: Mîkāta katılmak için seçilen yetmiş kişiden buzağıya tapmayanlara, içlerinden buzağıya tapanları öldürmelerini emretmiştir. Öldürülenler yetmiş bin kişiydi; üç gün boyunca öldürülünceye kadar yerlerinden kımıldamadılar. Bu, Muhammed b. İshâk'ın zikrettiği bir kavildir. İkincisi:
لَمَّا أَمَرَهُمْ مُوسَى ﵇ بِالْقَتْلِ أَجَابُوا فَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمَوَاثِيقَ لِيَصْبِرُوا عَلَى الْقَتْلِ فَأَصْبَحُوا مُجْتَمِعِينَ كُلُّ قَبِيلَةٍ عَلَى حِدَةٍ وَأَتَاهُمْ هَارُونُ بِالِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ الْبَتَّةَ وَبِأَيْدِيهِمُ السُّيُوفُ، فَقَالَ التَّائِبُونَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ إِخْوَانُكُمْ قَدْ أَتَوْكُمْ شَاهِرِينَ السُّيُوفَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَاصْبِرُوا فَلَعَنَ اللَّهُ رَجُلًا قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ أَوْ مَدَّ طَرْفَهُ إِلَيْهِمْ أَوِ اتَّقَاهُمْ بِيَدٍ أَوْ رِجْلٍ يَقُولُونَ آمِينَ، فَجَعَلُوا يَقْتُلُونَهُمْ إِلَى الْمَسَاءِ وَقَامَ مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ يَدْعُوَانِ اللَّهَ وَيَقُولَانِ الْبَقِيَّةَ الْبَقِيَّةَ يَا إِلَهَنَا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمَا، قَدْ غَفَرْتُ لِمَنْ قُتِلَ وَتُبْتُ عَلَى مَنْ بَقِيَ، قَالَ: وَكَانَ الْقَتْلَى سَبْعِينَ أَلْفًا، هَذِهِ رِوَايَةُ الْكَلْبِيِّ.
Mûsâ aleyhisselâm onlara öldürülmeyi emredince icabet ettiler; o da öldürülmeye sabretmeleri için onlardan kesin sözler aldı. Sabahleyin her kabile ayrı bir yerde toplandı. Hârûn da ellerinde kılıçlarla buzağıya hiç tapmamış olan on iki bin kişiyle onların yanına geldi. Tevbe edenler şöyle dediler: «İşte bunlar kılıçlarını çekmiş olarak size gelen kardeşlerinizdir; Allah'tan korkun ve sabredin. Kim meclisinden kalkarsa veya onlara gözünü dikip bakarsa yahut eliyle veya ayağıyla onlardan korunmaya çalışırsa Allah ona lanet etsin!» 'Âmin' diyorlardı. Akşama kadar onları öldürmeye koyuldular. Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm da kalkıp Allah'a dua ediyor ve: «Ey İlahımız! Geride kalanları bağışla, geride kalanları bağışla!» diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ikisine: «Öldürülenleri bağışladım, geride kalanların da tevbesini kabul ettim» diye vahyetti. [Ravi] dedi ki: Öldürülenler yetmiş bin kişiydi. Bu, Kelbî'nin rivayetidir.
الثَّالِثُ: أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَعْبُدْهُ وَلَكِنْ لَمْ يُنْكِرْ عَلَى مَنْ عَبَدَهُ، فَأَمَرَ مَنْ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالْإِنْكَارِ بِقَتْلِ مَنِ اشْتَغَلَ بِالْعِبَادَةِ، ثُمَّ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُبْصِرُ وَالِدَهُ وَوَلَدَهُ وَجَارَهُ فَلَمْ يُمْكِنْهُ الْمُضِيُّ لِأَمْرِ اللَّهِ فَأَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى سَحَابَةً سَوْدَاءَ، ثُمَّ أَمَرَ بِالْقَتْلِ فَقَتَلُوا إِلَى الْمَسَاءِ حَتَّى دَعَا مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ وَقَالَا: يَا رَبِّ هَلَكَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْبَقِيَّةَ الْبَقِيَّةَ فَانْكَشَفَتِ السَّحَابَةُ وَنَزَلَتِ التَّوْرَاةُ وَسَقَطَتِ الشِّفَارُ مِنْ أَيْدِيهِمْ.
Üçüncüsü: İsrâiloğulları iki kısımdı: Onlardan kimi buzağıya tapmış, kimi de tapmamış fakat tapanlara engel olmamıştı. Allah Teâlâ buzağıya tapmaya mani olmayan kimselere tapanları öldürmelerini emretti. Sonra müfessirler şöyle demiştir: Kişi babasını, çocuğunu ve komşusunu görüyor ve Allah'ın emrini yerine getirmeye güç yetiremiyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ siyah bir bulut gönderdi, sonra öldürmeyi emretti. Onlar da akşama kadar öldürdüler; nihayet Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm dua edip: «Ey Rabbimiz! İsrâiloğulları helak oldu; geride kalanları bağışla, geride kalanları bağışla!» dediler. Bunun üzerine bulut açıldı, Tevrat indi ve bıçaklar ellerinden düştü.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: كَيْفَ اسْتَحَقُّوا الْقَتْلَ وَهُمْ قَدْ تَابُوا مِنَ الرِّدَّةِ وَالتَّائِبُ مِنَ الرِّدَّةِ لَا يُقْتَلُ؟ الْجَوَابُ: ذَلِكَ مِمَّا يَخْتَلِفُ بِالشَّرَائِعِ فَلَعَلَّ شَرْعَ مُوسَى ﵇ كَانَ يَقْتَضِي قَتْلَ التَّائِبِ عَنِ الرِّدَّةِ إِمَّا عَامًّا فِي حَقِّ الْكُلِّ أَوْ كَانَ خَاصًّا بِذَلِكَ الْقَوْمِ.
Altıncı Soru: Dinden dönmekten (irtidattan) tevbe etmiş oldukları halde nasıl öldürülmeyi hak ettiler? Oysa dinden dönmekten tevbe eden kimse öldürülmez. Cevap: Bu, şeriatlara göre farklılık gösteren hususlardandır. Belki de Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatı, irtidattan tevbe edenin öldürülmesini -ister herkes hakkında genel olsun isterse o kavme mahsus olsun- gerektiriyordu.
السُّؤَالُ السَّابِعُ: هَلْ يَصِحُّ مَا رُوِيَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُقْتَلْ مِمَّنْ قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ؟ الْجَوَابُ: لَا يَمْتَنِعُ ذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ فَلَعَلَّهُ كَانَ مَعَ الْبَعْضِ أَوْ أَنَّهُ كَانَ عَامًّا فَالْعَامُّ قَدْ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ التَّخْصِيصُ.
Yedinci Soru: Allah'ın tevbesini kabul ettiği kimselerden öldürülmeyenlerin bulunduğuna dair rivayet edilen şey sahih midir? Cevap: Bu imkânsız değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Muhakkak ki siz kendinize zulmettiniz” kavli yüz yüze yapılan bir hitaptır; belki de bir kısımla idi veya geneldi de sonradan geneli tahsis eden bir hüküm geldi; zira âm (genel) olan ifadeye tahsis girebilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى مَا لِأَجْلِهِ يُمْكِنُ تَحَمُّلُ هَذِهِ الْمَشَقَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ حَالَتَهُمْ كَانَتْ دَائِرَةً بَيْنَ ضَرَرِ الدُّنْيَا وَضَرَرِ الْآخِرَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِالتَّحَمُّلِ لِأَنَّهُ/ مُتَنَاهٍ، وَضَرَرُ الْآخِرَةِ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَلِأَنَّ الْمَوْتَ لَا بُدَّ وَاقِعٌ فَلَيْسَ فِي تَحَمُّلِ الْقَتْلِ إلا التقدم وَالتَّأْخِيرُ، وَأَمَّا الْخَلَاصُ مِنَ الْعِقَابِ وَالْفَوْزُ بِالثَّوَابِ فَذَاكَ هُوَ الْغَرَضُ الْأَعْظَمُ.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ } “Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır” kavline gelince; bunda bu meşakkatin kendisi sebebiyle üstlenilebileceği şeye bir tenbih vardır. Zira onların durumu dünya zararı ile ahiret zararı arasında dönüp durmaktaydı. Birincisi/ sonlu olduğu için katlanılmaya daha layıktır; ahiret zararı ise sonsuzdur. Ayrıca ölüm muhakkak vuku bulacaktır; dolayısıyla öldürülmeye katlanmakta öne alma ve ertelemeden başka bir şey yoktur. Azaptan kurtuluş ve sevaba nail oluşa gelince; işte en büyük gaye budur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ فَفِيهِ مَحْذُوفٌ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَدَّرَ مِنْ قَوْلِ مُوسَى ﵇ كَأَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ فَعَلْتُمْ فَقَدْ تَابَ عَلَيْكُمْ، وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مِنَ اللَّهِ لَهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ فَيَكُونَ التَّقْدِيرُ فَفَعَلْتُمْ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ مُوسَى فَتَابَ عَلَيْكُمْ بَارِئُكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Bunun üzerine [Allah] tevbenizi kabul buyurdu” kavline gelince; burada bir mahzuf vardır, sonra bunda iki vecih bulunmaktadır. Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünden takdir edilmesidir; sanki o: «Bunu yaparsanız muhakkak O tevbenizi kabul buyurmuştur» demiştir. Diğeri ise: İltifat yoluyla Allah'tan onlara bir hitap olmasıdır; takdiri şöyle olur: «Mûsâ'nın size emrettiği şeyi yaptınız; böylece Yaratıcınız da tevbenizi kabul buyurdu.»
وَأَمَّا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ، فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
Allah Teâlâ'nın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } kavlinin manasına gelince; bu: { فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } kavlinde daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 55-56]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) } “Hani: «Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik.”
[في هذه الآية بحثان] [البحث الأول في بيان الإنعام السادس لبني إسرائيل] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ السَّادِسُ، بَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اذْكُرُوا نِعْمَتِي حِينَ قُلْتُمْ لِمُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ ثُمَّ أَحْيَيْتُكُمْ لِتَتُوبُوا عَنْ بَغْيِكُمْ وَتَتَخَلَّصُوا عَنِ الْعِقَابِ وَتَفُوزُوا بِالثَّوَابِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ فِيهَا تَحْذِيرًا لِمَنْ كَانَ فِي زَمَانِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ عَنْ فِعْلِ مَا يُسْتَحَقُّ بِسَبَبِهِ أَنْ يُفْعَلَ بِهِ مَا فُعِلَ بِأُولَئِكَ. وَثَالِثُهَا: تَشْبِيهُهُمْ فِي جُحُودِهِمْ مُعْجِزَاتِ النَّبِيِّ ﷺ بأسلافهم في جحود نبوة مُوسَى ﵇ مَعَ مُشَاهَدَتِهِمْ لِعِظَمِ تِلْكَ الْآيَاتِ الظَّاهِرَةِ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا لَا يُظْهِرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مثلها لعلمه بأنه لو أظهرها لجحودها وَلَوْ جَحَدُوهَا لَاسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ مِثْلَ مَا اسْتَحَقَّهُ أَسْلَافُهُمْ، وَرَابِعُهَا: فِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ مِمَّا كَانَ يُلَاقِي مِنْهُمْ وَتَثْبِيتٌ لِقَلْبِهِ عَلَى الصَّبْرِ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ. وَخَامِسُهَا: فِيهِ إِزَالَةُ شُبْهَةِ مَنْ يَقُولُ:
[Bu ayette iki bahis vardır] [Birinci Bahis: İsrâiloğulları'na Yönelik Altıncı Nimetin Beyanı] Bil ki bu altıncı nimettir. Bunun beyanı birkaç vecihtendir. Birincisi: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Mûsâ'ya: «Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» dediğiniz, bu yüzden sizi yıldırım çarptığı, sonra da taşkınlığınızdan tevbe edesiniz, azaptan kurtulup sevaba nail olasınız diye sizi dirilttiğim zamanki nimetimi hatırlayın. İkincisi: Bunda, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan kimseler için, o kimselere yapılanın kendilerine de yapılmasını hak ettirecek şeyleri yapmaktan bir sakındırma vardır. Üçüncüsü: O açık mucizelerin büyüklüğünü bizzat görmelerine rağmen Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr eden atalarına, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mucizelerini inkâr etmeleri hususunda onların benzetilmesidir; hem de Allah Teâlâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde onlar gibi mucizeler göstermemesinin sebebinin, gösterdiği takdirde onları inkâr edeceklerini ve inkâr ettikleri takdirde atalarının hak ettiği azap gibi azabı hak edeceklerini bilmesi olduğuna bir tenbihtir. Dördüncüsü: Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan gördüğü eziyetlere karşı bir teselli ve azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabretmesi hususunda kalbine bir sebat verme vardır. Beşincisi: Bunda şöyle diyen kimsenin şüphesini giderme vardır:
إِنَّ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَوْ صَحَّتْ لَكَانَ أَوْلَى النَّاسِ بِالْإِيمَانِ بِهِ أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَا أَنَّهُمْ عَرَفُوا خَبَرَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَسْلَافَهُمْ مَعَ مُشَاهَدَتِهِمْ تِلْكَ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ كَانُوا يَرْتَدُّونَ كُلَّ وَقْتٍ وَيَتَحَكَّمُونَ عَلَيْهِ وَيُخَالِفُونَهُ فَلَا يُتَعَجَّبُ مِنْ مُخَالَفَتِهِمْ لِمُحَمَّدٍ ﵊ وَإِنْ وَجَدُوا فِي كُتُبِهِمُ الْأَخْبَارَ عَنْ نُبُوَّتِهِ. وَسَادِسُهَا: لَمَّا أَخْبَرَ مُحَمَّدٌ ﵊ عَنْ هَذِهِ الْقِصَصِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ أُمِّيًّا لَمْ يَشْتَغِلْ بِالتَّعَلُّمِ الْبَتَّةَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَنِ الْوَحْيِ.
«Şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği sahih olsaydı, onun haberini bildikleri için ona iman etmeye en layık insanlar Ehl-i Kitap olurdu.» Zira Allah Teâlâ, onların atalarının Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğine dair o parlak delilleri görmelerine rağmen her vakit dinden döndüklerini, ona karşı dayatmalarda bulunduklarını ve ona muhalefet ettiklerini beyan etmiştir; öyleyse kitaplarında onun peygamberliğine dair haberleri bulsalar bile Muhammed aleyhisselâm'a muhalefet etmelerine şaşılmaz. Altıncısı: Muhammed aleyhisselâm, ümmî olup hiçbir şekilde öğrenimle meşgul olmadığı halde bu kıssaları haber verince bunun vahiyden olması vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الثاني: للمفسرين في هذه الواقعة قولان، الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ بَعْدَ أَنْ كَلَّفَ اللَّهُ عَبَدَةَ الْعِجْلِ بِالْقَتْلِ،
İkinci Bahis: Müfessirlerin bu vaka hakkında iki görüşü vardır. Birincisi: Bu vaka, Allah'ın buzağıya tapanları öldürülmekle mükellef kılmasından sonra olmuştur.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا رَجَعَ مُوسَى ﵇ مِنَ الطُّورِ إِلَى قَوْمِهِ/ فَرَأَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَقَالَ لِأَخِيهِ وَالسَّامِرِيِّ مَا قَالَ وَحَرَّقَ الْعِجْلَ وَأَلْقَاهُ فِي الْبَحْرِ، اخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا مِنْ خِيَارِهِمْ فَلَمَّا خَرَجُوا إِلَى الطُّورِ قَالُوا لِمُوسَى: سَلْ رَبَّكَ حَتَّى يُسْمِعَنَا كَلَامَهُ، فَسَأَلَ موسى ﵇ ذَلِكَ فَأَجَابَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَلَمَّا دَنَا مِنَ الْجَبَلِ وَقَعَ عَلَيْهِ عَمُودٌ مِنَ الْغَمَامِ وَتَغَشَّى الْجَبَلُ كُلُّهُ وَدَنَا مِنْ مُوسَى ذَلِكَ الْغَمَامُ حَتَّى دَخَلَ فِيهِ فَقَالَ لِلْقَوْمِ: ادْخُلُوا وَعُوا، وَكَانَ مُوسَى ﵇ مَتَى كَلَّمَهُ رَبُّهُ وَقَعَ عَلَى جَبْهَتِهِ نُورٌ سَاطِعٌ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنْ بَنِي آدَمَ النَّظَرَ إِلَيْهِ، وَسَمِعَ الْقَوْمُ كَلَامَ اللَّهِ مَعَ مُوسَى ﵇ يَقُولُ لَهُ: افْعَلْ وَلَا تَفْعَلْ، فَلَمَّا تَمَّ الْكَلَامُ انْكَشَفَ عَنْ مُوسَى الْغَمَامُ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ فَقَالَ الْقَوْمُ بَعْدَ ذَلِكَ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً، فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَمَاتُوا جَمِيعًا وَقَامَ مُوسَى رَافِعًا يديه إلى السماء يدعو ويقول: يا إليه اخْتَرْتُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ سَبْعِينَ رَجُلًا لِيَكُونُوا شُهُودِي بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ، فَأَرْجِعُ إِلَيْهِمْ وَلَيْسَ مَعِي مِنْهُمْ وَاحِدٌ، فَمَا الَّذِي يَقُولُونَ فِيَّ، فَلَمْ يَزَلْ مُوسَى مُشْتَغِلًا بِالدُّعَاءِ حَتَّى رَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِمْ أَرْوَاحَهُمْ وَطَلَبَ تَوْبَةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ فَقَالَ: لَا إِلَّا أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمُ.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm Tûr'dan kavmine/ dönüp de onların buzağıya tapmakta olduklarını görünce kardeşine ve Sâmirî'ye söyleyeceğini söyleyip buzağıyı yaktı ve onu denize savurdu. Sonra kavminden en hayırlılarından yetmiş adam seçti. Tûr'a çıktıklarında Mûsâ'ya: «Rabbine dua et de bize kelamını işittirsin» dediler. Mûsâ aleyhisselâm bunu istedi, Allah da onun bu duasını kabul etti. Dağa yaklaştığında üzerine bir bulut sütunu indi ve bütün dağı kapladı. O bulut Mûsâ'ya yaklaştı, nihayet Mûsâ onun içine girdi ve kavme: «Girin ve dinleyin» dedi. Rabbi Mûsâ aleyhisselâm ile konuştuğu zaman alnında âdemoğlundan hiç kimsenin bakmaya güç yetiremeyeceği parlak bir nur parlardı. Kavim, Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm ile olan kelamını: «Şunu yap, şunu yapma» buyururken işitti. Kelam tamamlanınca Mûsâ'nın içine girdiği bulut üzerinden açıldı. Bundan sonra kavim: «Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» dedi; bunun üzerine onları yıldırım çarptı ve hepsi öldü. Mûsâ ellerini semaya kaldırıp dua ederek kalktı ve şöyle dedi: «Ey İlahım! Tevbelerinin kabulüne şahidim olsunlar diye İsrâiloğulları'ndan yetmiş adam seçtim; şimdi yanımda onlardan hiçbiri olmaksızın onlara dönüyorum, benim hakkımda ne derler?» Mûsâ, Allah onların ruhlarını kendilerine iade edinceye kadar duaya devam etti ve İsrâiloğulları'nın buzağıya tapmaktan tevbesini talep etti; Allah da: «Hayır, ancak nefislerini öldürürlerse [kabul ederim]» buyurdu.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ بَعْدَ الْقَتْلِ، قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا تَابَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ بِأَنْ قَتَلُوا أَنْفُسَهُمْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ مُوسَى فِي نَاسٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ مِنْ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، فَاخْتَارَ مُوسَى سَبْعِينَ رَجُلًا، فَلَمَّا أَتَوُا الطُّورَ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً، فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَمَاتُوا فَقَامَ مُوسَى يَبْكِي وَيَقُولُ: يَا رَبِّ مَاذَا أَقُولُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، فَإِنِّي أَمَرْتُهُمْ بِالْقَتْلِ ثُمَّ اخْتَرْتُ مِنْ بَقِيَّتِهِمْ هَؤُلَاءِ، فَإِذَا رَجَعْتُ إِلَيْهِمْ وَلَا يَكُونُ مَعِي مِنْهُمْ أَحَدٌ فَمَاذَا أَقُولُ لَهُمْ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى أَنَّ هَؤُلَاءِ السَّبْعِينَ مِمَّنِ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ إِلَهًا فَقَالَ مُوسَى: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ فَقَامُوا وَنَظَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَى الْآخَرِ كَيْفَ يُحْيِيهِ اللَّهُ تَعَالَى، فَقَالُوا: يَا مُوسَى إِنَّكَ لَا تَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاكَ فَادْعُهُ يَجْعَلْنَا أَنْبِيَاءَ، فَدَعَاهُ بِذَلِكَ فَأَجَابَ اللَّهُ دَعْوَتَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَرْجِيحِ أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ وَكَذَلِكَ لَيْسَ فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ سَأَلُوا الرُّؤْيَةَ هُمُ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ أَوْ غَيْرُهُمْ.
İkinci Görüş: Bu vaka öldürülme hadisesinden sonra olmuştur. Süddî şöyle demiştir: İsrâiloğulları nefislerini öldürerek buzağıya tapmaktan tevbe edince Allah Teâlâ Mûsâ'ya, buzağıya tapmalarından dolayı kendisinden özür dilemek üzere İsrâiloğulları'ndan bir grup insanla gelmesini emretti. Mûsâ yetmiş adam seçti. Tûr'a geldiklerinde: «Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» dediler. Bunun üzerine onları yıldırım çarptı ve öldüler. Mûsâ ağlayarak kalktı ve: «Ey Rabbim! İsrâiloğulları'na ne diyeceğim? Zira ben onlara öldürülmeyi emrettim, sonra da geride kalanlarından bunları seçtim. Yanımda onlardan hiç kimse olmaksızın onlara döndüğümde onlara ne diyeceğim?» dedi. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya bu yetmiş kişinin buzağıyı ilah edinenlerden olduğunu vahyetti. Mûsâ da: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } [A'râf: 155] “Bu ancak senin bir imtihanındır” kavlinden { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } [A'râf: 156] “Şüphesiz biz sana yöneldik” kavline kadar söyledi. Sonra Allah Teâlâ onları diriltti; kalktılar ve birbirlerine Allah Teâlâ'nın kendisini nasıl dirilttiğine baktılar. Dediler ki: «Ey Mûsâ! Sen Allah'tan ne istersen muhakkak sana verir; O'na dua et de bizi peygamberler kılsın.» O da bunun için dua etti ve Allah duasını kabul buyurdu. Bil ki ayette iki görüşten birini diğerine tercih ettirecek bir delil yoktur; aynı şekilde rüyeti (görmeyi) isteyenlerin buzağıya tapanlar mı yoksa başkaları mı olduğuna delalet eden bir husus da yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ فَمَعْنَاهُ لَا نُصَدِّقُكَ وَلَا نَعْتَرِفُ بِنُبُوَّتِكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [أَيْ] عِيَانًا.
Allah Teâlâ'nın: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Sana asla inanmayacağız” kavline gelince; bunun manası: «Allah'ı cehreten [yani] aşikâre (gözle) görünceye kadar seni tasdik etmeyecek ve peygamberliğini ikrar etmeyeceğiz» demektir.
قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَهِيَ مَصْدَرٌ مِنْ قَوْلِكَ: جَهَرْتُ بِالْقِرَاءَةِ وَبِالدُّعَاءِ كَأَنَّ الَّذِي يَرَى بِالْعَيْنِ جَاهِرٌ بالرؤية والذي يرى بالقلب مخافت بها وانتصار بها عَلَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّهَا نَوْعٌ مِنَ الرُّؤْيَةِ، فَنُصِبَتْ بِفِعْلِهَا كَمَا يُنْصَبُ الْقُرْفُصَاءُ بِفِعْلِ الْجُلُوسِ أَوْ عَلَى الْحَالِ بِمَعْنَى ذَوِي جَهْرَةٍ وَقُرِئَ جَهْرَةً بِفَتْحِ الْهَاءِ وَهِيَ إِمَّا مَصْدَرٌ كَالْغَلَبَةِ وَإِمَّا جَمْعُ جَاهِرٍ، وَقَالَ الْقَفَّالُ أَصْلُ الْجَهْرَةِ مِنَ الظُّهُورِ يُقَالُ جَهَرْتُ الشَّيْءَ [إِذَا] كَشَفْتَهُ وَجَهَرْتُ الْبِئْرَ إِذَا كَانَ مَاؤُهَا مُغَطًّى بِالطِّينِ فَنَقَّيْتَهُ حَتَّى ظَهَرَ مَاؤُهُ وَيُقَالُ صَوْتٌ جَهِيرٌ وَرَجُلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْتِ، إِذَا كَانَ صَوْتُهُ عَالِيًا، وَيُقَالُ:
Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, senin «جَهَرْتُ بِالْقِرَاءَةِ وَبِالدُّعَاءِ» (Kıraati ve duayı açıktan yaptım) sözünden gelen bir masdardır. Sanki gözle gören kimse görmeyi aşikâre kılmış (câhir), kalple gören kimse ise onu gizlemiştir (muhâfit). [Cehreten] kelimesi görmenin bir türü olduğu için masdar olarak mansub olmuştur; dolayısıyla tıpkı «el-kurfusâ'» (çömelme) kelimesinin oturma fiiliyle mansub olması gibi kendi fiiliyle mansub kılınmıştır veya 'aşikar görenler' manasında hâl olarak mansubdur. [Hâ harfinin] fethasıyla «ceharaten» (جَهَرَةً) şeklinde de okunmuştur ki bu ya «el-galebe» gibi bir masdardır ya da «câhir» kelimesinin çoğuludur. Kaffâl ise şöyle demiştir: Cehrenin aslı zuhurdandır. Bir şeyi açığa çıkardığında «جَهَرْتُ الشَّيْءَ» denilir; suyu çamurla örtülü olup da suyunu açığa çıkarıncaya kadar temizlediğin kuyu için «جَهَرْتُ الْبِئْرَ» denilir. Sesi yüksek olduğunda «صَوْتٌ جَهِيرٌ» (gür ses) ve «رَجُلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْتِ» (gür sesli adam) denilir. Yine:
وَجْهٌ جَهِيرٌ إِذَا كَانَ ظَاهِرَ الْوَضَاءَةِ، وَإِنَّمَا قَالُوا: جَهْرَةً تَأْكِيدًا لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ الْمُرَادَ بِالرُّؤْيَةِ الْعِلْمُ أَوِ التَّخَيُّلُ عَلَى [نَحْوِ] مَا يَرَاهُ النَّائِمُ.
parlaklığı aşikâr olduğunda «وَجْهٌ جَهِيرٌ» (parlak yüz) denilir. Bir vehim sahibinin rüyetten muradın ilim veya uyuyanın gördüğü şey [kabilinden] bir tahayyül olduğunu sanmaması için tekit amacıyla «cehreten» demişlerdir.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
/ Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine sizi yıldırım çarptı” kavline gelince; burada birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ مُمْتَنِعَةٌ، قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ: إِنَّهَا لَوْ كَانَتْ
Birinci Bahis: Mutezile bununla Allah'ın görülmesinin (rüyetullahın) imkânsız olduğuna delil getirmiştir. Kâdî Abdülcebbâr şöyle demiştir: Şayet bu
جَائِزَةً لَكَانُوا قَدِ الْتَمَسُوا أَمْرًا مُجَوَّزًا فَوَجَبَ أَنْ لَا تَنْزِلَ بِهِمُ الْعُقُوبَةُ كَمَا لَمْ تَنْزِلْ بِهِمُ الْعُقُوبَةُ لَمَّا الْتَمَسُوا النَّقْلَ مِنْ قُوتٍ إِلَى قُوتٍ وَطَعَامٍ إِلَى طَعَامٍ فِي قوله تعالى: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ [الْبَقَرَةِ: ٦١] ، وَقَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ فِي كِتَابِ التَّصَفُّحِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا ذَكَرَ سُؤَالَ الرُّؤْيَةِ إِلَّا اسْتَعْظَمَهُ، وَذَلِكَ فِي آيَاتٍ. أَحَدُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ الرُّؤْيَةَ لَوْ كَانَتْ جَائِزَةً لَكَانَ قَوْلُهُمْ: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) كَقَوْلِ الْأُمَمِ لِأَنْبِيَائِهِمْ: لَنْ نُؤْمِنَ إِلَّا بِإِحْيَاءِ مَيِّتٍ فِي أَنَّهُ لَا يُسْتَعْظَمُ ولا تأخذهم الصاعقة. وثانيها:
caiz olsaydı, caiz olan bir şeyi talep etmiş olurlardı; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } [Bakara: 61] “Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz; bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği şeylerden bize çıkarsın” kavlinde bir azıktan başka bir azığa, bir yiyecekten başka bir yiyeceğe geçmeyi talep ettiklerinde kendilerine ceza inmediği gibi [burada da] üzerlerine cezanın inmemesi gerekirdi. Ebu'l-Hüseyn ise et-Tasaffuh adlı kitabında şöyle demiştir: Allah Teâlâ rüyet talebini nerede zikrettiyse onu mutlaka büyük bir cürüm saymıştır. Bu birkaç ayettedir. Birincisi: Bu ayettir; zira rüyet caiz olsaydı onların: «Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» sözleri, ümmetlerin peygamberlerine: «Bir ölüyü diriltmedikçe inanmayız» demeleri gibi olurdu; yani bu büyük bir cürüm sayılmaz ve onları yıldırım çarpmazdı. İkincisi:
قوله تعالى: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ [النِّسَاءِ: ١٥٣] ، فَسُمِّيَ ذَلِكَ ظُلْمًا وَعَاقَبَهُمْ فِي الْحَالِ، فَلَوْ كَانَتِ الرُّؤْيَةُ جَائِزَةً لَجَرَى سُؤَالُهُمْ لَهَا مَجْرَى مَنْ يَسْأَلُ مُعْجِزَةً زَائِدَةً. فَإِنْ قُلْتَ أَلَيْسَ إِنَّهُ ﷾ قَدْ أَجْرَى إِنْزَالَ الْكِتَابِ مِنَ السَّمَاءِ مَجْرَى الرُّؤْيَةِ فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عُتُوًّا، فَكَمَا أَنَّ إِنْزَالَ الْكِتَابِ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ فِي نَفْسِهِ فَكَذَا سُؤَالُ الرُّؤْيَةِ. قُلْتُ: الظَّاهِرُ يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُمْتَنِعًا تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ فِي إِنْزَالِ الْكِتَابِ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي الرُّؤْيَةِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً [الْفُرْقَانِ: ٢١] فَالرُّؤْيَةُ لَوْ كَانَتْ جَائِزَةً وَهِيَ عِنْدَ مجزيها مِنْ أَعْظَمِ الْمَنَافِعِ لَمْ يَكُنِ الْتِمَاسُهَا عُتُوًّا لَأَنَّ مَنْ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى نِعْمَةً فِي الدِّينِ أَوِ الدُّنْيَا لَمْ يَكُنْ عَاتِيًا وَجَرَى ذَلِكَ مَجْرَى مَا يُقَالُ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى يُحْيِيَ اللَّهُ بِدُعَائِكَ هَذَا الْمَيِّتَ.
Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ } [Nisâ: 153] “Ehl-i Kitap senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Nitekim onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemiş ve: «Allah'ı bize apaçık göster» demişlerdi de zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı.” Allah bunu zulüm olarak isimlendirmiş ve onları hemen o anda cezalandırmıştır. Şayet rüyet caiz olsaydı, onların bunu talep etmesi fazladan bir mucize isteyen kimsenin talebi gibi cereyan ederdi. Eğer: «Allah Teâlâ her ikisinin de birer taşkınlık (utuvv) olması hususunda gökten kitap indirilmesini rüyet mesabesinde tutmamış mıdır? Nitekim kitap indirilmesi kendi zatında imkânsız olmadığı gibi rüyet talebi de böyledir» dersen; derim ki: Zahir lafız her ikisinin de imkânsız olmasını iktiza eder; kitap indirilmesinde zahirle amel terk edilmiştir, rüyette ise kendisiyle amel edilir olarak kalır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً } [Furkān: 21] “Bize kavuşmayı ummayanlar: «Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!» dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir taşkınlıkla haddi aştılar.” Şayet rüyet caiz olsaydı -ki rüyeti caiz görenlerin nezdinde rüyet menfaatlerin en büyüklerindendir- onu talep etmek taşkınlık olmazdı; çünkü Allah Teâlâ'dan dinde veya dünyada bir nimet isteyen kimse haddi aşmış olmaz ve bu durum: «Allah senin duanla şu ölüyü diriltmedikçe sana asla inanmayız» denilmesi gibi cereyan ederdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مُشْتَرِكَةٌ فِي حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ لَوْ كَانَتْ جَائِزَةً لَمَا كَانَ سُؤَالُهَا عُتُوًّا وَمُنْكَرًا، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ. [وَ] قَوْلُهُ: إِنَّ طَلَبَ سَائِرِ الْمَنَافِعِ مِنَ النَّقْلِ مِنْ طَعَامٍ إِلَى طَعَامٍ لَمَّا كَانَ مُمْكِنًا لَمْ يَكُنْ طَالِبُهُ عَاتِيًا وَكَذَا الْقَوْلُ فِي طَلَبِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ. قُلْنَا: وَلِمَ قُلْتَ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ طَالِبُ ذَلِكَ الْمُمْكِنِ لَيْسَ بِعَاتٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ طَالِبُ كُلِّ مُمْكِنٍ غَيْرَ عَاتٍ وَالِاعْتِمَادُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى ضُرُوبِ الْأَمْثِلَةِ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الْعِلْمِ وَكَيْفَ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا ذَكَرَ الرُّؤْيَةَ إِلَّا وَذَكَرَ مَعَهَا شَيْئًا مُمْكِنًا حَكَمْنَا بِجَوَازِهِ بِالِاتِّفَاقِ وَهُوَ إِمَّا نُزُولُ الْكِتَابِ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ. وَأَثْبَتَ صِفَةَ الْعُتُوِّ عَلَى مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، وَذَلِكَ كَالدَّلَالَةِ الْقَاطِعَةِ فِي أَنَّ صِفَةَ الْعُتُوِّ مَا حَصَلَتْ لِأَجْلِ كَوْنِ الْمَطْلُوبِ مُمْتَنِعًا. أَمَّا قَوْلُ أَبِي الْحُسَيْنِ: الظَّاهِرُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْكُلِّ مُمْتَنِعًا تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ فِي الْبَعْضِ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي الْبَاقِي. قُلْنَا: إِنَّكَ مَا أَقَمْتَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الِاسْتِعْظَامَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمَطْلُوبُ مُمْتَنِعًا وَإِنَّمَا عَوَّلْتَ فِيهِ عَلَى ضُرُوبِ الْأَمْثِلَةِ، وَالْمِثَالُ لَا يَنْفَعُ فِي هَذَا الْبَابِ، فَبَطَلَ قَوْلُكَ: الظَّاهِرُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْكُلِّ مُمْتَنِعًا. فَظَهَرَ بِمَا قُلْنَا سُقُوطُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَمَا السَّبَبُ فِي اسْتِعْظَامِ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ؟ الْجَوَابُ فِي ذَلِكَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الْآخِرَةِ، فَكَانَ طَلَبُهَا فِي الدُّنْيَا/ مُسْتَنْكَرًا.
Bil ki bu vecihler tek bir esasta müşterektir: 'Şayet rüyet caiz olsaydı, onun talebi bir taşkınlık ve münker olmazdı.' Oysa bu kabul edilemez (memnûdur). Onun: «Bir yiyecekten başka bir yiyeceğe geçmek gibi diğer menfaatleri talep etmek mümkün olduğu için onu talep eden haddi aşmış olmamıştır; diğer mucizeleri talep etme hususundaki söz de böyledir» sözüne karşı deriz ki: O mümkünü talep eden haddi aşmış olmayınca, her mümkünü talep edenin haddi aşmamış olmasının vacip olduğunu nereden çıkardın? Böyle bir makamda bu kabil misallere dayanmak ilim ehline yakışmaz. Nasıl yakışsın ki Allah Teâlâ rüyeti ne zaman zikrettiyse, onunla birlikte ittifakla caiz olduğuna hükmettiğimiz mümkün bir şeyi de zikretmiştir; bu da ya gökten kitabın inmesi yahut meleklerin inmesidir. Taşkınlık vasfını ise her iki emrin toplamına isnat etmiştir. Bu da taşkınlık vasfının istenen şeyin imkânsız olmasından dolayı hasıl olmadığına dair kesin delil gibidir. Ebu'l-Hüseyn'in: «Zahir lafız hepsinin imkânsız olmasını iktiza eder; bir kısmında terk edilince kalanında kendisiyle amel edilir olarak kalır» sözüne karşı deriz ki: Sen azamet ve vahamet atfetmenin (isti'zâmın) ancak istenen şey imkânsız olduğu zaman tahakkuk edeceğine dair bir delil getirmedin; sadece misallere dayandın. Misal ise bu babda fayda vermez. Böylece senin: «Zahir lafız hepsinin imkânsız olmasını iktiza eder» sözün bâtıl olmuştur. Söylediğimiz şeyle Mutezile'nin kelamının sakıt olduğu açığa çıkmıştır. Şayet birisi: «Öyleyse rüyet talebinin vahim görülmesinin (isti'zâm edilmesinin) sebebi nedir?» derse; cevabın birkaç veçhi muhtemeldir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın görülmesi ancak ahirette hasıl olur; dolayısıyla onun dünyada talep edilmesi/ münker görülmüştür.
وَثَانِيهَا: أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُزِيلَ التَّكْلِيفَ عَنِ الْعَبْدِ حَالَ مَا يَرَى اللَّهُ فَكَانَ طَلَبُ الرُّؤْيَةِ طلباً لِإِزَالَةِ التَّكْلِيفِ وَهَذَا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَوْلَى، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ تَتَضَمَّنُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ يُنَافِي التَّكْلِيفَ، وَثَالِثُهَا:
İkincisi: Allah Teâlâ'nın hükmü, kulun Allah'ı gördüğü halde iken teklifin ondan kalkması yönündedir; dolayısıyla rüyeti talep etmek teklifin kaldırılmasını talep etmek olmuştur. Bu, Mutezile'nin kavline göre daha da uygundur; çünkü rüyet zarurî ilmi tazammun eder, zarurî ilim ise teklife zıttır. Üçüncüsü:
أَنَّهُ لَمَّا تَمَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي كَانَ طَلَبُ الدَّلَائِلِ الزَّائِدَةِ تَعَنُّتًا وَالْمُتَعَنِّتُ يَسْتَوْجِبُ التَّعْنِيفَ، وَرَابِعُهَا:
İddia sahibinin doğruluğuna dair deliller tamam olunca fazladan delil talep etmek bir inatçılık (taannüt) olmuştur; inatçı ise azarlanmayı hak eder. Dördüncüsü:
لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِي مَنْعِ الْخِلْقِ عَنْ رُؤْيَتِهِ سُبْحَانَهُ فِي الدُّنْيَا ضَرْبًا مِنَ الْمَصْلَحَةِ الْمُهِمَّةِ، فَلِذَلِكَ اسْتَنْكَرَ طَلَبَ الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا كَمَا عَلِمَ أَنَّ فِي إِنْزَالِ الْكِتَابِ مِنَ السَّمَاءِ وَإِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ مِنَ السَّمَاءِ مَفْسَدَةً عَظِيمَةً فَلِذَلِكَ اسْتَنْكَرَ طَلَبَ ذَلِكَ وَاللَّهُ أعلم.
Allah Teâlâ'nın dünyada mahlukatını Kendisini görmekten men etmesinde mühim bir maslahat türü bulunduğunu bilmiş olması imkânsız değildir; bundan dolayı, tıpkı gökten bir kitap indirilmesinde ve semadan meleklerin indirilmesinde büyük bir mefsedet olduğunu bildiği için bunların talebini münker gördüğü gibi, dünyada rüyet talebini de münker görmüştür; en doğrusunu Allah bilir.