الْبَحْثُ الثَّانِي: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي الصَّاعِقَةِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهَا هِيَ الْمَوْتُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [الزُّمَرِ: ٦٨] ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ وَلَوْ كَانَتِ الصَّاعِقَةُ هِيَ الْمَوْتَ لَامْتَنَعَ كَوْنُهُمْ نَاظِرِينَ إِلَى الصَّاعِقَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ مُوسَى: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] أَثْبَتَ الصَّاعِقَةَ فِي حَقِّهِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَيِّتًا لأنه قال: فَلَمَّا أَفاقَ وَالْإِفَاقَةُ لَا تَكُونُ عَنِ الْمَوْتِ بَلْ عَنِ الْغَشْيِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الصَّاعِقَةَ وَهِيَ الَّتِي تَصْعَقُ وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى سَبَبِ الْمَوْتِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ وُرُودَهَا وَهُمْ مُشَاهِدُونَ لَهَا أَعْظَمُ فِي بَابِ الْعُقُوبَةِ مِنْهَا إِذَا وَرَدَتْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ. وَلِذَلِكَ قَالَ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ مُنَبِّهًا عَلَى عِظَمِ الْعُقُوبَةِ، الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ: أَنَّ الصَّاعِقَةَ هِيَ سَبَبُ الْمَوْتِ وَلِذَلِكَ قَالَ في سورة الأعراف:
İkinci İnceleme: Müfessirlerin sâika (yıldırım/çarpılma) hakkında iki görüşü vardır. Birincisi: Onun ölüm olduğudur. Bu, Hasan ve Katâde'nin görüşüdür. Buna Allah Teâlâ'nın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } [Zümer: 68] “Göklerde ve yerde kim varsa Allah'ın dilediği müstesna hepsi çarpılıp öldü” ayetini delil getirmişlerdir. Bu [görüş] birkaç vecihten dolayı zayıftır. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı” ayetidir; eğer sâika ölüm olsaydı onların sâikaya bakıyor olmaları imkânsız olurdu. İkincisi: Allah Teâlâ Mûsâ hakkında: { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } [A'râf: 143] “Mûsâ baygın bir halde yere yığıldı” buyurmuştur; ölmüş olmadığı halde onun hakkında sa'k (çarpılma/bayılma) halini sabit kılmıştır, çünkü: { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca” buyurmuştur; ayılmak (ifâkat) ise ölümden değil, ancak baygınlıktan olur. Üçüncüsü: Sâika, çarpan/bayıltan şeydir ve bu da ölümün sebebine işarettir. Dördüncüsü: Onların [sâikayı] bizzat görüyor olmaları halinde gelmesi, azap ve ceza babında habersizce ansızın gelmesinden daha büyüktür. Bu sebeple cezanın büyüklüğüne dikkat çekmek üzere: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Siz bakıp dururken” buyurmuştur. İkinci görüş: Bu, muhakkiklerin görüşüdür; sâika ölümün sebebidir. Bu sebeple A'râf suresinde şöyle buyurmuştur:
فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ السَّبَبَ أَيُّ شَيْءٍ كَانَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهَا نَارٌ وَقَعَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُمْ. وَثَانِيهَا: صَيْحَةٌ جَاءَتْ مِنَ السَّمَاءِ، وَثَالِثُهَا: أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى جُنُودًا سمعوا بخسها فَخَرُّوا صَعِقِينَ مَيِّتِينَ يَوْمًا وَلَيْلَةً.
{ فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları o sarsıntı yakalayınca”. Bu sebebin ne olduğu konusunda ise üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Onun gökten düşen ve onları yakan bir ateş olduğudur. İkincisi: Gökten gelen korkunç bir sestir (sayha). Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın ordular göndermiş olmasıdır; onların gürültüsünü işitip bir gün bir gece çarpılmış, ölüler olarak yere yıkılmışlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لِأَنَّ الْبَعْثَ قَدْ [لَا] يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavline gelince; çünkü ba's (diriltme/uyandırma) bazen [ancak] ölümden sonra olur, nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً، ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً [الْكَهْفِ: ١١، ١٢] . فَإِنْ قُلْتَ: هَلْ دَخَلَ مُوسَى ﵇ فِي هَذَا الْكَلَامِ؟ قُلْتُ: لَا، لِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابُ مشافهة فلا يحب أَنْ يَتَنَاوَلَ مُوسَى ﵇. الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ تَنَاوَلَ مُوسَى لَوَجَبَ تَخْصِيصُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى في حق موسى: فَلَمَّا أَفاقَ مَعَ أَنَّ لَفْظَةَ الْإِفَاقَةِ لَا تُسْتَعْمَلُ فِي الْمَوْتِ، وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: إِنَّ مُوسَى ﵇ قَدْ مَاتَ وَهُوَ خَطَأٌ لِمَا بَيَّنَّاهُ: أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا بَعَثَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ فِي دَارِ الدُّنْيَا لِيُكَلِّفَهُمْ وَلِيَتَمَكَّنُوا مِنَ الْإِيمَانِ وَمِنْ تَلَافِي مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْجَرَائِمِ، أَمَّا أَنَّهُ كَلَّفَهُمْ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً، ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً } [Kehf: 11-12] “Bunun üzerine mağarada nice yıllar onların kulakları üzerine [ağırlık] vurduk (onları uyuttuk). Sonra iki zümreden hangisinin kaldıkları süreyi daha iyi hesap ettiğini bilelim diye onları dirilttik (uyandırdık).” Eğer: «Mûsâ aleyhisselâm bu hitaba dahil midir?» dersen, derim ki: İki vecihten ötürü hayır [dahil değildir]. Birincisi: Bu doğrudan bir hitaptır (mülâkî hitaptır), dolayısıyla Mûsâ aleyhisselâm'ı kapsaması gerekmez. İkincisi: Şayet Mûsâ'yı kapsasaydı, Allah Teâlâ'nın Mûsâ hakkındaki: { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca” kavliyle tahsis edilmesi gerekirdi; halbuki ayılma (ifâkat) lafzı ölüm hakkında kullanılmaz. İbn Kuteybe, Mûsâ aleyhisselâm'ın da öldüğünü söylemiştir ki açıkladığımız sebepten ötürü bu hatalıdır. Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” kavline gelince; bundan murad, Allah Teâlâ'nın onları dünyada ölümden sonra ancak kendilerini mükellef tutmak, iman etmelerine ve kendilerinden sâdır olan günahları telafi etmelerine imkân tanımak için diriltmiş olmasıdır. Onları mükellef tuttuğuna gelince, Allah Teâlâ'nın şu kavli sebebiyledir:
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَلَفْظُ الشُّكْرِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الطَّاعَاتِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً [سَبَأٍ: ١٣] ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُكَلِّفَهُمْ وَقَدْ أَمَاتَهُمْ وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُكَلِّفَ أَهْلَ الْآخِرَةِ إِذَا بَعَثَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ؟
{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”. Şükür lafzı bütün itaatleri kapsar; nitekim Allah Teâlâ: { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } [Sebe: 13] “Ey Dâvûd ailesi, şükür olarak amel edin!” buyurmuştur. Eğer: «Onları öldürdüğü halde nasıl mükellef kılması caiz olur? Şayet bu caiz olsaydı ölümden sonra onları dirilttiğinde ahiret ehlini de mükellef kılması niçin caiz olmasın?» denilirse,
قُلْنَا: الَّذِي يَمْنَعُ مِنْ تَكْلِيفِهِمْ فِي الْآخِرَةِ لَيْسَ هُوَ الْإِمَاتَةَ ثُمَّ الْإِحْيَاءَ، وَإِنَّمَا يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ قَدِ اضْطَرَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى مَعْرِفَتِهِ وَإِلَى مَعْرِفَةِ مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ اللَّذَّاتِ/ وَمَا فِي النَّارِ مِنَ الْآلَامِ وَبَعْدَ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ لَا تَكْلِيفَ فَإِذَا كَانَ الْمَانِعُ هُوَ هَذَا لَمْ يَمْتَنِعْ فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَمَاتَهُمُ اللَّهُ بِالصَّاعِقَةِ أَنْ لَا يَكُونَ قَدِ اضْطَرَّهُمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ أَنْ يُكَلَّفُوا مِنْ بَعْدُ وَيَكُونُ مَوْتُهُمْ ثُمَّ الْإِحْيَاءُ بِمَنْزِلَةِ النَّوْمِ أَوْ بِمَنْزِلَةِ الْإِغْمَاءِ. وَنُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ تَعَالَى قَطَعَ آجَالَهُمْ بِهَذِهِ الْإِمَاتَةِ ثُمَّ أَعَادَهُمْ كَمَا أَحْيَا الَّذِي أَمَاتَهُ حِينَ مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَأَحْيَا الَّذِينَ أماتهم بعد ما خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَا أَمَاتَهُمْ بِالصَّاعِقَةِ إِلَّا وَقَدْ كَتَبَ وَأَخْبَرَ بِذَلِكَ فَصَارَ ذَلِكَ الْوَقْتُ أَجَلًا لِمَوْتِهِمُ الْأَوَّلِ ثُمَّ الْوَقْتُ الْآخَرُ أَجَلًا لِحَيَاتِهِمْ.
Deriz ki: Ahirette mükellef olmalarına engel olan şey öldürme ve ardından diriltme değildir; buna engel olan şey, kıyamet gününde onları Kendisini bilmeye, cennetteki lezzetleri/ ve cehennemdeki elemleri bilmeye muztar (zorunlu bilgi sahibi) kılmış olmasıdır; zarurî ilimden sonra ise mükellefiyet olmaz. Engel bu olunca, Allah'ın sâika ile öldürdüğü bu kimseleri [zarurî bilgiye] muztar kılmamış olması imkânsız değildir. Durum böyle olunca sonradan mükellef tutulmaları sahih olur ve onların ölümü ve ardından dirilmeleri uyku mesabesinde yahut bayılma mesabesinde olur. Hasan-ı Basrî'den Allah Teâlâ'nın bu öldürme ile onların ecellerini kestiği, sonra tıpkı çatıları çökmüş ıssız bir kasabaya uğrayan kimseyi öldürdükten sonra dirilttiği ve ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanları öldürdükten sonra dirilttiği gibi onları da iade ettiği nakledilmiştir. Bu [görüş] zayıftır; çünkü Allah Teâlâ onları sâika ile öldürmüşse mutlaka bunu takdir etmiş ve haber vermiştir; dolayısıyla o vakit onların ilk ölüm ecelleri, diğer vakit ise onların hayat ecelleri olmuştur.
وَأَمَّا اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ فَجَوَابُنَا عَنْهُ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا فلا حاجة إلى الإعادة.
Mutezile'nin Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” kavlinden, Allah Teâlâ'nın herkesin imanını dilediğine dair istidlalde bulunmasına gelince; buna cevabımız daha önce defalarca geçti, dolayısıyla tekrar etmeye gerek yoktur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٥٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 57]
وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)
{ وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } (57) “Üzerinize bulutu gölgelik kıldık, size kudret helvası ve bıldırcın indirdik. «Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin» [dedik]. Onlar Bize zulmetmediler, lakin kendi nefislerine zulmediyorlardı.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ السَّابِعُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِظْلَالَ كَانَ بَعْدَ أَنْ بَعَثَهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ بَعْضُهُ مَعْطُوفٌ عَلَى بَعْضٍ وَإِنْ كَانَ لَا يَمْتَنِعُ خِلَافُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْغَرَضَ تَعْرِيفُ النِّعَمِ الَّتِي خَصَّهُمُ اللَّهُ تعالى بها.
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın zikrettiği yedinci nimettir. Allah Teâlâ bu ayeti bu lafızlarla A'râf suresinde de zikretmiştir. Bu ayetin zahiri, bu gölgelendirmenin onları dirilttikten sonra olduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } buyurmuş, birbiri üzerine atfetmiştir; gerçi aksinin olması da imkânsız değildir, çünkü maksat Allah Teâlâ'nın onları kendisiyle özel kıldığı nimetleri bildirmektir.
قال المفسرون: وَظَلَّلْنا وجعلن الْغَمَامَ تُظِلُّكُمْ، وَذَلِكَ فِي التِّيهِ سَخَّرَ اللَّهُ لَهُمُ السَّحَابَ يَسِيرُ بِسَيْرِهِمْ يُظِلُّهُمْ مِنَ الشَّمْسِ وَيُنْزِلُ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَهُوَ التَّرَنْجَبِينُ مِثْلُ الثَّلْجِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ لِكُلِّ إِنْسَانٍ صَاعٌ وَيَبْعَثُ اللَّهُ إِلَيْهِمُ السَّلْوَى وَهِيَ السُّمَانِيُّ فَيَذْبَحُ الرَّجُلُ مِنْهَا مَا يَكْفِيهِ كُلُوا عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ: وَما ظَلَمُونا يَعْنِي فَظَلَمُوا بِأَنْ كَفَرُوا هَذِهِ النِّعَمَ أَوْ بِأَنْ أَخَذُوا أَزْيَدَ مِمَّا أَطْلَقَ لَهُمْ فِي أَخْذِهِ أَوْ بِأَنْ سَأَلُوا غَيْرَ ذَلِكَ الْجِنْسِ وَمَا ظَلَمُونَا فَاخْتَصَرَ الْكَلَامَ بِحَذْفِهِ لِدَلَالَةِ وَما ظَلَمُونا عَلَيْهِ.
Müfessirler dediler ki: { وَظَلَّلْنا } “Ve gölgelik kıldık”, yani bulutu üzerinize gölgelik yaptık demektir. Bu Tîh çölünde olmuştur; Allah onlar için, yürüyüşleriyle birlikte hareket eden, onları güneşten koruyan bir bulutu musahhar kılmış ve üzerlerine tan yerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar kar gibi kudret helvası (menn) indirmiştir; her insana bir sa' düşmekteydi. Allah onlara bıldırcın (selvâ) gönderir, kişi de ondan kendisine yetecek kadarını keserdi. { كُلُوا } “Yiyin” [emri], gizli bir söz iradesi üzeredir [yani «yiyin dedik» takdirindedir]. { وَما ظَلَمُونا } “Onlar Bize zulmetmediler”, yani bu nimetleri inkâr ederek veya almalarına izin verilenden fazlasını alarak yahut bu cinsin dışında bir şey isteyerek zulmettiler demektir. { وَما ظَلَمُونا } “Onlar Bize zulmetmediler” ifadesinin delaletinden ötürü bu kısım hazfedilerek söz veciz kılınmıştır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 58-59]
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)
{ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } (59) “Hani şöyle demiştik: «Şu şehre girin; orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin, kapıdan secde ederek (boyun eğerek) girin ve ‘hıtta’ (bizi bağışla) deyin ki sizin hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz.» Derken o zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ الثَّامِنُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى النِّعَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى كَمَا بَيَّنَ نِعَمَهُ عَلَيْهِمْ بِأَنْ ظَلَّلَ لَهُمْ مِنَ الْغَمَامِ وَأَنْزَلَ [عَلَيْهِمْ] مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَهُوَ مِنَ النِّعَمِ الْعَاجِلَةِ أَتْبَعَهُ بِنِعَمِهِ عَلَيْهِمْ فِي بَابِ الدِّينِ حَيْثُ أَمَرَهُمْ بِمَا يَمْحُو ذُنُوبَهُمْ وَبَيَّنَ لَهُمْ طَرِيقَ الْمُخْلِصِ مِمَّا اسْتَوْجَبُوهُ مِنَ الْعُقُوبَةِ.
Bil ki bu sekizinci nimettir. Bu ayet geçmiş nimetlere matuftur; çünkü Allah Teâlâ, üzerlerine buluttan gölgelik kılmak ve kudret helvası ile bıldırcın indirmek suretiyle peşin nimetlerini beyan ettiği gibi, günahlarını silecek şeyleri emrederek ve hak ettikleri cezadan kurtuluş yolunu açıklayarak bunu din babındaki nimetleriyle takip ettirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى نَوْعَيْنِ:
Bil ki bu ayet hakkındaki inceleme iki nevidedir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّفْسِيرِ فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [البقرة: ٥٨] فَاعْلَمْ أَنَّهُ أَمْرُ تَكْلِيفٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمْرٌ بِدُخُولِ الْبَابِ سُجَّدًا، وَذَلِكَ فِعْلٌ شَاقٌّ فَكَانَ الْأَمْرُ بِهِ تَكْلِيفًا وَدُخُولُ الْبَابِ سُجَّدًا مَشْرُوطٌ بِدُخُولِ الْقَرْيَةِ، وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ بِدُخُولِ الْقَرْيَةِ أَمْرُ تَكْلِيفٍ لَا أَمْرُ إِبَاحَةٍ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٢١] دَلِيلٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ. أَمَّا الْقَرْيَةُ فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَيْنِهَا، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ فِي ذَلِكَ إِلَى الْأَخْبَارِ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ اخْتِيَارُ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ أَنَّهَا بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَرْيَةِ فِي الْآيَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَثَانِيهَا: أَنَّهَا نَفْسُ مِصْرَ، وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي زَيْدٍ إِنَّهَا أَرِيحَاءُ وَهِيَ قَرِيبَةٌ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْقَرْيَةُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا تَقْتَضِي التَّعْقِيبَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّبْدِيلُ وَقَعَ مِنْهُمْ عَقِيبَ هَذَا الْأَمْرِ فِي حَيَاةِ مُوسَى، لَكِنَّ مُوسَى مَاتَ فِي أَرْضِ التِّيهِ وَلَمْ يَدْخُلْ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ بَيْتَ الْمَقْدِسِ. وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّهُ لَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّا قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ عَلَى لِسَانِ مُوسَى أَوْ عَلَى
Birinci Nevi: Tefsirle ilgili olan husustur; deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } [Bakara: 58] “Hani «Şu şehre girin» demiştik” kavline gelince; bil ki bu bir mükellefiyet (teklif) emridir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kapıdan secde ederek girilmesini emretmesidir; bu ise meşakkatli bir fiildir, dolayısıyla bununla emretmek bir tekliftir. Kapıdan secde ederek girmek ise şehre girmeye bağlı kılınmıştır; vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Böylece şehre girme emrinin bir ibaha emri değil, bir mükellefiyet emri olduğu sabit olmuştur. İkincisi: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } [Mâide: 21] “Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin ve ardınıza dönmeyin” kavli zikrettiğimiz hususa delildir. Karyeye (şehre) gelince, Kur'an'ın zahiri onun bizzat hangisi olduğuna delalet etmez; bu hususta ancak rivayetlere müracaat edilir ve bunda görüşler vardır: Birincisi: Katâde, er-Rebî' ve Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercihi olup oranın Beytülmakdis olduğudur. Buna Mâide suresindeki Allah Teâlâ'nın: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin” kavlini delil getirmişlerdir; şüphe yok ki iki ayetteki karyeden murad birdir. İkincisi: Oranın Mısır'ın kendisi olduğudur. Üçüncüsü: İbn Abbâs ve Ebû Zeyd'in görüşü olup oranın Beytülmakdis'e yakın olan Eriha olduğudur. Bunlar, o karyenin Beytülmakdis olmasının caiz olamayacağına dair şunu delil getirmişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler değiştirdi” kavlindeki «fe» harfi ta'kîb (hemen ardından olmayı) iktiza eder; dolayısıyla bu değiştirmenin onlardan bu emrin hemen ardından, Mûsâ'nın hayatta olduğu dönemde vaki olmuş olması gerekir. Halbuki Mûsâ Tîh arazisinde vefat etmiş ve Beytülmakdis'e girmemiştir. Böylece bu karyeden muradın Beytülmakdis olmadığı sabit olmuştur. İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Bu ayette «Şu şehre girin» sözünü Mûsâ'nın diliyle mi yoksa
لِسَانِ يُوشَعَ، وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى لِسَانِ يُوشَعَ زَالَ الْإِشْكَالُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً فَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي قِصَّةِ آدَمَ ﵇ وَهُوَ أَمْرُ إِبَاحَةٍ.
Yûşa'ın diliyle mi söylediğimiz zikredilmemiştir; bunu Yûşa'ın diline hamlettiğimizde müşkillik ortadan kalkar. Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً } “Orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin” kavline gelince, bunun tefsiri Âdem aleyhisselâm kıssasında geçmişti; bu bir ibaha emridir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً فَفِيهِ بَحْثَانِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Kapıdan secde ederek (boyun eğerek) girin” kavline gelince, bunda iki inceleme vardır.
الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي الْبَابِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ أَنَّهُ بَابٌ يُدْعَى بَابُ الْحِطَّةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَثَانِيهِمَا: حَكَى الْأَصَمُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ عَنَى بِالْبَابِ جِهَةً مِنْ جِهَاتِ الْقَرْيَةِ وَمَدْخَلًا إِلَيْهَا.
Birincisi: Kapı hakkında iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs, Dahhâk, Mücâhid ve Katâde'nin kavli olup, onun Beytülmakdis'in Bâbü'l-Hıtta (Hıtta Kapısı) denilen bir kapısı olduğudur. İkincisi: el-Asamm'ın bazılarından naklettiğine göre, kapı ile karyenin yönlerinden bir yönünü ve oraya bir girişi kastetmiştir.
الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالسُّجُودِ فَقَالَ الْحَسَنُ أَرَادَ بِهِ نَفْسَ السُّجُودِ الَّذِي هُوَ إِلْصَاقُ/ الْوَجْهِ بِالْأَرْضِ وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الظَّاهِرَ يَقْتَضِي وُجُوبَ الدُّخُولِ حَالَ السُّجُودِ فَلَوْ حَمَلْنَا السُّجُودَ عَلَى ظَاهِرِهِ لَامْتَنَعَ ذَلِكَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى غَيْرِ السُّجُودِ، وَهَؤُلَاءِ ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: رِوَايَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الرُّكُوعُ، لِأَنَّ الْبَابَ كَانَ صَغِيرًا ضَيِّقًا يَحْتَاجُ الدَّاخِلُ فِيهِ إِلَى الِانْحِنَاءِ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ضَيِّقًا لَكَانُوا مُضْطَرِّينَ إِلَى دُخُولِهِ رُكَّعًا فَمَا كَانَ يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْأَمْرِ. الثَّانِي: أَرَادَ بِهِ الْخُضُوعَ وَهُوَ الْأَقْرَبُ، لِأَنَّهُ لَمَّا تَعَذَّرَ حَمْلُهُ عَلَى حَقِيقَةِ السُّجُودِ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى التَّوَاضُعِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أَخَذُوا فِي التَّوْبَةِ فَالتَّائِبُ عَنِ الذَّنْبِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ خَاضِعًا مُسْتَكِينًا. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُولُوا حِطَّةٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي: الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ بِدُخُولِ الْبَابِ عَلَى وَجْهِ الْخُضُوعِ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَقُولُوا مَا يَدُلُّ عَلَى التَّوْبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّوْبَةَ صِفَةُ الْقَلْبِ، فَلَا يَطَّلِعُ الْغَيْرُ عَلَيْهَا، فَإِذَا اشْتَهَرَ وَاحِدٌ بِالذَّنْبِ ثُمَّ تَابَ بَعْدَهُ لَزِمَهُ أَنْ يَحْكِيَ تَوْبَتَهُ لِمَنْ شَاهَدَ مِنْهُ الذَّنْبَ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِهِ، إِذِ الْأَخْرَسُ تَصِحُّ تَوْبَتُهُ وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ مِنْهُ الْكَلَامُ بَلْ لِأَجْلِ تَعْرِيفِ الْغَيْرِ عُدُولَهُ عَنِ الذَّنْبِ إِلَى التَّوْبَةِ، وَلِإِزَالَةِ التُّهْمَةِ عَنْ نَفْسِهِ، وَكَذَلِكَ مَنْ عُرِفُ بِمَذْهَبٍ خَطَأٍ، ثُمَّ تَبَيَّنَ لَهُ الْحَقَّ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ أَنْ يُعَرِّفَ إِخْوَانَهُ الَّذِينَ عَرَفُوهُ بِالْخَطَأِ عُدُولَهُ عَنْهُ، لِتَزُولَ عَنْهُ التُّهْمَةُ فِي الثَّبَاتِ عَلَى الْبَاطِلِ وَلِيَعُودُوا إِلَى مُوَالَاتِهِ بَعْدَ مُعَادَاتِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَلْزَمَ اللَّهُ تَعَالَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مَعَ الْخُضُوعِ الَّذِي هُوَ صِفَةُ الْقَلْبِ أَنْ يَذْكُرُوا اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى تِلْكَ التَّوْبَةِ وهو قوله: وَقُولُوا حِطَّةٌ [البقرة: ٥٨] ، فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ أَمَرَ الْقَوْمَ بِأَنْ يَدْخُلُوا الْبَابَ عَلَى وَجْهِ الْخُضُوعِ وَأَنْ يَذْكُرُوا بِلِسَانِهِمُ الْتِمَاسَ حَطِّ الذُّنُوبَ حَتَّى يَكُونُوا جَامِعِينَ بَيْنَ نَدَمِ الْقَلْبِ وَخُضُوعِ الْجَوَارِحِ وَالِاسْتِغْفَارِ بِاللِّسَانِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى التَّحْقِيقِ. ثَانِيهَا: قَوْلُ الْأَصَمِّ: إِنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ مِنْ أَلْفَاظِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَيْ لَا يُعْرَفُ مَعْنَاهَا فِي الْعَرَبِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ (حِطَّةٌ) فِعْلَةٌ مِنَ الْحَطِّ كَالْجِلْسَةِ وَالرِّكْبَةِ وَهِيَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ مَسْأَلَتُنَا حِطَّةٌ أَوْ أَمْرُكَ حِطَّةٌ وَالْأَصْلُ النَّصْبُ بِمَعْنَى حَطَّ عَنَّا ذُنُوبَنَا حِطَّةً وَإِنَّمَا رُفِعَتْ لِتُعْطِيَ مَعْنَى الثَّبَاتِ كَقَوْلِهِ:
İkincisi: Secdeden muradın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan, bununla yüzü yere/ koymak olan secdenin bizzat kendisini kastettiğini söylemiştir; bu uzaktır, çünkü zahir lafız secde halindeyken girmeyi iktiza eder; secdeyi zahirine hamledersek bu imkânsız olur. Bazıları ise onu secdenin dışındaki bir manaya hamletmişlerdir; bunlar da iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayetine göre murad rükûdur; çünkü kapı küçüktü, dardı ve oraya giren kişinin eğilmesini gerektiriyordu. Bu da uzaktır, zira kapı dar olsaydı oraya eğilerek girmeye mecbur kalırlardı; bu durumda emir verilmesine gerek kalmazdı. İkincisi: Bununla huşû ve boyun eğmeyi (huzû) kastetmiştir ki en uygun olanı budur; çünkü secdenin hakikatine hamletmek imkânsız olunca tevazuya hamletmek vacip olmuştur. Zira onlar tövbeye yöneldiklerinde, günahtan tövbe eden kimsenin boyun eğen ve tevazu gösteren biri olması kaçınılmazdır. Allah Teâlâ'nın: { وَقُولُوا حِطَّةٌ } “Ve ‘hıtta’ deyin” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Kâdî'nin kavli olup mana şudur: Allah Teâlâ onlara kapıdan boyun eğerek girmelerini emrettikten sonra tövbeye delalet eden şeyi söylemelerini emretmiştir. Çünkü tövbe kalbe ait bir sıfattır, başkası ona muttali olamaz. Bir kimse günahla tanınır da ardından tövbe ederse, tövbesini o günahına şahit olan kimseye bildirmesi gerekir; zira tövbe ancak bununla tamam olur. Nitekim dilsizin tövbesi kendisinden söz sâdır olmasa da sahihtir; bu ancak başkasına günahtan vazgeçip tövbeye yöneldiğini bildirmek ve üzerindeki töhmeti kaldırmak içindir. Aynı şekilde hatalı bir mezheple tanınan kimse için de hak tebeyyün ettiğinde, bâtıl üzere sebat etme töhmetini kendisinden gidermek ve düşmanlıklarının ardından tekrar dostluklarına dönmelerini sağlamak için, kendisini hata ile tanıyan din kardeşlerine o hatadan döndüğünü bildirmesi gerekir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ İsrâiloğulları'na kalbin sıfatı olan huşû ile birlikte o tövbeye delalet eden lafzı zikretmelerini vacip kılmıştır ki bu da: { وَقُولُوا حِطَّةٌ } [Bakara: 58] “Ve ‘hıtta’ deyin” kavlidir. Hâsılı kelâm, o kavme kapıdan huşû üzere girmelerini ve günahların indirilip bağışlanması talebini dilleriyle zikretmelerini emretmiştir; ta ki kalbin nedameti, azaların huşûu ve dilin istiğfarını bir arada toplamış olsunlar. Bu vecih, vecihlerin en güzeli ve tahkike en yakın olanıdır. İkincisi: el-Asamm'ın kavlidir: Bu lafız Ehl-i Kitab'ın lafızlarındandır, yani Arapçada anlamı bilinmez. Üçüncüsü: Keşşâf sahibi demiştir ki: «Hıtta (حِطَّةٌ), cilsede ve rikbede olduğu gibi fi'leh vezninde bir mastardır; mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'Talebimiz bağışlanmadır (hıttadır)' veya 'Emrin bağışlanmadır' demektir. Aslı ise 'Günahlarımızı büsbütün bağışla' manasında nasb iledir; ancak 'Güzel bir sabır; ikimiz de imtihan ediliyoruz' sözünde olduğu gibi sebat manası vermesi için merfû kılınmıştır.»
صَبْرٌ جَمِيلٌ فَكِلَانَا مُبْتَلَى وَالْأَصْلُ صَبْرًا عَلَى تَقْدِيرِ اصْبِرْ صَبْرًا، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالنَّصْبِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ مَعْنَاهُ أَمْرُنَا حِطَّةٌ أَيْ أَنْ نَحُطُّ فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَنَسْتَقِرُّ فِيهَا، وَزَيَّفَ الْقَاضِي ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ غُفْرَانُ خَطَايَاهُمْ مُتَعَلِّقًا بِهِ وَلَكِنَّ قَوْلَهُ: وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ [البقرة: ٥٨] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غُفْرَانَ الْخَطَايَا كَانَ لِأَجْلِ قَوْلِهِمْ حِطَّةٌ، وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ لَمَّا حَطُّوا فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ حَتَّى يَدْخُلُوا سُجَّدًا مَعَ التَّوَاضُعِ كَانَ الْغُفْرَانُ مُتَعَلِّقًا بِهِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُ الْقَفَّالِ: مَعْنَاهُ اللَّهُمَّ حُطَّ عَنَّا ذُنُوبَنَا فَإِنَّا إِنَّمَا انْحَطَطْنَا لِوَجْهِكِ
«Aslı 'Sabret sabırla' takdiri üzere nasb iledir.» İbn Ebî Able ise nasb ile okumuştur. Dördüncüsü: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin kavlidir; manası şudur: 'İşimiz konaklamaktır (hıttadır)', yani 'Şu karyeye inip yerleşmektir.' Kâdî bunu şu şekilde iptal etmiştir: «Şayet murad bu olsaydı, günahlarının bağışlanması buna taalluk etmezdi. Halbuki O'nun: { وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } [Bakara: 58] “Ve ‘hıtta’ deyin ki sizin hatalarınızı bağışlayalım” kavli, günahların bağışlanmasının onların 'hıtta' demelerinden ötürü olduğuna delalet eder.» Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Onlar o karyede tevazu ile secde ederek girecek şekilde konakladıklarında mağfiret buna taalluk etmiştir. Beşincisi: el-Kaffâl'in kavlidir; manası şudur: «Allah'ım, günahlarımızı bizden indir (bağışla); zira biz ancak Senin rızan için alçaldık
وَإِرَادَةُ التَّذَلُّلِ لَكَ، فَحُطَّ عَنَّا ذُنُوبَنَا. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: هَلْ كَانَ التَّكْلِيفُ وَارِدًا بِذِكْرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ بِعَيْنِهَا أَمْ لَا؟ قُلْنَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ بِعَيْنِهَا وَهَذَا مُحْتَمَلٌ وَلَكِنَّ الْأَقْرَبَ خِلَافُهُ لِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ عَرَبِيَّةٌ وَهُمْ/ مَا كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَثَانِيهُمَا: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِأَنْ يَقُولُوا قَوْلًا دَالًّا عَلَى التَّوْبَةِ وَالنَّدَمِ وَالْخُضُوعِ حَتَّى أَنَّهُمْ لَوْ قَالُوا مَكَانَ قَوْلِهِمْ: حِطَّةٌ اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَغْفِرُكَ وَنَتُوبُ إِلَيْكَ لَكَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّوْبَةِ، إِمَّا الْقَلْبُ وَإِمَّا اللِّسَانُ، أَمَّا الْقَلْبُ فَالنَّدَمُ، وَأَمَّا اللِّسَانُ فَذِكْرُ لَفْظٍ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ النَّدَمِ فِي الْقَلْبِ وَذَلِكَ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى ذِكْرِ لَفْظَةٍ بِعَيْنِهَا.
Ve Sana tezellül etmeyi irade ettik; öyleyse günahlarımızı bizden indir.» Eğer birisi: «Mükellefiyet bizzat bu lafzın zikredilmesiyle mi vârid oldu, yoksa öyle değil midir?» derse; deriz ki: İbn Abbâs'tan onların bizzat bu lafızla emrolundukları rivayet edilmiştir, bu muhtemeldir; fakat iki vecihten ötürü aksine olması daha yakındır: Birincisi: Bu lafız Arapçadır, onlar/ ise Arapça konuşmuyorlardı. İkincisi ve en yakın olanı: Onlara tövbeye, nedamete ve huşûa delalet eden bir söz söylemeleri emredilmiştir; öyle ki 'hıtta' sözü yerine 'Allah'ım, Senden bağışlanma diliyor ve Sana tövbe ediyoruz' deselerdi maksat hasıl olurdu. Çünkü tövbeden maksat ya kalptir ya dildir; kalbe gelince o pişmanlıktır (nedamet), dile gelince kalpte pişmanlığın hasıl olduğuna delalet eden bir lafzın zikredilmesidir; bu ise bizzat tek bir lafzın zikredilmesine bağlı değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَغْفِرْ لَكُمْ فَالْكَلَامُ فِي الْمَغْفِرَةِ قَدْ تَقَدَّمَ. ثُمَّ هَاهُنَا بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { نَغْفِرْ لَكُمْ } “Sizin [hatalarınızı] bağışlayalım” kavline gelince; mağfiret hakkındaki kelam daha önce geçmişti. Burada iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: نَغْفِرْ لَكُمْ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ، وَلَوْ كَانَ قَبُولُ التَّوْبَةِ وَاجِبًا عَقْلًا عَلَى مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ كَانَ أَدَاءً لِلْوَاجِبِ وَأَدَاءُ الْوَاجِبِ لَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { نَغْفِرْ لَكُمْ } kavlini minnet ve lütuf makamında zikretmiş olmasıdır. Mutezile'nin söylediği gibi tövbenin kabulü aklen vacip olsaydı durum böyle olmazdı; bilakis vacibin ifası olurdu, vacibin ifası ise minnet makamında zikredilemez.
الثَّانِي: هَاهُنَا قِرَاءَاتٌ. أَحَدُهَا: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ الْمُنَادِي بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْفَاءِ. وَثَانِيهَا: قَرَأَ نَافِعٌ بِالْيَاءِ وَفَتْحِهَا. وَثَالِثُهَا: قَرَأَ الْبَاقُونَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَجَبَلَةُ عَنِ الْمُفَضَّلِ بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْفَاءِ، وَرَابِعُهَا: قَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَأَبُو حَيْوَةَ وَالْجَحْدَرِيُّ بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْفَاءِ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ كُلِّهَا وَاحِدٌ، لِأَنَّ الْخَطِيئَةَ إِذَا غَفَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فَقَدْ غُفِرَتْ وَإِذَا غُفِرَتْ فَإِنَّمَا يَغْفِرُهَا اللَّهُ، وَالْفِعْلُ إِذَا تَقَدَّمَ الِاسْمَ الْمُؤَنَّثَ وَحَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفَاعِلِ حَائِلٌ جَازَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ كَقَوْلِهِ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [هُودٍ: ٦٧] وَالْمُرَادُ مِنَ الْخَطِيئَةِ الْجِنْسُ لَا الْخَطِيئَةُ الْوَاحِدَةُ بِالْعَدَدِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: خَطاياكُمْ فَفِيهِ قِرَاءَاتٌ، أَحَدُهَا: قَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ «خَطِيئَتُكُمْ» بِمَدَّةٍ وَهَمْزَةٍ وَتَاءٍ مَرْفُوعَةٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ عَلَى وَاحِدَةٍ. وَثَانِيهَا: الْأَعْمَشُ «خَطِيئَاتِكُمْ» بِمَدَّةٍ وَهَمْزَةٍ وَأَلْفٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ قَبْلَ التَّاءِ وَكَسْرِ التَّاءِ. وَثَالِثُهَا: الْحَسَنُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يَرْفَعُ التَّاءَ، وَرَابِعُهَا: الْكِسَائِيُّ خَطَايَاكُمْ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الطَّاءِ قَبْلَ الْيَاءِ، وَخَامِسُهَا: ابْنُ كَثِيرٍ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الْيَاءِ وَقَبْلَ الكاف. وسادسها: الكسائي بكسر الطاء والتاء، وَالْبَاقُونَ بِإِمَالَةِ الْيَاءِ فَقَطْ.
İkincisi: Burada kıraatler vardır. Birincisi: Ebû Amr ve İbnü'l-Münâdî nûn ile ve fâ'nın kesresiyle [negfir] okumuşlardır. İkincisi: Nâfi' yâ ile ve fethasıyla [yagfira] okumuştur. Üçüncüsü: Medine ehlinin geri kalanı ve Mufaddal rivayetiyle Cebele tâ ile, zammesiyle ve fâ'nın fethasıyla [tugfer] okumuşlardır. Dördüncüsü: Hasan, Katâde, Ebû Hayve ve Cahderî yâ ile, zammesiyle ve fâ'nın fethasıyla [yugfer] okumuşlardır. el-Kaffâl demiştir ki: Bu kıraatlerin hepsinde mana birdir; çünkü günahı Allah Teâlâ bağışladığında o bağışlanmış olur ve o bağışlandığında onu ancak Allah bağışlamış olur. Fiil müennes ismin önüne geçtiğinde ve onunla fail arasına bir engel girdiğinde, nitekim: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } [Hûd: 67] “O zulmedenleri korkunç ses yakalayıverdi” kavlinde olduğu gibi müzekker kılınması da müennes kılınması da caizdir. Hatadan murad sayıca tek bir hata değil, cinsidir. Allah Teâlâ'nın: { خَطاياكُمْ } “Hatalarınızı” kavline gelince; bunda da kıraatler vardır: Birincisi: Cahderî tekil olarak med, hemze ve hemzeden sonra merfû tâ ile «hatîetüküm» okumuştur. İkincisi: A'meş med, hemze, hemzeden sonra ve tâ'dan önce elif ve tâ'nın kesresiyle «hatîâtiküm» okumuştur. Üçüncüsü: Hasan da aynı şekilde okumuş, ancak tâ'yı merfû yapmıştır. Dördüncüsü: Kisâî tâ'dan sonra, yâ'dan önce sakin bir hemze ile «hatâ'yâküm» okumuştur. Beşincisi: İbn Kesîr yâ'dan sonra ve kâf'tan önce sakin bir hemze ile okumuştur. Altıncısı: Kisâî tâ ve tâ'nın kesresiyle okumuştur; geri kalanlar ise sadece yâ'nın imâlesi ile okumuşlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُحْسِنِ مَنْ كَانَ مُحْسِنًا بِالطَّاعَةِ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ أَوْ مَنْ كَانَ مُحْسِنًا بِطَاعَاتٍ أُخْرَى فِي سَائِرِ التَّكَالِيفِ. أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ: فَالزِّيَادَةُ الْمَوْعُودَةُ يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَأَنْ تَكُونَ مِنْ مَنَافِعِ الدِّينِ. أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ تَكُونَ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا، فَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ كَانَ مُحْسِنًا بِهَذِهِ الطَّاعَةِ فَإِنَّا نَزِيدُهُ سَعَةً فِي الدُّنْيَا وَنَفْتَحُ عَلَيْهِ قُرًى غَيْرَ هَذِهِ الْقَرْيَةِ، وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ تَكُونَ مِنْ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ كَانَ مُحْسِنًا بِهَذِهِ الطَّاعَةِ وَالتَّوْبَةِ فَإِنَّا نَغْفِرُ لَهُ خَطَايَاهُ وَنَزِيدُهُ عَلَى غُفْرَانِ الذُّنُوبِ إِعْطَاءَ الثَّوَابِ الْجَزِيلِ كَمَا قَالَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] ، أَيْ نُجَازِيهِمْ بِالْإِحْسَانِ إِحْسَانًا وَزِيَادَةً كَمَا جَعَلَ الثَّوَابَ لِلْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ عَشْرًا، وَأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ «الْمُحْسِنِينَ» مَنْ كَانَ مُحْسِنًا بِطَاعَاتٍ أُخْرَى بَعْدَ هَذِهِ التَّوْبَةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّا نَجْعَلُ دُخُولَكُمُ الْبَابَ سُجَّدًا وَقَوْلَكُمْ حِطَّةٌ مُؤَثِّرًا فِي غُفْرَانِ الذُّنُوبِ، ثُمَّ إِذَا أَتَيْتُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِطَاعَاتٍ أُخْرَى أَعْطَيْنَاكُمُ/ الثَّوَابَ عَلَى تِلْكَ الطَّاعَاتِ الزَّائِدَةِ، وَفِي الْآيَةِ تَأْوِيلٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى مَنْ كَانَ خَاطِئًا غَفَرْنَا لَهُ ذَنْبَهُ بِهَذَا الْفِعْلِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ خَاطِئًا بَلْ كَانَ مُحْسِنًا زِدْنَا فِي إِحْسَانِهِ، أَيْ كَتَبْنَا تِلْكَ الطَّاعَةَ فِي حَسَنَاتِهِ وَزِدْنَاهُ زِيَادَةً مِنَّا فِيهَا فَتَكُونُ الْمَغْفِرَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالزِّيَادَةُ للمطيعين.
Allah Teâlâ'nın: { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz” kavline gelince; muhsinden (iyilik edenden) murad ya bu mükellefiyette itaatle muhsin olan kimsedir yahut diğer bütün mükellefiyetlerde başka itaatlerle muhsin olan kimsedir. Birinci takdire göre: Vaad edilen ziyadeliğin dünya menfaatlerinden olması da din menfaatlerinden olması da mümkündür. Birinci ihtimale, yani dünya menfaatlerinden olmasına gelince mana şudur: Bu itaatle muhsin olan kimseye dünyada genişlik artırır ve ona bu karyeden başka köyleri/şehirleri fethederiz. İkinci ihtimale, yani ahiret menfaatlerinden olmasına gelince mana şudur: Bu itaat ve tövbe ile muhsin olan kimsenin hatalarını bağışlar ve günahların affı üzerine ona bol mükâfat vermeyi artırırız; nitekim: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } [Yûnus: 26] “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyurmuştur; yani tek bir iyiliğin sevabını on kat ve bundan daha fazla kıldığı gibi, onların ihsanına ihsanla ve fazlasıyla karşılık veririz. Şayet «muhsinler»den murad bu tövbeden sonra başka itaatlerle muhsin olan kimseler ise mana şöyle olur: Sizin kapıdan secde ederek girmenizi ve 'hıtta' demenizi günahların bağışlanmasında müessir kılarız; sonra bundan sonra başka itaatler getirdiğinizde o fazla itaatler üzerine size/ sevap veririz. Ayette bir diğer tevil daha vardır; o da şudur: Hata eden kimsenin günahını bu fiille bağışlarız; hata eden olmayıp bilakis muhsin olan kimsenin ise ihsanını artırırız, yani o itaati onun sevaplarına yazar ve ona Kendi katımızdan bir ziyadelik veririz; böylece mağfiret müminler için, ziyadelik ise itaatkârlar için olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَفِيهِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَدَّلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا مَا أُمِرُوا بِهِ، لَا عَلَى أَنَّهُمْ أَتَوْا لَهُ بِبَدَلٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ تَبْدِيلَ الْقَوْلِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْمُخَالَفَةِ، قَالَ تَعَالَى: سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ [الْفَتْحِ: ١١] إِلَى قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ [الْفَتْحِ: ١٥] وَلَمْ يَكُنْ تَبْدِيلُهُمْ إِلَّا الْخِلَافَ فِي الْفِعْلِ لَا فِي الْقَوْلِ فَكَذَا هَاهُنَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِالتَّوَاضُعِ وَسُؤَالِ الْمَغْفِرَةِ لَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَ اللَّهِ وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ. الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّبْدِيلِ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِبَدَلٍ لَهُ لِأَنَّ التَّبْدِيلَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَدَلِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْبَدَلِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ بَدَّلَ دِينَهُ، يُفِيدُ أَنَّهُ انْتَقَلَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ، وَيُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ وَالْفِعْلَ أَيُّ شَيْءٍ كَانَ؟ فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ دَخَلُوا الْبَابَ الَّذِي أُمِرُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيهِ سُجَّدًا زَاحِفِينَ عَلَى اسْتَاهِهِمْ، قَائِلِينَ حِنْطَةٌ مِنْ شَعِيرَةٍ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ وَقَالُوا: حِنْطَةٌ اسْتِهْزَاءً، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: اسْتِهْزَاءً بِمُوسَى. وَقَالُوا: مَا شَاءَ مُوسَى أَنْ يَلْعَبَ بِنَا إِلَّا لَعِبَ بِنَا حِطَّةً حِطَّةً أَيْ شَيْءٌ حِطَّةٌ.
Allah Teâlâ'nın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Derken o zulmedenler değiştirdi” kavline gelince; bunda iki görüş vardır. Birincisi: Ebû Müslim dedi ki: Allah Teâlâ'nın { فَبَدَّلَ } “Değiştirdi” kavli, onun yerine başka bir şey getirdiklerine değil, emrolundukları şeyi yapmadıklarına delalet eder. Buna delil şudur: Sözü değiştirmek bazen muhalefet hakkında kullanılır; nitekim Allah Teâlâ: { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ } [Fetih: 11] “Bedevilerden geride kalanlar sana diyecekler ki...” ayetinden { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } [Fetih: 15] “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar” kavline kadar zikretmiştir; onların değiştirmesi ise sözde değil, ancak fiilde muhalefet idi; burada da böyledir. Buna göre mana şöyle olur: Onlara tevazu ve mağfiret dileme emredildiğinde Allah'ın emrine uymadılar ve ona iltifat etmediler. İkincisi: Bu, cumhur müfessirlerin kavlidir; tebdilden (değiştirmeden) murad onun yerine bir bedel getirmeleridir, çünkü tebdil bedelden türemiştir; dolayısıyla bir bedelin bulunması şarttır. Bu tıpkı «Filanca dinini değiştirdi» denilmesine benzer ki bir dinden başka bir dine geçtiğini ifade eder. Allah Teâlâ'nın: { قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Kendilerine söylenenden başka bir söz” kavli de bunu teyit eder. Sonra o söz ve fiilin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre secde ederek girmeleri emredilen kapıya kıçları üzerinde sürünerek girmişler ve 'arpa içinde buğday' demişlerdir. Mücâhid'den arkalarını dönerek girdikleri ve alay ederek 'buğday' dedikleri rivayet edilmiştir. İbn Zeyd: «Mûsâ ile alay ederek [böyle yaptılar]. Dediler ki: 'Mûsâ bizimle eğlenmek istediğinde ancak bizimle hıtta hıtta diye oynar; hıtta da neymiş!'» demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ ظَلَمُوا فَإِنَّمَا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ إِمَّا لِأَنَّهُمْ سَعَوْا فِي نُقْصَانِ خَيْرَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ أَوْ لِأَنَّهُمْ أَضَرُّوا بِأَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ ظُلْمٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ.
Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler” kavline gelince; Allah onları ancak ya dünyada ve dinde hayırlarını eksiltmeye koştukları için yahut nefislerine zarar verdikleri için bu şekilde vasfetmiştir; bu ise daha önce geçtiği üzere bir zulümdür.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Biz de o zulmedenlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي تَكْرِيرِ: الَّذِينَ ظَلَمُوا زِيَادَةً فِي تَقْبِيحِ أَمْرِهِمْ وَإِيذَانًا بِأَنَّ إِنْزَالَ الرِّجْزِ عَلَيْهِمْ لِظُلْمِهِمْ.
Birincisi: { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler” ifadesinin tekrar edilmesinde onların durumunu daha da çirkin gösterme ve üzerlerine azabın indirilmesinin zulümleri sebebiyle olduğunu bildirme vardır.
الثَّانِي: أَنَّ الرِّجْزَ هُوَ الْعَذَابُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ أَيِ الْعُقُوبَةُ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ [الْأَعْرَافِ: ١٣٤] وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ أَنَّ الرِّجْزَ وَالرِّجْسَ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَهُوَ الْعَذَابُ.
İkincisi: Ricz (رِجْز), azaptır. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine o azap çökünce”, yani ukûbet kavli ve aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } [A'râf: 134] “Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan” kavlidir. ez-Zeccâc, ricz (رِجْز) ile rics (رِجْس) kelimelerinin manasının bir olduğunu, onun da azap olduğunu zikretmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ [الْأَنْفَالِ: ١١] فَمَعْنَاهُ لطخه وما يدعوا إِلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْعُقُوبَةَ أَيُّ شَيْءٍ كَانَتْ لَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَيْهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَاتَ مِنْهُمْ بِالْفَجْأَةِ أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطَّاعُونَ حَتَّى مَاتَ مِنَ الْغَدَاةِ إِلَى الْعَشِيِّ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ.
O'nun: { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } [Enfâl: 11] “Ve şeytanın pisliğini sizden gidersin” kavline gelince; manası şeytanın bulaşıklığı ve küfürden çağırdığı şeylerdir. Sonra o azabın ne olduğu hususunda ayette bir delalet yoktur; İbn Abbâs: «Onlardan bir saat içinde ansızın yirmi dört bin kişi öldü» demiştir. İbn Zeyd: «Allah üzerlerine taun (veba) gönderdi; sabahtan akşama kadar yirmi beş bin kişi öldü ve onlardan hiç kimse kalmadı» demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ، فَالْفِسْقُ مِنَ الْخُرُوجِ الْمُضِرِّ، يُقَالُ فَسَقَتِ الرَّطْبَةُ إِذَا خَرَجَتْ مِنْ قِشْرِهَا وَفِي الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنِ الْخُرُوجِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ إِلَى مَعْصِيَتِهِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: هَذَا الْفِسْقُ هُوَ الظُّلْمُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا وَفَائِدَةُ التَّكْرَارِ التَّأْكِيدُ وَالْحَقُّ أَنَّهُ غَيْرُ مُكَرَّرٍ لِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الظُّلْمَ قَدْ يَكُونُ مِنَ الصَّغَائِرِ، وَقَدْ يَكُونُ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلِذَلِكَ وَصَفَ اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ بِالظُّلْمِ/ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] ولأنه تعالى قال: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الظُّلْمُ إِلَّا عَظِيمًا لَكَانَ ذكر العظيم تكريراً والفسق لا بد وأن يَكُونَ مِنَ الْكَبَائِرِ فَلَمَّا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِالظُّلْمِ أَوَّلًا: وَصَفَهُمْ بِالْفِسْقِ، ثَانِيًا: لِيُعْرَفَ أَنَّ ظُلْمَهُمْ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ لَا مِنَ الصَّغَائِرِ. الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا اسْمَ الظَّالِمِ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ فَنَزَلَ الرِّجْزُ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ بَلْ لِلْفِسْقِ الَّذِي كَانُوا فَعَلُوهُ قَبْلَ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَزُولُ التكرار.
Allah Teâlâ'nın: { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle” kavline gelince; fısk, zararlı çıkıştan gelir. Hurma kabuğundan çıktığında «fesakati'r-ratbetü» denir. Şeriatta ise Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana yönelmekten ibarettir. Ebû Müslim dedi ki: Bu fısk, Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlerin üzerine” kavlinde zikredilen zulmün ta kendisidir; tekrarın faydası ise teyittir. Hak olan ise iki vecihten ötürü bunun bir tekrar olmadığıdır. Birincisi: Zulüm bazen küçük günahlardan, bazen de büyük günahlardan olur. Bu sebeple Allah Teâlâ peygamberleri: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } [A'râf: 23] “Rabbimiz, biz nefislerimize zulmettik” kavlinde/ zulümle vasfetmiştir. Yine Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokman: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur; şayet zulüm ancak büyük olsaydı 'büyük' sıfatının zikri bir tekrar olurdu. Fısk ise mutlaka büyük günahlardan olur. Allah onları önce zulümle vasfettiğinde, ardından zulümlerinin küçük günahlardan değil büyük günahlardan olduğunun bilinmesi için fısk ile vasfetmiştir. İkincisi: Onların zalim ismini o değiştirme sebebiyle hak etmiş olmaları muhtemeldir; böylece azap üzerlerine o değiştirme sebebiyle değil, bilakis o değiştirmeden önce işledikleri fısk sebebiyle gökten inmiştir; bu veche göre tekrar ortadan kalkar.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Bu Ayet Hakkındaki İncelemenin İkinci Nevi: Bil ki Allah Teâlâ bu ayeti A'râf suresinde zikretmiştir; o da şu kavlidir:
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ، فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٦١، ١٦٢] وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَحْتَجُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا عَلَى أَنَّ مَا وَرَدَ بِهِ التَّوْقِيفُ مِنَ الْأَذْكَارِ أَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ تَغْيِيرُهَا وَلَا تَبْدِيلُهَا بِغَيْرِهَا، وَرُبَّمَا احْتَجَّ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَحْرِيمُ الصَّلَاةِ بِلَفْظِ التَّعْظِيمِ وَالتَّسْبِيحِ وَلَا تَجُوزُ الْقِرَاءَةُ بِالْفَارِسِيَّةِ وَأَجَابَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا الذَّمَّ لِتَبْدِيلِهِمُ الْقَوْلَ إِلَى قَوْلٍ آخَرَ يُضَادُّ مَعْنَاهُ مَعْنَى الْأَوَّلِ، فَلَا جَرَمَ اسْتَوْجَبُوا الذَّمَّ، فَأَمَّا مَنْ غَيَّرَ اللَّفْظَ مَعَ بَقَاءِ الْمَعْنَى فَلَيْسَ كَذَلِكَ وَالْجَوَابُ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ بَدَّلَ قَوْلًا بِقَوْلٍ آخَرَ سَوَاءٌ اتَّفَقَ الْقَوْلَانِ فِي الْمَعْنَى أَوْ لَمْ يَتَّفِقَا، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٍ:
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ، فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } [A'râf: 161-162] “Hani onlara şöyle denmişti: «Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, ‘hıtta’ deyin ve kapıdan secde ederek girin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz.» Derken içlerinden o zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmedegeldikleri şeyler sebebiyle üzerlerine gökten feci bir azap gönderdik.” Bil ki insanlardan bazıları Allah Teâlâ'nın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler değiştirdi” kavlini, zikirlerden tevkîfî olarak (nasla bildirilen) hususların değiştirilmesinin ve başkasıyla tebdil edilmesinin caiz olmadığına delil getirirler. Şâfiî'nin radıyallâhu anh ashabı bazen namazın tahrîmesinin (ihram tekbirinin) tazim ve tesbih lafzıyla caiz olmayacağına ve Farsça kıraatin caiz olmayacağına bunu delil getirmişlerdir. Ebû Bekir er-Râzî ise şöyle cevap vermiştir: Onlar sözü anlamı ilkinin anlamına zıt olan başka bir söze dönüştürdükleri için yerilmeyi hak etmişlerdir; bu yüzden de yerilmeyi hak etmişlerdir. Mana baki kalmakla birlikte lafzı değiştiren kimseye gelince, o böyle değildir. Cevap şudur: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Zulmedenler sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” kavlinin zahiri, iki söz anlamda ister ittifak etsin ister etmesin, bir sözü başka bir sözle değiştiren herkesi kapsar. Burada bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَإِذْ قُلْنَا وَقَالَ فِي الْأَعْرَافِ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ الْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَرَّحَ فِي أَوَّلِ الْقُرْآنِ بِأَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى إِزَالَةً لِلْإِبْهَامِ وَلِأَنَّهُ ذَكَرَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] ثُمَّ أَخَذَ يُعَدِّدُ [نِعَمَهُ] نِعْمَةً نِعْمَةً فَاللَّائِقُ بِهَذَا الْمَقَامِ أَنْ يَقُولَ: وَإِذْ قُلْنَا أَمَّا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فَلَا يَبْقَى فِي قَوْلِهِ تعالى: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ إِبْهَامٌ بَعْدَ تَقْدِيمِ التَّصْرِيحِ بِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Birinci Soru: Bakara suresinde niçin: { وَإِذْ قُلْنَا } “Hani Biz demiştik” buyurdu da A'râf suresinde: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Hani onlara denmişti” buyurdu? Cevap: Allah Teâlâ müphemliği gidermek için ve sözün başında: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } [Bakara: 40] “Size verdiğim nimetimi hatırlayın” buyurup ardından nimetlerini birer birer saymaya başladığı için bu sözü söyleyenin Allah Teâlâ olduğunu Kur'an'ın başında açıkça belirtmiştir; dolayısıyla bu makama uygun olan: { وَإِذْ قُلْنَا } “Hani Biz demiştik” buyurmasıdır. A'râf suresine gelince, Bakara suresinde bunun açıkça belirtilmesi öne geçtiği için O'nun: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Hani onlara denmişti” kavlinde bir müphemlik kalmaz.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا وفي الأعراف: اسْكُنُوا؟ الْجَوَابُ: الدُّخُولُ مُقَدَّمٌ عَلَى السُّكُونِ وَلَا بُدَّ مِنْهُمَا فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ الدُّخُولَ فِي السُّورَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالسُّكُونَ فِي السُّورَةِ الْمُتَأَخِّرَةِ.
İkinci Soru: Bakara'da niçin: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا } “Hani «Girin» demiştik” buyurdu da A'râf'ta: { اسْكُنُوا } “Yerleşin” buyurdu? Cevap: Girmek yerleşmekten öncedir ve her ikisi de gereklidir; bu sebeple önceki surede girmeyi, sonraki surede ise yerleşmeyi zikretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: فَكُلُوا بِالْفَاءِ وَفِي الأعراف: وَكُلُوا بِالْوَاوِ؟ وَالْجَوَابُ هَاهُنَا هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً وفي الأعراف: فَكُلا.
Üçüncü Soru: Bakara'da niçin «fe» ile: { فَكُلُوا } “Yiyin” buyurdu da A'râf'ta «vav» ile: { وَكُلُوا } “Ve yiyin” buyurdu? Buradaki cevap, Allah Teâlâ'nın Bakara suresindeki: { وَكُلا مِنْها رَغَداً } “Ve ondan bol bol yiyin” kavlinde ve A'râf'taki: { فَكُلا } “Yiyin” kavlinde zikrettiğimiz şeydir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَفِي الْأَعْرَافِ: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ، الْجَوَابُ: الْخَطَايَا جَمْعُ الْكَثْرَةِ وَالْخَطِيئَاتُ جَمْعُ السَّلَامَةِ فَهُوَ لِلْقِلَّةِ، وَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ لَمَّا أَضَافَ ذَلِكَ الْقَوْلَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ لَا جَرَمَ قَرَنَ بِهِ ما يليق جوده وَكَرَمِهِ وَهُوَ غُفْرَانُ الذُّنُوبِ الْكَثِيرَةِ، فَذَكَرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ الدَّالِّ عَلَى الْكَثْرَةِ، وَفِي الْأَعْرَافِ/ لَمَّا لَمْ يُضِفْ ذَلِكَ إِلَى نَفْسِهِ بَلْ قَالَ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ لَا جَرَمَ ذَكَرَ ذَلِكَ بِجَمْعِ الْقِلَّةِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْفَاعِلَ ذَكَرَ مَا يَلِيقُ بكرمه من غفران الخطايا الكثيرة [ة] وَفِي الْأَعْرَافِ لَمَّا لَمْ يُسَمَّ الْفَاعِلُ لَمْ يَذْكُرِ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الْكَثْرَةِ.
Dördüncü Soru: Bakara'da niçin: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “Hatalarınızı bağışlayalım” buyurdu da A'râf'ta: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ } buyurdu? Cevap: Hatâyâ (الْخَطَايَا) çokluk çoğuludur (cem-i kesret), hatîât (الْخَطِيئَاتُ) ise salim cemidir ve azlık içindir (cem-i kıllet). Bakara suresinde bu sözü Kendi zâtına nispet edip: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Hani «Şu şehre girin» demiştik” buyurunca, şüphesiz O'nun cömertliğine ve keremine layık olan şeyi, yani çok günahların bağışlanmasını buna bitiştirmiş ve çokluğa delalet eden cemi lafzıyla zikretmiştir. A'râf suresinde/ ise bunu Kendi zâtına nispet etmeyip bilakis: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Hani onlara denmişti” buyurunca, bunu azlık cemisiyle zikretmiştir. Hâsılı kelâm, faili açıkça zikrettiğinde O'nun keremine yaraşan çok günahların bağışlanmasını zikretmiş, A'râf'ta ise fail ismen zikredilmeyince çokluğa delalet eden lafzı zikretmemiştir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: لِمَ ذَكَرَ قَوْلَهُ: رَغَداً فِي الْبَقَرَةِ وَحَذَفَهُ فِي الْأَعْرَافِ؟ الْجَوَابُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ كَالْجَوَابِ فِي الْخَطَايَا وَالْخَطِيئَاتِ لِأَنَّهُ لَمَّا أَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَى نَفْسِهِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ مَعَهُ الْإِنْعَامَ الْأَعْظَمَ وَهُوَ أَنْ يَأْكُلُوا رَغَدًا، وَفِي الْأَعْرَافِ لَمَّا لَمْ يُسْنِدِ الْفِعْلَ إِلَى نَفْسِهِ لَمْ يَذْكُرِ الْإِنْعَامَ الْأَعْظَمَ فِيهِ.
Beşinci Soru: Bakara'da { رَغَداً } “Bol bol” kavlini zikredip A'râf'ta niçin hazfetmiştir? Bu soruya cevap, hatâyâ ve hatîât konusundaki cevap gibidir; zira fiili Kendi zâtına isnat ettiğinde şüphesiz onunla birlikte en büyük nimeti, yani bol bol yemelerini zikretmiştir; A'râf'ta ise fiili Kendi zâtına isnat etmeyince oradaki en büyük nimeti zikretmemiştir.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: لِمَ ذَكَرَ فِي الْبَقَرَةِ: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ وَفِي الْأَعْرَافِ قَدَّمَ الْمُؤَخَّرَ؟
Altıncı Soru: Bakara'da niçin: { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } “Kapıdan secde ederek girin ve ‘hıtta’ deyin” şeklinde zikretmiş, A'râf'ta ise sonrakini öne almıştır?
الْجَوَابُ: الْوَاوُ للجمع المطلق وأيضاً فالمخاطبون بقوله: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ، يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَهُمْ كَانُوا مُذْنِبِينَ وَالْبَعْضَ الْآخَرَ مَا كَانُوا مُذْنِبِينَ، فَالْمُذْنِبُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ اشْتِغَالُهُ بِحَطِّ الذُّنُوبِ
Cevap: «Vav» mutlak cem içindir (sıra gözetmez). Ayrıca: { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } sözüyle muhatap olanların bazısının günahkâr, bazısının ise günahkâr olmadığını söylemek muhtemeldir. Günahkâr olanın günahların bağışlanmasıyla meşgul olması,
مُقَدَّمًا عَلَى الِاشْتِغَالِ بِالْعِبَادَةِ لِأَنَّ التَّوْبَةَ عَنِ الذَّنْبِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الِاشْتِغَالِ بِالْعِبَادَاتِ الْمُسْتَقْبَلَةِ لَا مَحَالَةَ، فَلَا جَرَمَ كَانَ تَكْلِيفُ هَؤُلَاءِ أَنْ يَقُولُوا أَوَّلًا «حِطَّةٌ» ثُمَّ يَدْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا، وَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُذْنِبًا فَالْأَوْلَى بِهِ أَنْ يَشْتَغِلَ أَوَّلًا بِالْعِبَادَةِ ثُمَّ يَذْكُرَ التَّوْبَةَ، ثَانِيًا: عَلَى سَبِيلِ هَضْمِ النَّفْسِ وَإِزَالَةِ الْعُجْبِ فِي فِعْلِ تِلْكَ الْعِبَادَةِ فَهَؤُلَاءِ يَجِبُ أَنْ يَدْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا أَوَّلًا ثُمَّ يَقُولُوا حِطَّةٌ ثَانِيًا، فَلَمَّا احْتَمَلَ كَوْنُ أُولَئِكَ الْمُخَاطَبِينَ مُنْقَسِمِينَ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حُكْمَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي سُورَةٍ أُخْرَى.
İbadetle meşgul olmasından önce gelmelidir; çünkü günahtan tövbe etmek, gelecekteki ibadetlerle meşgul olmaktan muhakkak önce gelir. Bu sebeple bunların mükellefiyeti önce «hıtta» demeleri, sonra kapıdan secde ederek girmeleridir. Günahkâr olmayan kimseye gelince, onun için evla olan önce ibadetle meşgul olması, sonra nefsini kırmak ve o ibadetin ifasında ucbu (kendini beğenmeyi) gidermek yoluyla ikinci olarak tövbeyi zikretmesidir; bunların önce kapıdan secde ederek girmeleri, sonra ikinci olarak «hıtta» demeleri vaciptir. O muhatapların bu iki kısma ayrılması muhtemel olunca, Allah Teâlâ her birinin hükmünü diğer surede zikretmiştir.
السُّؤَالُ السَّابِعُ: لِمَ قَالَ: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ فِي الْبَقَرَةِ مَعَ الْوَاوِ وَفِي الْأَعْرَافِ: سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ مِنْ غَيْرِ الْوَاوِ؟ الْجَوَابُ: أَمَّا فِي الْأَعْرَافِ فَذَكَرَ فِيهِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُ الْحِطَّةِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْبَةِ، وَثَانِيهَا:
Yedinci Soru: Bakara'da «vav» ile { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz” buyurup A'râf'ta niçin «vav»sız olarak { سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } buyurdu? Cevap: A'râf'ta iki emri zikretti: Birincisi: Tövbe işareti olan 'hıtta' sözü; ikincisi ise:
دُخُولُ الْبَابِ سُجَّدًا وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِبَادَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ جُزْأَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَهُوَ وَاقِعٌ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِ الْحِطَّةِ. وَالْآخَرُ: قَوْلُهُ: سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ وَهُوَ وَاقِعٌ فِي مُقَابَلَةِ دُخُولِ الْبَابِ سُجَّدًا فَتَرْكُ الْوَاوِ يُفِيدُ تَوَزُّعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجُزْأَيْنِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّرْطَيْنِ. وَأَمَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَيُفِيدُ كَوْنَ مَجْمُوعِ الْمَغْفِرَةِ وَالزِّيَادَةِ جَزَاءً وَاحِدًا لِمَجْمُوعِ الْفِعْلَيْنِ أَعْنِي دُخُولَ الْبَابِ وَقَوْلَ الْحِطَّةِ.
İbadet işareti olan kapıdan secde ederek girmektir. Sonra iki cüz zikretti: Birincisi: Allah Teâlâ'nın 'hıtta' sözünün karşılığına denk gelen { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “Hatalarınızı bağışlayalım” kavlidir. Diğeri ise: Kapıdan secde ederek girmenin karşılığına denk gelen { سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz” kavlidir. Dolayısıyla «vav»ın terk edilmesi, bu iki cüzün her birinin iki şartın her birine taksim edildiğini ifade eder. Bakara suresinde ise mağfiret ve ziyadeliğin toplamının iki fiilin toplamına, yani kapıdan girme ve 'hıtta' deme fiillerine tek bir ceza (karşılık) olduğunu ifade eder.
السُّؤَالُ الثَّامِنُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا وَفِي الْأَعْرَافِ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي زِيَادَةِ كَلِمَةِ «مِنْهُمْ» فِي الْأَعْرَافِ؟ الْجَوَابُ: سَبَبُ زِيَادَةِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ أَنَّ أَوَّلَ الْقِصَّةِ هَاهُنَا مَبْنِيٌّ عَلَى التَّخْصِيصِ بِلَفْظِ «مِنْ» لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٩] فَذَكَرَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ ثُمَّ عَدَّدَ صُنُوفَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ وَأَوَامِرِهِ لَهُمْ، فَلَمَّا انْتَهَتِ الْقِصَّةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَذَكَرَ لَفْظَةَ: مِنْهُمْ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ كَمَا ذَكَرَهَا فِي أَوَّلِ الْقِصَّةِ لِيَكُونَ آخِرُ الْكَلَامِ مُطَابِقًا لِأَوَّلِهِ فَيَكُونُ الظَّالِمُونَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى بِإِزَاءِ الْهَادِينَ مِنْهُمْ فَهُنَاكَ ذَكَرَ أُمَّةً عَادِلَةً، وَهَاهُنَا ذَكَرَ أُمَّةً جَابِرَةً وَكِلْتَاهُمَا مِنْ قَوْمِ/ مُوسَى فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَأَمَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَإِنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَ قَوْلِهِ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا تَمْيِيزًا وَتَخْصِيصًا حَتَّى يَلْزَمَ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ ذِكْرُ ذَلِكَ التَّخْصِيصَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Sekizinci Soru: Allah Teâlâ Bakara suresinde: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا } “Derken o zulmedenler bir sözü değiştirdiler” buyurmuş, A'râf'ta ise: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا } “Derken içlerinden o zulmedenler bir sözü değiştirdiler” buyurmuştur. A'râf'ta «onlardan / içlerinden (minhüm)» kelimesinin fazladan zikredilmesindeki fayda nedir? Cevap: Bu lafzın A'râf suresinde fazladan zikredilmesinin sebebi, oradaki kıssanın başının «min (den/dan)» lafzıyla tahsis üzere kurulmuş olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } [A'râf: 159] “Mûsâ'nın kavminden hakka ileten ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” buyurmuştur. Böylece onlardan bunu yapanların bulunduğunu zikretmiş, sonra onlara nimetlerinin ve emirlerinin çeşitlerini saymıştır. Kıssa sona erince Allah Teâlâ: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “Derken içlerinden o zulmedenler değiştirdi” buyurmuş; sözün sonunun başıyla mutabık olması, Mûsâ'nın kavminden olan zalimlerin onlardan doğru yolda olanların karşısında bulunması için kıssanın başında zikrettiği gibi kıssanın sonunda da { مِنْهُمْ } “Onlardan / içlerinden” lafzını zikretmiştir. Nitekim orada adil bir topluluğu zikretmiş, burada ise zâlim bir topluluğu zikretmiştir ve her ikisi de Mûsâ'nın/ kavmindendir. İşte bu kelimenin A'râf suresinde zikredilmesinin sebebi budur. Bakara suresine gelince, O'nun: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } kavlinden önceki ayetlerde kıssanın sonunda o tahsisin zikredilmesini gerektirecek bir temyiz ve tahsis zikretmemiştir; böylece fark ortaya çıkmıştır.
السُّؤَالُ التَّاسِعُ: لِمَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً وقال في الأعراف: فَأَرْسَلْنا الْجَوَابُ: الْإِنْزَالُ يُفِيدُ حُدُوثَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَالْإِرْسَالُ يُفِيدُ تَسَلُّطَهُ عَلَيْهِمْ وَاسْتِئْصَالَهُ لَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْدُثُ بِالْآخِرَةِ.
Dokuzuncu Soru: Bakara'da niçin: { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً } “Biz de o zulmedenlerin üzerine bir azap indirdik” buyurdu da A'râf'ta: { فَأَرْسَلْنا } “Gönderdik” buyurdu? Cevap: İnzal (indirme), işin başında onun meydana gelmesini ifade eder; irsal (gönderme) ise onun üzerlerine musallat kılınmasını ve onları bütünüyle kökünden kazımasını ifade eder, bu da ancak sonradan meydana gelir.
السُّؤَالُ الْعَاشِرُ: لِمَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ وَفِي الأعراف: بِما كانُوا يَظْلِمُونَ، الْجَوَابُ:
Onuncu Soru: Bakara'da niçin: { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle” buyurdu da A'râf'ta: { بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “Zulmedegeldikleri şeyler sebebiyle” buyurdu? Cevap:
أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ كَوْنَ ذَلِكَ الظُّلْمِ فِسْقًا اكْتَفَى بِلَفْظِ الظُّلْمِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ لِأَجْلِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْبَيَانِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ Bakara suresinde o zulmün fısk olduğunu beyan edince, Bakara suresinde geçen bu beyandan ötürü A'râf suresinde zulüm lafzıyla yetinmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٦٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 60]
وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)
{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de Biz: «Asânla taşa vur!» demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti. «Allah'ın rızkından yiyin, için; bozguncular olarak yeryüzünde taşkınlık yapmayın» [demiştik].” (60)
قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ اثْنَتَا عَشْرَةَ بِسُكُونِ الشِّينِ عَلَى التَّخْفِيفِ وَقِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ بِكَسْرِ الشِّينِ، وَعَنْ بَعْضِهِمْ بِفَتْحِ الشِّينِ، وَالْوَجْهُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ أَخَفُّ وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ التَّاسِعُ مِنَ الْإِنْعَامَاتِ الْمَعْدُودَةِ
Genel kıraat, tahfif (kolaylaştırma) amacıyla şîn harfinin sükûnuyla { اثْنَتَا عَشْرَةَ } şeklindedir; Ebû Ca'fer'in kıraati şîn harfinin kesresiyle, bazılarından ise şîn harfinin fethasıyla rivayet edilmiştir. Tercih edilen vecih birincisidir; zira en hafif olanıdır ve kıraat âlimlerinin çoğunluğu da bu görüştedir. Bil ki bu, sayılan nimetlerden dokuzuncusudur;
عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُوَ جَامِعٌ لِنِعَمِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ عَنْهُمُ الْحَاجَةَ الشَّدِيدَةَ إِلَى الْمَاءِ وَلَوْلَاهُ لَهَلَكُوا فِي التِّيهِ، كَمَا لَوْلَا إِنْزَالُهُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى لَهَلَكُوا، فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨] وَقَالَ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] بَلِ الْإِنْعَامُ بِالْمَاءِ فِي التِّيهِ أَعْظَمُ مِنَ الْإِنْعَامِ بِالْمَاءِ الْمُعْتَادِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اشْتَدَّتْ حَاجَتُهُ إِلَى الْمَاءِ فِي الْمَفَازَةِ وَقَدِ انْسَدَّتْ عَلَيْهِ أَبْوَابُ الرَّجَاءِ لِكَوْنِهِ فِي مَكَانٍ لَا مَاءَ فِيهِ وَلَا نَبَاتَ، فَإِذَا رَزَقَهُ اللَّهُ الْمَاءَ مِنْ حَجَرٍ ضُرِبَ بِالْعَصَا فَانْشَقَّ وَاسْتَقَى مِنْهُ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ النِّعْمَةَ لَا يَكَادُ يَعْدِلُهَا شَيْءٌ مِنَ النِّعَمِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ مِنْ نِعَمِ الدِّينُ فَلِأَنَّهُ مِنْ أَظْهَرِ الدَّلَائِلِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ وَمِنْ أَصْدَقِ الدَّلَائِلِ عَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
İsrâiloğulları'na [bahşedilen] ve dünya ile din nimetlerini kendinde toplayan [bir nimettir]. Dünyadaki boyutuna gelince: Çünkü Allah Teâlâ onlardan suya olan şiddetli ihtiyacı gidermiştir; şayet bu olmasaydı, Tîh çölünde helak olup giderlerdi. Nitekim kudret helvası ve bıldırcın kuşunu indirmemiş olsaydı yine helak olurlardı. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ } [Enbiyâ: 8] “Biz onları yemek yemez birer beden olarak yaratmadık” ve { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } [Enbiyâ: 30] “Her canlı şeyi sudan yarattık” buyurmuştur. Hatta Tîh çölünde su ile nimetlendirilmek, alışılagelen su nimetinden daha büyüktür. Çünkü insanın çölde suya ihtiyacı şiddetlendiğinde ve ne su ne de bitki bulunan bir yerde olduğu için bütün ümit kapıları yüzüne kapandığında, eğer Allah ona asâ ile vurulup yarılan bir taştan su rızkı verir de ondan içerse, bu nimete nimetlerden hiçbir şeyin denk olamayacağını anlar. Dindeki nimet boyutuna gelince: Çünkü bu, Yaratıcı'nın varlığına, kudretine ve ilmine en açık delillerden, Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna da en sadık delillerdendir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذَا الِاسْتِسْقَاءَ كَانَ فِي التِّيهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ظَلَّلَ عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَجَعَلَ ثِيَابَهُمْ بِحَيْثُ لَا تَبْلَى وَلَا تَتَّسِخُ خَافُوا/ الْعَطَشَ فَأَعْطَاهُمُ اللَّهُ الْمَاءَ مِنْ ذَلِكَ الْحَجَرِ، وَأَنْكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ حَمْلَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى أَيَّامِ مَسِيرِهِمْ إِلَى التِّيهِ فَقَالَ: بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُفْرَدٌ بِذَاتِهِ، وَمَعْنَى الِاسْتِسْقَاءِ طَلَبُ السُّقْيَا مِنَ الْمَطَرِ عَلَى عَادَةِ النَّاسِ إِذَا أَقْحَطُوا وَيَكُونُ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ تَفْجِيرِ الْحَجَرِ بِالْمَاءِ فَوْقَ الْإِجَابَةِ بِالسُّقْيَا وَإِنْزَالِ الْغَيْثِ وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ هَذَا أَوْ ذَاكَ وَإِنْ كَانَ الْأَقْرَبُ أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ فِي التِّيهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُعْتَادَ فِي الْبِلَادِ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْ طَلَبِ الْمَاءِ إِلَّا فِي النَّادِرِ، الثَّانِي: مَا رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَحْمِلُونَ الْحَجَرَ مَعَ أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُ صَارَ مُعَدًّا لِذَلِكَ فَكَمَا كَانَ الْمَنُّ وَالسَّلْوَى يَنْزِلَانِ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ غَدَاةٍ فَكَذَلِكَ الْمَاءُ يَنْفَجِرُ لَهُمْ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِأَيَّامِهِمْ فِي التِّيهِ.
Birinci Mesele: Müfessirlerin cumhuru, bu su istemenin Tîh çölünde olduğu hususunda icmâ etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ onların üzerine bulutları gölgelik kılıp kudret helvası ile bıldırcın kuşunu indirdiğinde ve elbiselerini eskimez ve kirlenmez kıldığında, susuzluktan/ korktular; bunun üzerine Allah onlara o taştan su verdi. Ebû Müslim ise bu mucizenin onların Tîh çölüne yürüyüş günlerine hamledilmesini reddederek şöyle demiştir: «Bilakis bu, kendi başına müstakil bir sözdür. İstiskânın anlamı, kuraklığa uğradıklarında insanların âdeti üzere yağmurdan sulanma talep etmektir; Allah'ın taşı su fışkırtarak yaratması ise yağmur indirilmesi ve su verilmesi şeklindeki icabetin de fevkindedir.» Doğru olan şudur ki, gerçeğin bu mu yoksa şu mu olduğuna dair ayette kesin bir delil yoktur; her ne kadar bunun Tîh'te vuku bulmuş olması daha yakın bir ihtimal olsa da. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Şehirlerde su talep etmeye nadir durumlar haricinde ihtiyaç duyulmamasıdır. İkincisi: Taşı yanlarında taşıdıklarına dair rivayettir; zira o taş bunun için hazırlanmıştı. Nitekim kudret helvası ve bıldırcın kuşu onların üzerine her sabah nasıl iniyorsa, su da onlar için her vakit öyle fışkırıyordu ve bu durum ancak onların Tîh'teki günlerine uygundur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْعَصَا، فَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَتْ عَصًا أَخَذَهَا مِنْ بَعْضِ الْأَشْجَارِ، وَقِيلَ كَانَتْ مِنْ آسِ الْجَنَّةِ طُولُهَا عَشَرَةُ أَذْرُعٍ عَلَى طُولِ مُوسَى وَلَهَا شُعْبَتَانِ تَتَّقِدَانِ فِي الظُّلْمَةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّ مِقْدَارَهَا كَانَ مِقْدَارًا يَصِحُّ أَنْ يَتَوَكَّأَ عَلَيْهَا وَأَنْ تَنْقَلِبَ حَيَّةً عَظِيمَةً وَلَا تَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا وَلَهَا قَدْرٌ مِنَ الطُّولِ وَالْغِلَظِ وَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا دَلَالَةَ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Asâ hakkında ihtilaf etmişlerdir. Hasan [el-Basrî]: «Ağaçlardan birinden aldığı bir asâ idi» demiştir. Cennet mersininden olduğu, uzunluğunun Mûsâ'nın boyuna uygun olarak on arşın olduğu ve karanlıkta parıldayan iki çatalının bulunduğu da söylenmiştir. Kur'an'ın delalet ettiği şey ise, onun yaslanılmaya ve büyük bir yılana dönüşmeye elverişli bir boyutta olduğudur; bu da ancak belirli bir uzunluk ve kalınlığa sahip olmasıyla mümkündür. Bundan fazlasına dair bir delil yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ السُّكُوتَ عَنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ وَاجِبٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا نَصٌّ مُتَوَاتِرٌ قَاطِعٌ وَلَا يَتَعَلَّقُ بِهَا عَمَلٌ حَتَّى يَكْتَفِيَ فِيهَا بِالظَّنِّ الْمُسْتَفَادِ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ فَالْأَوْلَى تَرْكُهَا.
Bil ki bu gibi tartışmalardan sükût etmek vaciptir; çünkü bunlara dair mütevâtir ve kesin bir nass bulunmamaktadır ve bunlara ahad haberlerden elde edilen zannın yeterli görüleceği ameli bir hüküm de taalluk etmemektedir; dolayısıyla bunları terk etmek en evlâ olanıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اللَّامُ فِي «الْحَجَرِ» إِمَّا لِلْعَهْدِ وَالْإِشَارَةِ إِلَى حَجَرٍ مَعْلُومٍ، فَرُوِيَ أَنَّهُ حَجَرٌ طُورِيٌّ حَمَلَهُ مَعَهُ وَكَانَ مُرَبَّعًا لَهُ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ يَنْبُعُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ ثَلَاثَةُ أَعْيُنٍ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ تَسِيلُ فِي جَدْوَلٍ إِلَى ذَلِكَ السِّبْطِ، وَكَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ وَسَعَةُ الْمُعَسْكَرِ اثْنَا عَشَرَ مَيْلًا، وَقِيلَ أُهْبِطَ مَعَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ فَتَوَارَثُوهُ حَتَّى وَقَعَ إِلَى شُعَيْبَ فَدَفَعَهُ إِلَيْهِ مَعَ الْعَصَا، وَقِيلَ: هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي وَضَعَ عَلَيْهِ ثَوْبَهُ حِينَ اغْتَسَلَ إِذْ رَمَوْهُ بِالْأُدْرَةِ فَفَرَّ بِهِ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: ارْفَعْ هَذَا الْحَجَرَ فَإِنَّ لِي فِيهِ قُدْرَةً وَلَكَ فِيهِ مُعْجِزَةٌ، فَحَمَلَهُ فِي مِخْلَاتِهِ، وَإِمَّا لِلْجِنْسِ أَيِ اضْرِبِ الشَّيْءَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْحَجَرُ، وَعَنِ الْحَسَنِ: لَمْ يَأْمُرُوهُ أَنْ يَضْرِبَ حَجَرًا بِعَيْنِهِ. قَالَ: وَهَذَا أَظْهَرُ فِي الْحُجَّةِ وَأَبْيَنُ فِي الْقُدْرَةِ، وَرُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: كَيْفَ بِنَا لَوْ أَفْضَيْنَا إِلَى أَرْضٍ لَيْسَتْ فِيهَا حِجَارَةٌ فَحَمَلَ حَجَرًا فِي مِخْلَاتِهِ فَحِينَمَا نَزَلُوا أَلْقَاهُ وَقِيلَ: كَانَ يَضْرِبُهُ بِعَصَاهُ فَيَنْفَجِرُ وَيَضْرِبُهُ بِهَا فَيَيْبَسُ، فَقَالُوا: إِنْ فَقَدَ مُوسَى عَصَاهُ مُتْنَا عَطَشًا.
Üçüncü Mesele: «el-Hacer» (الْحَجَرَ) kelimesindeki lâm [harfi], ya ahd için olup bilinen bir taşa işarettir. Rivayet edildiğine göre o, yanında taşıdığı Tûr dağına ait bir taş idi; dört köşeli, dört yüzlüydü; her yüzünden üç pınar fışkırıyor, her oymağa ait bir pınar bir ark içinde o oymağa doğru akıyordu. Onlar altı yüz bin kişi idiler ve ordugâhın genişliği on iki mil idi. Âdem ile birlikte cennetten indirildiği, babadan oğula geçerek nihayet Şuayb'a ulaştığı ve onun da bunu asâ ile birlikte [Mûsâ'ya] verdiği de söylenmiştir. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: O, Mûsâ'nın yıkanırken elbisesini üzerine koyduğu, kendisini hayâsızlıkla (fıtıkla) itham ettiklerinde kaçıp giden taştır. Bunun üzerine Cibrîl ona: «Allah Teâlâ buyuruyor ki: Bu taşı kaldır; zira onda Benim bir kudretim, senin için de bir mucize vardır» demiş, o da onu torbasına koyup taşımıştır. Ya da [lâm harfi] cins içindir; yani «taş denilen şeye vur» demektir. Hasan [el-Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ona belirli bir taşa vurmasını emretmediler.» Şöyle dedi: «Bu, hüccet açısından daha açık, kudret açısından daha belirgindir.» Şöyle rivayet edilmiştir: Onlar, «Taş bulunmayan bir araziye ulaşırsak hâlimiz ne olur?» dediler. Bunun üzerine [Mûsâ] torbasında bir taş taşıdı ve konakladıklarında onu yere bıraktı. Denildi ki: Asâsıyla ona vurur ve su fışkırırdı; asâsıyla vurunca da su kururdu. Bunun üzerine: «Şayet Mûsâ asâsını kaybederse susuzluktan ölürüz» dediler.
فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ لَا تَقْرَعِ الْحِجَارَةَ، وَكَلِّمْهَا تُطِعْكَ، وَاخْتَلَفُوا فِي صِفَةِ الْحَجَرِ فَقِيلَ: كَانَ مِنْ رُخَامٍ وَكَانَ ذِرَاعًا فِي ذِرَاعٍ، وَقِيلَ: مِثْلُ رَأْسِ الْإِنْسَانِ. وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا تَفْوِيضُ عِلْمِهِ إِلَى اللَّهِ تعالى.
Bunun üzerine Allah ona: «Taşa vurma, onunla konuş, o sana itaat eder» diye vahyetti. Taşın vasfı hakkında ihtilaf ettiler; mermerden olduğu ve bir arşına bir arşın boyutunda bulunduğu söylendiği gibi, insan başı kadar olduğu da söylenmiştir. Bizim katımızda tercih edilen, bunun ilmini Allah Teâlâ'ya havale etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَانْفَجَرَتْ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ أَوْ فَإِنْ ضَرَبْتَ فَقَدِ انْفَجَرَتْ. بَقِيَ هُنَا سُؤَالَاتٌ:
Dördüncü Mesele: O'nun: { فَانْفَجَرَتْ } kavlindeki fâ harfi hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir; yani «Vurdu, derken fışkırdı» veya «Eğer vurursan fışkırır» takdirindedir. Burada geriye birkaç soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ يَضْرِبَ بِعَصَاهُ الْحَجَرَ فَيَنْفَجِرَ مِنْ غَيْرِ ضَرْبٍ حَتَّى يَسْتَغْنِيَ عَنْ تَقْدِيرِ هَذَا الْمَحْذُوفِ؟ الْجَوَابُ: لَا يَمْتَنِعُ فِي الْقُدْرَةِ أَنْ يَأْمُرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ يَضْرِبَ بِعَصَاهُ الْحَجَرَ وَمِنْ قَبْلُ أَنْ يَضْرِبَ يَنْفَجِرُ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ لِأَنَّ ذلك لو قيل إنه أبلغ في/ قِيلَ: إِنَّهُ أَبْلَغُ فِي الْإِعْجَازِ لَكَانَ أَقْرَبَ، لَكِنَّ الصَّحِيحَ أَنَّهُ ضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَمَرَ رَسُولَهُ بِشَيْءٍ، ثُمَّ إِنَّ الرَّسُولَ لَا يَفْعَلُهُ لَصَارَ الرَّسُولُ عَاصِيًا، وَلِأَنَّهُ إِذَا انْفَجَرَ مِنْ غَيْرِ ضَرْبٍ صَارَ الْأَمْرُ بِالضَّرْبِ بِالْعَصَا عَبَثًا، كَأَنَّهُ لَا مَعْنَى لَهُ وَلِأَنَّ الْمَرْوِيَّ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ تَقْدِيرَهُ: فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ كما في قوله تعالى: فَانْفَلَقَ [الشعراء: ٦٣] مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ.
Birinci Soru: Bu hazfi takdir etmekten müstağni olmak için Allah Teâlâ'nın ona asâsıyla taşa vurmasını emretmesi ve [asâ ile] vurmaksızın [suyun] fışkırması caiz midir? Cevap: Allah Teâlâ'nın ona asâsıyla taşa vurmasını emretmesi ve vurmadan önce ihtiyaca göre [suyun] fışkırması kudret açısından imkânsız değildir; çünkü bunun mucizevi oluş açısından/ daha beliğ olduğu söylense daha yakın bir ihtimal olurdu. Fakat sahih olan, vurmuş ve fışkırmış olmasıdır. Zira Allah Teâlâ elçisine bir şey emretse, sonra da elçi bunu yapmasa, elçi âsi konumuna düşerdi. Ayrıca vurmaksızın fışkırsaydı, asâ ile vurma emri mânasız ve abes olurdu. Bir de rivayetlerde gelen takdirin: «Vurdu, derken fışkırdı» şeklinde olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَانْفَلَقَ } [Şuarâ: 63] “Hemen yarıldı” kavlinde kastedilenin «Vurdu, derken yarıldı» olması gibidir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا: فَانْفَجَرَتْ وَفِي الْأَعْرَافِ: فَانْبَجَسَتْ [الْأَعْرَافِ: ١٦] وَبَيْنَهُمَا تَنَاقُضٌ لِأَنَّ الِانْفِجَارَ خُرُوجُ الْمَاءِ بِكَثْرَةٍ وَالِانْبِجَاسُ خُرُوجُهُ قَلِيلًا. الْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: الْفَجْرَ الشَّقُّ فِي الْأَصْلِ، وَالِانْفِجَارُ الِانْشِقَاقُ، وَمِنْهُ الْفَاجِرُ لِأَنَّهُ يَشُقُّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ بِخُرُوجِهِ إِلَى الْفِسْقِ، وَالِانْبِجَاسُ اسْمٌ لِلشِّقِّ الضَّيِّقِ الْقَلِيلِ، فَهُمَا مُخْتَلِفَانِ اخْتِلَافَ الْعَامِّ وَالْخَاصِّ، فَلَا يَتَنَاقَضَانِ، وَثَانِيهَا: لَعَلَّهُ انْبَجَسَ أَوَّلًا، ثُمَّ انْفَجَرَ ثَانِيًا، وَكَذَا الْعُيُونُ: يَظْهَرُ الْمَاءُ مِنْهَا قَلِيلًا ثُمَّ يَكْثُرُ لِدَوَامِ خُرُوجِهِ. وَثَالِثُهَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنَّ حَاجَتَهُمْ كَانَتْ تَشْتَدُّ إِلَى الْمَاءِ فَيَنْفَجِرُ، أَيْ يَخْرُجُ الْمَاءُ كَثِيرًا ثُمَّ كَانَتْ تَقِلُّ فَكَانَ الْمَاءُ يَنْبَجِسُ أَيْ يَخْرُجُ قَلِيلًا.
İkinci Soru: Allah Teâlâ burada: { فَانْفَجَرَتْ } “Fışkırdı” buyurmuş, A'râf'ta ise: { فَانْبَجَسَتْ } [A'râf: 160] “Kaynadı / sızdı” buyurmuştur. Oysa ikisi arasında çelişki vardır; zira inficar (fışkırma) suyun çokça çıkması, inbicas (sızıp kaynama) ise az çıkmasıdır. Cevap üç vecihledir: Birincisi: Fecr (فَجْر) aslında yarmaktır, inficar ise yarılmaktır. Yoldan çıkıp fıska kayarak Müslümanların birliğini yardığı için günahkâra fâcir denilmesi de bundandır. İnbicas ise dar ve az yarığa verilen isimdir. Dolayısıyla ikisi genel ile özel arasındaki fark gibi farklıdır, aralarında çelişki yoktur. İkincisi: Muhtemelen önce sızıp kaynamış (inbicas etmiş), sonra fışkırmıştır (inficar etmiştir). Pınarlar da böyledir: Su onlardan önce az görünür, sonra çıkışının devam etmesiyle çoğalır. Üçüncüsü: Suya ihtiyaçlarının şiddetlenip suyun fışkırması yani çokça çıkması, sonra ihtiyacın azalıp suyun kaynaması/sızması yani az çıkması imkânsız değildir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ يُعْقَلُ خُرُوجُ الْمِيَاهِ الْعَظِيمَةِ مِنَ الْحَجَرِ الصَّغِيرِ؟ الْجَوَابُ: هَذَا السَّائِلُ إِمَّا أَنْ يُسَلِّمَ وُجُودَ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ أَوْ يُنْكِرَهُ، فَإِنْ سَلَّمَ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ الْجِسْمَ كَيْفَ شَاءَ كَمَا خَلَقَ الْبِحَارَ وَغَيْرَهَا، وَإِنْ نَازَعَ فَلَا فَائِدَةَ لَهُ فِي الْبَحْثِ عَنْ مَعْنَى الْقُرْآنِ وَالنَّظَرِ فِي تَفْسِيرِهِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ كُلِّ مَا يَسْتَبْعِدُونَهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، وَأَيْضًا فَالْفَلَاسِفَةُ لَا يُمْكِنُهُمُ الْقَطْعُ بِفَسَادِ ذَلِكَ لِأَنَّ الْعَنَاصِرَ الْأَرْبَعَةَ لَهَا هَيُولَى مُشْتَرَكَةٌ عِنْدَهُمْ، وَقَالُوا: إِنَّهُ يَصِحُّ الْكَوْنُ وَالْفَسَادُ عَلَيْهَا، وَإِنَّهُ يَصِحُّ انْقِلَابُ الْهَوَاءِ مَاءً وَبِالْعَكْسِ وَكَذَلِكَ قَالُوا: [الْهَوَاءُ] إِذَا وُضِعَ فِي الْكُوزِ الْفِضَّةِ جَمُدَ فَإِنَّهُ يَجْتَمِعُ عَلَى أَطْرَافِ الْكُوزِ قَطَرَاتُ الْمَاءِ، فَقَالُوا: تِلْكَ الْقَطَرَاتُ إِنَّمَا حَصَلَتْ لِأَنَّ الْهَوَاءَ انْقَلَبَ مَاءً فَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ مُمْكِنٌ فِي الْجُمْلَةِ وَالْحَوَادِثُ السُّفْلِيَّةُ مُطِيعَةٌ لِلِاتِّصَالَاتِ الْفَلَكِيَّةِ، فَلَمْ يَكُنْ مُسْتَبْعَدًا أَنْ يَحْدُثَ اتِّصَالٌ فَلَكِيٌّ يَقْتَضِي وُقُوعَ هَذَا الْأَمْرِ الْغَرِيبِ فِي هَذَا الْعَالَمِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ لَا يُمْكِنُهُمُ الْجَزْمَ بِفَسَادِ ذَلِكَ.
Üçüncü Soru: Küçük bir taştan bu denli büyük suların çıkması nasıl akla yatkın olabilir? Cevap: Bu soruyu soran kimse, ya fâil-i muhtârın (dilediğini serbestçe yapan Allah'ın) varlığını kabul eder ya da bunu inkâr eder. Şayet kabul ediyorsa soru zail olmuştur; zira O, denizleri ve diğer şeyleri yarattığı gibi cismi dilediği şekilde yaratmaya kādirdir. Şayet itiraz edip inkâr ediyorsa, Kur'an'ın anlamını araştırmasında ve tefsirini incelemesinde onun için hiçbir fayda yoktur. Allah Teâlâ'nın Kur'an'da ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek gibi zikrettiği ve onların akıldan uzak gördükleri her mucizenin cevabı işte budur. Ayrıca felsefecilerin de bunun imkânsızlığını kesin olarak ileri sürmeleri mümkün değildir; çünkü dört unsur onlara göre ortak bir heyûlâya (ilk maddeye) sahiptir ve onlar bunlar üzerinde kevn ve fesadın (oluş ve bozuluşun) geçerli olduğunu, havanın suya ve suyun havaya dönüşmesinin mümkün olduğunu söylemişlerdir. Nitekim şöyle de demişlerdir: «Hava gümüş kaba konulup soğuduğunda kabın kenarlarında su damlacıkları toplanır.» Demişlerdir ki: «Bu damlacıklar ancak havanın suya dönüşmesi sebebiyle meydana gelmiştir.» Böylece bunun genel olarak mümkün olduğu sabit olmuştur ve süfli (yeryüzüne ait) hadiseler feleki (göksel) birleşimlere boyun eğmektedir. Dolayısıyla bu âlemde bu harikulade hadisenin gerçekleşmesini gerektirecek feleki bir birleşimin meydana gelmiş olması akıldan uzak değildir. Böylece felsefecilerin bunun imkânsızlığını kesin olarak iddia edemeyecekleri sabit olmuştur.
أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ لَمَّا اعْتَقَدُوا كَوْنَ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِأَفْعَالِهِ لَا جَرَمَ قُلْنَا لَهُمْ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقْدِرَ الْعَبْدُ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ؟ فَذَكَرُوا فِي ذَلِكَ طريقين ضعيفين جداً سنذكرهما بأن شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ آيَةِ السِّحْرِ، وَنَذْكُرُ وَجْهَ ضَعْفِهِمَا وَسُقُوطِهِمَا. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا يُمْكِنُهُمُ الْقَطْعُ بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَتَنْسَدُّ عَلَيْهِمْ أَبْوَابُ الْمُعْجِزَاتِ وَالنُّبُوَّاتِ، أَمَّا أَصْحَابُنَا فَإِنَّهُمْ لَمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا مُوجِدَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى لَا جَرَمَ جَزَمُوا أَنَّ الْمُحْدِثَ لِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَا جَرَمَ أَمْكَنَهُمُ الِاسْتِدْلَالُ بِظُهُورِهَا على يدل الْمُدَّعِي عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا.
Mu'tezile'ye gelince; onlar kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğuna inandıkları için, şüphesiz biz onlara: «Kulun cismi yaratmaya da kādir olması niçin caiz olmasın?» dedik. Bu hususta son derece zayıf iki yol zikrettiler ki, inşâallah sihir ayetinin tefsirinde bunları ve onların zayıflık ile tutarsızlık cihetlerini zikredeceğiz. Durum böyle olunca, onların bunun Allah Teâlâ'nın fiilinden olduğunu kesin olarak söylemeleri mümkün olmaz ve böylece mucizeler ile nübüvvetlerin kapıları onların yüzüne kapanır. Bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) gelince; onlar Allah Teâlâ'dan başka hiçbir yaratıcı olmadığına inandıkları için, bu harikulade fiilleri meydana getirenin Allah Teâlâ olduğunu kesin olarak ifade etmişlerdir; dolayısıyla bunların ortaya çıkışıyla [peygamberlik] iddia eden kimsenin sadık olduğuna delil getirmeleri mümkün olmuştur.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَتَقُولُونَ إِنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ كَانَ مُسْتَكِنًّا فِي الْحَجَرِ ثُمَّ ظَهَرَ أَوْ قَلَبَ اللَّهُ الْهَوَاءَ مَاءً أَوْ خَلَقَ الْمَاءَ ابْتِدَاءً؟ وَالْجَوَابُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَبَاطِلٌ لِأَنَّ الظَّرْفَ الصَّغِيرَ لَا يَحْوِي الْجِسْمَ الْعَظِيمَ/ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّدَاخُلِ وَهُوَ
Dördüncü Soru: Bu suyun taşın içinde gizlenmiş olup sonra açığa çıktığını mı söylüyorsunuz, yoksa Allah havayı suya mı dönüştürdü, yahut suyu yoktan mı yarattı? Cevap: Birinci vecih bâtıldır; zira küçük bir kap, büyük bir cismi/ ancak tedâhül (iç içe girme) yoluyla barındırabilir ki bu da
مُحَالٌ. أَمَّا الْوَجْهَانِ الْأَخِيرَانِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُحْتَمَلٌ، فَإِنْ كَانَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَقَدْ أَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى الْيُبُوسَةَ عَنْ أَجْزَاءِ الْهَوَاءِ وَخَلَقَ الرُّطُوبَةَ فِيهَا وَإِنْ كَانَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَقَدْ خَلَقَ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ وَخَلَقَ الرُّطُوبَةَ فِيهَا.
imkânsızdır. Son iki veche gelince; bunların her biri muhtemeldir. Şayet birinci vecih üzere ise, Allah Teâlâ hava parçacıklarından kuruluk özelliğini gidermiş ve onlarda ıslaklık yaratmıştır; şayet ikinci vecih üzere ise, o parçacıkları bizzat yaratmış ve içlerinde ıslaklığı var etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ كَالْكَلَامِ فِيمَا كَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ وَقَدْ ضَاقَ بِهِمُ الْمَاءُ فَوَضَعَ يَدَهُ فِي مُتَوَضَّئِهِ فَفَارَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ حَتَّى اسْتَكْفَوْا.
Bil ki bu baptaki söz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvelerin birinde susuz kaldıklarında elini abdest kabına koyması ve parmaklarının arasından suyun yetecek kadar kaynaması hadisesindeki söz gibidir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مُعْجِزَةُ مُوسَى فِي هَذَا الْمَعْنَى أَعْظَمُ أَمْ مُعْجِزَةُ مُحَمَّدٍ ﵇؟ الْجَوَابُ: كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُعْجِزَةٌ بَاهِرَةٌ قَاهِرَةٌ، لَكِنَّ الَّتِي لِمُحَمَّدٍ ﷺ أَقْوَى لِأَنَّ نُبُوعَ الْمَاءِ مِنَ الْحَجَرِ مَعْهُودٌ فِي الْجُمْلَةِ، أَمَّا نُبُوعُهُ مِنْ بَيْنِ الْأَصَابِعِ فَغَيْرُ مُعْتَادٍ الْبَتَّةَ فَكَانَ ذَلِكَ أَقْوَى.
Beşinci Soru: Bu mânada Mûsâ'nın mucizesi mi daha büyüktür, yoksa Muhammed aleyhisselâm'ın mucizesi mi? Cevap: Her ikisi de apaçık ve ezici birer mucizedir; fakat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'inki daha kuvvetlidir. Çünkü taştan suyun kaynaması genel olarak bilinen bir durumdur; parmakların arasından kaynaması ise kesinlikle alışılmadık bir şeydir. Bu sebeple o daha kuvvetli olmuştur.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي جَعْلِ الْمَاءِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ عَيْنًا؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كَانَ فِي قَوْمِ مُوسَى كَثْرَةٌ وَالْكَثِيرُ مِنَ النَّاسِ إِذَا اشْتَدَّتْ بِهِمُ الْحَاجَةُ إِلَى الْمَاءِ ثُمَّ وَجَدُوهُ فَإِنَّهُ يَقَعُ بَيْنَهُمْ تَشَاجُرٌ وَتَنَازُعٌ وَرُبَّمَا أَفْضَى ذَلِكَ إِلَى الْفِتَنِ الْعَظِيمَةِ فَأَكْمَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ النِّعْمَةَ بِأَنْ عَيَّنَ لِكُلِّ سِبْطٍ مِنْهُمْ مَاءً مُعَيَّنًا لَا يَخْتَلِطُ بِغَيْرِهِ وَالْعَادَةُ فِي الرَّهْطِ الْوَاحِدِ أَنْ لَا يَقَعَ بَيْنَهُمْ مِنَ التَّنَازُعِ مِثْلُ مَا يَقَعُ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ.
Altıncı Soru: Suyun on iki pınar kılınmasındaki hikmet nedir? Cevap: Mûsâ'nın kavminde çokluk vardı; insanlar suya ihtiyaçları şiddetlenip sonra onu bulduklarında, aralarında tartışma ve çekişme çıkar ve bu durum çoğu zaman büyük fitnelere yol açar. Allah Teâlâ her oymağa diğerine karışmayan belirli bir su tahsis ederek bu nimeti tamamlamıştır. Bir topluluğun kendi arasında, farklı topluluklar arasında meydana gelen türden bir çekişmenin çıkmaması âdettendir.
السُّؤَالُ السَّابِعُ: مِنْ كَمْ وَجْهٍ يَدُلُّ هَذَا الِانْفِجَارُ عَلَى الْإِعْجَازِ؟ وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ نَفْسَ ظُهُورِ الْمَاءِ مُعْجِزٌ، وَثَانِيهَا: خُرُوجُ الْمَاءِ الْعَظِيمِ مِنَ الْحَجَرِ الصَّغِيرِ، وَثَالِثُهَا: خُرُوجُ الْمَاءِ بِقَدْرِ حَاجَتِهِمْ، وَرَابِعُهَا: خُرُوجُ الْمَاءِ عِنْدَ ضَرْبِ الْحَجَرِ بِالْعَصَا، وَخَامِسُهَا: انْقِطَاعُ الْمَاءِ عِنْدَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْخَمْسَةُ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا إِلَّا بِقُدْرَةٍ تَامَّةٍ نَافِذَةٍ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَعِلْمٍ نَافِذٍ فِي جَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَحِكْمَةٍ عَالِيَةٍ عَلَى الدَّهْرِ وَالزَّمَانِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِلْحَقِّ ﷾.
Yedinci Soru: Bu fışkırma kaç yönden mucizeye delalet eder? Cevap: Birkaç yönden delalet eder: Birincisi: Suyun bizzat ortaya çıkması mucizedir. İkincisi: Küçük bir taştan büyük suyun çıkmasıdır. Üçüncüsü: Suyun onların ihtiyacı miktarında çıkmasıdır. Dördüncüsü: Suyun taşa asâ ile vurulması anında çıkmasıdır. Beşincisi: İhtiyaç kalmadığında suyun kesilmesidir. Bu beş vechin gerçekleşmesi ancak bütün mümkinâta nüfuz eden tam bir kudret, bilinen her şeyi kuşatan nüfuz edici bir ilim ve çağa ve zamana hâkim yüce bir hikmetle mümkündür; bu da ancak Hak Teâlâ ve Azze'ye mahsustur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ فَنَقُولُ: إِنَّمَا عَلِمُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَمَرَ كُلَّ إِنْسَانٍ أَنْ لَا يَشْرَبَ إِلَّا مِنْ جَدْوَلٍ مُعَيَّنٍ كَيْلَا يَخْتَلِفُوا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَاءِ، وَأَمَّا إِضَافَةُ الْمَشْرَبِ إِلَيْهِمْ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَبَاحَ لِكُلِّ سِبْطٍ مِنَ الْأَسْبَاطِ ذَلِكَ الْمَاءَ الَّذِي ظَهَرَ مِنْ ذَلِكَ الشَّقِّ الَّذِي يَلِيهِ صَارَ ذَلِكَ كَالْمِلْكِ لَهُمْ وَجَازَتْ إِضَافَتُهُ إِلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her topluluk su içeceği yeri bilmişti” kavline gelince; deriz ki: Bunu ancak suya ihtiyaç duyduklarında ihtilafa düşmesinler diye her bir ferde belirli bir arktan başkasından içmemesi emredildiği için bilmişlerdir. İçilecek suyun onlara nispet edilmesine (izafetine) gelince; çünkü Allah Teâlâ kabilelerden her bir oymağa kendi hizasındaki o yarıktan çıkan suyu mubah kılınca, o su onlar için bir mülk gibi olmuş ve onlara nispet edilmesi caiz hale gelmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ فَفِيهِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: فَقُلْنَا لَهُمْ أَوْ قَالَ لَهُمْ مُوسَى: كُلُوا وَاشْرَبُوا، وَإِنَّمَا قَالَ: كُلُوا لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، فَكَأَنَّهُ قَالَ: كُلُوا مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى الَّذِي رَزَقَكُمُ اللَّهُ بِلَا تَعَبٍ وَلَا نَصَبٍ وَاشْرَبُوا مِنْ هَذَا الْمَاءِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْأَغْذِيَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْمَاءِ، فَلَمَّا أَعْطَاهُمُ الْمَاءَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُمُ الْمَأْكُولَ وَالْمَشْرُوبَ. وَاحْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ هُوَ الْحَلَالُ، قَالُوا: لِأَنَّ أَقَلَّ دَرَجَاتِ قَوْلِهِ: كُلُوا وَاشْرَبُوا الْإِبَاحَةُ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ الرِّزْقِ مُبَاحًا، فَلَوْ وُجِدَ رِزْقٌ حَرَامٌ لَكَانَ ذَلِكَ الرِّزْقُ مُبَاحًا وَحَرَامًا وَإِنَّهُ/ غَيْرُ جَائِزٍ.
Allah Teâlâ'nın: { كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } “Allah'ın rızkından yiyin, için” kavline gelince; burada bir hazif vardır. Mânası şöyledir: «Biz onlara dedik ki» veya «Mûsâ onlara dedi ki: Yiyin ve için.» { كُلُوا } “Yiyin” buyurması iki sebeptendir: Birincisi: Önceden kudret helvası ve bıldırcın kuşunun zikri geçtiği içindir; sanki şöyle demiştir: «Allah'ın size zahmetsizce ve meşakkatsizce rızık olarak verdiği kudret helvası ve bıldırcın kuşundan yiyin, bu sudan da için.» İkincisi: Besinler ancak su ile meydana gelir; onlara su verdiğinde Allah Teâlâ sanki onlara yenilecek ve içilecek şeyi vermiş gibi olmuştur. Mu'tezile bu ayeti rızkın sadece helal olan şey olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: «Çünkü O'nun: { كُلُوا وَاشْرَبُوا } kavlinin en alt derecesi ibâhadır (mubah kılmadır); bu da rızkın mubah olmasını gerektirir. Şayet haram bir rızık bulunmuş olsaydı, o rızık hem mubah hem haram olurdu ki bu/ caiz değildir.»
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ فَالْعِثِيُّ أَشَدُّ الْفَسَادِ، فَقِيلَ لَهُمْ: لَا تَتَمَادَوْا فِي الْفَسَادِ فِي حَالَةِ إِفْسَادِكُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُتَمَادِينَ فِيهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ مَا جَرَتِ الْعَادَةُ بَيْنَ النَّاسِ مِنَ التَّشَاجُرِ وَالتَّنَازُعِ فِي الْمَاءِ عِنْدَ اشْتِدَادِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنْ وَقَعَ التَّنَازُعُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمَاءِ فَلَا تبالغوا في التنازع والله أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Bozguncular olarak yeryüzünde taşkınlık yapmayın” kavline gelince; 'ısiyy (عِثِيّ), fesadın en şiddetlisidir. Onlara: «Bozgunculuk yaparken fesatta haddi aşmayın» denilmiştir; zira onlar onda haddi aşıyorlardı. Bundan maksat, suya şiddetle ihtiyaç duyulduğunda insanlar arasında cereyan etmesi âdet olan çekişme ve münakaşadır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Eğer o su sebebiyle aranızda bir çekişme meydana gelirse, çekişmede aşırıya gitmeyin.» En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٦١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 61]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız; bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, buğdayından (veya sarmısağından), mercimeğinden ve soğanından çıkarsın» demiştiniz. [Mûsâ da]: «Daha üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir şehre inin, istedikleriniz orada vardır» demişti. Üzerlerine zillet ve meskenet (aşağılık ve yoksulluk) vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi.” (61)
اعْلَمْ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْمَعْرُوفَةَ يَخْرُجُ لَنَا بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ، تُنْبِتُ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْبَاءِ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ، تَنْبُتُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الْبَاءِ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الظَّاهِرِيِّينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ زَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ كَانَ مَعْصِيَةً، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ إِنْزَالِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى لَيْسَ بِإِيجَابٍ بَلْ هُوَ إِبَاحَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ مَعْصِيَةً لِأَنَّ مَنْ أُبِيحَ لَهُ ضَرْبٌ مِنَ الطَّعَامِ يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يَسْأَلَ غَيْرَ ذَلِكَ إِمَّا بِنَفْسِهِ أَوْ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ، فَلَمَّا كَانَ عِنْدَهُمْ أَنَّهُمْ إِذَا سَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَسْأَلَ ذَلِكَ مِنْ رَبِّهِ كَانَ الدُّعَاءُ أَقْرَبَ إِلَى الْإِجَابَةِ جَازَ لَهُمْ ذلك ولم يكن فيه معصية.
Bil ki meşhur kıraatte { يُخْرِجْ لَنَا } yâ'nın zammesi ve râ'nın kesresiyle, { تُنْبِتُ } tâ'nın zammesi ve bâ'nın kesresiyledir. Zeyd b. Alî ise yâ'nın fethası ve râ'nın zammesiyle [yeḫrucu], tâ'nın fethası ve bâ'nın zammesiyle [tenbutu] şeklinde okumuştur. Sonra bil ki, zâhirî tefsircilerin çoğu bu talebin bir masiyet (günah) olduğunu iddia etmişlerdir; bize göre ise durum böyle değildir. Bunun delili şudur: Kudret helvası ve bıldırcın kuşu indirildiğinde bu ayetten önceki { كُلُوا وَاشْرَبُوا } kavli bir icap (farz kılma) değil, bilakis ibâhadır (mubah kılmadır). Durum böyle olunca, onların: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ } “Biz tek bir yiyeceğe asla dayanamayız; bizim için Rabbine dua et” sözleri masiyet olmaz. Çünkü kendisine bir çeşit yiyecek mubah kılınan kimsenin, gerek bizzat kendisinin gerekse peygamberin diliyle başka bir yiyecek istemesi caiz ve güzel bir davranıştır. Mûsâ'dan bunu Rabbi'nden istemesini talep ettiklerinde bu duanın kabul edilmeye daha yakın olacağı kanaati kendilerinde hâsıl olunca, bunu yapmaları onlar için caiz olmuştur ve bunda bir masiyet yoktur.
[في هذه الآية مسائل] [المسألة الأولى] وَاعْلَمْ أَنَّ سُؤَالَ النَّوْعِ الْآخَرِ مِنَ الطَّعَامِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِأَغْرَاضٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا تَنَاوَلُوا ذَلِكَ النَّوْعَ الْوَاحِدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَلُّوهُ فَاشْتَهَوْا غَيْرَهُ، الثَّانِي: لَعَلَّهُمْ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ مَا تَعَوَّدُوا ذَلِكَ النَّوْعَ وَإِنَّمَا تَعَوَّدُوا سَائِرَ الْأَنْوَاعِ وَرَغْبَةُ الْإِنْسَانِ فِيمَا اعْتَادَهُ فِي أَصْلِ التَّرْبِيَةِ وَإِنْ كَانَ/ خَسِيسًا فَوْقَ رَغْبَتِهِ فِيمَا لَمْ يَعْتَدْهُ وَإِنْ كَانَ شَرِيفًا.
[Bu ayette birkaç mesele vardır] [Birinci Mesele]: Bil ki başka bir çeşit yiyecek talebinin birtakım gayelere dayanması muhtemeldir: Birincisi: Kırk yıl boyunca o tek çeşidi yedikleri için usanmışlar ve başka bir şey arzulamışlardır. İkincisi: Muhtemelen fıtratları gereği bu çeşide alışmamış, diğer çeşitlere alışmışlardı; insanın ilk yetişme döneminde alıştığı şeye olan arzusu,/ değersiz bile olsa, alışmadığı şeye olan arzusundan -o şey daha şerefli de olsa- daha fazladır.
الثَّالِثُ: لَعَلَّهُمْ مَلُّوا مِنَ الْبَقَاءِ فِي التِّيهِ فَسَأَلُوا هَذِهِ الْأَطْعِمَةَ الَّتِي لَا تُوجَدُ إِلَّا فِي الْبِلَادِ وَغَرَضُهُمُ الْوُصُولُ إِلَى الْبِلَادِ لَا نَفْسُ تِلْكَ الْأَطْعِمَةِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الطَّعَامِ الْوَاحِدِ سَبَبٌ لِنُقْصَانِ الشَّهْوَةِ وَضَعْفِ الْهَضْمِ وَقِلَّةِ الرَّغْبَةِ وَالِاسْتِكْثَارَ مِنَ الْأَنْوَاعِ يُعِينُ عَلَى تَقْوِيَةِ الشَّهْوَةِ وَكَثْرَةِ الِالْتِذَاذِ، فَثَبَتَ أَنَّ تَبْدِيلَ النَّوْعِ بِالنَّوْعِ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودَ الْعُقَلَاءِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مَمْنُوعِينَ عَنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْصِيَةً، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ كَالْإِجَابَةِ لِمَا طَلَبُوا وَلَوْ كَانُوا عَاصِينَ فِي ذَلِكَ السُّؤَالِ لَكَانَتِ الْإِجَابَةُ إِلَيْهِ مَعْصِيَةً وَهِيَ غَيْرُ جَائِزَةٍ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، لَا يُقَالُ: إِنَّهُمْ لَمَّا أَبَوْا شَيْئًا اخْتَارَهُ اللَّهُ لَهُمْ أَعْطَاهُمْ عَاجِلَ مَا سَأَلُوهُ كَمَا قَالَ: وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها [الشُّورَى: ٢٠] لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ كَانَ مَعْصِيَةً بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَرِهُوا إِنْزَالَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَتِلْكَ الْكَرَاهَةُ مَعْصِيَةٌ، الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَ مُوسَى ﵇: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَعْصِيَةً. الثَّالِثُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ وَصَفَ مَا سَأَلُوهُ بِأَنَّهُ أَدْنَى وَمَا كَانُوا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ خَيْرٌ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَيْسَ تَحْتَ قَوْلِهِمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا رَاضِينَ بِهِ فَقَطْ، بَلِ اشْتَهَوْا شَيْئًا آخَرَ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَنْ نَصْبِرَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّ كَلِمَةَ لَنْ لِلنَّفْيِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ سَخِطُوا الْوَاقِعَ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ قَدْ يَكُونُ لِمَا فِيهِ مِنْ تَفْوِيتِ الْأَنْفَعِ فِي الدُّنْيَا وَقَدْ يَكُونُ لِمَا فِيهِ مِنْ تَفْوِيتِ الْأَنْفَعِ فِي الْآخِرَةِ، وَعَنِ الثَّالِثِ: بِقَرِيبٍ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يُوصَفُ بِأَنَّهُ خَيْرٌ مِنْ حَيْثُ كَانَ الِانْتِفَاعُ بِهِ حَاضِرًا مُتَيَقَّنًا وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَحْصُلُ عَفْوًا بِلَا كَدٍّ كَمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي الْحَاضِرِ، فَقَدْ يُقَالُ فِي الْغَائِبِ الْمَشْكُوكِ فِيهِ: إِنَّهُ أَدْنَى مِنْ حَيْثُ لَا يُتَيَقَّنُ وَمِنْ حَيْثُ لَا يُوصَلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْكَدِّ، فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ هَذَا الْمَعْنَى أَوْ بَعْضُهُ فَثَبَتَ
Üçüncüsü: Muhtemelen Tîh çölünde kalmaktan usandılar da ancak şehirlerde bulunan bu yiyecekleri talep ettiler; gayeleri o yiyeceklerin bizzat kendisi değil şehirlere ulaşmaktı. Dördüncüsü: Tek bir yiyeceğe devam etmek iştahın azalmasına, hazmın zayıflamasına ve isteğin kırılmasına sebeptir; çeşitleri çoğaltmak ise iştahın kuvvetlenmesine ve alınan lezzetin artmasına yardımcı olur. Böylece bir türün başka bir türle değiştirilmesinin akıl sahiplerinin gayesi olmaya elverişli olduğu sabit olmuş ve Kur'an'da da bundan menedildiklerine dair bir delil bulunmadığı anlaşılmıştır; dolayısıyla bu kadarlık bir şeyin masiyet olmasının caiz olmayacağı ortaya çıkmıştır. Bunu teyit eden hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Bir şehre inin, istedikleriniz orada vardır” kavlinin talep ettikleri şeye bir icabet mesabesinde olmasıdır; şayet o talepte günahkâr olsalardı, buna icabet etmek de bir masiyet olurdu ki bu peygamberler hakkında caiz değildir. «Onlar Allah'ın kendileri için seçtiği bir şeyi kabul etmeyince, Allah onların istediğini peşin olarak verdi; nitekim: { وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها } [Şûrâ: 20] buyurmuştur» denilemez; çünkü biz deriz ki: Bu zahire aykırıdır. Bu talebin bir masiyet olduğuna birtakım vecihlerle delil getirdiler: Birincisi: Onların: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } sözü, kudret helvası ve bıldırcın kuşunun indirilmesini kerih gördüklerine delalet eder ve bu kerahet bir masiyettir. İkincisi: Mûsâ aleyhisselâm'ın: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } sözü inkâr yollu bir istifhamdır ve bu da onun bir masiyet olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Mûsâ aleyhisselâm'ın onların talep ettikleri şeyi «daha aşağı» (ednâ), bulundukları hâli ise «daha hayırlı» olarak nitelemesidir ki bu da söylediğimize delalet eder. Birinciye cevap: Onların: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } sözünün altında sadece ondan hoşnut olmadıklarına dair bir delalet yoktur; aksine başka bir şey de canları çekmiştir. Ayrıca: { لَنْ نَصْبِرَ } sözleri geleceğe işarettir; çünkü { لَنْ } kelimesi gelecekteki nefiy (olumsuzluk) içindir; dolayısıyla vuku bulmuş olandan hoşnutsuz olduklarına delalet etmez. İkinciye cevap: İnkârî istifham bazen dünyada daha faydalı olanın kaçırılması sebebiyle olur, bazen de ahirette daha faydalı olanın kaçırılması sebebiyle olur. Üçüncüye cevap: Buna yakın bir cevaptır; zira bir şey kendisinden istifade hazır ve kesin olduğu için ve hazır olan hakkında söylendiği gibi zahmetsizce elde edildiği cihetle hayırlı diye nitelenebilir. Gaip ve şüpheli olan şey hakkında da kesin olmadığı ve ancak zahmetle ulaşılabildiği cihetle daha aşağı olduğu söylenebilir. Dolayısıyla O'nun: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } sözünden muradının bu mana veya onun bir kısmı olması imkânsız değildir. Böylece sabit oldu
بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ مَا كَانَ مَعْصِيَةً بَلْ كَانَ سُؤَالًا مُبَاحًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ، لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِمَا تَقَدَّمَ بَلْ لِمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَبَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا ضَرَبَ الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ عَلَيْهِمْ وَجَعَلَهُمْ مَحَلَّ الْغَضَبِ وَالْعِقَابِ مِنْ حَيْثُ كَانُوا يَكْفُرُونَ لَا لِأَنَّهُمْ سَأَلُوا ذَلِكَ.
ki zikrettiğimiz üzere bu talep bir masiyet değil, mubah bir talep idi. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Üzerlerine zillet ve meskenet vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” kavli yukarıda geçen [talep] sebebiyle olamaz; bilakis Allah Teâlâ'nın bundan sonra zikrettiği: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi” kavli sebebiyledir. Böylece zillet ve meskeneti onların üzerine vurmasının ve onları gazap ile azabın mahalli kılmasının bunu talep ettiklerinden değil, inkâr ettiklerinden ötürü olduğunu beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ وَاحِدٌ فِي النَّوْعِ بل أنه واحد في لنهج وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: إِنَّ طَعَامَ فُلَانٍ عَلَى مَائِدَتِهِ طَعَامٌ وَاحِدٌ إِذَا كَانَ لَا يَتَغَيَّرُ عَنْ نَهْجِهِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Tek bir yiyeceğe asla katlanamayız” kavlinde kastedilen, tür bakımından tek bir yiyecek olması değil, tarz bakımından tekdüze olmasıdır. Nitekim bir kimsenin sofrasındaki yiyecek tarzından hiç değişmediğinde «Filanın yemeği tek bir yemektir» denilmesi gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ: وَقِثَّائِها بِكَسْرِ الْقَافِ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ وَقُثَّائِهَا بِضَمِّ الْقَافِ وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ: وَفُومِها بِالْفَاءِ وَعَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَثُومِهَا وَهِيَ قِرَاءَةُ/ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالُوا: وَهَذَا أَوْفَقُ لِذِكْرِ الْبَصَلِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْفُومِ فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ الْحِنْطَةُ، وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ الْفُومَ هُوَ الْخُبْزُ وَهُوَ أَيْضًا الْمَرْوِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَابْنِ زَيْدٍ وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ: فَوِّمُوا لَنَا أَيِ اخْبِزُوا لَنَا وَقِيلَ هُوَ الثُّومُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَاخْتِيَارُ الْكِسَائِيِّ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَثُومِهَا. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ كَانَ هُوَ الْحِنْطَةَ لَمَا جَازَ أَنْ يُقَالَ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ لِأَنَّ الْحِنْطَةَ أَشْرَفُ الْأَطْعِمَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الثُّومَ أَوْفَقُ لِلْعَدَسِ وَالْبَصَلِ مِنَ الْحِنْطَةِ.
Üçüncü Mesele: Meşhur kıraat, kāf harfinin kesresiyle { وَقِثَّائِهَا } şeklindedir; A'meş ve Talha kāf harfinin zammesiyle [ve-ḳuss̱â'ihâ] okumuşlardır. Meşhur kıraat fâ harfiyle { وَفُومِهَا } şeklindedir; Alkame'den, İbn Mes'ûd yoluyla ve İbn Abbâs'ın kıraatinden/ { وَثُومِهَا } (sarmısağı) şeklinde rivayet edilmiştir. Şöyle dediler: «Bu, soğanın zikredilmesine daha uygundur.» Fûm hakkında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs'tan onun buğday olduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan fûmun ekmek olduğu da rivayet edilmiştir ki Mücâhid, Atâ ve İbn Zeyd'den rivayet edilen de budur. Bazı Araplardan «Bizim için fûm yapın» yani «Bizim için ekmek pişirin» dedikleri nakledilmiştir. Onun sarmısak olduğu da söylenmiştir; bu da yine İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edilmiş olup Kisâî'nin tercihidir. Buna birtakım vecihlerle delil getirdiler: Birincisi: Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında { وَثُومِهَا } şeklinde olmasıdır. İkincisi: Şayet kastedilen buğday olsaydı: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } denilmesi caiz olmazdı; zira buğday yiyeceklerin en şereflisidir. Üçüncüsü: Sarmısağın mercimek ve soğana buğdaydan daha uygun düşmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ: أَتَسْتَبْدِلُونَ وَفِي حَرْفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: (أَتُبْدِلُونَ) بِإِسْكَانِ الْبَاءِ وَعَنْ زُهَيْرٍ الْفُرْقُبِيِّ: (أَدْنَأُ) بِالْهَمْزَةِ مِنَ الدَّنَاءَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْأَدْنَى وَضَبْطُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ المراد إما أن يكون أَدْنَى فِي الْمَصْلَحَةِ فِي الدِّينِ أَوْ فِي الْمَنْفَعَةِ فِي الدُّنْيَا، وَالْأَوَّلُ غَيْرُ مُرَادٍ لِأَنَّ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ لَوْ كَانَ أَنْفَعَ فِي بَابِ الدِّينِ مِنَ الَّذِي طَلَبُوهُ لَمَا جَازَ أَنْ يُجِيبَهُمْ إِلَيْهِ، لَكِنَّهُ قَدْ أَجَابَهُمْ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ، فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنْفَعَةَ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي تَطْلُبُونَهُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الطَّعَامَ الَّذِي يَكُونُ أَلَذَّ الْأَطْعِمَةِ عِنْدَ قَوْمٍ قَدْ يَكُونُ أَخَسَّهَا عِنْدَ آخَرِينَ، بَلِ الْمُرَادُ مَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى مُتَيَقَّنُ الْحُصُولِ وَمَا يَطْلُبُونَهُ مَشْكُوكُ الْحُصُولِ وَالْمُتَيَقَّنُ خَيْرٌ مِنَ الْمَشْكُوكِ أَوْ لِأَنَّ هَذَا يَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ كَدٍّ وَلَا تَعَبٍ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْكَدِّ وَالتَّعَبِ، فَيَكُونُ الْأَوَّلُ أَوْلَى. فَإِنْ قِيلَ: كَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا هَذَا الَّذِي يَحْصُلُ عَفْوًا صَفْوًا لَمَّا كَرِهْنَاهُ بِطِبَاعِنَا كَانَ تَنَاوُلُهُ أَشَقَّ مِنَ الَّذِي لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْكَدِّ إِذَا اشْتَهَتْهُ طِبَاعُنَا. قُلْنَا: هَبْ أَنَّهُ وَقَعَ التَّعَارُضُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ لَكِنَّهُ وَقَعَ الترجيح بما أن الحاضر المتيقن راجع عَلَى الْغَائِبِ الْمَشْكُوكِ.
Dördüncü Mesele: Meşhur kıraat: { أَتَسْتَبْدِلُونَ } şeklindedir; Übey b. Ka'b'ın mushafında ise bâ'nın sükûnuyla (أَتُبْدِلُونَ) şeklindedir. Züheyr el-Furkanî'den ise denâet (alçaklık) kökünden hemze ile (أَدْنَأُ) şeklinde rivayet edilmiştir. «el-Ednâ» (أَدْنَى - daha aşağı) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu konudaki sözün özeti şudur: Kastedilen ya dindeki maslahat bakımından daha aşağı olan ya da dünyadaki menfaat bakımından daha aşağı olandır. Birincisi kastedilmiş olamaz; çünkü bulundukları hâl din hususunda talep ettiklerinden daha faydalı olsaydı, [Mûsâ'nın] bu taleplerine icabet etmesi caiz olmazdı. Oysa o: { اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } kavliyle onların bu talebine icabet etmiştir. Geriye kastedilenin dünyadaki menfaat olması kalır. Sonra kastedilenin, içinde bulunduğunuz bu türün talep ettiğinizden daha faziletli olduğu anlamında olması da caiz değildir; zira bir topluluğun nezdinde yiyeceklerin en lezzetlisi olan bir gıdanın, başka bir topluluk katında en değersizi olabileceğini açıklamıştık. Bilakis kastedilen beyan ettiğimiz üzere şudur: Kudret helvası ve bıldırcın kuşunun elde edilişi kesindir; talep ettikleri ise şüphelidir ve kesin olan şüpheli olandan daha hayırlıdır; yahut bu meşakkatsiz ve zahmetsiz elde edilmektedir, diğeri ise ancak meşakkat ve zahmetle elde edilebilir; dolayısıyla birincisi daha evlâ olur. Eğer: «Onların şöyle deme hakkı vardı: Zahmetsizce ve tertemiz elde edilen bu şeyi fıtratımız kerih gördüğünde, onu yemek, fıtratımız arzuladığı takdirde ancak zahmetle elde edilen şeyden daha zordur» denilirse; deriz ki: Bu yönden bir teâruz (zıtlık) meydana geldiğini kabul etsek bile, hazır ve kesin olanın gaip ve şüpheli olana üstün tutulması sebebiyle bir tercih gerçekleşmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ: اهْبِطُوا بِكَسْرِ الْبَاءِ وَقُرِئَ بِضَمِّ الْبَاءِ، الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ:
Beşinci Mesele: Meşhur kıraat bâ'nın kesresiyle { اهْبِطُوا } şeklindedir; bâ'nın zammesiyle de okunmuştur. Meşhur kıraat:
مِصْراً بِالتَّنْوِينِ وَإِنَّمَا صَرَفَهُ مَعَ اجْتِمَاعِ السَّبَبَيْنِ فِيهِ وَهُمَا التَّعْرِيفُ وَالتَّأْنِيثُ لِسُكُونِ وَسَطِهِ كقوله: وَنُوحاً هَدَيْنا ... وَلُوطاً [الْأَنْعَامِ: ٨٤، ٨٦] وَفِيهِمَا الْعُجْمَةُ وَالتَّعْرِيفُ وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ الْبَلَدُ، فَمَا فِيهِ إِلَّا سَبَبٌ وَاحِدٌ، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ وَقَرَأَ بِهِ الْأَعْمَشُ: اهبطوا مصر بغير تنوين كقوله: ادْخُلُوا مِصْرَ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ: اهْبِطُوا مِصْراً رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ تَرْكُ التَّنْوِينِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْأَلِفُ فِي مِصْرًا زِيَادَةٌ مِنَ الْكَاتِبِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ مَعْرِفَةً فَيَجِبُ أَنْ تُحْمَلَ عَلَى مَا هُوَ الْمُخْتَصُّ بِهَذَا الِاسْمِ وَهُوَ الْبَلَدُ الَّذِي كَانَ فِيهِ فِرْعَوْنُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالتَّنْوِينِ وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فَقَدِ اخْتَلَفُوا، فمنهم من
Tenvin ile { مِصْراً } şeklindedir. İki sebep -yani marifelik ve müenneslik- kendisinde toplandığı halde onun munsarif kılınması (tenvin alması), O'nun: { وَنُوحاً هَدَيْنا ... وَلُوطاً } [En'âm: 84, 86] kavlinde olduğu gibi ortasının sakin olması sebebiyledir; bu ikisinde ucme (yabancı kökenlilik) ve marifelik vardır. Şayet bununla herhangi bir belde kastedilirse, onda sadece tek bir sebep bulunur. Abdullah'ın mushafında ve A'meş'in okuduğu kıraatte, O'nun: { ادْخُلُوا مِصْرَ } kavlinde olduğu gibi tenvinsiz olarak (اهبطوا مصر) şeklindedir. Müfessirler O'nun: { اهْبِطُوا مِصْراً } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'dan tenvini terk ettikleri rivayet edilmiştir. Hasan [el-Basrî]: «{ مِصْرًا } kelimesindeki elif kâtibin ilavesidir; bu durumda o marife olur ve bu isme mahsus olan şeye, yani Firavun'un içinde bulunduğu beldeye hamledilmesi vacip olur» demiştir; bu da Ebû'l-Âliye ve Rebî'den rivayet edilmiştir. Meşhur kıraat olan tenvinle okuyanlara gelince, onlar da ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı
قَالَ: الْمُرَادُ الْبَلَدُ الَّذِي كَانَ فِيهِ فِرْعَوْنُ وَدُخُولُ التَّنْوِينِ فِيهِ كَدُخُولِهِ فِي نُوحٍ وَلُوطٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ الْأَمْرُ بِدُخُولِ أَيِّ بَلَدٍ كَانَ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمُ ادْخُلُوا بَلَدًا أَيَّ بلد كان لتجدوا في هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُفَسِّرُونَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ مِصْرَ هُوَ الْبَلَدُ الَّذِي كَانُوا فِيهِ أَوَّلًا أَوْ بَلَدٌ آخَرُ، فَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: لَا يَجُوزُ/ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْبَلَدَ الَّذِي كَانُوا فِيهِ مَعَ فِرْعَوْنَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٢١] وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
şöyle demiştir: «Kastedilen Firavun'un içinde bulunduğu beldedir; ona tenvinin girmesi ise Nûh ve Lût kelimelerine tenvinin girmesi gibidir.» Diğerleri ise şöyle demiştir: «Kastedilen, herhangi bir beldeye girme emridir; sanki onlara: Bu şeyleri bulabilmeniz için herhangi bir beldeye girin denilmiştir.» Hülasa müfessirler Mısır'dan kastedilenin daha önce içinde bulundukları belde mi yoksa başka bir belde mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Firavun ile birlikte içinde bulundukları belde olması caiz/ değildir. Buna Allah Teâlâ'nın: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } [Mâide: 21] “Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin ve ardınıza dönmeyin” kavliyle delil getirmişlerdir. Bu ayetle istidlal üç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın:
ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ إِيجَابٌ لِدُخُولِ تِلْكَ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْ دُخُولِ أَرْضٍ أُخْرَى. وَالثَّانِي:
{ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Mukaddes toprağa girin” kavli o toprağa girmeyi vacip kılmaktadır; bu da başka bir toprağa girmeyi menetmeyi gerektirir. İkincisi:
أَنَّ قَوْلَهُ: كَتَبَ اللَّهُ يَقْتَضِي دَوَامَ كَوْنِهِمْ فِيهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ صَرِيحٌ فِي الْمَنْعِ مِنَ الرُّجُوعِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ أَمَرَ بِدُخُولِ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ قَالَ: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ [الْمَائِدَةِ: ٢٦] فَإِذَا تَقَدَّمَ هَذَا الْأَمْرُ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَمْنُوعُونَ مِنْ دُخُولِهَا هَذِهِ الْمُدَّةَ فَعِنْدَ زَوَالِ الْعُذْرِ وَجَبَ أَنْ يَلْزَمَهُمْ دُخُولُهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ مِصْرَ سِوَاهَا. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْوُجُوهُ ضَعِيفَةٌ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ قَوْلَهُ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ أَمْرٌ وَالْأَمْرُ لِلنَّدْبِ فَلَعَلَّهُمْ نُدِبُوا إِلَى دُخُولِ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ مَعَ أَنَّهُمْ مَا مُنِعُوا مِنْ دُخُولِ مِصْرَ، أَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ كَقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى دَوَامِ تِلْكَ النَّدْبِيَّةِ. وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ مَعْنَاهُ وَلَا تَرْجِعُوا إِلَى مِصْرَ بَلْ فِيهِ وَجْهَانِ آخَرَانِ. الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لَا تَعْصُوا فِيمَا أُمِرْتُمْ بِهِ إِذِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِمَنْ عَصَى فِيمَا يُؤْمَرُ بِهِ: ارْتَدَّ عَلَى عَقِبِهِ. وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْعِصْيَانِ أَنْ يُنْكِرَ أَنْ يَكُونَ دُخُولُ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنْ يُخَصَّصَ ذَلِكَ النَّهْيُ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ فَقَطْ. قُلْنَا: ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَيَتِمُّ دَلِيلُنَا بِنَاءً عَلَى هَذَا الْأَصْلِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّهُ لِلنَّدْبِ وَلَكِنَّ الْإِذْنَ فِي تَرْكِهِ يَكُونُ إِذْنًا فِي تَرْكِ الْمَنْدُوبِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْأَنْبِيَاءِ. قَوْلُهُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَرْتَدُّوا لَا تَرْجِعُوا. قُلْنَا: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِدُخُولِ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، ثُمَّ قَالَ بعده: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ تَبَادَرَ إِلَى الْفَهْمِ أَنَّ هَذَا النَّهْيَ يَرْجِعُ إِلَى مَا تَعَلَّقَ بِهِ ذَلِكَ الْأَمْرُ. قَوْلُهُ: أَنْ يُخَصَّصَ ذَلِكَ النَّهْيُ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ، قُلْنَا: التَّخْصِيصُ خِلَافُ الظَّاهِرِ، أَمَّا أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فَإِنَّهُ جَوَّزَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِصْرَ فِرْعَوْنَ واحتج عليه بوجهين. الْأَوَّلُ: أَنَّا إِنْ قَرَأْنَا: اهْبِطُوا مِصْرَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ كَانَ لَا مَحَالَةَ عَلَمًا لِبَلَدٍ مُعَيَّنٍ وَلَيْسَ فِي الْعَالَمِ بَلْدَةٌ مُلَقَّبَةٌ بِهَذَا اللَّقَبِ سِوَى هَذِهِ الْبَلْدَةِ الْمُعَيَّنَةِ فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ وَلِأَنَّ اللَّفْظَ إِذَا دَارَ بَيْنَ كَوْنِهِ عَلَمًا وَبَيْنَ كَوْنِهِ صِفَةً فَحَمْلُهُ عَلَى الْعَلَمِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الصِّفَةِ مِثْلَ ظَالِمٍ وَحَادِثٍ، فَإِنَّهُمَا لَمَّا جَاءَا عَلَمَيْنِ كَانَ حَمْلُهُمَا عَلَى الْعَلَمِيَّةِ أَوْلَى. أَمَّا إِنْ قَرَأْنَاهُ بِالتَّنْوِينِ فَإِمَّا أَنْ نَجْعَلَهُ مَعَ ذَلِكَ اسْمَ عَلَمٍ وَنَقُولَ:
O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ } “Allah yazdı” kavli onların orada sürekli kalmalarını gerektirir. Üçüncüsü: O'nun: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “Ardınıza dönmeyin” kavli Beytülmakdis'ten geri dönmenin menedildiğinde sarihtir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ mukaddes toprağa girmeyi emrettikten sonra: { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } [Mâide: 26] “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkınca dolaşırlar” buyurmuştur. Bu emir öne geçip sonra Allah Teâlâ onların bu müddet zarfında oraya girmekten menedildiklerini beyan edince, mazeret zail olduğunda oraya girmeleri üzerlerine vacip olmuştur; durum böyle olunca Mısır'dan kastedilenin bundan başkası olması caiz olmaz. Şayet: «Bu vecihler zayıftır. Birincisine gelince: Çünkü O'nun: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } kavli bir emirdir, emir ise mendupluk ifade eder; dolayısıyla Mısır'a girmekten menedilmemiş olmalarıyla birlikte mukaddes toprağa girmeye mendup kılınmış olabilirler. İkincisine gelince: O, O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } kavli gibidir ki bu da o mendupluğun devamına delalet eder. Üçüncüsüne gelince: O da Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } kavlidir; biz bunun mânasının 'Mısır'a dönmeyin' olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis bunda iki diğer vecih vardır: Birincisi: Kastedilen, 'Emrolunduğunuz hususta isyan etmeyin' demektir; zira Araplar emrolunduğu hususta isyan eden kimse için: 'Ökçesi üzerine geri döndü' derler. Bu isyandan murat da mukaddes toprağa girmenin daha evlâ olduğunu inkâr etmektir. İkincisi: Bu nehyin sadece belirli bir vakte tahsis edilmesidir» denilirse; deriz ki: Usûl-i fıkıhta emrin zahirinin vücub (farziyet) bildirdiği sabit olmuştur; dolayısıyla delilimiz bu asıl üzerine tamamlanmaktadır. Ayrıca faraza mendupluk için olsun; fakat onu terk etmeye izin vermek, mendubu terk etmeye izin vermek olur ki bu peygamberlere yakışmaz. 'O'nun: { وَلا تَرْتَدُّوا } kavlinden kastedilenin 'Geri dönmeyin' olduğunu kabul etmiyoruz' sözüne gelince; deriz ki: Bunun delili şudur: Mukaddes toprağa girmeyi emredip hemen ardından: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } buyurunca, akla ilk gelen bu nehyin o emrin taalluk ettiği şeye raci olduğudur. 'Bu nehyin belirli bir vakte tahsis edilmesi' sözüne gelince; deriz ki: Tahsis zahire aykırıdır. Ebû Müslim el-İsfahânî'ye gelince; o, kastedilenin Firavun'un Mısır'ı olmasını caiz görmüş ve buna iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Biz { اهْبِطُوا مِصْرَ } ifadesini tenvinsiz okursak, şüphesiz muayyen bir beldenin özel ismi (özel isim) olur ve dünyada bu isimle anılan bu muayyen şehirden başka bir şehir yoktur; dolayısıyla lafzı ona hamletmek vacip olmuştur. Ayrıca bir lafız özel isim olmak ile sıfat olmak arasında gidip geldiğinde, onu özel isme hamletmek sıfata hamletmekten daha evlâdır; nitekim Zâlim ve Hâdis kelimeleri özel isim olarak geldiklerinde bunların özel isimliğe hamledilmesi daha evlâdır. Tenvin ile okumamıza gelince; ya bununla birlikte onu yine özel isim kılarız ve deriz ki:
إِنَّهُ إِنَّمَا دَخَلَ فِيهِ التَّنْوِينُ لِسُكُونِ وَسَطِهِ كَمَا فِي نُوحٍ وَلُوطٍ فَيَكُونُ التَّقْرِيرُ أَيْضًا مَا تَقَدَّمَ بِعَيْنِهِ، وَأَمَّا إِنْ جَعَلْنَاهُ اسْمَ جِنْسٍ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِصْراً يَقْتَضِي التَّخْيِيرَ كَمَا إِذَا قَالَ: أَعْتِقْ رَقَبَةً فَإِنَّهُ يَقْتَضِي التَّخْيِيرَ بَيْنَ جَمِيعِ رِقَابِ الدُّنْيَا. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَرَّثَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَرْضَ مِصْرَ وَإِذَا كَانَتْ مَوْرُوثَةً لَهُمُ امْتَنَعَ أَنْ يُحَرِّمَ عَلَيْهِمْ دُخُولَهَا بَيَانُ أَنَّهَا مَوْرُوثَةٌ لَهُمْ، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ إِلَى قَوْلِهِ:
Ona tenvinin girmesi Nûh ve Lût kelimelerinde olduğu gibi ortasının sakin olmasındandır; bu takdirde açıklama yine daha öncekinin aynısı olur. Şayet onu cins ismi kılarsak, Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا مِصْراً } kavli muhayyerlik (serbestlik) ifade eder; nitekim 'Bir köle azat et' denildiğinde bu dünyanın bütün köleleri arasında bir muhayyerlik gerektirir. İkinci Vecih: Allah Teâlâ İsrâiloğulları'nı Mısır topraklarına mirasçı kılmıştır; orası onlar için miras kılınmış olunca oraya girmelerini onlara haram kılması imkânsızdır. Oranın onlara miras kılındığının beyanı, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ } “Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamdan çıkardık” ayetinden şu kavline kadardır:
كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاءِ: ٥٧- ٥٩] وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّهَا مَوْرُوثَةٌ لَهُمْ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونُوا مَمْنُوعِينَ مِنْ دُخُولِهَا/ لِأَنَّ الْإِرْثَ يُفِيدُ الْمِلْكَ وَالْمِلْكُ مُطْلَقٌ لِلتَّصَرُّفِ. فَإِنْ قِيلَ: الرَّجُلُ قَدْ يَكُونُ مَالِكًا لِلدَّارِ وَإِنْ كَانَ مَمْنُوعًا عَنْ دُخُولِهَا بِوَجْهٍ آخَرَ، كَحَالِ مَنْ أَوْجَبَ عَلَى نَفْسِهِ اعْتِكَافَ أَيَّامٍ فِي الْمَسْجِدِ، فَإِنَّ دَارَهُ وَإِنْ كَانَتْ مَمْلُوكَةً لَهُ لَكِنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ دُخُولُهَا، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَرَّثَهُمْ مِصْرَ بِمَعْنَى الْوِلَايَةِ وَالتَّصَرُّفِ فِيهَا، ثُمَّ
{ كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } [Şuarâ: 57-59] “İşte böylece oralara İsrâiloğulları'nı mirasçı kıldık.” Oranın onlara miras kılındığı sabit olunca, oraya girmekten menedilmemiş olmaları/ vacip olur; zira miras mülkiyeti ifade eder, mülkiyet de mutlak tasarruf hakkı verir. Şayet: «Kişi bir eve mâlik olabilir ama başka bir yönden oraya girmesi menedilmiş bulunabilir; tıpkı mescitte birkaç gün itikâfta bulunmayı kendine adayan kimsenin durumu gibi; zira evi onun mülkü olduğu halde oraya girmesi ona haram olur. O halde niçin şöyle denilmesi caiz olmasın: Allah Mısır'ı onlara oradaki velayet ve tasarruf mânasında miras kılmıştır, sonra
إِنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمْ دُخُولَهَا مِنْ حَيْثُ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَسْكُنُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ بِقَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ قُلْنَا الْأَصْلُ أَنَّ الْمِلْكَ مُطْلَقٌ لِلتَّصَرُّفِ وَالْمَنْعُ مِنَ التَّصَرُّفِ خِلَافُ الدَّلِيلِ، أَجَابَ الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ عَنْ هَاتَيْنِ الْحُجَّتَيْنِ اللَّتَيْنِ ذَكَرَهُمَا أَبُو مُسْلِمٍ فَقَالُوا: أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّا نَتَمَسَّكُ بِالْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ وَهِيَ الَّتِي فِيهَا التَّنْوِينُ. قَوْلُهُ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَقْتَضِي التَّخْيِيرَ، قُلْنَا: نَعَمْ لَكِنَّا نُخَصِّصُ الْعُمُومَ فِي حَقِّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الْمُعَيَّنَةِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الدَّلِيلِ.
Allah Teâlâ: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } kavliyle mukaddes toprakta oturmalarını üzerlerine farz kıldığı cihetle Mısır'a girmelerini onlara haram kılmıştır» denilirse; deriz ki: Asıl olan mülkiyetin mutlak tasarruf hakkı vermesidir, tasarruftan menedilmek ise delile aykırıdır. Birinci fırka, Ebû Müslim'in zikrettiği bu iki delile şöyle cevap vermiştir: Birinci veche gelince; onun cevabı şudur: Biz tenvinli olan meşhur kıraate tutunuruz. Onun: 'Bu kıraat muhayyerlik ifade eder' sözüne karşı deriz ki: Evet, fakat biz zikrettiğimiz delil sebebiyle bu muayyen belde hakkındaki umumiliği tahsis ediyoruz.
أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّا لَا نُنَازِعُ فِي أَنَّ الْمِلْكَ مُطْلَقٌ لِلتَّصَرُّفِ وَلَكِنْ قَدْ يُتْرَكُ هَذَا الْأَصْلُ لِعَارِضٍ كَالْمَرْهُونِ وَالْمُسْتَأْجَرِ، فَنَحْنُ تَرْكَنَا هَذَا الْأَصْلَ لِمَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ الدَّلَالَةِ.
İkinci veche gelince; onun cevabı şudur: Biz mülkiyetin tasarrufu serbest bıraktığı hususunda münakaşa etmeyiz; ancak bu asıl, rehin ve kiralanan şeyde olduğu gibi ârızî bir sebeple terk edilebilir. İşte biz daha önce sunduğumuz delilden ötürü bu aslı terk ettik.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ فَالْمَعْنَى جُعِلَتِ الذِّلَّةُ مُحِيطَةً بِهِمْ حَتَّى مُشْتَمِلَةً عَلَيْهِمْ فَهُمْ فِيهَا كَمَنْ يَكُونُ فِي الْقُبَّةِ الْمَضْرُوبَةِ أَوْ أُلْصِقَتْ بِهِمْ حَتَّى لَزِمَتْهُمْ ضَرْبَةُ لَازِمٍ كَمَا يُضْرَبُ الطِّينُ عَلَى الْحَائِطِ فَيَلْزَمُهُ وَالْأَقْرَبُ فِي الذِّلَّةِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا مَا يَجْرِي مَجْرَى الِاسْتِحْقَاقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَنْ يُحَارِبُ وَيُفْسِدُ: ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا فَأَمَّا مَنْ يَقُولُ الْمُرَادُ بِهِ الْجِزْيَةُ خَاصَّةً على ما قَالَ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ [التَّوْبَةِ: ٢٩] فَقَوْلُهُ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْجِزْيَةَ مَا كَانَتْ مَضْرُوبَةً عَلَيْهِمْ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Üzerlerine zillet vuruldu” kavline gelince; mânası şudur: Zillet onları çepeçevre kuşatacak, hatta bütünüyle içine alacak şekilde kılındı; onlar onun içinde kurulmuş çadırın içindeki kimse gibi oldular; yahut çamurun duvara vurulup yapışması ve ondan ayrılmaması gibi onlara ayrılmaz bir vuruşla yapıştırıldı. Zillet hakkında en yakın mana, savaşan ve fesat çıkaran kimseler hakkında Allah Teâlâ'nın buyurduğu: { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “Bu, onlar için dünyada bir rüsvaylıktır” kavlinde olduğu gibi bir hak ediş hükmünde olan şey olmasıdır. O'nun: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } [Tevbe: 29] “Kendi elleriyle küçülmüş olarak cizyeyi verinceye kadar” kavline binaen bununla özellikle cizyenin kastedildiğini söyleyen kimsenin sözü ise uzaktır; zira cizye ilk baştan itibaren üzerlerine vurulmuş değildi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَسْكَنَةُ فَالْمُرَادُ بِهِ الْفَقْرُ وَالْفَاقَةُ وَتَشْدِيدُ الْمِحْنَةِ، فَهَذَا الْجِنْسُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَالْعُقُوبَةِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ عَدَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَاتِ لِأَنَّهُ ﵇ أَخْبَرَ عَنْ ضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ عَلَيْهِمْ وَوَقَعَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَسْكَنَةُ } “Ve meskenet (yoksulluk)” kavline gelince; bundan murat fakirlik, yokluk ve mihnetin şiddetidir; bu tür bir şeyin ceza kabilinden olması caizdir. Âlimlerden bazıları bunu mucizeler babından saymıştır; çünkü o aleyhisselâm zillet ve meskenetin onların üzerine vurulduğunu haber vermiş ve mesele aynen öyle vuku bulmuştur; dolayısıyla bu gaybdan bir haber verme olmuş ve bir mucize teşkil etmiştir.
أَمَّا قوله تعالى: وَباؤُ ففيه وجوه. أحدها: البوء الرجوع، فقوله: باؤُ أَيْ رَجَعُوا وَانْصَرَفُوا بِذَلِكَ وَلَا يُقَالُ بَاءَ إلا بشر. وثانيها: البوء التسوية. فقوله: باؤُ أي استوى عليهم غضب الله. قال الزجاج.
Allah Teâlâ'nın: { وَباؤُ } kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Büvû' (الْبَوْء) dönmektir; O'nun: { باؤُ } kavli, yani «bununla döndüler ve geri geldiler» demektir; 'bâe' (بَاءَ) kelimesi ancak şer hakkında kullanılır. İkincisi: Büvû' (الْبَوْء) denkleşmek ve eşitlenmektir. O'nun: { باؤُ } kavli, yani «Allah'ın gazabı üzerlerine bütünüyle yayıldı ve eşitlendi» demektir. Zeccâc böyle demiştir.
وثالثها: باؤ أَيِ اسْتَحَقُّوا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ [الْمَائِدَةِ: ٢٩] أَيْ تَسْتَحِقُّ الْإِثْمَيْنِ جَمِيعًا. وَأَمَّا غَضَبُ اللَّهِ فَهُوَ إِرَادَةُ الِانْتِقَامِ.
Üçüncüsü: { باؤُ } yani hak ettiler demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } [Mâide: 29] “Ben hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni (hak etmeni) isterim” kavli de bu mânadadır; yani her iki günahı birden hak etmendir. Allah'ın gazabına gelince; o, intikam alma iradesidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ فَهُوَ عِلَّةٌ لِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ ضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ عَلَيْهِمْ وَإِلْحَاقِ الْغَضَبِ بِهِمْ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَ الْكُفْرُ حَصَلَ فِيهِمْ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا حَصَلَتِ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ فِيهِمْ بِخَلْقِهِ لَمَا كَانَ جَعْلُ أحدهما جزاء الثاني أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، وَجَوَابُهُ الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي، وَأَمَّا حَقِيقَةُ الْكُفْرِ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyleydi” kavline gelince; zillet ve meskenetin üzerlerine vurulması ve gazabın onlara eriştirilmesine dair daha önce zikredilen hususların illetidir. Mu'tezile şöyle demiştir: «Şayet zillet ve meskenet onlarda Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiği gibi küfür de onlarda Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelmiş olsaydı, birini diğerinin cezası kılmak tersinden daha evlâ olmazdı.» Bunun cevabı, ilim ve saik (yönlendirici irade) ile muârız kılınmasıdır. Küfrün hakikatine gelince, buna dair söz daha önce geçmişti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ مَا تَقَدَّمَ لِأَجْلِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ أَيْضًا وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Ve peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” kavline gelince; mânası, onların daha önce geçen cezaları bu fiillerinden ötürü de hak ettikleridir. Bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَكْفُرُونَ دَخَلَ تَحْتَهُ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ فَلِمَ أَعَادَ ذِكْرَهُ مَرَّةً أُخْرَى؟ الْجَوَابُ:
Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın: { يَكْفُرُونَ } “İnkâr ediyorlardı” kavlinin altına peygamberleri öldürmek de girer; o halde bunu niçin bir daha zikretti? Cevap:
الْمَذْكُورُ هَاهُنَا الْكُفْرُ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَهْلُ وَالْجَحْدُ بِآيَاتِهِ فَلَا يَدْخُلُ تَحْتَهُ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ.
Burada zikredilen, Allah'ın ayetlerini inkârdır; bu da O'nun ayetlerini bilmemek ve bile bile reddetmektir (cahd), dolayısıyla peygamberleri öldürmek bunun altına girmez.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ: بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ؟ الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
İkinci Soru: Peygamberleri öldürmek ancak bu şekilde (haksız yere) olabileceği halde niçin: { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere” buyurmuştur? Cevap iki vecihledir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْبَاطِلِ قَدْ يَكُونُ حَقًّا لِأَنَّ الْآتِيَ بِهِ اعْتَقَدَهُ حَقًّا لِشُبْهَةٍ وَقَعَتْ فِي قَلْبِهِ وَقَدْ يَأْتِي بِهِ مَعَ عِلْمِهِ بِكَوْنِهِ بَاطِلًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الثَّانِيَ أَقْبَحُ فَقَوْلُهُ: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ أَيْ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ كان
Birincisi: Bâtılı işlemek bazen [işleyene göre] hak zannedilebilir; zira onu işleyen kimse kalbine düşen bir şüpheden ötürü onu hak zannetmiştir; bazen de onun bâtıl olduğunu bildiği halde onu işler. Şüphe yok ki ikincisi daha çirkindir. Dolayısıyla O'nun: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } kavli, yani onları hiçbir şekilde öyle sanmaksızın öldürdükleri mânasındadır.