Binûn

Bakara Suresi — 21. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذَلِكَ الْقَتْلُ حَقًّا فِي اعْتِقَادِهِمْ وَخَيَالِهِمْ بَلْ كَانُوا عَالِمِينَ بِقُبْحِهِ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ فَعَلُوهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا التَّكْرِيرَ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٧] وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لِمُدَّعِي الْإِلَهِ الثَّانِي بُرْهَانٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ ذَمَّهُمْ عَلَى مُجَرَّدِ الْقَتْلِ لَقَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّ اللَّهَ يَقْتُلُهُمْ وَلَكِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الْقَتْلُ الصَّادِرُ مِنَ اللَّهِ قَتْلٌ بِحَقٍّ وَمِنْ غَيْرِ اللَّهِ قَتْلٌ بِغَيْرِ حَقٍّ.

o öldürmenin kendi inanç ve hayallerinde hak olduğunu zannetmeksizin, bilakis onun çirkinliğini bildikleri halde onu yaptıklarıdır. İkincisi: Bu tekrarlama tekit içindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmadığı halde başka bir ilaha yalvarırsa...” [Mü'minûn 117]. Oysa ikinci bir ilah iddia eden kimsenin delilinin bulunması imkânsızdır. Üçüncüsü: Şayet Allah Teâlâ onları sırf öldürmekten dolayı kınasaydı şöyle derlerdi: 'Onları öldüren Allah değil midir?' Fakat Allah Teâlâ [şunu bildirmiştir]: Allah'tan sâdır olan öldürme hak bir öldürmedir; Allah'tan başkasından sâdır olan öldürme ise haksız yere bir öldürmedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِما عَصَوْا فَهُوَ تَأْكِيدٌ بِتَكْرِيرِ الشَّيْءِ بِغَيْرِ اللَّفْظِ الْأَوَّلِ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِعَبْدِهِ وَقَدِ احْتَمَلَ مِنْهُ ذُنُوبًا سَلَفَتْ مِنْهُ فَعَاقَبَهُ عِنْدَ آخِرِهَا: هَذَا بِمَا عَصَيْتَنِي وَخَالَفْتَ أَمْرِي، هَذَا بِمَا تَجَرَّأْتَ علي واغتررت بحلمي، هذا بِكَذَا فَيُعِدُّ عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ تَبْكِيتًا. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا يَعْتَدُونَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الظُّلْمُ: أَيْ تَجَاوَزُوا الْحَقَّ إِلَى الْبَاطِلِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ إِنْزَالَ الْعُقُوبَةِ بِهِمْ بَيَّنَ عِلَّةَ ذَلِكَ فَبَدَأَ أَوَّلًا بِمَا فَعَلُوهُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ جَهْلُهُمْ بِهِ وَجَحْدُهُمْ لِنِعَمِهِ ثُمَّ ثَنَّاهُ بِمَا يَتْلُوهُ فِي الْعِظَمِ وَهُوَ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ ثَلَّثَهُ بِمَا يَكُونُ مِنْهُمْ مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي تَخُصُّهُمْ ثُمَّ رَبَّعَ بِمَا يَكُونُ مِنْهُمْ مِنَ الْمَعَاصِي الْمُتَعَدِّيَةِ إِلَى الْغَيْرِ مِثْلَ الِاعْتِدَاءِ وَالظُّلْمِ، وَذَلِكَ فِي نِهَايَةِ حُسْنِ التَّرْتِيبِ. فَإِنْ قِيلَ: قَالَ هَاهُنَا: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَكَرَ الْحَقَّ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ مَعْرِفَةً، وَقَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١ نَكِرَةً، وَكَذَلِكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ: وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ لَيْسُوا سَواءً [آلِ عِمْرَانَ: ١١٢، ١١٣] فَمَا الْفَرْقُ؟ الْجَوَابُ: الْحَقُّ الْمَعْلُومُ فِيمَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي يُوجِبُ الْقَتْلَ، قَالَ ﵇، لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى مَعَانٍ ثَلَاثٍ، «كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ وَزِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ وَقَتْلُ نَفْسٍ بِغَيْرِ حَقٍّ» ، فَالْحَقُّ الْمَذْكُورُ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا وَأَمَّا الْحَقُّ الْمُنْكَرُ فَالْمُرَادُ بِهِ تَأْكِيدُ الْعُمُومِ أَيْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ حَقٌّ لَا هَذَا الَّذِي يَعْرِفُهُ المسلمون ولا غيره ألبتة.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِما عَصَوْا } “Bu, onların isyan etmeleri sebebiyledir” kavline gelince; bu, önceki ifadeden başka bir lafızla yapılan bir tekit ve tekrardır. Bu durum, efendisinin geçmişte işlediği birçok günahına katlandığı kölesine, en sonuncusunda ceza verirken şöyle demesine benzer: 'Bu, bana isyan ettiğin ve emrime karşı geldiğin içindir; bu, bana cüret gösterdiğin ve hilmime aldandığın içindir; bu da şunun içindir' diyerek, onu paylamak ve susturmak için günahlarını farklı lafızlarla tek tek sayar. Allah Teâlâ'nın: { وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Ve haddi aşıyorlardı” kavline gelince; bundan murat zulümdür, yani haktan bâtıla geçmeleridir. Bil ki Allah Teâlâ onların üzerine ceza indirdiğini zikredince bunun illetini beyan etmiş; ilk olarak Allah Teâlâ'nın hakkı hususunda yaptıklarından, yani O'nu bilmemelerinden ve nimetlerini inkâr etmelerinden başlamış, ardından büyüklük bakımından onu takip eden peygamberleri öldürme fiilini ikinci olarak zikretmiş, sonra kendilerine has olan günahlarını üçüncü olarak zikretmiş, sonra da haddi aşmak ve zulüm gibi başkalarına sirayet eden günahlarını dördüncü olarak zikretmiştir. Bu da tertibin son derece güzelliğini gösterir. Eğer: «Burada: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” buyurarak 'el-hakk' kelimesini elif-lâm ile marife (belirli) olarak zikretti; Âl-i İmrân'da ise: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ve peygamberleri haksız yere öldürenler...” [Âl-i İmrân 21] buyurarak nekire (belirsiz) kıldı; yine bu surede: { وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ * لَيْسُوا سَواءً } “Ve peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. Onların hepsi bir değildir” [Âl-i İmrân 112-113] şeklinde nekire getirdi. Aralarındaki fark nedir?» denilirse; Cevap: Müslümanlar arasında öldürülmeyi gerektiren bilinen haktır. Nitekim Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç durumdan biri ile helal olur: İmandan sonra küfür, evlilikten sonra zina ve haksız yere bir cana kıymak.» Tarif harfi (el-) ile zikredilen 'el-Hakk', buna işarettir. Nekire kılınan 'hakk' kelimesine gelince; bundan maksat umumiliği tekittir, yani ne Müslümanların bildiği bu hak ne de başka hiçbir hak kesinlikle mevcut değildi.

[سورة البقرة (٢) : آية ٦٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 62]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, Rableri katında onların mükafatları vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (62)”

اعْلَمْ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْمَشْهُورَةَ: هادُوا بِضَمِّ الدَّالِ وَعَنِ الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ بِفَتْحِ الدَّالِّ وَإِسْكَانِ الْوَاوِ وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ الصَّابِئِينَ وَالصَّابِئُونَ بِالْهَمْزَةِ فِيهِمَا حَيْثُ كَانَا وَعَنْ نَافِعٍ وَشَيْبَةَ وَالزَّهْرِيِّ وَالصَّابِّينَ بِيَاءٍ سَاكِنَةٍ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، وَالصَّابُونَ بِبَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَحَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَعَنِ الْعُمَرِيِّ يجعل الْهَمْزَةِ فِيهِمَا، وَعَنْ أَبِي جَعْفَرٍ بِيَاءَيْنِ خَالِصَتَيْنِ فَهُمَا بَدَلُ الْهَمْزَةِ، فَأَمَّا تَرْكُ الْهَمْزَةِ فَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ إِلَى الشَّيْءِ فَأَحَبَّهُ، وَالْآخَرُ: قَلْبُ الْهَمْزَةِ فَنَقُولُ: الصَّابِيِينَ وَالصَّابِيُونَ وَالِاخْتِيَارُ الْهَمْزُ لِأَنَّهُ قِرَاءَةُ الْأَكْثَرِ وَإِلَى مَعْنَى التَّفْسِيرِ أَقْرَبُ لِأَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ قَالُوا: هُوَ الْخَارِجُ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ عَادَةَ اللَّهِ إِذَا ذَكَرَ وَعَدًا أَوْ وَعِيدًا عَقَّبَهُ بِمَا يُضَادُّهُ ليكون الكلام تاماً فههنا لَمَّا ذَكَرَ حُكْمَ الْكَفَرَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَمَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ أَخْبَرَ بِمَا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ وَالثَّوَابِ الْكَرِيمِ دَالًّا عَلَى أَنَّهُ ﷾ يُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ والمسيء بإساءته كما قال: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [النَّجْمِ: ٣١] فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ مِنْهُ، وَسَبَبُ هَذَا الِاخْتِلَافِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا غَيْرَ الْمُرَادِ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَنَظِيرُهُ فِي الْإِشْكَالِ قَوْلُهُ تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا [النِّسَاءِ: ١٣٦]

Bil ki meşhur kıraat, dâl harfinin zammesiyle { هادُوا } şeklindedir. Dahhâk ve Mücâhid'den dâl harfinin fethası ve vâv'ın sükûnu ile rivayet edilmiştir. Bilinen kıraat ise her iki yerde de hemze ile { الصَّابِئِينَ } ve { الصَّابِئُونَ } şeklindedir. Nâfi', Şeybe ve Zührî'den hemzesiz, sâkin yâ ile { وَالصَّابِّينَ } ve mezmûm bâ ile hemzenin hazfiyle { وَالصَّابُونَ } şeklinde rivayet edilmiştir. Ömerî'den her ikisinde de hemzenin getirilmesi, Ebû Ca'fer'den ise hemzenin bedeli olarak iki hâlis yâ ile rivayet edilmiştir. Hemzenin terk edilmesine gelince, bu iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Bir şeye meyledip onu sevdiği zaman kullanılan 'sebâ yesbû' (صَبَا يَصْبُو) fiilinden olmasıdır. Diğeri: Hemzenin [yâ'ya] kalbedilmesidir; böylece { الصَّابِيِينَ } ve { الصَّابِيُونَ } deriz. Tercih edilen ise hemzeli okuyuştur; çünkü çoğunluğun kıraatidir ve tefsir mânasına daha yakındır. Zira ilim ehli: «O, bir dinden diğer bir dine çıkıp geçendir» demişlerdir. Bil ki Allah'ın âdeti, bir vaad veya tehdit zikrettiğinde, kelâmın tam olması için onun zıddını ardından getirmektir. İşte burada Ehl-i Kitap'tan kâfir olanların hükmünü ve başlarına gelen cezayı zikredince, Allah Teâlâ'nın iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verdiğini göstermek üzere müminlerin nail olacağı büyük ecri ve şerefli sevabı haber vermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” [Necm 31]. İşte: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } buyurmuştur. Müfessirler bundan muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilafın sebebi, ayetin sonunda Allah Teâlâ'nın: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” buyurmuş olmasıdır. Zira bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki imandan murat ile: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } kavlindeki imandan muradın farklı olmasını iktiza eder. Müşkillik bakımından bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman ediniz” [Nisâ 136] kavlidir.

فَلِأَجْلِ هَذَا الْإِشْكَالِ ذَكَرُوا وُجُوهًا، أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. الْمُرَادُ الَّذِينَ آمَنُوا قَبْلَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ بِعِيسَى ﵉ مَعَ الْبَرَاءَةِ عَنْ أَبَاطِيلِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِثْلَ قُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ، وَبَحِيرَى الرَّاهِبِ وَحَبِيبٍ النَّجَّارِ وَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَأَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ وَوَفْدِ النَّجَاشِيِّ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا قَبْلَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ وَالَّذِينَ كَانُوا عَلَى الدِّينِ الْبَاطِلِ الَّذِي لِلْيَهُودِ وَالَّذِينَ كَانُوا عَلَى الدِّينِ الْبَاطِلِ الَّذِي لِلنَّصَارَى كُلُّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بَعْدَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵇ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبِمُحَمَّدٍ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ طَرِيقَةَ الْمُنَافِقِينَ ثُمَّ طَرِيقَةَ الْيَهُودِ، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا

İşte bu müşkillikten ötürü birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: —ki bu İbn Abbâs'ın kavlidir— murat, Kuss b. Sâide, Rahip Bahîrâ, Habîb en-Neccâr, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Varaka b. Nevfel, Selmân-ı Fârisî, Ebû Zer el-Gıfârî ve Necâşî'nin elçileri gibi Muhammed'in bi'setinden önce Yahudi ve Hıristiyanların bâtıllarından uzaklaşarak Îsâ aleyhisselâm'a iman eden kimselerdir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Muhammed'in bi'setinden önce iman edenler ile Yahudilerin bâtıl dini üzere olanlar ve Hıristiyanların bâtıl dini üzere olanlardan her kim Muhammed aleyhisselâm'ın bi'setinden sonra Allah'a, ahiret gününe ve Muhammed'e iman ederse, Rableri katında mükâfatları vardır.' İkincisi: Allah Teâlâ bu surenin başında önce münafıkların yolunu, ardından Yahudilerin yolunu zikretti; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinden murat,

هُمُ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللِّسَانِ دُونَ الْقَلْبِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، فَذَكَرَ الْمُنَافِقِينَ ثُمَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُبْطِلُونَ كُلُّ مَنْ أَتَى مِنْهُمْ بِالْإِيمَانِ الْحَقِيقِيِّ صَارَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِمُحَمَّدٍ ﵊ فِي الْحَقِيقَةِ وَهُوَ عَائِدٌ إِلَى/ الْمَاضِي، ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ يَقْتَضِي الْمُسْتَقْبَلَ فَالْمُرَادُ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْمَاضِي وَثَبَتُوا عَلَى ذَلِكَ وَاسْتَمَرُّوا عَلَيْهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ قَوْلُ الْمُتَكَلِّمِينَ.

kalpleriyle değil sadece dilleriyle iman eden kimselerdir ki bunlar münafıklardır. Böylece münafıkları, ardından Yahudileri, Hıristiyanları ve Sâbiîleri zikretmiştir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Bu bâtıl ehli kimselerden her kim gerçek imanı getirirse, Allah katında müminlerden olur.' Bu, Süfyân es-Sevrî'nin kavlidir. Üçüncüsü: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinden murat, hakikatte Muhammed aleyhisselâm'a iman edenlerdir ve bu geçmişe râcidir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } kavli geleceği iktiza eder; dolayısıyla murat, geçmişte iman edip bu hal üzere sebat gösteren ve gelecekte de buna devam edenlerdir ki bu da kelâmcıların kavlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هادُوا فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِهِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: إِنَّمَا سُمُّوا بِهِ حِينَ تَابُوا مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَقَالُوا: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] أَيْ تُبْنَا وَرَجَعْنَا، وَهُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَثَانِيهَا: سُمُّوا بِهِ لِأَنَّهُمْ نُسِبُوا إِلَى يَهُوذَا أَكْبَرِ وَلَدِ يَعْقُوبَ وَإِنَّمَا قَالَتِ الْعَرَبُ بِالدَّالِ لِلتَّعْرِيبِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ إِذَا نَقَلُوا أَسْمَاءً مِنَ الْعَجَمِيَّةِ إِلَى لُغَتِهِمْ غَيَّرُوا بَعْضَ حُرُوفِهَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَتَهَوَّدُونَ أَيْ يَتَحَرَّكُونَ عِنْدَ قِرَاءَةِ التَّوْرَاةِ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَفِي اشْتِقَاقِ هَذَا الِاسْمِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَرْيَةَ الَّتِي كَانَ يَنْزِلُهَا عِيسَى ﵇ تُسَمَّى نَاصِرَةَ فَنُسِبُوا إِلَيْهَا وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ، وَثَانِيهَا: لِتَنَاصُرِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ أَيْ لِنُصْرَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَثَالِثُهَا: لِأَنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: النَّصَارَى جَمْعُ نَصْرَانَ يُقَالُ رَجُلٌ نَصْرَانُ، وَامْرَأَةٌ نَصْرَانَةٌ وَالْيَاءُ فِي نَصْرَانِيٍّ لِلْمُبَالَغَةِ كَالَّتِي فِي أَحَمَرِيٍّ لِأَنَّهُمْ نَصَرُوا الْمَسِيحَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هادُوا } “Yahudiler” kavline gelince; bunun iştikakı (türeyişi) hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Onlar buzağıya tapmaktan tevbe edip: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz Sana yöneldik/tevbe ettik” [A'râf 156], yani tevbe edip döndük dedikleri zaman bu isimle isimlendirilmişlerdir. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. İkincisi: Ya'kûb'un en büyük oğlu Yehûdâ'ya nispet edildikleri için bu ismi almışlardır. Araplar bunu ta'rib (Arapçalaştırma) sebebiyle dâl ile söylemişlerdir; zira Araplar yabancı dilden isimleri kendi dillerine aktardıklarında bazı harflerini değiştirirler. Üçüncüsü: Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Tevrat okurken 'yetenevvedûne' (hareket edip sallandıkları) için bu ismi almışlardır. Hıristiyanlara (en-Nasârâ) gelince; bu ismin iştikakı hususunda da vecihler vardır. Birincisi: Îsâ aleyhisselâm'ın konakladığı köye Nâsıra denirdi, dolayısıyla oraya nispet edildiler; bu, İbn Abbâs, Katâde ve İbn Cüreyc'in kavlidir. İkincisi: Kendi aralarındaki yardımlaşmalarından, yani birbirlerine nusret vermelerinden ötürüdür. Üçüncüsü: Îsâ aleyhisselâm'ın havârîlere: 'Allah'a giden yolda benim yardımcılarım (ensârî) kimdir?' demesinden ötürüdür. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Nasârâ, Nasrân kelimesinin çoğuludur; 'raculun nasrân' (Hıristiyan adam) ve 'imraetün nasrâne' (Hıristiyan kadın) denir. 'Nasrânî' kelimesindeki yâ ise Mesih'e yardım ettikleri için 'ahmeriy' kelimesindekinde olduğu gibi mübalağa içindir.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالصَّابِئِينَ فَهُوَ مِنْ صَبَأَ إِذَا خَرَجَ مِنْ دِينِهِ إِلَى دِينٍ آخَرَ، وَكَذَلِكَ كَانَتِ الْعَرَبُ يُسَمُّونَ النَّبِيَّ ﵇ صَابِئًا لِأَنَّهُ أَظْهَرَ دِينًا بِخِلَافِ أَدْيَانِهِمْ وَصَبَأَتِ النُّجُومُ إِذَا أُخْرِجَتْ مِنْ مَطْلَعِهَا. وَصَبَأْنَا بِهِ إِذَا خَرَجْنَا بِهِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ مَذْهَبِهِمْ أَقْوَالٌ، أَحَدُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: هُمْ طَائِفَةٌ مِنَ الْمَجُوسِ وَالْيَهُودِ لَا تُؤْكَلُ ذَبَائِحُهُمْ وَلَا تُنْكَحُ نِسَاؤُهُمْ، وَثَانِيهَا: قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ قَوْمٌ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ وَيُصَلُّونَ إِلَى الشَّمْسِ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ صَلَوَاتٍ. وَقَالَ أَيْضًا: الْأَدْيَانُ خَمْسَةٌ مِنْهَا لِلشَّيْطَانِ أَرْبَعَةٌ وَوَاحِدٌ لِلرَّحْمَنِ: الصَّابِئُونَ وَهُمْ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ، وَالْمَجُوسُ وَهُمْ يَعْبُدُونَ النَّارَ، وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ، وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ قَوْمٌ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ، ثُمَّ لَهُمْ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ خَالِقَ الْعَالَمِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، إِلَّا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ بِتَعْظِيمِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ وَاتِّخَاذِهَا قِبْلَةً لِلصَّلَاةِ وَالدُّعَاءِ وَالتَّعْظِيمِ. وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ، ثُمَّ إِنَّ الْكَوَاكِبَ هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِمَا فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالصِّحَّةِ وَالْمَرَضِ، وَالْخَالِقَةُ لَهَا فَيَجِبُ عَلَى الْبَشَرِ تَعْظِيمُهَا لِأَنَّهَا هِيَ الْآلِهَةُ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ ثُمَّ إِنَّهَا تَعْبُدُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ، وَهَذَا الْمَذْهَبُ هُوَ الْقَوْلُ الْمَنْسُوبُ إِلَى الْكِلْدَانِيِّينَ الَّذِينَ جَاءَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ رَادًّا عَلَيْهِمْ وَمُبْطِلًا لِقَوْلِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ فِي

Allah Teâlâ'nın: { وَالصَّابِئِينَ } kavline gelince; bu, bir dinden çıkıp başka bir dine geçtiğinde kullanılan 'sebee' (صَبَأَ) kökünden gelir. Nitekim Araplar da Nebî aleyhisselâm'ı, kendi dinlerine aykırı bir din ortaya koyduğu için 'sâbiî' diye isimlendirirlerdi. Yıldızlar doğdukları yerden çıktıklarında 'sebeeti'n-nucûm' denir; bir şeyle dışarı çıktığımızda da 'sebe'nâ bihî' denir. Müfessirlerin onların mezhebinin tefsirinde muhtelif görüşleri vardır. Birincisi: Mücâhid ve Hasan şöyle demiştir: Onlar Mecûsîler ile Yahudilerden bir fırkadır; kestikleri yenmez, kadınlarıyla evlenilmez. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Onlar meleklere tapan ve her gün güneşe doğru beş vakit namaz kılan bir topluluktur. Yine o şöyle demiştir: Dinler beştir; dördü şeytana, biri Rahmân'a aittir: Meleklere tapan Sâbiîler, ateşe tapan Mecûsîler, putlara tapan müşrikler, Yahudiler ve Hıristiyanlar. Üçüncüsü: —ki en uygun olanı da budur— onlar yıldızlara tapan bir kavimdir. Sonra onların iki görüşü vardır: Birincisi: Âlemin yaratıcısı Sübhânehu ve Teâlâ Allah'tır; ancak O, bu yıldızlara tazim edilmesini, namaz, dua ve tazim için onların kıble edinilmesini emretmiştir. İkincisi: Allah Sübhânehu felekleri ve yıldızları yaratmıştır; sonra bu âlemde bulunan hayır, şer, sağlık ve hastalığı idare eden ve bunları yaratan yıldızlardır; dolayısıyla bu âlemi idare eden ilahlar oldukları için insanların onlara tazim etmesi vaciptir; sonra onlar da Allah Sübhânehu'ya ibadet ederler. Bu mezhep, İbrâhim aleyhisselâm'ın kendilerine gelerek sözlerini reddettiği ve bâtıl kıldığı Keldânîlere nispet edilen görüştür. Sonra Allah Sübhânehu

هَذِهِ الْفِرَقِ الْأَرْبَعَةِ أَنَّهُمْ إِذَا آمَنُوا بِاللَّهِ فَلَهُمُ الثَّوَابُ فِي الْآخِرَةِ لِيَعْرِفَ أَنَّ جَمِيعَ أَرْبَابِ الضَّلَالِ إِذَا رَجَعُوا عَنْ ضَلَالِهِمْ وَآمَنُوا بِالدِّينِ الْحَقِّ فَإِنَّ اللَّهَ ﷾ يَقْبَلُ إِيمَانَهُمْ وَطَاعَتَهُمْ وَلَا يَرُدُّهُمْ عَنْ حَضْرَتِهِ الْبَتَّةَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ الْإِيمَانُ بِمَا أَوْجَبَهُ، أَعْنِي الْإِيمَانَ بِرُسُلِهِ وَدَخَلَ فِي الْإِيمَانِ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ جَمِيعُ أَحْكَامِ الْآخِرَةِ، فَهَذَانِ الْقَوْلَانِ قَدْ جَمَعَا كُلَّ مَا يَتَّصِلُ بِالْأَدْيَانِ فِي حَالِ التَّكْلِيفِ وَفِي حَالِ الْآخِرَةِ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ.

bu dört fırkanın, Allah'a iman ettikleri takdirde ahirette mükâfata ereceklerini beyan etmiştir ki, bütün dalâlet erbabı dalâletlerinden dönüp hak dine iman ettiklerinde, Allah azze ve celle'nin onların imanlarını ve itaatlerini kabul edeceği ve onları huzurundan asla geri çevirmeyeceği bilinsin. Bil ki Allah'a imanın içerisine, O'nun vacip kıldığı şeylere iman, yani peygamberlerine iman da girmiştir; ahiret gününe imanın içerisine ise ahirete dair bütün hükümler girmiştir. Dolayısıyla bu iki ifade, mükellefiyet hâlinde dinlerle ve ahiret hâlinde de sevap ve ceza ile ilgili olan her şeyi kendisinde toplamıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عِنْدَ رَبِّهِمْ فَلَيْسَ الْمُرَادُ الْعِنْدِيَّةَ الْمَكَانِيَّةَ، فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا/ الْحِفْظَ كَالْوَدَائِعِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ أَجْرَهُمْ مُتَيَقَّنٌ جَارٍ مَجْرَى الْحَاصِلِ عِنْدَ رَبِّهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavline gelince; bundan murat mekânsal bir yanındalık/katında oluş değildir; zira bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; emanetler gibi korunması da değildir. Bilakis murat, ecirlerinin kesinleşmiş olması ve Rableri katında hâsıl olmuş hükmünde bulunmasıdır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ فَقِيلَ: أَرَادَ زَوَالَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ فِي الْآخِرَةِ فِي حَالِ الثَّوَابِ، وَهَذَا أَصَحُّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ عَامٌّ فِي النَّفْيِ، وَكَذَلِكَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” kavline gelince; dünyada onlardan korku ve hüznün kalkmasının kastedildiği söylenmiştir. Onlardan ahirette sevap hâlindeyken [bunun gerçekleşeceğini] söyleyenler de olmuştur ki en sahih olanı da budur; zira O'nun: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavli olumsuzlukta umum ifade eder; aynı şekilde:

وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَهَذِهِ الصِّفَةُ لَا تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا وَخُصُوصًا فِي الْمُكَلَّفِينَ لِأَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَقْتٍ لَا يَنْفَكُّونَ مِنْ خَوْفٍ وَحُزْنٍ، إِمَّا فِي أَسْبَابِ الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي أُمُورِ الْآخِرَةِ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَعَدَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِالْأَجْرِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مِنْ صِفَةِ ذَلِكَ الْأَجْرِ أَنْ يَكُونَ خَالِيًا عَنِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ نَعِيمُهُمْ دَائِمًا لِأَنَّهُمْ لَوْ جَوَّزُوا كَوْنَهُ مُنْقَطِعًا لَاعْتَرَاهُمُ الْحُزْنُ الْعَظِيمُ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: أن الله تعالى ذكر هذه الآية في سُورَةِ الْمَائِدَةِ هَكَذَا: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْمَائِدَةِ: ٦٩] وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [الْحَجِّ: ١٧] فَهَلْ فِي اخْتِلَافِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِتَقْدِيمِ الصُّنُوفِ وَتَأْخِيرِهَا وَرَفْعِ «الصَّابِئِينَ» فِي آيَةٍ وَنَصْبِهَا فِي أُخْرَى فَائِدَةٌ تَقْتَضِي ذَلِكَ؟ وَالْجَوَابُ: لَمَّا كَانَ الْمُتَكَلِّمُ أَحْكَمَ الْحَاكِمِينَ فَلَا بُدَّ لِهَذِهِ التَّغْيِيرَاتِ مِنْ حِكَمٍ وَفَوَائِدَ، فَإِنْ أَدْرَكْنَا تِلْكَ الْحِكَمَ فَقَدْ فُزْنَا بِالْكَمَالِ وَإِنْ عَجَزْنَا أَحَلْنَا الْقُصُورَ عَلَى عُقُولِنَا لَا عَلَى كَلَامِ الْحَكِيمِ والله أعلم.

{ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavli de böyledir. Bu sıfat dünyada, bilhassa mükellefler için gerçekleşmez; zira onlar her vakit gerek dünya sebepleri gerek ahiret işleri yüzünden korku ve hüzünden uzak kalamazlar. Sanki Sübhânehu onlara ahirette ecir vadetmiş, sonra bu ecrin sıfatının korku ve hüzünden uzak bulunmak olduğunu beyan etmiştir. Bu da onların nimetlerinin ebedî olmasını iktiza eder; zira o nimetin kesintiye uğrayabileceğini caiz görselerdi başlarına büyük bir hüzün çökerdi. Şayet biri şöyle derse: Allah Teâlâ bu ayeti Mâide Suresi'nde şöyle zikretmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hıristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” [Mâide 69]. Hac Suresi'nde ise: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve ortak koşanlar var ya; şüphesiz Allah kıyamet günü onların aralarını ayıracaktır. Muhakkak ki Allah her şeye şahittir” [Hac 17] şeklinde zikretmiştir. Bu ayetlerin fırkaların öne alınması ve geriye bırakılmasıyla, 'Sâbiîler' kelimesinin bir ayette merfû diğerinde mansûb kılınmasıyla farklılık göstermesinde bunu iktiza eden bir fayda var mıdır? Cevap: Kelâmın sahibi hüküm verenlerin en hikmetlisi (Ahkemü'l-Hâkimîn) olduğuna göre, bu değişikliklerin mutlaka birtakım hikmetleri ve faydaları vardır. Eğer biz bu hikmetleri kavrarsak kemale ermiş oluruz; şayet aciz kalırsak kusuru Hakîm olanın kelâmına değil kendi akıllarımıza yükleriz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 63-64]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize yükseltmiştik: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekileri hatırda tutun ki sakınabilesiniz.' Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, muhakkak hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. (63-64)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِنْعَامُ الْعَاشِرُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَخَذَ مِيثَاقَهُمْ لِمَصْلَحَتِهِمْ فَصَارَ ذَلِكَ مِنْ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ:

Bil ki bu, onuncu nimettir. Zira Allah Teâlâ onların mîsakını ancak kendi maslahatları için almıştır; dolayısıyla bu, O'nun kendilerine olan nimetlerinden biri olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } “Hani sizden kesin söz almıştık” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمِيثَاقَ إِنَّمَا يَكُونُ بِفِعْلِ الْأُمُورِ الَّتِي تُوجِبُ الِانْقِيَادَ وَالطَّاعَةَ، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْمِيثَاقِ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: مَا أَوْدَعَ اللَّهُ الْعُقُولَ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَحِكْمَتِهِ وَالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْمَوَاثِيقِ أَقْوَى الْمَوَاثِيقِ/ وَالْعُهُودِ لِأَنَّهَا لَا تَحْتَمِلُ الْخُلْفَ وَالتَّبْدِيلَ بِوَجْهٍ الْبَتَّةَ وَهُوَ قول الأصم، وثانيها: مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا رَجَعَ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ بِالْأَلْوَاحِ قَالَ لَهُمْ: إِنَّ فِيهَا كِتَابَ اللَّهِ فَقَالُوا: لَنْ نَأْخُذَ بِقَوْلِكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَيَقُولُ: هَذَا كِتَابِي فَخُذُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ فَمَاتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ: خُذُوا كِتَابَ اللَّهِ فَأَبَوْا فَرُفِعَ فَوْقَهُمُ الطُّورُ وَقِيلَ لَهُمْ: خُذُوا الْكِتَابَ وَإِلَّا طَرَحْنَاهُ عَلَيْكُمْ، فَأَخَذُوهُ فَرَفْعُ الطُّورِ هُوَ الْمِيثَاقُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ رَفْعَ الطُّورِ آيَةٌ بَاهِرَةٌ عَجِيبَةٌ

Birincisi: Bil ki mîsak ancak boyun eğmeyi ve itaati vacip kılan işlerin yapılmasıyla olur. Müfessirler mîsakın tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah'ın, Sâni'in varlığına ve hikmetine delalet eden deliller ile peygamberlerinin ve elçilerinin doğruluğuna delalet eden akıllara yerleştirdiği hüccetlerdir. Bu mîsak türü, mîsakların ve ahitlerin en güçlüsüdür; çünkü hiçbir şekilde caymaya ve değişmeye ihtimali yoktur. Bu, el-Esam'ın kavlidir. İkincisi: Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre; Mûsâ aleyhisselâm levhalarla Rabbinin katından döndüğünde onlara: 'Bunlarda Allah'ın kitabı vardır' dedi. Onlar da: 'Biz Allah'ı apaçık görüp de O bize: 'Bu benim kitabımdır, onu alın' deyinceye kadar senin sözünle tutmayız' dediler. Bunun üzerine onları yıldırım çarptı ve öldüler. Sonra onları diriltti; ardından kendilerine: 'Allah'ın kitabını alın' dedi, yine kaçındılar. Bunun üzerine üzerlerine Tûr yükseltildi ve kendilerine: 'Kitabı alın, yoksa onu üzerinize fırlatırız' denildi; onlar da aldılar. İşte Tûr'un kaldırılması mîsaktır. Çünkü Tûr'un yükseltilmesi,

تُبْهِرُ الْعُقُولَ وَتَرُدُّ الْمُكَذِّبَ إِلَى التَّصْدِيقِ وَالشَّاكَّ إِلَى الْيَقِينِ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ وَعَرَفُوا أَنَّهُ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى عِلْمًا لِمُوسَى ﵇ عِلْمًا مُضَافًا إِلَى سَائِرِ الْآيَاتِ أَقَرُّوا لَهُ بِالصِّدْقِ فِيمَا جَاءَ بِهِ وَأَظْهَرُوا التَّوْبَةَ وَأَعْطَوُا الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ أَنْ لَا يَعُودُوا إِلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ مَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَأَنْ يَقُومُوا بِالتَّوْرَاةِ فَكَانَ هَذَا عَهْدًا مُوَثَّقًا جَعَلُوهُ لِلَّهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَهَذَا هُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ لِلَّهِ مِيثَاقَيْنِ، فَالْأَوَّلُ: حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَلْزَمَ النَّاسَ مُتَابَعَةَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرَادُ هَاهُنَا هُوَ هَذَا الْعَهْدُ. هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ. الثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّمَا قَالَ: (مِيثَاقَكُمْ) وَلَمْ يَقُلْ مَوَاثِيقَكُمْ لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَرَادَ بِهِ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَدْ أَخَذَ ذَلِكَ كَمَا قَالَ: ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غَافِرٍ: ٦٧] أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ.

akılları hayrette bırakan, yalanlayanı tasdike ve şüphe edeni yakîne döndüren apaçık ve hayret verici bir ayettir. Bunu görüp de diğer ayetlere ek olarak Mûsâ aleyhisselâm'a bir işaret olmak üzere bunun Allah Teâlâ katından olduğunu bildiklerinde, getirdiği hususlarda onun doğruluğunu ikrar ettiler, tevbe izhar ettiler ve buzağıya tapmaktan ibaret olan önceki hallerine dönmeyeceklerine ve Tevrat ile amel edeceklerine dair ahit ve mîsak verdiler. Böylece bu, kendileri aleyhine Allah için verdikleri pekiştirilmiş bir ahit oldu. Bu da Ebû Müslim'in tercihidir. Üçüncüsü: Allah'ın iki mîsakı vardır: Birincisi: Onları Âdem'in sulbünden çıkarıp kendi nefislerine şahit tuttuğu zamandır. İkincisi: İnsanlara peygamberlere uymayı gerekli kıldığı zamandır ki burada kastedilen bu ahittir. Bu İbn Abbâs'ın kavlidir ve zayıftır. İkinci İnceleme: el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: 'Mevâsîkaküm' (misaklarınızı) demeyip sadece: { مِيثاقَكُمْ } 'mîsakınızı' buyurması iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarır” [Gâfir 67], yani her birinizi [çocuk olarak çıkarır] buyurmasında olduğu gibi, onlardan her birinin bunu aldığını belirtmeyi murat etmesidir.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ شَيْئًا وَاحِدًا أُخِذَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَمَا أُخِذَ عَلَى غَيْرِهِ فَلَا جَرَمَ كَانَ كُلُّهُ مِيثَاقًا وَاحِدًا وَلَوْ قِيلَ مَوَاثِيقُكُمْ لَأَشْبَهَ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ مَوَاثِيقُ أُخِذَتْ عَلَيْهِمْ لَا مِيثَاقٌ وَاحِدٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkincisi: Diğerinden alındığı gibi onların her birinden de alınan şeyin tek bir şey olmasıdır; binaenaleyh hepsi tek bir mîsak olmuştur. Şayet 'mevâsîkaküm' denilseydi, orada tek bir mîsak değil, üzerlerine alınmış pek çok mîsak varmış gibi anlaşılırdı. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ فَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٧١] وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Ve Tûr'u üzerinize yükseltmiştik” kavline gelince; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi üzerlerine kaldırmıştık” [A'râf 171] kavlidir. Bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَفَعْنا وَاوُ عَطْفٍ عَلَى تَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ كَانَ مُتَقَدِّمًا فَلَمَّا نَقَضُوهُ بِالِامْتِنَاعِ عَنْ قَبُولِ الْكِتَابِ رُفِعَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلُ، وَأَمَّا عَلَى تَفْسِيرِ أَبِي مُسْلِمٍ فَلَيْسَتْ وَاوَ عَطْفٍ وَلَكِنَّهَا وَاوُ الْحَالِ كَمَا يُقَالُ: فَعَلْتُ ذَلِكَ وَالزَّمَانُ زَمَانٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ عِنْدَ رَفْعِنَا الطُّورَ فَوْقَكُمْ. الثَّانِي: قِيلَ: إِنَّ الطُّورَ كُلُّ جَبَلٍ قَالَ الْعَجَّاجُ:

Birinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْنا } kavlindeki vâv, İbn Abbâs'ın tefsirine göre atıf vâvıdır. Mânası: Mîsakın alınması daha önceydi; kitabı kabul etmekten kaçınarak onu bozduklarında dağ üzerlerine kaldırıldı. Ebû Müslim'in tefsirine göre ise atıf vâvı değil, 'Zaman şu zaman iken bunu yaptım' denilmesinde olduğu gibi hâl vâvıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: 'Tûr'u üzerinize yükselttiğimiz esnada mîsakınızı almıştık.' İkincisi: 'Tûr'un her dağa verilen isim olduğu söylenmiştir; el-Accâc şöyle demiştir: 'Kanatlarını dağa (Tûr'a) yaklaştırdı ve süzüldü... Tıpkı doğanın kanat kırıp avına süzüldüğü gibi.'

دَانَى جَنَاحَيْهِ مِنَ الطُّورِ فَمَرْ ... تَقَضِّيَ الْبَازِي إِذَا الْبَازِي كَسَرْ

Kanatlarını Tûr'a yaklaştırdı ve süzüldü... Tıpkı doğanın kanat kırıp indiği gibi.

أَمَّا الْخَلِيلُ فَقَالَ فِي كِتَابِهِ: إِنَّ الطُّورَ اسم جبل معلوم وهذا هو الأقرب لِأَنَّ لَامَ التَّعْرِيفِ فِيهِ تَقْتَضِي حَمْلَهُ عَلَى جَبَلٍ مَعْهُودٍ عُرِفَ كَوْنُهُ مُسَمًّى بِهَذَا الِاسْمِ، وَالْمَعْهُودُ هُوَ الْجَبَلُ الَّذِي وَقَعَتِ الْمُنَاجَاةُ عَلَيْهِ وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَنْقُلَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى حَيْثُ هُمْ فَيَجْعَلَهُ فَوْقَهُمْ وَإِنْ كَانَ بَعِيدًا مِنْهُمْ لِأَنَّ الْقَادِرَ أَنْ يُسْكِنَ الْجَبَلَ فِي الْهَوَاءِ قَادِرٌ أَيْضًا عَلَى أَنْ يَقْلَعَهُ وَيَنْقُلَهُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمَكَانِ الْبَعِيدِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ تَعَالَى جَبَلًا مِنْ جِبَالِ فِلَسْطِينَ فَانْقَلَعَ مِنْ أَصْلِهِ حَتَّى قَامَ فَوْقَهُمْ كَالظُّلَّةِ وَكَانَ الْمُعَسْكَرُ فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِمْ أَنِ اقْبَلُوا التَّوْرَاةَ وَإِلَّا رَمَيْتُ الْجَبَلَ عَلَيْكُمْ، فَلَمَّا رَأَوْا أَنْ لَا مَهْرَبَ قَبِلُوا التَّوْرَاةَ بِمَا فِيهَا وَسَجَدُوا لِلْفَزَعِ سُجُودًا يُلَاحِظُونَ الْجَبَلَ، فَلِذَلِكَ سَجَدَتِ الْيَهُودُ عَلَى أَنْصَافِ وُجُوهِهِمْ. الثَّالِثُ: مِنَ الْمَلَاحِدَةِ مَنْ أَنْكَرَ إِمْكَانَ وُقُوفِ الثَّقِيلِ فِي الْهَوَاءِ بِلَا عِمَادٍ وَأَمَّا الْأَرْضُ فَقَالُوا إِنَّمَا وَقَفَتْ لِأَنَّهَا بِطَبْعِهَا طَالِبَةٌ لِلْمَرْكَزِ فَلَا جَرَمَ وَقَفَتْ فِي الْمَرْكَزِ، وَدَلِيلُنَا عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَوُقُوفُ الثَّقِيلِ فِي الْهَوَاءِ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَادِرًا عَلَيْهِ وَتَمَامُ تَقْرِيرِ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ مَعْلُومٌ فِي كُتُبِ الْأُصُولِ. الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِظْلَالُ الْجَبَلِ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ ذَلِكَ لَوْ وَقَعَ لَكَانَ يَجْرِي مَجْرَى الْإِلْجَاءِ إِلَى الْإِيمَانِ وَهُوَ يُنَافِي التَّكْلِيفَ. أَجَابَ الْقَاضِي بِأَنَّهُ لَا يُلْجِئُ لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا فِيهِ خَوْفُ السُّقُوطُ عَلَيْهِمْ، فَإِذَا اسْتَمَرَّ فِي مَكَانِهِ مدة وقد شاهدوا السموات مَرْفُوعَةً فَوْقَهُمْ بِلَا عِمَادٍ جَازَ هَاهُنَا أَنْ يَزُولَ عَنْهُمُ الْخَوْفُ فَيَزُولَ الْإِلْجَاءُ وَيَبْقَى التَّكْلِيفُ.

Halîl ise kitabında şöyle demiştir: 'Tûr, bilinen belirli bir dağın ismidir.' En uygun olanı da budur; zira kelimedeki tarif lâmı (harf-i tarif), bu isimle isimlendirildiği bilinen belirli bir dağa hamledilmesini iktiza eder. Bilinen dağ ise üzerinde münâcâtın vuku bulduğu dağdır. Dağı onlardan uzakta olsa bile Allah Teâlâ'nın onların bulunduğu yere nakledip üzerlerine getirmesi caizdir; zira dağı havada durdurmaya kadir olan, onu yerinden sökmeye ve uzak bir yerden onlara nakletmeye de kadirdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Filistin dağlarından bir dağa emretti, o da kökünden sökülerek bir gölgelik gibi üzerlerine dikildi. Ordugâh ise bir fersaha bir fersah genişliğindeydi. Allah onlara: 'Tevrat'ı kabul edin, yoksa dağı üzerinize atarım' diye vahyetti. Kaçacak hiçbir yer olmadığını görünce, içindekilerle birlikte Tevrat'ı kabul ettiler ve korkudan göz ucuyla dağa bakarak secdeye kapandılar. İşte bu yüzden Yahudiler yüzlerinin yarısı üzerine secde ederler.' Üçüncüsü: Mülhidlerden bazıları, ağır bir cismin dayanıksız olarak havada durabilmesinin imkânını inkâr etmişlerdir. Yeryüzüne gelince; onun durmasının sebebinin tabiatı gereği merkezi talep etmesi olduğunu, bu sebeple de merkezde durduğunu söylemişlerdir. Onların sözünün fesadına delilimiz şudur: Sübhânehu ve Teâlâ bütün mümkinâta kadirdir; ağır bir cismin havada durması da mümkinattandır. Dolayısıyla Allah'ın buna kadir olması vaciptir. Bu iki önermenin tam açıklaması usûl kitaplarında bilinmektedir. Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Dağın gölgelik kılınması caiz değildir; çünkü bu vuku bulsaydı imana zorlama (ilcâ) hükmünde olurdu, bu ise mükellefiyetle bağdaşmaz. Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: Bu ilcâ (zorlama) sayılmaz; çünkü bunda en fazla olan şey, üzerlerine düşme korkusudur. Dağ yerinde bir müddet durup da onlar semâvâtın üzerlerinde direksiz yükseltildiğini bizzat müşahede ettiklerinde, burada korkunun zail olması, böylece zorlamanın kalkıp mükellefiyetin baki kalması caiz olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ أَيْ بِجِدٍّ وَعَزِيمَةٍ كَامِلَةٍ وَعُدُولٍ عَنِ التَّغَافُلِ وَالتَّكَاسُلِ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الْفِعْلِ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: خُذْ هَذَا بِقُوَّةٍ وَلَا قُوَّةَ حَاصِلَةٌ كما لا

Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” kavline gelince; yani ciddiyetle, tam bir azimle, gaflet ve tembellikten yüz çevirerek [tutun]. Cübbâî şöyle demiştir: 'Bu, fiilden önce istitaatin (güç yetirmenin) bulunduğuna delalet eder; zira ortada mevcut bir güç yokken:

يُقَالُ: اكْتُبْ بِالْقَلَمِ وَلَا قَلَمَ، وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ الْمُرَادَ: خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِجِدٍّ وَعَزِيمَةٍ وَعِنْدَنَا الْعَزِيمَةُ قَدْ تَكُونُ مُتَقَدِّمَةً عَلَى الْفِعْلِ.

kalem yokken 'Kalemle yaz' denilemeyeceği gibi 'Bunu kuvvetle tut' denilmesi de caiz olmaz.' Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle cevap vermiştir: Buradaki murat: 'Size verdiğimizi ciddiyet ve azimle tutun' demektir; bize göre ise azim bazen fiilden önce bulunabilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ أَيِ احْفَظُوا مَا فِي الْكِتَابِ وَادْرُسُوهُ وَلَا تَنْسُوهُ وَلَا تَغْفُلُوا عَنْهُ. فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا حَمَلْتُمُوهُ عَلَى نَفْسِ الذِّكْرِ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ الذِّكْرَ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ يَجُوزُ الْأَمْرُ بِهِ. فَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمُدَارَسَةِ فَلَا إِشْكَالَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “Ve içindekileri hatırda tutun” kavline gelince; yani Kitap'ta olanı ezberleyin, onu mütalaa edin/okuyun, onu unutmayın ve ondan gafil olmayın. Eğer: «Onu bizzat hatırlama eylemine (zihinde tutmaya) hamletseniz olmaz mıydı?» denilirse; Şöyle deriz: Çünkü unutmanın zıddı olan hatırlama Allah Teâlâ'nın fiilidir; öyleyse onunla emredilmek nasıl caiz olsun? Ancak onu ders yapmaya/mütalaa etmeye hamlettiğimizde hiçbir müşkillik kalmaz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيْ لِكَيْ تَتَّقُوا، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ فِعْلَ الطَّاعَةِ مِنَ الْكُلِّ، وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ.

Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” kavline gelince; yani sakınasınız diye. Cübbâî bununla, Allah Teâlâ'nın herkesten itaat fiilini irade ettiğine istidlal etmiştir. Bunun cevabı daha önce geçmişti.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ أَخْذًا لِلْمِيثَاقِ وَلَا صَحَّ قَوْلُهُ مِنْ بَعْدِ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ فَدَلَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ عَلَى الْقَبُولِ وَالِالْتِزَامِ.

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize yükseltmiştik: Size verdiğimizi kuvvetle tutun” kavlinden anlaşılan şudur ki, onlar bunu yapmışlardır; aksi takdirde bu bir mîsak alma olmazdı ve daha sonraki: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” kavli sahih olmazdı. Dolayısıyla bu, onların kabul edip bağlandıklarına delalet etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ ثُمَّ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْمِيثَاقِ وَالْوَفَاءِ بِهِ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra yine yüz çevirdiniz” kavline gelince; yani sonra mîsaktan ve onu yerine getirmekten yüz çevirdiniz. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir:

قَدْ يُعْلَمُ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّهُمْ بَعْدَ قَبُولِ التَّوْرَاةِ وَرَفْعِ الطُّورِ تَوَلَّوْا عَنِ التَّوْرَاةِ بِأُمُورٍ كَثِيرَةٍ، فَحَرَّفُوا التَّوْرَاةَ وَتَرَكُوا الْعَمَلَ بِهَا وَقَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ وَكَفَرُوا بِهِمْ وَعَصَوْا أَمْرَهُمْ وَلَعَلَّ فِيهَا مَا اخْتُصَّ بِهِ بَعْضُهُمْ دُونَ بَعْضٍ وَمِنْهَا مَا عَمِلَهُ أَوَائِلُهُمْ وَمِنْهَا مَا فَعَلَهُ مُتَأَخِّرُوهُمْ وَلَمْ يَزَالُوا فِي التِّيهِ مَعَ مُشَاهَدَتِهِمُ الْأَعَاجِيبَ لَيْلًا وَنَهَارًا يُخَالِفُونَ مُوسَى وَيَعْتَرِضُونَ عَلَيْهِ وَيُلْقُونَهُ بِكُلِّ أَذًى وَيُجَاهِرُونَ بِالْمَعَاصِي فِي مُعَسْكَرِهِمْ ذَلِكَ حَتَّى لَقَدْ خُسِفَ بِبَعْضِهِمْ وَأَحْرَقَتِ النَّارُ بَعْضَهُمْ وَعُوقِبُوا بِالطَّاعُونِ وَكُلُّ هَذَا مَذْكُورٌ فِي تَرَاجِمِ التَّوْرَاةِ الَّتِي يُقِرُّونَ بِهَا ثُمَّ فَعَلَ مُتَأَخِّرُوهُمْ مَا لَا خَفَاءَ بِهِ حَتَّى عُوقِبُوا بِتَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكَفَرُوا بِالْمَسِيحِ وَهَمُّوا بِقَتْلِهِ. وَالْقُرْآنُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ بَيَانُ مَا تَوَلَّوْا بِهِ عَنِ التَّوْرَاةِ فَالْجُمْلَةُ مَعْرُوفَةٌ وَذَلِكَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ عِنَادِ أَسْلَافِهِمْ فَغَيْرُ عَجِيبٍ إِنْكَارُهُمْ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ عَلَيْهِ/ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مِنَ الْكِتَابِ وَجُحُودُهُمْ لِحَقِّهِ وَحَالُهُمْ فِي كِتَابِهِمْ وَنَبِيِّهِمْ مَا ذُكِرَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Tevrat'ı kabul ettikten ve Tûr'un kaldırılmasından sonra birçok hususta Tevrat'tan yüz çevirdikleri genel olarak bilinmektedir; nitekim Tevrat'ı tahrif etmişler, onunla amel etmeyi terk etmişler, peygamberleri öldürmüşler, onları inkâr etmişler ve emirlerine isyan etmişlerdir. Belki bunlardan bazısı bir kısmına, bazısı da diğerlerine mahsustur; bazısını öncekiler, bazısını da sonrakiler işlemiştir. Tîh çölünde gece ve gündüz akıllara durgunluk veren hadiseleri müşahede ettikleri halde Mûsâ'ya muhalefet etmekten, ona itiraz etmekten, onu her türlü eza ile karşılamaktan ve o ordugâhlarında günahları açıktan işlemekten geri durmamışlardır; hatta öyle ki bazısı yere batırılmış, bazısını ateş yakmış ve veba ile cezalandırılmışlardır. Bütün bunlar ikrar ettikleri Tevrat tercümelerinde mezkûrdur. Sonra onların sonradan gelen nesilleri de Beytü'l-Makdis'in tahrip edilmesiyle cezalandırılıncaya, Mesih'i inkâr edip onu öldürmeye yelteninceye kadar gizli kalmayacak işler yaptılar. Kur'an'da Tevrat'tan ne şekilde yüz çevirdikleri tek tek açıklanmamış olsa da ana hatlarıyla bilinmektedir. Bu, Allah Teâlâ'nın onların atalarının inadına dair bir haberidir; dolayısıyla Muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın getirdiği Kitab'ı inkâr etmeleri ve onun hakkını bile bile reddetmeleri şaşılacak bir şey değildir; nitekim kendi kitapları ve peygamberleri karşısındaki durumları da zikredilen şekildeydi. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, muhakkak hüsrana uğrayanlardan olurdunuz” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: ذَكَرَ الْقَفَّالُ فِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: لَوْلَا مَا تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ إِمْهَالِكُمْ وَتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ أَيْ مِنَ الهالكين الذين باعوا أنفسهم نار جَهَنَّمَ، فَدَلَّ هَذَا الْقَوْلُ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا خَرَجُوا عَنْ هَذَا الْخُسْرَانِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ بِالْإِمْهَالِ حَتَّى تَابُوا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ قَدِ انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ثُمَّ قِيلَ: فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ رُجُوعًا بِالْكَلَامِ إِلَى أَوَّلِهِ، أَيْ لَوْلَا لُطْفُ اللَّهِ بِكُمْ برفع الجبل فوقكم لدمتم لي رَدِّكُمُ الْكِتَابَ وَلَكِنَّهُ تَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَرَحِمَكُمْ فَلَطَفَ بِكُمْ بِذَلِكَ حَتَّى تُبْتُمْ.

Birincisi: Kaffâl tefsirinde iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Eğer Allah'ın size mühlet vermek ve azabı sizden ertelemek suretiyle lütufta bulunması olmasaydı, muhakkak hüsrana uğrayanlardan, yani nefislerini cehennem ateşine satmış olan helak olmuş kimselerden olurdunuz. Bu söz, onların bu hüsrandan ancak Allah Teâlâ'nın tevbe edinceye kadar kendilerine mühlet vererek lütufta bulunması sayesinde kurtulduklarına delalet etmiştir. İkincisi: Haberin Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra yine yüz çevirdiniz” kavlinde sona ermiş olmasıdır; sonra kelâmın evveline dönülerek: { فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı...” buyurulmuştur. Yani üzerinize dağı yükseltmek suretiyle Allah'ın size olan lütfu olmasaydı, Kitab'ı reddetmeye devam ederdiniz; fakat O size lütufta bulundu, size merhamet etti ve tevbe edinceye kadar bu yolla size lütufta bulundu.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَلِمَةُ فَلَوْلا تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِثُبُوتِ غَيْرِهِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ انْتِفَاءَ الْخُسْرَانِ مِنْ لَوَازِمِ حُصُولِ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَحَيْثُ حَصَلَ الْخُسْرَانُ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ هُنَاكَ لُطْفُ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci İnceleme: Bir kimse şöyle diyebilir: { فَلَوْلا } 'levlâ' kelimesi, bir şeyin bulunması sebebiyle diğer şeyin yokluğunu (imtinâ li-vücûd) ifade eder. Bu durum, hüsranın yokluğunun Allah Teâlâ'nın lütfunun hâsıl olmasının gereklerinden olduğunu iktiza eder; dolayısıyla nerede hüsran hâsıl olmuşsa orada Allah Teâlâ'nın lütfunun bulunmaması vacip olur.

وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَفْعَلْ بِالْكَافِرِ شَيْئًا مِنَ الْأَلْطَافِ الدِّينِيَّةِ وَذَلِكَ خِلَافُ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ: أَجَابَ الْكَعْبِيُّ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَوَّى بَيْنِ الْكُلِّ فِي الْفَضْلِ لَكِنِ انْتَفَعَ بَعْضُهُمْ دُونَ بَعْضٍ، فَصَحَّ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِرَجُلٍ

Bu da Allah Teâlâ'nın kâfire dinî lütuflardan hiçbir şey yapmadığını iktiza eder ki bu, Mu'tezile'nin kavline aykırıdır. Kâ'bî şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ lütufta herkesi eşit kılmıştır, lakin bazısı bundan yararlanmış, bazısı yararlanmamıştır. Dolayısıyla bir kimsenin,

وَقَدْ سَوَّى بَيْنَ أَوْلَادِهِ فِي الْعَطِيَّةِ فَانْتَفَعَ بَعْضُهُمْ: لَوْلَا أَنَّ أَبَاكَ فَضَّلَكَ لَكُنْتَ فَقِيرًا، وَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ نَصُّوا عَلَى أَنَّ: «لَوْلَا» تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِثُبُوتِ غَيْرِهِ وَبَعْدَ ثُبُوتِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ فَكَلَامُ الْكَعْبِيِّ ساقط جداً.

çocukları arasında bağışta eşit davranıp da bazısının bundan yararlandığı bir adama: 'Baban sana lütufta bulunmasaydı fakir olurdun' demesinde olduğu gibi böyle söylenmesi sahih olur. Bu cevap zayıftır; çünkü dil ehli 'levlâ'nın bir şeyin sübûtu sebebiyle diğer şeyin intifâsını ifade ettiğini açıkça belirtmişlerdir. Bu önermenin sübûtundan sonra Kâ'bî'nin sözü büsbütün sakıt olur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 65-66]

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) } “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (65) Biz bunu, hem önündekilere hem arkasındakilere ibret verici bir ceza ve takva sahipleri için bir öğüt kıldık. (66)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ وُجُوهَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ أَوَّلًا خَتَمَ ذَلِكَ بِشَرْحِ بَعْضِ مَا وَجَّهَ إِلَيْهِمْ مِنَ التَّشْدِيدَاتِ، وَهَذَا هُوَ النَّوْعُ الْأَوَّلُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ ilk olarak onlara yönelik nimetlerinin vecihlerini sayınca, bunu kendilerine yönelttiği bazı şiddetli cezaları açıklamakla nihayete erdirdi. Bu da birinci türdür ve bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ كَانُوا فِي زَمَانِ دَاوُدَ ﵇ بِأَيْلَةَ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَهُوَ مَكَانٌ مِنَ الْبَحْرِ يَجْتَمِعُ إِلَيْهِ الْحِيتَانُ مِنْ كُلِّ أَرْضٍ فِي شَهْرٍ مِنَ السَّنَةِ حَتَّى لَا يُرَى الْمَاءُ لِكَثْرَتِهَا وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ الشَّهْرِ فِي كُلِّ سَبْتٍ خَاصَّةً وَهِيَ الْقَرْيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي قوله: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ [الْأَعْرَافِ: ١٦٣] فَحَفَرُوا حِيَاضًا عِنْدَ الْبَحْرِ وَشَرَّعُوا إِلَيْهَا الْجَدَاوِلَ فَكَانَتِ الْحِيتَانُ تَدْخُلُهَا فَيَصْطَادُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ فَذَلِكَ الْحَبْسُ فِي الْحِيَاضِ هُوَ اعْتِدَاؤُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَخَذُوا السَّمَكَ وَاسْتَغْنَوْا بِذَلِكَ وَهُمْ خَائِفُونَ مِنَ الْعُقُوبَةِ فَلَمَّا طَالَ/ الْعَهْدُ اسْتَسَنَّ الْأَبْنَاءُ بِسُنَّةِ الْآبَاءِ وَاتَّخَذُوا الْأَمْوَالَ فَمَشَى إِلَيْهِمْ طَوَائِفُ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الَّذِينَ كَرِهُوا الصَّيْدَ يَوْمَ السَّبْتِ وَنَهَوْهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا وَقَالُوا: نَحْنُ فِي هَذَا الْعَمَلِ مُنْذُ زَمَانٍ فَمَا زَادَنَا اللَّهُ بِهِ إِلَّا خَيْرًا، فَقِيلَ لَهُمْ: لَا تَغْتَرُّوا فَرُبَّمَا نَزَلَ بِكُمُ الْعَذَابُ وَالْهَلَاكُ فَأَصْبَحَ الْقَوْمُ وَهُمْ قِرَدَةٌ خَاسِئُونَ فَمَكَثُوا كَذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ هَلَكُوا.

Birinci Mesele: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu kavim Dâvûd aleyhisselâm zamanında Medine ile Şam arasında deniz sahilinde bulunan Eyle'de idiler. Burası balıkların yılın bir ayında her yerden toplandığı bir deniz mevkiidir; öyle ki çokluklarından su görünmezdi. O ayın dışındaki zamanlarda ise sadece her cumartesi günü toplanırlardı. Nitekim bu köy, Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Onlara deniz kıyısında bulunan ve cumartesi günü haddi aşan o kasabayı sor...” [A'râf 163] kavlinde zikredilen köydür. Deniz kenarında havuzlar kazdılar ve oralara kanallar açtılar; balıklar buralara giriyor, onlar da pazar günü bunları avlıyorlardı. İşte havuzlarda tutmaları onların haddi aşmasıydı. Sonra balıkları tuttular ve cezalandırılmaktan korktukları halde bununla zenginleştiler. Zaman uzayınca çocuklar babalarının yolunu benimsedi ve mal edindiler. Bunun üzerine cumartesi günü avlanmayı çirkin gören Medine/şehir halkından birtakım gruplar onların yanına gidip onları nehyettiler; fakat vazgeçmediler ve: 'Biz uzun zamandır bu işi yapıyoruz, Allah da bununla bize hayırdan başka bir şey artırmadı' dediler. Kendilerine: 'Aldanmayın, azap ve helak başınıza inebilir' denildi. Sabah olunca o kavim kovulmuş ve aşağılık maymunlar haline geldiler; bu şekilde üç gün kaldılar, sonra helak oldular.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَمْرَانِ. الْأَوَّلُ: إِظْهَارُ مُعْجِزَةِ مُحَمَّدٍ ﵇ فَإِنَّ قَوْلَهُ:

İkinci Mesele: Bu kıssanın zikredilmesinden maksat iki husustur: Birincisi: Muhammed aleyhisselâm'ın mucizesini izhar etmektir; zira O'nun:

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ كَالْخِطَابِ لِلْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵇ فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ مُحَمَّدٌ ﵇ عَنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ أُمِّيًّا لَمْ يَقْرَأْ وَلَمْ يَكْتُبْ وَلَمْ يُخَالِطِ الْقَوْمَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا عَرَفَهُ مِنَ الْوَحْيِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَهُمْ بِمَا عَامَلَ بِهِ أَصْحَابَ السَّبْتِ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ أَمَا تَخَافُونَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْكُمْ بِسَبَبِ تَمَرُّدِكُمْ مَا نَزَلَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَذَابِ فَلَا تَغْتَرُّوا بِالْإِمْهَالِ الْمَمْدُودِ لَكُمْ ونظيره قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها [النِّسَاءِ: ٤٧] .

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } “Andolsun bildiniz” kavli, Muhammed aleyhisselâm zamanındaki Yahudilere hitap gibidir. Muhammed aleyhisselâm okuma-yazma bilmeyen ümmî birisi olduğu, o kavimle karışıp görüşmediği halde onlara bu olayı haber verince, bu durum onun bunu ancak vahiy ile bildiğine delalet etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ cumartesi ehline nasıl muamele ettiğini onlara haber verince, sanki onlara şöyle demektedir: 'İsyan ve azgınlığınız sebebiyle onların başına inen azabın sizin de başınıza inmesinden korkmuyor musunuz? O halde size tanınan mühletin uzatılmasına aldanmayın.' Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Ey kendilerine kitap verilenler! Bir takım yüzleri silip arkalarına çevirmeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” [Nisâ 47].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْكَلَامُ فِيهِ حَذْفٌ كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ اعْتِدَاءَ مَنِ اعْتَدَى مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ لِكَيْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ مِنَ الْعُقُوبَةِ جَزَاءً لِذَلِكَ، وَلَفْظُ الِاعْتِدَاءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي فَعَلُوهُ فِي السَّبْتِ كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ وَتَفْصِيلُ ذَلِكَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَكِنَّهُ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ إِنَّمَا تَعَدَّوْا في ذلك الاصطياد فقط، وأن يقال: إِنَّمَا تَعَدَّوْا لِأَنَّهُمُ اصْطَادُوا مَعَ أَنَّهُمُ اسْتَحَلُّوا ذَلِكَ الِاصْطِيَادَ.

Üçüncü Mesele: Sözde bir hazif vardır; sanki: 'Zikredilen ceza onun karşılığı olsun diye, içinizden cumartesi günü haddi aşanın haddi aşmasını elbette bildiniz' demiştir. Haddi aşma (itidâ) lafzı, onların cumartesi günü yaptıkları şeyin kendilerine haram kılındığına delalet eder. Bunun tafsilatı bu ayette zikredilmemiştir, lakin O'nun: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor...” kavlinde zikredilmiştir. Sonra onların sadece o avlanmada haddi aştıklarının söylenmesi de muhtemeldir; o avlanmayı helal saymakla birlikte avlandıkları için haddi aştıklarının söylenmesi de muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: السَّبْتُ مَصْدَرُ سَبَتَتِ الْيَهُودُ إِذَا عَظَّمَتْ يَوْمَ السَّبْتِ. فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ اللَّهُ نَهَاهُمْ عَنِ الِاصْطِيَادِ يَوْمَ السَّبْتِ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ أَكْثَرَ الْحِيتَانِ يَوْمَ السَّبْتِ دُونَ سَائِرِ الْأَيَّامِ كَمَا قَالَ:

Dördüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Sebt (es-Sebt), Yahudilerin cumartesi gününe tazim gösterdiklerinde kullanılan 'sebete't-Yehûd' fiilinin masdarıdır.' Eğer: «Allah onlara cumartesi günü avlanmayı yasakladığına göre, O'nun şu kavlinde buyurduğu gibi balıkların diğer günlerde değil de cumartesi günü akın akın gelmesinin hikmeti nedir:

تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٦٣] وَهَلْ هَذَا إِلَّا

{ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın gelirdi; tatil yapmadıkları gün ise onlara gelmezdi. İşte böylece onları sınıyorduk” [A'râf 163]. Bu durum,

إِثَارَةُ الْفِتْنَةِ وَإِرَادَةُ الْإِضْلَالِ. قُلْنَا: أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ فَإِرَادَةُ الْإِضْلَالِ جَائِزَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمَّا عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ فَالتَّشْدِيدُ فِي التَّكَالِيفِ حَسَنٌ لِغَرَضِ ازْدِيَادِ الثَّوَابِ.

fitne uyandırmaktan ve saptırmayı irade etmekten başka bir şey midir?» denilirse; Deriz ki: Ehl-i Sünnet mezhebine göre Allah Teâlâ'dan saptırmayı irade etmek caizdir. Mu'tezile mezhebine göre ise mükellefiyetlerdeki zorluk, sevabın artırılması gayesiyle güzeldir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: (قِرَدَةً خاسِئِينَ) خَبَرٌ: أَيْ كُونُوا جَامِعِينَ بَيْنَ الْقِرْدِيَّةِ وَالْخُسُوءِ، وَهُوَ الصَّغَارُ وَالطَّرْدُ.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { قِرَدَةً خاسِئِينَ } haberdir: Yani maymunluk ile husû'u (horluğu ve kovulmuşluğu) kendisinde toplayanlar olun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ لَيْسَ بِأَمْرٍ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى أَنْ يَقْلِبُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقِرَدَةِ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ سُرْعَةُ التَّكْوِينِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُعْجِزْهُ مَا أَرَادَ إِنْزَالَهُ مِنَ الْعُقُوبَةِ بِهَؤُلَاءِ بَلْ لَمَّا قَالَ لَهُمْ، كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ صَارُوا كَذَلِكَ أَيْ لَمَّا أَرَادَ/ ذَلِكَ بِهِمْ صَارُوا كَمَا أَرَادَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا [النِّسَاءِ: ٤٧] وَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا أَنَّ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ بِذَلِكَ عِنْدَ هَذَا التَّكْوِينِ إِلَّا أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي هَذَا التَّكْوِينِ هُوَ الْقُدْرَةُ وَالْإِرَادَةُ. فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْقَوْلِ أَثَرٌ فِي التَّكْوِينِ فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِيهِ؟ قُلْنَا: أَمَّا عِنْدُنَا فَأَحْكَامُ اللَّهِ تَعَالَى وَأَفْعَالُهُ لَا تَتَوَقَّفُ عَلَى رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ الْبَتَّةَ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلَعَلَّ هَذَا الْقَوْلَ يَكُونُ لَفْظًا لِبَعْضِ الْمَلَائِكَةِ أَوْ لِغَيْرِهِمْ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } kavli bir emir değildir; zira onlar kendilerini maymun suretine çevirmeye kadir değillerdi. Bilakis bundan maksat, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir” [Nahl 40] kavlinde ve: { قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet 11] kavlinde olduğu gibi süratli tekvindir (yaratmadır). Mânası şudur: Allah Teâlâ bu kimselere indirmeyi irade ettiği azaptan aciz kalmadı; bilakis onlara: { كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } dediğinde öyle oldular, yani haklarında bunu irade ettiğinde irade ettiği gibi oldular. Bu, O'nun: { كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi; Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir” [Nisâ 47] kavli gibidir. Bu tekvin esnasında Allah'ın bunu söylemesi de imkânsız değildir; şu kadar var ki bu tekvinde müessir olan kudret ve iradedir. Eğer: «Bu sözün tekvinde bir tesiri olmadığına göre bunda ne fayda vardır?» denilirse; Deriz ki: Bize göre Allah Teâlâ'nın hükümleri ve fiilleri kesinlikle maslahatların gözetilmesine bağlı değildir. Mu'tezile'ye göre ise bu söz belki bazı meleklerin yahut başkalarının lafzı olabilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَرْوِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ ﷾ مَسَخَ قُلُوبَهُمْ بِمَعْنَى الطَّبْعِ وَالْخَتْمِ لَا أَنَّهُ مَسَخَ صُوَرَهُمْ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً [الْجُمُعَةِ: ٥] وَنَظِيرُهُ أَنْ يَقُولَ الْأُسْتَاذُ للمتعلم البليد الذي لا ينجح في تَعْلِيمُهُ: كُنْ حِمَارًا. وَاحْتُجَّ عَلَى امْتِنَاعِهِ بِأَمْرَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ هَذَا الْهَيْكَلُ الْمُشَاهَدُ وَالْبِنْيَةُ الْمَحْسُوسَةُ فَإِذَا أَبْطَلَهَا وَخَلَقَ فِي تِلْكَ الْأَجْسَامِ تَرْكِيبَ الْقِرْدِ وَشَكْلَهُ كَانَ ذَلِكَ إِعْدَامًا لِلْإِنْسَانِ وَإِيجَادًا لِلْقِرْدِ فَيَرْجِعُ حَاصِلُ الْمَسْخِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْدَمَ الْأَعْرَاضَ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا كَانَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ إِنْسَانًا وَخَلَقَ فِيهَا الْأَعْرَاضَ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا كَانَتْ قِرْدًا فَهَذَا يَكُونُ إِعْدَامًا وَإِيجَادًا لَا أَنَّهُ يَكُونُ مَسْخًا.

Üçüncü Mesele: Mücâhid'den rivayet edilen görüşe göre; Allah azze ve celle onların suretlerini meshetmemiş (maymuna çevirmemiş), bilakis kalplerini tab' ve hatm (mühürleme) mânasında meshetmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } “Ciltlerle kitap taşıyan eşeğin durumu gibidir” [Cuma 5] kavli gibidir. Bunun benzeri, bir hocanın eğitilmesinde başarılı olamadığı anlayışsız talebeye: 'Eşek ol' demesidir. Bunun imkânsızlığına iki hususla istidlal edilmiştir: Birincisi: İnsan, gözle görülen bu heykel ve hissedilen bu bünyedir. Allah bunu iptal edip o cesetlerde maymunun terkibini ve şeklini yarattığında, bu durum insanın yok edilmesi ve maymunun var edilmesi olur. Bu kavle göre meshin neticesi şuna döner: Allah Teâlâ o cisimlerin insan olmasını sağlayan arazları yok etmiş ve onlarda maymun olmalarını sağlayan arazları yaratmıştır; bu ise bir mesih değil, yok etme (i'dâm) ve var etme (îcâd) olur.

وَالثَّانِي: إِنْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَمَا أَمِنَّا فِي كُلِّ مَا نَرَاهُ قِرْدًا وَكَلْبًا أَنَّهُ كَانَ إِنْسَانًا عَاقِلًا، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الشَّكِّ فِي الْمُشَاهَدَاتِ. وَأُجِيبَ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ هُوَ تَمَامَ هَذَا الْهَيْكَلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ قَدْ يَصِيرُ سَمِينًا بَعْدَ أَنْ كَانَ هَزِيلًا، وَبِالْعَكْسِ فَالْأَجْزَاءُ مُتَبَدِّلَةٌ وَالْإِنْسَانُ الْمُعَيَّنُ هُوَ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا وَالْبَاقِي غَيْرَ الزَّائِلِ، فَالْإِنْسَانُ أَمْرٌ وَرَاءَ هَذَا الْهَيْكَلِ الْمَحْسُوسِ، وَذَلِكَ الْأَمْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا سَارِيًا فِي الْبَدَنِ أَوْ جُزْءًا فِي بَعْضِ جَوَانِبِ الْبَدَنِ كَقَلْبٍ أَوْ دِمَاغٍ أَوْ مَوْجُودًا مُجَرَّدًا عَلَى مَا يَقُولُهُ الْفَلَاسِفَةُ وَعَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ فَلَا امْتِنَاعَ فِي بَقَاءِ ذَلِكَ الشَّيْءِ مَعَ تَطَرُّقِ التَّغَيُّرِ إِلَى هَذَا الْهَيْكَلِ وَهَذَا هُوَ الْمَسْخُ وَبِهَذَا التقدير يجوز في المالك الَّذِي تَكُونُ جُثَّتُهُ فِي غَايَةِ الْعِظَمِ أَنْ يَدْخُلَ حُجْرَةَ الرَّسُولِ ﵇. وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ الْأَمَانَ يَحْصُلُ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، وَلَمَّا ثَبَتَ بِمَا قَرَّرْنَا جَوَازُ الْمَسْخِ أَمْكَنَ إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، وَلَمْ يَكُنْ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ مُجَاهِدٌ ﵀ وَإِنْ كَانَ مَا ذَكَرَهُ غَيْرَ مُسْتَبْعَدٍ جِدًّا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَصَرَّ عَلَى جَهَالَتِهِ بَعْدَ ظُهُورِ الْآيَاتِ وَجَلَاءِ الْبَيِّنَاتِ فَقَدْ يُقَالُ فِي الْعُرْفِ الظَّاهِرِ إِنَّهُ حِمَارٌ وَقِرْدٌ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْمَجَازُ مِنَ الْمَجَازَاتِ الظَّاهِرَةِ الْمَشْهُورَةِ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَصِيرِ إِلَيْهِ مَحْذُورٌ الْبَتَّةَ. بَقِيَ هَاهُنَا سُؤَالَانِ.

İkincisi: Eğer bunu caiz görürsek, maymun ve köpek olarak gördüğümüz her şeyin [aslında] akıllı bir insan olmadığından emin olamayız; bu da gözlemlenen şeylerde şüpheye düşmeye yol açar. Birinciye şöyle cevap verilmiştir: İnsan bütünüyle bu heykelden (beden kalıbından) ibaret değildir. Zira bu insan zayıf iken şişmanlayabilir veya bunun tersi olabilir; dolayısıyla parçalar değişmektedir, oysa muayyen insan mevcut olan, bâki kalan ve yok olmayandır. O halde insan, bu hissedilen heykelin ötesinde bir varlıktır. Bu varlık da ya bedene sirayet eden bir cisim, ya kalb veya beyin gibi bedenin bazı yönlerindeki bir cüz, yahut filozofların dediği gibi mücerred bir mevcuttur. Bütün bu ihtimallere göre, bu heykele değişme ârız olsa bile o şeyin bâki kalmasında bir imkânsızlık yoktur; mesh (şekil değiştirme) de işte budur. Bu takdire göre, cüssesi son derece büyük olan bir meleğin, Resûl'ün aleyhisselâm hücresine girmesi de caiz olur. İkinciye ise şöyle cevap verilmiştir: [Gözlemlenenlerdeki] emniyet ümmetin icmâı ile hâsıl olur. Ortaya koyduğumuz delillerle meshin caiz olduğu sabit olunca, ayeti zahirine hamletmek mümkün hale gelmiş ve Mücâhid'in rahmetullâhi aleyh zikrettiği te'vile ihtiyacımız kalmamıştır. Gerçi onun zikrettiği şey de büsbütün uzak değildir; çünkü insan açık deliller ve apaçık beyyineler ortaya çıktıktan sonra cehaletinde ısrar ederse, zahir örfte onun hakkında 'eşektir, maymundur' denilebilir. Bu mecaz, bilinen meşhur mecazlardan olduğuna göre, buna başvurulmasında da asla bir sakınca yoktur. Burada iki soru kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ قِرْدًا لَا يَبْقَى لَهُ فَهْمٌ وَلَا عَقْلٌ وَلَا عِلْمٌ فَلَا يَعْلَمُ مَا نَزَلَ بِهِ من العذاب

Birinci Soru: Maymun haline geldikten sonra onda ne bir kavrayış, ne akıl, ne de bilgi kalır; dolayısıyla başına gelen azabı bilemez.

وَمُجَرَّدُ الْقِرْدِيَّةِ غَيْرُ مُؤْلِمٍ بِدَلِيلِ أَنَّ الْقُرُودَ حَالَ سَلَامَتِهَا غَيْرُ مُتَأَلِّمَةٍ فَمِنْ أَيْنَ يَحْصُلُ الْعَذَابُ بِسَبَبِهِ؟ الْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْأَمْرَ الَّذِي بِهِ يَكُونُ الْإِنْسَانُ إِنْسَانًا عَاقِلًا فَاهِمًا كَانَ بَاقِيًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا تَغَيَّرَتِ الْخِلْقَةُ وَالصُّورَةُ لَا جَرَمَ أَنَّهَا مَا كَانَتْ تَقْدِرُ عَلَى النُّطْقِ وَالْأَفْعَالِ الْإِنْسَانِيَّةِ إِلَّا أَنَّهَا كَانَتْ تَعْرِفُ مَا نَالَهَا مِنْ تَغَيُّرِ الْخِلْقَةِ بِسَبَبِ شُؤْمِ الْمَعْصِيَةِ وَكَانَتْ فِي نِهَايَةِ الْخَوْفِ/ وَالْخَجَالَةِ، فَرُبَّمَا كَانَتْ مُتَأَلِّمَةً بِسَبَبِ تَغَيُّرِ تِلْكَ الْأَعْضَاءِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ تَأَلُّمِ الْقُرُودِ الْأَصْلِيَّةِ بِتِلْكَ الصُّورَةِ عَدَمُ تَأَلُّمِ الْإِنْسَانِ بِتِلْكَ الصُّورَةِ الْغَرِيبَةِ الْعَرَضِيَّةِ.

Sırf maymun olmak da elem verici değildir; nitekim maymunların sağlıklı hallerinde elem çekmedikleri bunun delilidir. O halde bu sebeple azap nasıl hâsıl olur? Cevap: İnsanın kendisiyle akıllı ve anlayışlı bir insan olduğu cevherin bâki kaldığı, ancak yaratılışı ve sureti değiştiğinde muhakkak konuşmaya ve insani fiilleri yapmaya güç yetiremediği, buna rağmen günahın uğursuzluğu sebebiyle hilkatinin değiştiğini bildiği ve son derece korku ve utanç içinde bulunduğu, muhtemelen bu organların değişmesi sebebiyle elem duyduğu neden caiz olmasın? Asıl maymunların o suretten dolayı elem duymamasından, insanın bu garip ve ârızî suretten elem duymayacağı sonucu çıkmaz.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أُولَئِكَ الْقِرَدَةُ بَقُوا أَوْ أَفْنَاهُمُ اللَّهُ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُمْ بَقُوا فَهَذِهِ الْقِرَدَةُ الَّتِي فِي زَمَانِنَا هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا مَنْ نَسْلِ أُولَئِكَ الْمَمْسُوخِينَ أَمْ لَا؟ الْجَوَابُ: الْكُلُّ جَائِزٌ عَقْلًا إِلَّا أَنَّ الرِّوَايَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ مَا مَكَثُوا إِلَّا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ هَلَكُوا.

İkinci Soru: O maymunlar [hayatta] kaldılar mı, yoksa Allah onları yok mu etti? Eğer kaldılar dersek, zamanımızdaki bu maymunların o meshedilenlerin neslinden olduğu söylenebilir mi, yoksa söylenemez mi? Cevap: Bütün bunlar aklen caizdir; ancak İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre onlar sadece üç gün kalmış, sonra helak olmuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْخَاسِئُ الصَّاغِرُ الْمُبْعَدُ الْمَطْرُودُ كَالْكَلْبِ إِذَا دَنَا مِنَ النَّاسِ قِيلَ لَهُ اخْسَأْ، أَيْ تَبَاعَدْ وَانْطَرِدْ صَاغِرًا فَلَيْسَ هَذَا الْمَوْضِعُ مِنْ مَوَاضِعِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ يُحْتَمَلُ صَاغِرًا ذَلِيلًا مَمْنُوعًا عَنْ مُعَاوَدَةِ النَّظَرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الْمُلْكِ: ٣، ٤] ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: رَدِّدِ الْبَصَرَ فِي السَّمَاءِ تَرْدِيدَ مَنْ يَطْلُبُ فُطُورًا فَإِنَّكَ وَإِنْ أَكْثَرْتَ مِنْ ذَلِكَ لَمْ تَجِدْ فُطُورًا فَيَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ذَلِيلًا كَمَا يَرْتَدُّ الْخَائِبُ بَعْدَ طُولِ سَعْيِهِ فِي طَلَبِ شَيْءٍ وَلَا يَظْفَرُ بِهِ فَإِنَّهُ يَرْجِعُ خَائِبًا صَاغِرًا مَطْرُودًا مِنْ حَيْثُ كَانَ يَقْصِدُهُ مِنْ أَنْ يُعَاوِدَهُ.

Dördüncü Mesele: Dil ehli şöyle demiştir: Hâsi' (خاسئ), zelil, uzaklaştırılmış ve kovulmuş demektir; nitekim köpek insanlara yaklaştığında ona 'ihse' (اخْسَأْ), yani 'küçülerek uzaklaş ve kovul, burası senin duracağın yer değildir' denilir. Allah Teâlâ: { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Göz hor ve bitkin olarak sana geri döner” buyurmuştur. Bu [ifadenin], zelil, hakir ve tekrar bakmaktan menedilmiş [mânasında olması] muhtemeldir. Zira Allah Teâlâ: { فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Gözünü bir çevir de bak, bir çatlak görebilir misin? Sonra gözü iki kez daha çevir; göz hor, hakir ve bitkin olarak sana dönecektir” [Mülk 3-4] buyurmuştur. Sanki şöyle demiştir: Gökte bir çatlak arayan kimsenin bakışı gibi gözünü tekrar tekrar çevir; bunu ne kadar çok yapsan da bir çatlak bulamazsın. Böylece bir şeyi elde etmek için uzun süre çabalayıp da ona ulaşamayan kimsenin hayal kırıklığıyla geri dönmesi gibi gözün de zelil olarak sana döner; zira o kimse kastettiği şeyi tekrarlamaktan kovulmuş, küçük düşmüş ve eli boş dönmüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَجَعَلْناها فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ يَعُودُ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: (جَعَلْنَاهَا) يَعْنِي الْمِسْخَةَ الَّتِي مُسِخُوهَا، وَثَانِيهَا: قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ جَعَلْنَا الْقِرَدَةَ نَكَالًا. وَثَالِثُهَا: جعلنا قرية أصحاب السبت نكالًا. رابعها: جَعَلْنَا هَذِهِ الْأُمَّةَ نَكَالًا لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ يَدُلُّ عَلَى الْأُمَّةِ وَالْجَمَاعَةِ أَوْ نَحْوِهَا وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ لِأَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ رَدُّ الْكِنَايَةِ إِلَى مَذْكُورٍ مُتَقَدِّمٍ فَلَا وَجْهَ لِرَدِّهَا إِلَى غَيْرِهِ، فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ إِلَّا ذِكْرُهُمْ وَذِكْرُ عُقُوبَتِهِمْ، أَمَّا النَّكَالُ فَقَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّهُ الْعُقُوبَةُ الْغَلِيظَةُ الرَّادِعَةُ لِلنَّاسِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى مِثْلِ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَنْعِ وَالْحَبْسِ وَمِنْهُ النُّكُولُ عَنِ الْيَمِينِ وَهُوَ الِامْتِنَاعُ مِنْهَا، وَيُقَالُ لِلْقَيْدِ النِّكْلُ، وَلِلِّجَامِ الثَّقِيلِ أَيْضًا نِكْلٌ لِمَا فِيهِمَا مِنَ الْمَنْعِ وَالْحَبْسِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالًا وَجَحِيماً [الْمُزَّمِّلِ: ١٢] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا [النِّسَاءِ: ٨٤] وَالْمَعْنَى: أَنَّا جَعَلْنَا مَا جَرَى عَلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عُقُوبَةً رَادِعَةً لِغَيْرِهِمْ أَيْ لَمْ نَقْصِدْ بِذَلِكَ مَا يَقْصِدُهُ الْآدَمِيُّونَ مِنَ التَّشَفِّي لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ مِمَّنْ تَضُرُّهُ الْمَعَاصِي وَتَنْقُصُ مِنْ مُلْكِهِ وَتُؤَثِّرُ فِيهِ، وَأَمَّا نَحْنُ فَإِنَّمَا نُعَاقِبُ لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ فَعِقَابُنَا زَجْرٌ وَمَوْعِظَةٌ، قَالَ الْقَاضِي: الْيَسِيرُ مِنَ الذَّمِّ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ نَكَالٌ حَتَّى إِذْ عَظُمَ وَكَثُرَ وَاشْتَهَرَ، يُوصَفُ بِهِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي السَّارِقِ الْمُصِرِّ الْقَطْعَ جَزَاءً وَنَكَالًا وَأَرَادَ بِهِ أَنْ يَفْعَلَ عَلَى وَجْهِ الْإِهَانَةِ وَالِاسْتِخْفَافِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْخِزْيِ الَّذِي لَا يَكَادُ يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الذَّمِّ الْعَظِيمِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا أَنْزَلَهُ بِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ اعْتَدَوْا فِي السَّبْتِ وَاسْتَحَلُّوا مِنَ اصْطِيَادِ الْحِيتَانِ وَغَيْرِهِ مَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمُ ابْتِغَاءَ الدُّنْيَا وَنَقَضُوا مَا كَانَ مِنْهُمْ مِنَ الْمَوَاثِيقِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ بِهِمْ عُقُوبَةً لَا عَلَى وَجْهِ الْمَصْلَحَةِ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَلِّلَ مِقْدَارَ مَسْخِهِمْ وَيُغَيِّرَ صُوَرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَا يَنْزِلُ بِالْمُكَلَّفِ مِنَ الْأَمْرَاضِ الْمُغَيِّرَةِ

{ فَجَعَلْناها } “Biz onu kıldık” kavline gelince; bu zamirin hangi şeye raci olduğu hususunda birkaç vecihle ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Ferrâ: '{ فَجَعَلْناها } yani onların uğratıldığı meshedilme cezasını [ibret kıldık]' demiştir. İkincisi: Ahfeş: 'Yani maymunları ibretlik bir ceza kıldık' demiştir. Üçüncüsü: Cumartesi ehlinin karyesini (şehrini) ibretlik kıldık [demektir]. Dördüncüsü: Bu ümmeti ibretlik kıldık [demektir]; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “İçinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilmişsinizdir” kavli ümmete, topluluğa veya benzerine delalet eder. En uygun olanı ilk iki vecihtir; zira zamiri daha önce zikredilmiş olana döndürmek mümkün iken, ondan başkasına döndürmenin bir vechi yoktur. Önceki ayette ise sadece onların ve uğradıkları cezanın zikri vardır. Nekâl (نَكَال) kelimesine gelince; Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: O, insanları benzer bir günaha kalkışmaktan caydıran ağır cezadır. Aslı men ve hapsetmekten (alıkoymaktan) gelir; yeminden kaçınmak anlamına gelen 'nukûl' (نُكُول) de bundandır ki o da yeminden imtina etmektir. Prangaya da engelleyici ve hapsedici vasfından dolayı 'nikl' (نِكْل), ağır geme de yine bu sebeple 'nikl' denir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالًا وَجَحِيماً } “Şüphesiz katımızda bukağılar ve cehennem vardır” [Müzzemmil 12] kavlidir. Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “Allah'ın baskını daha zorlu, cezalandırması daha şiddetlidir” [Nisâ 84] buyurmuştur. Mânası şudur: Biz bu kavmin başına geleni başkaları için caydırıcı bir ceza kıldık; yani bununla insanların öç alırken gözettiği gayeyi gözetmedik. Çünkü bu ancak günahların kendisine zarar verdiği, mülkünü eksilttiği ve kendisini etkilediği kimselerden sâdır olur. Biz ise kulların maslahatları için cezalandırırız; dolayısıyla cezamız bir azarlama ve öğüttür. Kâdî şöyle demiştir: Az miktardaki kınama, büyüyüp çoğalmadıkça ve şöhret bulmadıkça 'nekâl' olarak nitelenmez; büyüdüğü zaman böyle nitelenir. Bu vecih üzeredir ki Allah Teâlâ hırsızlıkta ısrar eden kimseye ceza ve nekâl olmak üzere el kesmeyi vacip kılmış ve bunun aşağılama ve tahkir yoluyla yapılmasını murad etmiştir. Bu bakımdan o, neredeyse ancak büyük kınamalarda kullanılan 'hizy' (rezillik) mesabesindedir. Sanki Allah Teâlâ, cumartesi gününde haddi aşıp dünya arzusuyla kendilerine haram kılınan balık avlamayı ve benzerini helal sayan ve verdikleri kesin sözleri bozan bu kavmin başına indirdiği azabı beyan edince; bunu bir maslahat gereği değil, bir ceza olarak indirdiğini açıklamıştır. Zira onların suretlerini değiştirmeyi ve mesh miktarını azaltmayı, mükellefin başına gelen ve suretini değiştiren hastalıklar kabilinden kılması ve bunun da bir ceza değil bir imtihan olması imkânsız değildi.

لِلصُّورَةِ، وَيَكُونُ/ مِحْنَةً لَا عُقُوبَةً فَبَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَجَعَلْناها نَكالًا أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَهَا عُقُوبَةً عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ.

Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَجَعَلْناها نَكالًا } “Biz bunu ibret verici bir ceza kıldık” kavliyle, bunu onların yaptıklarına karşılık bir ceza olarak gerçekleştirdiğini beyan etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: لِمَا قَبْلَهَا وَمَا مَعَهَا وَمَا بَعْدَهَا مِنَ الْأُمَمِ وَالْقُرُونِ لِأَنَّ مَسْخَهُمْ ذُكِرَ فِي كُتُبِ الْأَوَّلِينَ فَاعْتَبَرُوا بِهَا وَاعْتَبَرَ بِهَا مَنْ بَلَغَ إِلَيْهِ خَبَرُ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مِنَ الَآخِرِينَ، وَثَانِيهَا: أُرِيدُ بِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا مَا يَحْضُرُهَا مِنَ الْقُرُونِ وَالْأُمَمِ، وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا عُقُوبَةً لِجَمِيعِ مَا ارْتَكَبُوهُ مِنْ هَذَا الْفِعْلِ وَمَا بَعْدَهُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ.

Allah Teâlâ'nın: { لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Önündekilere ve arkasındakilere” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki, kendisiyle aynı çağdaki ve kendisinden sonraki ümmetler ve nesiller için [ibret kıldık demektir]. Çünkü onların meshedilmesi öncekilerin kitaplarında zikredilmiştir ve onlar bundan ibret almışlardır; sonrakilerden de bu olayın haberi kendisine ulaşan kimseler ibret almıştır. İkincisi: { بَيْنَ يَدَيْها } ile o dönemde hazır bulunan nesiller ve ümmetler kastedilmiştir. Üçüncüsü: Murâd, Allah Teâlâ'nın bunu onların irtikâp ettikleri bu fiilin tamamı ve sonrasındaki işler için bir ceza kılmış olmasıdır; bu da Hasen'in kavlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَنْ عَرَفَ الْأَمْرَ الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ يَتَّعِظُ بِهِ وَيَخَافُ إِنْ فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِهِمْ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ مِثْلُ مَا نَزَلْ بِهِمْ، وَإِنْ لَمْ يَنْزِلْ عَاجِلًا فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَخَافَ مِنَ الْعِقَابِ الْآجِلِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ وَأَدُومُ. وَأَمَّا تَخْصِيصُهُ الْمُتَّقِينَ بِالذِّكْرِ فَكَمِثْلِ مَا بَيَّنَّاهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ لأنهم إذا اختصموا بِالِاتِّعَاظِ وَالِانْزِجَارِ وَالِانْتِفَاعِ بِذَلِكَ صَلُحَ أَنْ يُخَصُّوا بِهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَنْفَعَةٍ لِغَيْرِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Ve takva sahipleri için bir öğüt [kıldık]” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onların başına gelen bu işi bilen kimse bundan ibret alır ve onların fiili gibi bir fiil işlerse onların başına gelenin kendi başına da gelmesinden korkar; bu ceza peşin olarak inmese bile daha büyük ve daha sürekli olan âhiret azabından muhakkak korkar. Takva sahiplerinin özellikle zikredilmesine gelince; bu, surenin başında: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri için bir hidayettir” kavlinde açıkladığımız gibidir. Zira onlar ibret alma, sakınma ve bundan faydalanma hususunda temeyyüz ettiklerinden, kendilerine tahsis edilmeleri uygun olmuştur; çünkü bunun başkalarına bir faydası yoktur.

الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ أَنْ يَعِظَ الْمُتَّقُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَيْ جَعَلْنَاهَا نَكَالًا وَلِيَعِظَ بِهِ بَعْضُ الْمُتَّقِينَ بَعْضًا فَتَكُونُ الْمَوْعِظَةُ مُضَافَةً إِلَى الْمُتَّقِينَ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يَتَّعِظُونَ بِهَا، وَهَذَا خَاصٌّ لَهُمْ دُونَ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ وَاللَّهُ أعلم.

İkincisi: { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } kavlinin mânası, takva sahiplerinin birbirlerine vaaz edip öğüt vermeleri [olabilir]. Yani Biz bunu ibret verici bir ceza ve takva sahiplerinin bir kısmının diğeriyle öğütleşmesi için kıldık. Böylece vaaz (öğüt), takva sahiplerinin ondan öğüt almaları mânasında onlara izafe edilmiş olur. Bu da takva sahibi olmayanların değil, sadece onların hususiyetidir. Allah en iyisini bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٧ الى ٧٣]

[Bakara Suresi (2), 67-73. Ayetler]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) } “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ]: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi. (67) Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın.' [Mûsâ]: 'O buyuruyor ki, o ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Haydi size emredileni yapın' dedi. (68) Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın.' [Mûsâ]: 'O buyuruyor ki, o rengi bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır' dedi. (69) Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; zira sığırlar bize birbirine benzer geldi. İnşallah biz muhakkak doğruyu buluruz.' (70) [Mûsâ]: 'O buyuruyor ki, o boyunduruk altına alınıp yer sürmeyen, ekin sulamayan, kusursuz, üzerinde alaca bulunmayan bir sığırdır' dedi. 'İşte şimdi gerçeği getirdin' dediler ve neredeyse yapmayacakları halde onu kestiler. (71)”

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)

{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) } “Hani siz bir adam öldürmüş ve bu hususta birbirinizle çekişip suçu üzerinizden atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu açığa çıkaracaktı. (72) 'Bunun üzerine: Onun bir parçasıyla o ölüye vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir. (73)”

[في شأن النزول الآيات] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ التَّشْدِيدَاتِ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَائِرِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَتَلَ قَرِيبًا لِكَيْ يَرِثَهُ ثُمَّ رَمَاهُ فِي مَجْمَعِ الطَّرِيقِ ثُمَّ شَكَا ذَلِكَ إِلَى مُوسَى ﵇ فَاجْتَهَدَ مُوسَى فِي تَعَرُّفِ الْقَاتِلِ، فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ قَالُوا لَهُ: سَلْ لَنَا رَبَّكَ حَتَّى يُبَيِّنَهُ، فَسَأَلَهُ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً فَتَعَجَّبُوا مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالِاسْتِفْهَامِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَاسْتَقْصَوْا فِي طَلَبِ الْوَصْفِ فَلَمَّا تَعَيَّنَتْ لَمْ يَجِدُوهَا بِذَلِكَ النَّعْتِ إِلَّا عِنْدَ إِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ وَلَمْ يَبِعْهَا إِلَّا بِأَضْعَافِ ثَمَنِهَا، فَاشْتَرَوْهَا وذبحوها وأمرهم

[Ayetlerin İniş Sebebi Hakkında] Bil ki bu, ağırlaştırmaların (zorlaştırmaların) ikinci türüdür. İbn Abbâs ve diğer müfessirlerden rivayet edildiğine göre, İsrâiloğulları'ndan bir adam mirasına konmak için bir akrabasını öldürdü, sonra onu yolların kesiştiği bir yere attı. Ardından durumu Mûsâ'ya aleyhisselâm şikâyet etti. Mûsâ katili bulmak için gayret gösterdi; katil ortaya çıkmayınca ona: 'Bizim için Rabbine sor da onu bize açıklasın' dediler. Mûsâ Rabbine sordu; Allah ona: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” diye vahyetti. Buna şaşırdılar; ardından halden hale soru sorarak kendi işlerini zorlaştırdılar ve vasıf istemede aşırıya gittiler. Sığır belirlenince, o vasıftaki sığırı ancak muayyen bir adamın yanında bulabildiler; o adam da onu ancak değerinin kat kat fazlasına sattı. Onu satın alıp kestiler. Mûsâ onlara,

مُوسَى أَنْ يَأْخُذُوا عُضْوًا مِنْهَا فَيَضْرِبُوا بِهِ الْقَتِيلَ، فَفَعَلُوا فَصَارَ الْمَقْتُولُ حَيًّا وَسَمَّى لَهُمْ قَاتِلَهُ وَهُوَ الَّذِي ابْتَدَأَ بِالشِّكَايَةِ فَقَتَلُوهُ قَوَدًا، ثُمَّ هَاهُنَا مَسَائِلُ:

onun bir uzvunu alıp öldürülen adama vurmalarını emretti. Bunu yaptılar; öldürülen adam dirildi ve ilk önce şikâyette bulunan kişinin kendisini öldüren katil olduğunu söyledi. Bunun üzerine onu kısasen öldürdüler. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْإِيلَامَ وَالذَّبْحَ حَسَنٌ وَإِلَّا لَمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، ثُمَّ عِنْدَنَا وَجْهُ الْحُسْنِ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى مَالِكُ الْمُلْكِ فَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ إِنَّمَا يَحْسُنُ لِأَجْلِ الْأَعْوَاضِ.

Birinci Mesele: [Hayvana] elem vermek ve onu boğazlamak güzeldir (hüsün sahibidir); aksi takdirde Allah onu emretmezdi. Bize göre bundaki güzellik yönü, Allah Teâlâ'nın mülkün tek sahibi olmasıdır; dolayısıyla kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Mu'tezile'ye göre ise bu ancak ivazlar (karşılıklar) sebebiyle güzel olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ مِنْ بَقَرِ الدُّنْيَا وَهَذَا هُوَ الْوَاجِبُ الْمُخَيَّرُ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا بِالْوَاجِبِ الْمُخَيَّرِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ dünya sığırlarından herhangi bir sığırın kesilmesini emretmiştir; bu da muhayyer vaciptir. Bu durum, muhayyer vacip hakkındaki görüşümüzün sıhhatine delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ بِالْعُمُومِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً مَعْنَاهُ اذْبَحُوا أَيَّ بَقَرَةٍ شِئْتُمْ فَهَذِهِ الصِّيغَةُ تُفِيدُ هَذَا الْعُمُومَ، وَقَالَ مُنْكِرُو الْعُمُومِ: إِنَّ هَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ اذْبَحْ بَقَرَةً. يُمْكِنُ تَقْسِيمُهُ إِلَى قِسْمَيْنِ، فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: اذْبَحْ بَقَرَةً مُعَيَّنَةً مِنْ شَأْنِهَا كَيْتُ وَكَيْتُ وَيَصِحُّ أَيْضًا/ أَنْ يُقَالَ اذْبَحْ بَقَرَةً أَيَّ بَقَرَةٍ شِئْتَ، فَإِذَنِ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِكَ «اذْبَحْ» مَعْنًى مُشْتَرِكٌ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ وَالْمُشْتَرِكُ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ لَا يَسْتَلْزِمُ وَاحِدًا مِنْهُمَا، فَإِذَنْ قَوْلُهُ اذْبَحُوا بَقَرَةً لَا يَسْتَلْزِمُ مَعْنَاهُ مَعْنَى قَوْلِهِ: اذْبَحُوا بَقَرَةً، أَيَّ بَقَرَةٍ شِئْتُمْ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ لِأَنَّهُ لَوْ أَفَادَ الْعُمُومَ لَكَانَ قَوْلُهُ: اذْبَحُوا بَقَرَةً أَيَّ بَقَرَةٍ شِئْتُمْ تَكْرِيرًا وَلَكَانَ قَوْلُهُ: اذْبَحُوا بَقَرَةً مُعَيَّنَةً نَقْضًا، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا الْقَوْلِ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فاذبحوا بَقَرَةً كَالنَّقِيضِ لِقَوْلِنَا لَا تَذْبَحُوا بَقَرَةً، وَقَوْلُنَا لَا تَذْبَحُوا بَقَرَةً يُفِيدُ النَّفْيَ الْعَامَّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُنَا اذْبَحُوا بَقَرَةً يَرْفَعَ عُمُومَ النَّفْيِ وَيَكْفِي فِي ارْتِفَاعِ عُمُومِ النَّفْيِ خُصُوصُ الثُّبُوتِ عَلَى وَجْهٍ وَاحِدٍ، فَإِذَنْ قَوْلُهُ: اذْبَحُوا بَقَرَةً يُفِيدُ الْأَمْرَ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَطْ، أَمَّا الْإِطْلَاقُ فِي ذَبْحِ أَيِّ بَقَرَةٍ شَاءُوا فَذَلِكَ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فِي ارْتِفَاعِ ذَلِكَ النَّفْيِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُسْتَفَادًا مِنَ اللَّفْظِ، الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Umum ifade ettiğini savunanlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } kavlinin mânasının 'Dilediğiniz herhangi bir sığırı kesiniz' olduğu ve bu lafzın bu umumu ifade ettiği hususunda ittifak etmişlerdir. Umumu inkâr edenler ise bunun umuma delalet etmediğini söylemiş ve buna karşı şu vecihlerle istidlal etmişlerdir: Birincisi: Bir kimsenin 'Bir sığır kes' sözünden anlaşılan mânayı iki kısma ayırmak mümkündür; zira 'Şöyle şöyle vasıfları olan muayyen bir sığır kes' demek sahih olduğu gibi, 'Dilediğin herhangi bir sığırı kes' demek de sahihtir. O halde 'kes' sözünden anlaşılan, bu iki kısım arasında müşterek bir mânadır ve iki kısım arasında müşterek olan şey, bu kısımlardan birini gerektirmez. Dolayısıyla 'Bir sığır kesiniz' sözünün mânası, 'Dilediğiniz herhangi bir sığırı kesiniz' sözünün mânasını gerektirmez. Böylece bunun umum ifade etmediği sabit olmuştur; zira umum ifade etseydi, 'Dilediğiniz herhangi bir sığırı kesiniz' sözü bir tekrar olurdu ve 'Muayyen bir sığır kesiniz' sözü ise bir çelişki olurdu. Durum böyle olmadığına göre, bu görüşün fasit olduğunu anladık. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: 'Bir sığır kesiniz' emri, 'Bir sığır kesmeyiniz' sözümüzün çelişiği (nakîzi) gibidir. 'Bir sığır kesmeyiniz' sözümüz genel bir nefiy (olumsuzluk) ifade eder; öyleyse 'Bir sığır kesiniz' sözümüzün bu genel olumsuzluğu kaldırması vaciptir. Genel olumsuzluğun kalkması için ise tek bir vecih üzere hususi bir sübût yeterlidir. O halde 'Bir sığır kesiniz' sözü sadece bir tek sığırın kesilmesini emretmeyi ifade eder. Diledikleri herhangi bir sığırı kesme hususundaki ıtlaka gelince; o olumsuzluğun kalkmasında buna bir ihtiyaç yoktur. Dolayısıyla bunun lafızdan anlaşılmaması vacip olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın kavlindeki

بَقَرَةً لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ مُنْكَرَةٌ وَالْمُفْرَدُ الْمُنَكَّرُ إِنَّمَا يُفِيدُ فَرْدًا مُعَيَّنًا فِي نَفْسِهِ غَيْرَ مُعَيَّنٍ بِحَسَبِ الْقَوْلِ الدَّالِّ عَلَيْهِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُفِيدَ فَرْدًا أَيَّ فَرْدٍ كَانَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِذَا قَالَ: رَأَيْتُ رَجُلًا فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ فِي الْخَبَرِ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي الْأَمْرِ كَذَلِكَ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْعُمُومِ بِأَنَّهُ لَوْ ذَبَحَ أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ فَإِنَّهُ يَخْرُجُ عَنِ الْعُهْدَةِ فَوَجَبَ أَنْ يُفِيدَ الْعُمُومَ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا مُصَادَرَةٌ عَلَى الْمَطْلُوبِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ هَذَا إِنَّمَا يَثْبُتُ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: اذْبَحْ بَقَرَةً مَعْنَاهُ اذْبَحْ أَيَّ بَقَرَةٍ شِئْتَ، وَهَذَا هُوَ عَيْنُ الْمُتَنَازَعِ فِيهِ. فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أن قوله تعالى: اذبحوا بَقَرَةً هَلْ هُوَ أَمْرٌ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ مُبَيَّنَةٍ أَوْ هُوَ أَمْرٌ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ أَيِّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، فَالَّذِينَ يُجَوِّزُونَ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ قَالُوا: إِنَّهُ كَانَ أَمْرًا بِذَبْحِ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَلَكِنَّهَا مَا كَانَتْ مُبَيَّنَةً، وَقَالَ الْمَانِعُونَ مِنْهُ: هُوَ وَإِنْ كَانَ أَمْرًا بِذَبْحِ أَيِّ بَقَرَةٍ كَانَتْ إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا سَأَلُوا تَغَيُّرَ التَّكْلِيفِ عِنْدَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ الْأَوَّلَ كَانَ كَافِيًا لَوْ أَطَاعُوا وَكَانَ التخيير في جنس البقرة إِذْ ذَاكَ هُوَ الصَّلَاحَ، فَلَمَّا عَصَوْا وَلَمْ يَمْتَثِلُوا وَرَجَعُوا بِالْمَسْأَلَةِ لَمْ يَمْتَنِعْ تَغَيُّرُ الْمَصْلَحَةِ وَذَلِكَ مَعْلُومٌ فِي الْمُشَاهَدِ، لِأَنَّ الْمُدَبِّرَ لِوَلَدِهِ قَدْ يَأْمُرُهُ بِالسَّهْلِ اخْتِيَارًا، فَإِذَا امْتَنَعَ الْوَلَدُ مِنْهُ فَقَدْ يَرَى الْمَصْلَحَةَ فِي أَنْ يَأْمُرَهُ بِالصَّعْبِ فَكَذَا هَاهُنَا.

{ بَقَرَةً } kelimesi müfred ve nekredir. Müfred ve nekre olan kelime ise ancak bizâtihi muayyen, fakat ona delalet eden söze göre gayri muayyen bir ferdi ifade eder; hangi fert olursa olsun [herhangi] bir ferdi ifade etmesi caiz değildir. Nitekim bir kimse 'Bir adam gördüm' dediğinde, bunun sadece zikrettiğimiz şeyi ifade etmesi bunun delilidir. Bunun haberde böyle olduğu sabit olunca, emirde de böyle olması vacip olur. Umumu savunanlar ise: 'Kişi hangi sığırı keserse kessin borçtan kurtulmuş olur; öyleyse umum ifade etmesi vaciptir' diyerek istidlal etmişlerdir. Cevap şudur: Bu, birinci مطلوب (iddia edilen şey) üzerine musâdaradır (kısır döngüdür). Zira bu husus ancak 'Bir sığır kes' sözünün mânasının 'Dilediğin herhangi bir sığırı kes' olduğu sabit olursa sabit olur; bu ise zaten ihtilafın ta kendisidir. İşte bu meseledeki kelâm bundan ibarettir. Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlar Allah Teâlâ'nın 'Bir sığır kesiniz' kavlinin vasıfları açıklanmış muayyen bir sığırın kesilmesi emri mi, yoksa hangisi olursa olsun herhangi bir sığırın kesilmesi emri mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Beyanın hitap vaktinden sonraya tehir edilmesini caiz görenler dediler ki: 'Bu, muayyen bir sığırı kesme emriydi, fakat henüz açıklanmamıştı.' Bunu engelleyenler ise şöyle dediler: 'Bu, her ne kadar herhangi bir sığırı kesme emri idiyse de, o kavim soru sorunca mükellefiyet o esnada değişti. Çünkü eğer itaat etselerdi ilk mükellefiyet yeterliydi ve o vakit sığır cinsinde muhayyer bırakılmaları maslahata uygundu. Ancak isyan edip emri yerine getirmeyerek tekrar soruya dönünce, maslahatın değişmesi imkânsız olmadı. Bu durum gözle görülen hususlarda da bilinmektedir; zira çocuğunu terbiye eden kimse ihtiyari olarak ona kolay olanı emredebilir; çocuk bundan kaçındığında ise ona zor olanı emretmekte maslahat görebilir. İşte burada da durum böyledir.'

وَاحْتَجَّ الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ وما لَوْنُها وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ، ... إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ، ... إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ مُنْصَرِفٌ إِلَى مَا أُمِرُوا بِذَبْحِهِ مِنْ قَبْلُ وَهَذِهِ الْكِنَايَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ مَا كَانَ ذَبْحَ بَقَرَةٍ أَيِّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، بَلْ كَانَ الْمَأْمُورُ بِهِ ذَبْحَ

Birinci fırka birkaç vecihle istidlal etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ } “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” ve { وما لَوْنُها } “Ve renginin ne olduğunu [açıklasın]” kavli ile Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ } “O buyuruyor ki, o ne yaşlı... bir sığırdır”, { إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ } “O sapsarı bir sığırdır”, { إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ } “O boyunduruk altına alınıp yer sürmeyen bir sığırdır” kavilleri daha önce kesilmesi emredilen sığıra râcidir. Bu zamirler emredilen şeyin hangi sığır olursa olsun herhangi bir sığırın kesilmesi olmadığına, bilakis emredilenin

بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ. الثَّانِي: أَنَّ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةَ فِي الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا صِفَاتُ الْبَقَرَةِ الَّتِي أُمِرُوا بِذَبْحِهَا أَوَّلًا أَوْ صِفَاتُ بَقَرَةٍ وَجَبَتْ عَلَيْهِمْ عِنْدَ ذَلِكَ السُّؤَالِ وَانْتَسَخَ مَا كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ قَبْلَ ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالثَّانِي: يَقْتَضِي أَنْ يَقَعَ الِاكْتِفَاءُ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ آخِرًا، وَأَنْ لَا يَجِبَ حُصُولُ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَلَمَّا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ/ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ بِأَسْرِهَا كَانَتْ مُعْتَبَرَةً عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا الْقِسْمِ.

muayyen bir sığırın kesilmesi olduğuna delalet eder. İkincisi: İkinci soruya verilen cevapta zikredilen sıfatlar hakkında ya 'Bunlar öncelikle kesilmesi emredilen sığırın sıfatlarıdır' denilecek, ya da 'Bu soru üzerine kendilerine vacip kılınan sığırın sıfatlarıdır ve bundan önce kendilerine vacip olan şey neshedilmiştir' denilecektir. Birincisi aranan neticedir (matluptur). İkincisi ise en son zikredilen sıfatlarla yetinilmesini ve bundan önce zikredilen sıfatların bulunmasının vacip olmamasını iktiza eder. Bütün Müslümanlar bu sıfatların tamamının muteber olduğu hususunda icmâ ettiklerine göre, bu ikinci kısmın fasit olduğunu anladık.

فَإِنْ قِيلَ أَمَّا الْكِنَايَاتُ فَلَا نُسَلِّمُ عَوْدَهَا إِلَى الْبَقَرَةِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا كِنَايَاتٌ عَنِ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ مَشْهُورَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ؟ قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْكِنَايَاتِ لَوْ كَانَتْ عَائِدَةً إِلَى الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ لَبَقِيَ مَا بَعْدَ هَذِهِ الْكِنَايَاتِ غَيْرَ مُفِيدٍ، لِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي قَوْلِهِ: بَقَرَةٌ صَفْراءُ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ شَيْءٍ آخَرَ وَذَلِكَ خِلَافُ الْأَصْلِ، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَا الْكِنَايَاتِ عَائِدَةً إِلَى الْمَأْمُورِ بِهِ أَوَّلًا لَمْ يَلْزَمْ هَذَا الْمَحْذُورُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْحُكْمَ بِرُجُوعِ الْكِنَايَةِ إِلَى الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ خِلَافُ الْأَصْلِ، لِأَنَّ الْكِنَايَةَ يَجِبُ عَوْدُهَا إِلَى شَيْءٍ جَرَى ذِكْرُهُ وَالْقِصَّةُ وَالشَّأْنُ لَمْ يَجْرِ ذِكْرُهُمَا فَلَا يَجُوزُ عَوْدُ الْكِنَايَةِ إِلَيْهِمَا لَكِنَّا خَالَفْنَا هَذَا الدَّلِيلَ لِلضَّرُورَةِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَبَقِيَ مَا عَدَاهُ عَلَى الْأَصْلِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قوله: ما لَوْنُها، وما هِيَ لَا شَكَّ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْبَقَرَةِ الْمَأْمُورِ بِهَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ عَائِدًا إِلَى تِلْكَ الْبَقَرَةِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنِ الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ.

Eğer: 'Zamirlerin sığıra raci olduğunu kabul etmiyoruz; bunların kıssadan ve durumdan kinaye (zamir-i şe'n) olması neden caiz olmasın? Bu, Araplar arasında meşhur bir üsluptur' denilirse; Deriz ki: Bu birkaç vecihle batıldır. Birincisi: Bu zamirler eğer kıssaya ve şe'ne (duruma) raci olsaydı, bu zamirlerden sonrası faydasız kalırdı; çünkü 'sarı bir sığır' sözünün tek başına bir faydası olmaz, bilakis başka bir şeyin takdir edilmesi zorunlu olurdu ki bu da asıl kurala aykırıdır. Zamirleri ilk başta emredilene râci kıldığımızda ise bu sakınca lâzım gelmez. İkincisi: Zamirin kıssa ve şe'ne döndüğüne hükmetmek asıl kurala aykırıdır; çünkü zamirin zikri geçmiş bir şeye dönmesi vaciptir, kıssa ve şe'nin zikri ise geçmemiştir; bu yüzden zamirin onlara dönmesi caiz değildir. Ancak biz bu delile bazı yerlerde zaruretten dolayı muhalefet ettik, bunun dışındakiler ise asıl kural üzere kalır. Üçüncüsü: { ما لَوْنُها } “Rengi nedir” ve { وما هِيَ } “O nedir” kavlindeki zamirin emredilen sığıra raci olduğunda şüphe yoktur; dolayısıyla: { إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ } “O sapsarı bir sığırdır” kavlindeki zamirin de o sığıra raci olması vacip olur, aksi takdirde cevap soruya mutabık olmaz.

الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا سَائِلِينَ مُعَانِدِينَ لَمْ يَكُنْ فِي مِقْدَارِ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ مُوسَى مَا يُزِيلُ الِاحْتِمَالَ لِأَنَّ مِقْدَارَ مَا ذَكَرَهُ مُوسَى أَنْ تَكُونَ بَقَرَةً صَفْرَاءَ مُتَوَسِّطَةً فِي السِّنِّ كَامِلَةً فِي الْقُوَّةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ مَوْضِعٌ لِلِاحْتِمَالَاتِ الْكَثِيرَةِ، فَلَمَّا سَكَتُوا هَاهُنَا وَاكْتَفَوْا بِهِ عَلِمْنَا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُعَانِدِينَ. وَاحْتَجَّ الْفَرِيقُ الثَّانِي بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً مَعْنَاهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْعُمُومَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ اعْتِبَارُ الصِّفَةِ بَعْدَ ذَلِكَ تَكْلِيفًا جَدِيدًا، وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَبْحَ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ لَمَا اسْتَحَقُّوا التَّعْنِيفَ عَلَى طَلَبِ الْبَيَانِ بَلْ كَانُوا يَسْتَحِقُّونَ الْمَدْحَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا عَنَّفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ، وَفِي قَوْلِهِ:

Üçüncüsü: Eğer onlar inatçı sorucular olsalardı, Mûsâ'nın onlara emrettiği miktar ihtimali ortadan kaldıracak boyutta değildi; çünkü Mûsâ'nın zikrettiği miktar, sığırın sarı, orta yaşlı ve tam kuvvetli olmasıydı. Bu miktar ise pek çok ihtimale açıktır. Burada susup bununla yetindiklerinde, onların inatçı kimseler olmadığını anladık. İkinci fırka da birkaç vecihle istidlal etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } kavlinin mânası, 'Hangi sığır olursa olsun bir sığır kesmenizi emrediyor' demektir; bu da umum ifade eder. Bu durum ise sıfatın bundan sonra muteber kılınmasının yeni bir mükellefiyet olmasını iktiza eder. İkincisi: Eğer murad muayyen bir sığırın kesilmesi olsaydı, beyan talebinde bulundukları için azarlanmayı hak etmezler, bilakis bunun üzerine övgüyü hak ederlerdi. Allah Teâlâ: { فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Size emredileni yapın” kavlinde ve

فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ عَلِمْنَا تَقْصِيرَهُمْ فِي الْإِتْيَانِ بِمَا أُمِرُوا بِهِ أَوَّلًا وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ لَوْ كَانَ الْمَأْمُورُ بِهِ أَوَّلًا ذَبْحَ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ. الثَّالِثُ: مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ ذَبَحُوا أَيَّةَ بَقَرَةٍ أَرَادُوا لَأَجْزَأَتْ مِنْهُمْ لَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْوَقْتَ الَّذِي فِيهِ أُمِرُوا بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى ذَبْحِهَا، فَلَوْ كَانَ الْمَأْمُورُ بِهِ ذَبْحَ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا بَيَّنَهَا لَكَانَ ذَلِكَ تَأْخِيرًا لِلْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ مَا بَيَّنَّا فِي أَوَّلِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ ذَبْحُ بَقَرَةٍ، أَيِّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ فَرَّطُوا فِي أَوَّلِ الْقِصَّةِ وَأَنَّهُمْ كَادُوا يُفَرِّطُونَ بَعْدَ اسْتِكْمَالِ الْبَيَانِ، بَلِ اللَّفْظُ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَنَحْمِلُهُ عَلَى الْأَخِيرِ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا وَقَفُوا عَلَى تَمَامِ الْبَيَانِ تَوَقَّفُوا عِنْدَ ذَلِكَ وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَهُ، وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ بَابِ الْآحَادِ وَبِتَقْدِيرِ الصِّحَّةِ، فَلَا تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ مُعَارِضَةً لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِنَّمَا يَلْزَمُ أَنْ لَوْ دَلَّ الْأَمْرُ عَلَى الْفَوْرِ وَذَلِكَ عِنْدَنَا مَمْنُوعٌ.

{ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacakları halde onu kestiler” kavlinde onları azarlayınca, ilk emredildikleri şeyi yerine getirmede kusur ettiklerini anladık; bu da ancak ilk emredilen şey [herhangi bir sığır değil de] muayyen bir sığırın kesilmesi olduğu takdirde geçerli olurdu. Üçüncüsü: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Eğer diledikleri herhangi bir sığırı kesselerdi onlardan kabul edilirdi; fakat onlar kendilerini zora koştular, Allah da onları zora koştu.' Dördüncüsü: Sığırı kesmekle emrolundukları vakit, onu kesmeye muhtaç idiler. Eğer emredilen şey Allah Teâlâ'nın açıklamamış olmasına rağmen muayyen bir sığır olsaydı, bu, beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya geciktirilmesi olurdu; bu ise caiz değildir. Birinciye cevap: Meselenin başında açıkladığımız üzere Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } kavli, emredilenin hangi sığır olursa olsun bir sığırın kesilmesi olduğuna delalet etmez. İkinciye cevap: Allah Teâlâ'nın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } kavlinde, kıssanın başında kusur ettiklerine ve beyan tamamlandıktan sonra neredeyse kusur edeceklerine dair bir delalet yoktur; bilakis lafız bunların her birine muhtemeldir. Biz de onu sonuncusuna hamlederiz ki o da beyanın tamamına vâkıf olduklarında o esnada durakladıkları ve neredeyse bunu yapmayacaklarıdır. Üçüncüye cevap: İbn Abbâs'tan gelen bu rivayet âhâd kabilindendir; sıhhati farz edilse bile Allah Teâlâ'nın Kitabı'na muarız olmaya elverişli değildir. Dördüncüye cevap: Beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya geciktirilmesi ancak emrin fevrilik (derhal yapılma) ifade etmesi durumunda lâzım gelir; bu ise bize göre kabul edilmez.

وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا فَرَّعْنَا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ بَقَرَةٌ أَيُّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ نَقُولَ: التَّكَالِيفُ مُغَايِرَةٌ فَكُلِّفُوا فِي الْأَوَّلِ: أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، وَثَانِيًا: أَنْ تَكُونَ لَا فَارِضًا وَلَا بِكْرًا بَلْ عَوَانًا، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ كُلِّفُوا أَنْ تَكُونَ صَفْرَاءَ، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ كُلِّفُوا أَنْ تَكُونَ مَعَ ذَلِكَ لَا ذَلُولًا تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ. ثُمَّ اخْتَلَفَ

Bil ki biz, emredilenin hangi sığır olursa olsun herhangi bir sığır olduğu görüşüne dayandırırsak, mükellefiyetlerin birbirinden farklı olduğunu söylememiz gerekir: Birincisinde herhangi bir sığırla mükellef kılındılar; ikincisinde yaşlı ve körpe olmayıp orta yaşlı olmasıyla [mükellef kılındılar]; bunu yapmayınca sarı olmasıyla mükellef kılındılar; bunu da yapmayınca bununla birlikte boyunduruk altına alınıp yer sürmeyen ve ekin sulamayan bir sığır olmasıyla mükellef kılındılar. Sonra

الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ فِي التَّكْلِيفِ الْوَاقِعِ أَخِيرًا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَوْفِيًا لِكُلِّ صِفَةٍ تَقَدَّمَتْ حَتَّى تَكُونَ الْبَقَرَةُ مَعَ الصِّفَةِ الْأَخِيرَةِ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ وَصَفْرَاءُ فَاقِعٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّمَا يَجِبُ كَوْنُهَا بِالصِّفَةِ الْأَخِيرَةِ فَقَطْ، وَهَذَا أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْكَلَامِ إِذَا كَانَ تَكْلِيفًا بَعْدَ تَكْلِيفٍ وَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ أَشْبَهَ بِالرِّوَايَاتِ وَبِطَرِيقَةِ التَّشْدِيدِ عَلَيْهِمْ عِنْدَ تَرَدُّدِ الِامْتِثَالِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْبَيَانَ لَا يَتَأَخَّرُ فَلَا بُدَّ مِنْ كَوْنِهِ تَكْلِيفًا بَعْدَ تَكْلِيفٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَسْهَلَ قَدْ يُنْسَخُ بِالْأَشَقِّ وَيَدُلُّ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ قَبْلَ الْفِعْلِ وَلَكِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ قَبْلَ وَقْتِ الْفِعْلِ، وَيَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ فِي شَرْعِ مُوسَى ﵇، وَلَهُ أَيْضًا تَعَلُّقٌ بِمَسْأَلَةِ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّسْخِ هَلْ هُوَ نَسْخٌ أَمْ لَا، وَيَدُلُّ عَلَى حُسْنِ وُقُوعِ التَّكْلِيفِ ثَانِيًا لِمَنْ عَصَى وَلَمْ يَفْعَلْ مَا كُلِّفَ أَوَّلًا.

bu mezhebi benimseyenler ihtilaf ettiler: Onlardan bir kısmı dedi ki: Son olarak gerçekleşen mükellefiyette, daha önce geçen bütün sıfatların eksiksiz bulunması vaciptir; ta ki sığır son sıfatla birlikte ne yaşlı ne körpe, sapsarı olsun. Onlardan bir kısmı da dedi ki: Sadece son sıfat üzere olması vaciptir. Bir mükellefiyetin ardından başka bir mükellefiyet geldiğinde sözün zahirine en yakın olanı budur; gerçi birincisi rivayetlere ve emri yerine getirmede tereddüt ettiklerinde üzerlerine zorlaştırma yapılması üslubuna daha uygundur. Beyanın gecikmediği sabit olunca, bunun bir mükellefiyetin ardından başka bir mükellefiyet olması zorunludur. Bu da daha kolay olanın daha zor olanla neshedilebileceğine ve fiilden önce neshedilmenin caiz olduğuna delalet eder; fakat fiil vaktinden önce neshedilmenin caiz olduğuna delalet etmez. Yine bu, Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatında neshin vuku bulduğuna delalet eder. Bunun ayrıca nesh üzerine ziyadenin nesh olup olmadığı meselesiyle de irtibatı vardır; ve ilk mükellef kılındığı şeyi yapmayıp isyan eden kimseye ikinci kez mükellefiyet verilmesinin güzel olduğuna delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Dediler ki: Bizimle alay mı ediyorsun?” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ: هُزُواً بِالضَّمِّ وَهُزْؤًا بِسُكُونِ الزَّايِ نَحْوَ كُفُؤًا وَكُفْءً وَقَرَأَ حَفْصٌ: (هُزُوًا) بِالضَّمَّتَيْنِ وَالْوَاوِ وَكَذَلِكَ كُفُوًا.

Birinci Mesele: Bu kelime [ze harfinin] dammesiyle { هُزُواً } ve zânın sükûnuyla { هُزْؤًا } şeklinde okunmuştur; küfüven ve küf'en (كُفُؤًا ve كُفْءً) gibi. Hafs ise iki damme ve vav ile { هُزُوًا } şeklinde okumuştur; kufuven (كُفُوًا) gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً اسْتِفْهَامٌ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ وَالْهُزْءُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَعْنَى الْمَهْزُوءِ بِهِ كَمَا يُقَالُ: كَانَ هَذَا فِي عِلْمِ اللَّهِ أَيْ فِي مَعْلُومِهِ وَاللَّهُ رَجَاؤُنَا أَيْ مَرْجُوُّنَا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٠] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (أتتخذنا هزؤاً) أَتَجْعَلُنَا مَكَانَ هُزْءٍ أَوْ أَهْلَ هُزْءٍ أَوْ مَهْزُوءًا بِنَا وَالْهُزْءُ نَفْسُهُ فَرْطُ الِاسْتِهْزَاءِ.

İkinci Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } kavli inkâr mânasında bir istifhamdır (sorudur). Hüz' (الْهُزْءُ), 'Bu Allah'ın ilminde idi' yani 'malumunda idi' ve 'Allah recâmızdır' yani 'mercûumuzdur (ümidimizdir)' denildiği gibi mehzûün bih (kendisiyle alay edilen) mânasında olması caizdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz onları alaya aldınız” [Mü'minûn 110] kavlidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: '(أتتخذنا هزؤاً) bizi bir alay konusu veya alay ehli yahut kendisiyle alay edilen kimseler mi kılıyorsun [demektir]; hüz'ün kendisi ise istihzanın (alay etmenin) aşırısıdır.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَوْمُ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا مِنْ مُوسَى ﵇ تَعْيِينَ الْقَاتِلِ فَقَالَ مُوسَى:

Üçüncü Mesele: O kavim bunu ancak şu sebeple söylemiştir: Mûsâ'dan aleyhisselâm katili belirlemesini istediklerinde Mûsâ:

اذْبَحُوا بَقَرَةً لَمْ يَعْرِفُوا بَيْنَ هَذَا الْجَوَابِ وَذَلِكَ السُّؤَالِ مُنَاسَبَةً، فَظَنُّوا أَنَّهُ ﵇ يُلَاعِبُهُمْ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنَّ مُوسَى ﵇ أَمَرَهُمْ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ وَمَا أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُمْ إِذَا ذَبَحُوا الْبَقَرَةَ ضَرَبُوا الْقَتِيلَ بِبَعْضِهَا فَيَصِيرُ حَيًّا فَلَا جَرَمَ، وَقَعَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ مَوْقِعَ الْهُزْءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ ﵇ وَإِنْ كَانَ قَدْ بَيَّنَ لَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْحَالِ إِلَّا أَنَّهُمْ تَعَجَّبُوا مِنْ أَنَّ الْقَتِيلَ كَيْفَ يَصِيرُ حَيًّا بِأَنْ يَضْرِبُوهُ بِبَعْضِ أَجْزَاءِ الْبَقَرَةِ فَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى الِاسْتِهْزَاءِ.

'Bir sığır kesiniz' deyince, bu cevap ile o soru arasında bir münasebet göremediler ve onun aleyhisselâm kendileriyle eğlendiğini zannettiler. Çünkü Mûsâ'nın aleyhisselâm onlara sığırı kesmeyi emretmiş olup, sığırı kestiklerinde onun bir parçasıyla öldürülen kişiye vuracaklarını ve onun dirileceğini kendilerine bildirmemiş olması muhtemeldir; bundan dolayı bu söz onların katında alay yerine geçmiştir. Mûsâ'nın aleyhisselâm onlara durumun keyfiyetini açıklamış olması, buna rağmen onların bir sığırın bazı uzuvlarıyla vurulmakla bir ölünün nasıl dirileceğine şaşırarak bunun bir alay mesabesinde olduğunu zannetmiş olmaları da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ أُولَئِكَ الْقَوْمَ كفروا بقولهم لموسى ﵇: أتتخذنا هزؤاً لِأَنَّهُمْ إِنْ قَالُوا ذَلِكَ وَشَكُّوا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِحْيَاءِ الْمَيِّتِ، فَهُوَ كُفْرٌ وَإِنْ شَكُّوا فِي أَنَّ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِهِ مُوسَى ﵇ هَلْ هُوَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَدْ جَوَّزُوا الْخِيَانَةَ عَلَى مُوسَى ﵇ فِي الْوَحْيِ، وَذَلِكَ أَيْضًا كُفْرٌ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُوجِبُ الْكُفْرَ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُلَاعَبَةَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ جَائِزَةٌ فَلَعَلَّهُمْ ظَنُّوا بِهِ ﵇ أَنَّهُ يُلَاعِبُهُمْ مُلَاعَبَةً حَقَّةً، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ الْكُفْرَ. الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً أَيْ مَا أَعْجَبَ هَذَا الْجَوَابَ كَأَنَّكَ تَسْتَهْزِئُ بِنَا لَا أَنَّهُمْ حَقَّقُوا عَلَى مُوسَى الِاسْتِهْزَاءَ.

Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: O kavim Mûsâ'ya aleyhisselâm: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' sözleriyle kâfir olmuşlardır. Çünkü eğer bunu söyleyip Allah Teâlâ'nın ölüyü diriltme kudretinden şüphe etmişlerse bu bir küfürdür; şayet Mûsâ'nın aleyhisselâm kendilerine emrettiği şeyin Allah Teâlâ'nın emriyle olup olmadığından şüphe etmişlerse, Mûsâ'ya aleyhisselâm vahiy hususunda hıyaneti caiz görmüş olurlar ki bu da küfürdür. İnsanlardan bazıları da bunun küfrü gerektirmediğini söylemiştir ve bunun izahı iki vecihledir: Birincisi: Peygamberlerin latife yapması caizdir; belki de onlar Mûsâ'nın aleyhisselâm kendilerine hak bir latife yaptığını zannetmişlerdir ki bu küfrü gerektirmez. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } kavlinin mânası: 'Bu ne acayip bir cevap, sanki bizimle alay ediyorsun' demektir; yoksa onlar Mûsâ'nın alay ettiğini kesin bir şekilde iddia etmiş değillerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالِاسْتِهْزَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِسَبَبِ الْجَهْلِ وَمَنْصِبُ النُّبُوَّةِ لَا يَحْتَمِلُ الْإِقْدَامَ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ، فَلَمْ يَسْتَعِذْ مُوسَى ﵇ مِنْ نَفْسِ الشَّيْءِ الَّذِي نَسَبُوهُ إِلَيْهِ، لَكِنَّهُ اسْتَعَاذَ مِنَ السَّبَبِ الْمُوجِبِ لَهُ كَمَا قَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ عِنْدَ مِثْلِ ذَلِكَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عَدَمِ الْعَقْلِ وَغَلَبَةِ الْهَوَى، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ أَطْلَقَ اسْمَ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ مَجَازًا هَذَا هُوَ الْوَجْهُ الْأَقْوَى. وَثَانِيهَا:

Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “[Mûsâ]: Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım dedi” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Alay ile meşgul olmak ancak cehalet sebebiyle olur; peygamberlik makamı ise alay etmeye kalkışmayı kaldırmaz. Mûsâ aleyhisselâm onların kendisine nispet ettiği şeyin bizâtihi kendisinden sığınmamış, fakat kişiye böyle durumlarda 'Akılsızlıktan ve hevanın galebe çalmasından Allah'a sığınırım' dedirten gerektirici sebepten sığınmıştır. Hâsılı, sebebin ismini müsebbebe (sonuca) mecaz yoluyla ıtlak etmiştir; en kuvvetli vecih de budur. İkincisi:

أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ بِمَا فِي الِاسْتِهْزَاءِ فِي أَمْرِ الدِّينِ مِنَ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ وَالْوَعِيدِ الْعَظِيمِ، فَإِنِّي متى

Din işinde alay etmenin içerdiği şiddetli azap ve büyük tehdidi bilmeyen cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım [demektir]. Çünkü ben bunu bildiğim vakit,

عَلِمْتُ ذَلِكَ امْتَنَعَ إِقْدَامِي عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ نَفْسَ الْهُزْءِ قَدْ يُسَمَّى جَهْلًا وَجَهَالَةً، فَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ اللُّغَةِ: إِنَّ الْجَهْلَ ضِدُّ الْحِلْمِ كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ ضِدُّ الْعِلْمِ.

alay etmeye girişmem imkânsız olur. Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Alayın bizâtihi kendisine bazen cehl (cahillik) ve cehâlet adı verilir; nitekim bazı dil ehlinden: 'Bazılarının cehlin ilmin zıddı olduğunu söylediği gibi, cehl hilmin (yumuşak huyluluğun) zıddıdır' rivayeti gelmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنْ مُوسَى ﵇ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ مِنَ الْكَبَائِرِ الْعِظَامِ وَقَدْ سَبَقَ تَمَامُ الْقَوْلِ فِيهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا: (إِنَّا مَعَكُمْ) إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤- ١٥] .

Bil ki Mûsâ'nın aleyhisselâm bu sözü, alay etmenin büyük günahlardan olduğuna delalet eder. Bu husustaki geniş açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın: { قالُوا: إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Onlar: 'Biz sizinle beraberiz, biz yalnızca alay edenleriz' dediler. Allah da onlarla alay eder” [Bakara 14-15] kavlinde geçmişti.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ سَأَلُوا مُوسَى ﵇ عَنْ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالْبَقَرَةِ:

Bil ki o kavim, sığırla ilgili hususlardan üç şeyi Mûsâ'ya aleyhisselâm sordular:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ فَأَجَابَ مُوسَى ﵇ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ أَبْحَاثًا:

Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözleridir: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ } “Dediler ki: Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın”. Mûsâ aleyhisselâm: { قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “[Mûsâ]: O buyuruyor ki, o ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Haydi size emredileni yapın dedi” kavliyle cevap verdi. Bil ki bu ayette birkaç inceleme (bahis) vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ فِي نَفْسِهَا غَيْرُ مُبَيِّنٍ التَّعْيِينَ حَسُنَ مَوْقِعُ سُؤَالِهِمْ، لِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ لَمَّا كَانَ مُجْمَلًا حَسُنَ الِاسْتِفْسَارُ وَالِاسْتِعْلَامُ. أَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِلْعُمُومِ فَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ أَنَّهُ مَا الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى هَذَا الِاسْتِفْسَارِ؟ وَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُمْ إِذَا ذَبَحُوا الْبَقَرَةَ وَضَرَبُوا الْقَتِيلَ بِبَعْضِهَا صَارَ حَيًّا تَعَجَّبُوا مِنْ أَمْرِ تِلْكَ الْبَقَرَةِ، وَظَنُّوا أَنَّ تِلْكَ الْبَقَرَةَ الَّتِي يَكُونُ لَهَا مِثْلُ هَذِهِ الْخَاصَّةِ لَا تَكُونُ إِلَّا بَقَرَةً مُعَيَّنَةً، فَلَا جَرَمَ اسْتَقْصُوا فِي السُّؤَالِ عَنْ وَصْفِهَا كَعَصَا مُوسَى الْمَخْصُوصَةِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْعِصِيِّ بِتِلْكَ الْخَوَاصِّ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُخْطِئِينَ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْعَجِيبَةَ مَا كَانَتْ خَاصِّيَّةَ الْبَقَرَةِ، بَلْ كَانَتْ مُعْجِزَةً يُظْهِرُهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇. وَثَانِيهَا: لَعَلَّ الْقَوْمَ أَرَادُوا بَقَرَةً، أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، إِلَّا أَنَّ الْقَاتِلَ خَافَ مِنَ الْفَضِيحَةِ، فَأَلْقَى الشُّبْهَةَ فِي التَّبْيِينِ وَقَالَ الْمَأْمُورُ بِهِ بَقَرَةٌ مُعَيَّنَةٌ لا مطلق البقرة، لما وقعت الْمُنَازَعَةِ فِيهِ، رَجَعُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى مُوسَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْخِطَابَ الْأَوَّلَ وَإِنْ أَفَادَ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ أَرَادُوا الِاحْتِيَاطَ فِيهِ، فَسَأَلُوا طَلَبًا لِمَزِيدِ الْبَيَانِ وَإِزَالَةً لِسَائِرِ الِاحْتِمَالَاتِ، إِلَّا أَنَّ الْمَصْلَحَةَ تَغَيَّرَتْ وَاقْتَضَتِ الْأَمْرَ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ الْمُعَيَّنَةِ.

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } kavlinin, bizâtihi muayyen fakat tayini açıklanmamış bir sığırın kesilmesi emrine delalet ettiğini söylediğimizde, onların sorması yerinde olur; çünkü emredilen şey mücmel olduğunda açıklama ve bilgi istemek güzel düşer. Dilin aslında bunun umum için olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne göre ise, onları bu açıklamayı istemeye neyin sevk ettiğini beyan etmek gerekir. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm sığırı kestiklerinde ve onun bir parçasıyla maktule vurduklarında dirileceğini onlara haber verince, o sığırın durumuna şaşırdılar ve böyle bir özelliğe sahip olan sığırın ancak muayyen bir sığır olabileceğini zannettiler. Bu sebeple diğer asâlar arasından bu özelliklerle tahsis edilmiş olan Mûsâ'nın asâsı gibi, onun vasfını sormada aşırıya gittiler. Ne var ki o kavim bu hususta hatalı idiler; çünkü bu mucizevî ayet sığırın bir özelliği değil, Allah Teâlâ'nın Mûsâ'nın aleyhisselâm eliyle gösterdiği bir mucize idi. İkincisi: Belki de o kavim hangisi olursa olsun herhangi bir sığırı kastetmişti, fakat katil rezil olmaktan korktuğu için açıklamaya şüphe düşürdü ve: 'Emredilen şey mutlak bir sığır değil, muayyen bir sığırdır' dedi; bu hususta çekişme çıkınca o esnada Mûsâ'ya geri döndüler. Üçüncüsü: İlk hitap her ne kadar umum ifade etmiş olsa da, o kavim bu hususta ihtiyatlı davranmak istedi; böylece daha fazla beyan istemek ve diğer ihtimalleri ortadan kaldırmak için soru sordular. Ancak maslahat değişti ve muayyen bir sığırın kesilmesini emretmeyi gerektirdi.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ سُؤَالَ «مَا هِيَ» طَلَبٌ لِتَعْرِيفِ الْمَاهِيَّةِ وَالْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ «مَا» سُؤَالٌ، وَ «هِيَ» إِشَارَةٌ إِلَى الْحَقِيقَةِ، فَمَا هِيَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ طَلَبًا لِلْحَقِيقَةِ وَتَعْرِيفُ الْمَاهِيَّةِ وَالْحَقِيقَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِذِكْرِ أَجْزَائِهَا وَمُقَدِّمَاتِهَا لَا بِذِكْرِ صِفَاتِهَا الْخَارِجَةِ عَنْ مَاهِيَّتِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَصْفَ السِّنِّ مِنَ الْأُمُورِ الْخَارِجَةِ عَنِ الْمَاهِيَّةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِهَذَا السُّؤَالِ: وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْأَمْرَ وَإِنْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لَكِنَّ قَرِينَةَ الْحَالِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ مَقْصُودُهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَا الْبَقَرُ طَلَبُ مَاهِيَّتِهِ وَشَرْحُ حَقِيقَتِهِ بَلْ كَانَ مَقْصُودُهُمْ طَلَبَ الصِّفَاتِ الَّتِي بِسَبَبِهَا يَتَمَيَّزُ بَعْضُ الْبَقَرِ عَنْ بَعْضٍ، فَلِهَذَا حَسُنَ ذِكْرُ الصِّفَاتِ الْخَارِجَةِ جَوَابًا عَنْ هَذَا السُّؤَالِ.

İkinci İnceleme: 'Mâ hiye' (مَا هِيَ - O nedir?) sorusu, mahiyet ve hakikatin tarifini taleptir. Zira 'mâ' sorudur, 'hiye' ise hakikate işarettir. O halde 'mâ hiye', hakikatin talebi olmak zorundadır. Mahiyet ve hakikatin tarifi de ancak onun cüzleri ve mukaddimeleri zikredilerek yapılır; mahiyetinin dışındaki sıfatları zikredilerek yapılmaz. Yaş vasfının ise mahiyetin dışındaki hususlardan olduğu malumdur. O halde bu cevabın bu soruya mutabık olmaması gerekirdi. Buna cevap şudur: Durum her ne kadar zikrettiğiniz gibi olsa da, hâlin karinesi delalet etmektedir ki onların 'Sığır nedir?' sözünden maksatları onun mahiyetini talep etmek ve hakikatini açıklamak değildi; bilakis maksatları bazı sığırları diğerlerinden ayırt edecek sıfatları talep etmekti. Bu sebeple bu soruya cevap olarak harici sıfatların zikredilmesi güzel düşmüştür.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْفَارِضُ الْمُسِنَّةُ وَسُمِّيَتْ فَارِضًا لِأَنَّهَا فَرَضَتْ سِنَّهَا، أَيْ قَطَعَتْهَا وَبَلَغَتْ آخِرَهَا، وَالْبِكْرُ: الْفَتِيَّةُ وَالْعَوَانُ النَّصَفُ، قَالَ الْقَاضِي: أَمَّا الْبِكْرُ، فَقِيلَ: إِنَّهَا الصَّغِيرَةُ وَقِيلَ مَا لَمْ تَلِدْ، وَقِيلَ: إِنَّهَا الَّتِي وَلَدَتْ مَرَّةً وَاحِدَةً، قَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ سَلَمَةَ [الضَّبِّيُّ] : إِنَّهُ ذَكَرَ فِي الْفَارِضِ أَنَّهَا الْمُسِنَّةُ وَفِي الْبِكْرِ أَنَّهَا الشَّابَّةُ وَهِيَ مِنَ النِّسَاءِ الَّتِي لَمْ تُوطَأْ وَمِنَ الْإِبِلِ الَّتِي وَضَعَتْ بَطْنًا وَاحِدًا. قَالَ الْقَفَّالُ: الْبِكْرُ يَدُلُّ عَلَى الْأَوَّلِ وَمِنْهُ الْبَاكُورَةُ لِأَوَّلِ الثَّمَرِ وَمِنْهُ بُكْرَةُ النَّهَارِ وَيُقَالُ: بَكَّرْتُ عَلَيْهِمَا الْبَارِحَةَ إِذَا جَاءَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ، وَكَأَنَّ الْأَظْهَرَ

Üçüncü İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: el-Fârid (الْفَارِضُ), yaşlı olandır. Fârid diye isimlendirilmiştir çünkü o yaşını farzetmiş (kesmiş), yani bitirmiş ve sonuna ulaşmıştır. el-Bikr (الْبِكْرُ), körpe/genç olandır. el-Avân (الْعَوَانُ) ise orta yaşlıdır. Kâdî şöyle demiştir: Bikr kelimesine gelince; küçük olduğu söylenmiştir, hiç doğurmamış olduğu söylenmiştir, bir defa doğurmuş olan olduğu da söylenmiştir. Mufaddal b. Seleme [ed-Dabbî]: 'Fârid hakkında onun yaşlı olduğunu, bikr hakkında ise genç olduğunu zikretmiştir ki kadınlardan hiç cima edilmemiş olan, develerden ise bir batın doğurmuş olandır' demiştir. Kaffâl şöyle demiştir: Bikr kelimesi ilk olana delalet eder; meyvenin ilkine bâkûre (الْبَاكُورَةُ), gündüzün ilkine bükre (بُكْرَةُ) denilmesi bundandır. Gecenin ilk vaktinde gelindiğinde: 'Dün gece ikisine erken geldim' (بَكَّرْتُ) denilir. Sanki en zahir olanı,

أَنَّهَا هِيَ الَّتِي لَمْ تَلِدْ لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ مِنِ اسْمِ الْبِكْرِ مِنَ الْإِنَاثِ فِي بَنِي آدَمَ مَا لَمْ يَنْزُ عَلَيْهَا الْفَحْلُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:

onun hiç doğurmamış olan olmasıdır; çünkü âdemoğlunun dişilerinden bikr ismiyle bilinen şey, üzerine erkeğin aşmadığı dişidir. Bazıları da şöyle demiştir:

الْعَوَانُ الَّتِي وَلَدَتْ بَطْنًا بَعْدَ بَطْنٍ. وَحَرْبٌ عَوَانٌ: إِذَا كَانَتْ حَرْبًا قَدْ قُوتِلَ فِيهَا مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَحَاجَةٌ عَوَانٌ: إِذَا كَانَتْ قَدْ قُضِيَتْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ.

el-Avân (الْعَوَانُ), batın üstüne batın doğurmuş olandır. İçinde defalarca savaşılan savaşa 'harp avân' (حَرْبٌ عَوَانٌ), defalarca görülen ihtiyaca da 'hâce avân' (حَاجَةٌ عَوَانٌ) denilir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: احْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ عَلَى جَوَازٍ الِاجْتِهَادِ وَاسْتِعْمَالِ غَالِبِ الظَّنِّ فِي الْأَحْكَامِ إِذْ لَا يُعْلَمُ أَنَّهَا بَيْنَ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ إِلَّا مِنْ طَرِيقِ الِاجْتِهَادِ وَهَاهُنَا سؤالان:

Dördüncü İnceleme: Âlimler, Allah Teâlâ'nın: { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “İkisi arası dinç” kavliyle, hükümlerde ictihadın ve zann-ı gâlibi kullanmanın caiz olduğuna istidlal etmişlerdir; zira onun fârid ile bikr arasında olduğu ancak ictihad yoluyla bilinir. Burada iki soru vardır:

الأول: لفظة «بين» تقتضي شيئين فصاعداًفمن أَيْنَ جَازَ دُخُولُهُ عَلَى ذَلِكَ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى شَيْئَيْنِ حَيْثُ وَقَعَ مُشَارًا بِهِ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ.

Birincisi: 'Beyne' (بَيْنَ) lafzı iki veya daha fazla şeyi iktiza eder; o halde onun 'zâlike' (ذَلِكَ) üzerine girmesi nereden caiz olmuştur? Cevap: Çünkü zikredilen fârid ve bikre işaret edildiği için iki şey mânasındadır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُشَارَ بِلَفْظَةِ: (ذَلِكَ) إِلَى مُؤَنَّثَيْنِ مَعَ أَنَّهُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى وَاحِدٍ مُذَكَّرٍ؟ الْجَوَابُ:

İkinci Soru: 'Zâlike' (ذَلِكَ) lafzı tek bir müzekkere işaret için olduğu halde, iki müennese bununla işaret edilmesi nasıl caiz olmuştur? Cevap:

جَازَ ذِكْرُ ذَلِكَ عَلَى تَأْوِيلِ مَا ذُكِرَ أَوْ مَا تَقَدَّمَ لِلِاخْتِصَارِ فِي الْكَلَامِ.

Sözde ihtisar (kısalık) sağlamak amacıyla 'zikredilen şey' veya 'öne geçen şey' te'viliyle 'zâlike' denilmesi caiz olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ فَفِيهِ تَأْوِيلَانِ: الْأَوَّلُ: فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ بِهِ مِنْ قَوْلِكَ: أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَافْعَلُوا أَمْرَكُمْ بِمَعْنَى مَأْمُورِكُمْ تَسْمِيَةً لِلْمَفْعُولِ بِالْمَصْدَرِ كَضَرْبِ الْأَمِيرِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ مِنْ هَذَا الْجَوَابِ كَوْنُ الْبَقَرَةِ فِي أَكْمَلِ أَحْوَالِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّغِيرَةَ تَكُونُ نَاقِصَةً لِأَنَّهَا بَعْدُ مَا وَصَلَتْ إِلَى حَالَةِ الْكَمَالِ، وَالْمُسِنَّةُ كَأَنَّهَا صَارَتْ نَاقِصَةً وَتَجَاوَزَتْ عَنْ حَدِّ الْكَمَالِ، فأما المتوسطة فهي التي تكوى فِي حَالَةِ الْكَمَالِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى سُؤَالَهُمُ الثَّانِيَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا عَرَفُوا حَالَ السِّنِّ شَرَعُوا بَعْدَهُ فِي تَعَرُّفِ حَالِ اللَّوْنِ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بأنها: صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها، والفقوع/ أشدها يَكُونُ مِنَ الصُّفْرَةِ وَأَنْصَعُهُ، يُقَالُ فِي التَّوْكِيدِ أَصْفَرُ فَاقِعٌ وَأَسْوَدُ حَالِكٌ وَأَبْيَضُ يَقَقٌ وَأَحْمَرُ قانٍ وأخضر ناضر، وهاهنا سؤالان:

Allah Teâlâ'nın: { فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Haydi size emredileni yapın” kavline gelince; bunda iki te'vil vardır: Birincisi: 'Sana hayrı emrettim' sözündeki gibi 'Kendisiyle emrolunduğunuz şeyi yapın' [demektir]. İkincisi: Murâdın, emirin dövmesi (darp) terkibinde olduğu gibi mef'ûlü masdar ile isimlendirerek 'me'mûrunuz (emrolunduğunuz şey)' mânasında 'Emrinizi yapın' olmasıdır. Bil ki bu cevaptan asıl maksat, sığırın en mükemmel hallerinde olmasıdır; zira genç olan eksiktir çünkü henüz kemâl haline ulaşmamıştır, yaşlı olan da sanki eksilmiş ve kemâl sınırını aşmıştır. Orta yaşlıya gelince, kemâl hali üzere olan odur. Sonra Allah Teâlâ onların ikinci sorusunu nakletmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها } “Dediler ki: Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın” kavlidir. Bil ki onlar yaşın durumunu öğrenince, bundan sonra rengin durumunu öğrenmeye giriştiler. Allah Teâlâ da onlara onun: { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } “Rengi sapsarı [bir sığırdır]” olduğu cevabını verdi. Fuku' (الْفُقُوعُ), sarının en şiddetlisi ve en parlağıdır. Pekiştirmede 'asfaru fâkı'' (أَصْفَرُ فَاقِعٌ - sapsarı), 'esvedu hâlik' (أَسْوَدُ حَالِكٌ - simsiyah), 'ebyadu yekak' (أَبْيَضُ يَقَقٌ - bembeyaz), 'ahmeru kânin' (أَحْمَرُ قَانٍ - kıpkırmızı), 'ahdaru nâdir' (أَخْضَرُ نَاضِرٌ - yemyeşil) denilir. Burada iki soru vardır:

الْأَوَّلُ: «فَاقِعٌ» هَاهُنَا وَاقِعٌ خَبَرًا عَنِ اللَّوْنِ فَكَيْفَ يَقَعُ تَأْكِيدًا لِصَفْرَاءَ؟ الْجَوَابُ: لَمْ يَقَعْ خَبَرًا عَنِ اللَّوْنِ إِنَّمَا وَقَعَ تَأْكِيدًا لِصَفْرَاءَ إِلَّا أَنَّهُ ارْتَفَعَ اللَّوْنُ بِهِ ارْتِفَاعَ الْفَاعِلِ وَاللَّوْنُ سَبَبُهَا وَمُلْتَبِسٌ بِهَا، فَلَمْ يَكُنْ فَرْقٌ بَيْنَ قَوْلِكَ:

Birincisi: 'Fâkı'' (فَاقِعٌ) burada 'levn'in (rengin) haberi olarak gelmiştir; o halde 'safrâ' (صَفْرَاءَ) için nasıl pekiştirme (te'kit) olmaktadır? Cevap: Rengin haberi olarak gelmemiş, sadece 'safrâ' için te'kit olarak gelmiştir; şu kadar var ki renk onunla failin merfu olması gibi merfu olmuştur; renk ise onun sebebi ve onunla irtibatlı olanıdır. Dolayısıyla senin:

صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ وَصَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا.

'Safrâu fâkıatün' (صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ) demen ile 'Safrâu fâkıun levnuhâ' (صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا) demen arasında bir fark yoktur.