Binûn

Bakara Suresi — 22. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

السُّؤَالُ الثَّانِي: فَهَلَّا قِيلَ صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ وَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي ذِكْرِ اللَّوْنِ؟ الْجَوَابُ: الْفَائِدَةُ فِيهِ التَّوْكِيدُ لِأَنَّ اللَّوْنَ اسْمٌ لِلْهَيْئَةِ وَهِيَ الصُّفْرَةُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ شَدِيدَةُ الصُّفْرَةِ صُفْرَتُهَا فَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ: جِدُّ جِدِّهِ وَجُنُونُ مَجْنُونٍ. وَعَنْ وَهْبٍ: إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهَا خُيِّلَ إِلَيْكَ أَنَّ شُعَاعَ الشَّمْسِ يَخْرُجُ مِنْ جِلْدِهَا.

İkinci Soru: [Doğrudan] 'safrâu fâkıatün' (صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ) denilmeyip rengin zikredilmesindeki fayda nedir? Cevap: Bundaki fayda te'kittir (pekiştirmedir). Çünkü levn (renk), heyetin (görünümün) ismidir ki o da sarılıktır. Sanki 'sarılığı pek şiddetli sarıdır' denilmiştir. Bu da senin: 'Ciddu ciddihî' (جِدُّ جِدِّهِ - gayretinin gayreti) ve 'Cünûnu mecnûn' (جُنُونُ مَجْنُونٍ - delinin deliliği) sözün kabilindendir. Vehb'den [şöyle rivayet edilmiştir]: "Ona baktığın zaman sana derisinden güneş ışınları çıkıyor gibi gelirdi."

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَسُرُّ النَّاظِرِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْبَقَرَةَ لِحُسْنِ لَوْنِهَا تَسُرُّ مِنْ نَظَرِ إِلَيْهَا، قَالَ الْحَسَنُ:

Allah Teâlâ'nın: { تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Bakanların içini açan” kavline gelince; mânası, bu sığırın renginin güzelliğinden dolayı kendisine bakanı sevindirmesidir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir:

الصَّفْرَاءُ هَاهُنَا بِمَعْنَى السَّوْدَاءِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْأَسْوَدَ أَصْفَرَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الدخان: كأنه جمالات صُفْرٌ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٣] أَيْ سُودٌ، وَاعْتَرَضُوا عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِأَنَّ الْأَصْفَرَ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ الْأَسْوَدُ الْبَتَّةَ، فَلَمْ يَكُنْ حَقِيقَةً فِيهِ، وَأَيْضًا السَّوَادُ لَا يُنْعَتُ بِالْفُقُوعِ، إِنَّمَا يُقَالُ: أَصْفَرُ فَاقِعٌ وَأَسْوَدُ حَالِكٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَأَمَّا السُّرُورُ فَإِنَّهُ حَالَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ تَعْرِضُ عِنْدَ حُصُولِ اعْتِقَادٍ أَوْ عِلْمٍ أَوْ ظَنٍّ بِحُصُولِ شَيْءٍ لَذِيذٍ أَوْ نَافِعٍ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى سُؤَالَهُمُ الثَّالِثَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ وَهَاهُنَا مسائل:

"Buradaki 'es-safrâ'' (الصَّفْرَاءُ), 'es-sevdâ'' (السَّوْدَاءُ - siyah) mânasındadır; çünkü Araplar siyaha sarı derler. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın dumanın vasfında geçen: { كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ } [el-Mürselât 77/33] yani 'siyah [develer]' kavlidir." [Fakat] bu te'vile şöyle itiraz edilmiştir: Sarı kelimesinden kesinlikle siyah anlaşılmaz, dolayısıyla onun hakiki mânası değildir. Ayrıca siyah 'fuku'' (şiddetli parlak sarılık) ile nitelenmez; sadece 'asfaru fâkı'' (أَصْفَرُ فَاقِعٌ - sapsarı) ve 'esvedu hâlik' (أَسْوَدُ حَالِكٌ - simsiyah) denilir. Doğrusunu Allah bilir. Sürûr (sevinç) ise lezzetli veya faydalı bir şeyin meydana geldiğine dair bir inanç, bilgi veya zannın hasıl olması anında nefiste meydana gelen ruhî bir durumdur. Sonra Allah Teâlâ onların üçüncü sorusunu nakletmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın. Zira sığırlar bize birbirine benzer geldi. Ama Allah dilerse biz mutlaka doğru yolu buluruz.'” kavlidir. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

قَالَ الْحَسَنُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ لَمْ يَقُولُوا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا أَبَدًا» ،

Hasan [el-Basrî], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer 'inşâallah' demeselerdi, onlar ile o [sığır] arasına ebediyen engel konulurdu.»

وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّلَفُّظَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ مَنْدُوبٌ فِي كُلِّ عَمَلٍ يُرَادُ تَحْصِيلُهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْكَهْفِ: ٢٣] ، وَفِيهِ اسْتِعَانَةٌ بِاللَّهِ وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَيْهِ، وَالِاعْتِرَافُ بِقُدْرَتِهِ وَنَفَاذِ مَشِيئَتِهِ.

Bil ki bu [hadis], elde edilmek istenen her işte bu kelimeyi telaffuz etmenin mendup olduğuna delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [el-Kehf 18/23-24] “Hiçbir şey hakkında da 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse [yapacağım]' (de)” buyurmuştur. Bunda Allah'tan yardım isteme, işi O'na havale etme, O'nun kudretini ve meşietinin geçerliliğini ikrar etme vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْحَوَادِثَ بِأَسْرِهَا مُرَادَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ فَقَدْ أَرَادَ اهْتِدَاءَهُمْ لَا مَحَالَةَ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِقَوْلِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَائِدَةٌ. أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا فَإِنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَأْمُرُ بِمَا لَا يُرِيدُ فَحِينَئِذٍ يَبْقَى لِقَوْلِنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَائِدَةٌ.

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), meydana gelen bütün hâdiselerin Allah Teâlâ tarafından dilenmiş olduğuna bununla delil getirmişlerdir. Zira Mu'tezile'ye göre Allah Teâlâ onlara bunu emrettiği zaman şüphesiz onların hidayetini dilemiştir; bu durumda onların 'inşâallah' demelerinin hiçbir faydası kalmaz. Ashabımızın kavline göre ise O Teâlâ bazen dilemediği şeyi de emreder; dolayısıyla bizim 'inşâallah' dememizin bir faydası baki kalır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى أَنَّ مَشِيئَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُحْدَثَةٌ بِقَوْلِهِ: إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Üçüncü Mesele: Mu'tezile, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah dilerse” kavlinden hareketle Allah Teâlâ'nın meşietinin hâdis (sonradan olma) olduğuna iki yönden delil getirmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ دُخُولَ كَلِمَةِ «إِنْ» عَلَيْهِ يَقْتَضِي الْحُدُوثَ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ حُصُولَ الِاهْتِدَاءِ عَلَى حُصُولِ مَشِيئَةِ الِاهْتِدَاءِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ حُصُولُ الِاهْتِدَاءِ أَزَلِيًّا وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مَشِيئَةُ الِاهْتِدَاءِ أَزَلِيَّةً. وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ فَفِيهِ السُّؤَالُ الْمَذْكُورُ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَنَا: مَا هُوَ طَلَبُ بَيَانِ الْحَقِيقَةِ، وَالْمَذْكُورُ هَاهُنَا فِي الْجَوَابِ الصِّفَاتُ الْعَرَضِيَّةُ الْمُفَارَقَةُ فَكَيْفَ يَكُونُ هَذَا الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ؟ وَقَدْ تَقَدَّمَ جَوَابُهُ.

Birincisi: Üzerine 'in' (إِنْ - şayet) edatının dâhil olması hudûsü (sonradan olmayı) gerektirir. İkincisi: O Teâlâ, hidayetin gerçekleşmesini, hidayet meşietinin gerçekleşmesine bağlamıştır; hidayetin gerçekleşmesi ezelî olmayınca, hidayet meşietinin de ezelî olmaması vacip olur. Tefsire geri dönelim: Allah Teâlâ'nın: { يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ } “Onun ne olduğunu bize açıklasın” kavline gelince; bunda zikredilen soru şudur: 'Mâ hüve' (مَا هُوَ - o nedir?) sözümüz hakikatin açıklanmasını taleptir; burada cevapta zikredilen ise [zâttan] ayrılabilen arazî niteliklerdir; o halde bu cevap soruya nasıl uygun düşer? Bunun cevabı daha önce geçmişti.

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا فَالْمَعْنَى أَنَّ الْبَقَرَ الْمَوْصُوفَ بِالتَّعْوِينِ وَالصُّفْرَةِ كَثِيرٌ فَاشْتَبَهَ عَلَيْنَا أَيُّهَا نَذْبَحُ، وَقُرِئَ تَشَابَهُ بِمَعْنَى تَتَشَابَهُ بِطَرْحِ التَّاءِ وَإِدْغَامِهَا فِي الشِّينِ وَ [قُرِئَ] تَشَابَهَتْ وَمُتَشَابِهَةٌ وَمُتَشَابِهٌ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” kavline gelince; mânası, orta yaşlılık ve sarılıkla nitelenen sığır pek çoktur; hangisini boğazlayacağımız bize karışık (benzer) geldi, [demektir]. [Bu kelime], tâ harfi atılıp şîn harfine idgam edilerek 'teşşâbehu' (تَشَّابَهُ) şeklinde 'tetetşâbehu' mânasında okunduğu gibi; 'teşâbehet' (تَشَابَهَتْ), 'müteşâbihetün' (مُتَشَابِهَةٌ) ve 'müteşâbihun' (مُتَشَابِهٌ) şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ ذَكَرَهَا الْقَفَّالُ. أَحَدُهَا: وَإِنَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ نَهْتَدِي لِلْبَقَرَةِ الْمَأْمُورِ بِذَبْحِهَا عِنْدَ تَحْصِيلِنَا أَوْصَافَهَا الَّتِي بها تمتاز عَمَّا عَدَاهَا. وَثَانِيهَا: وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعْرِيفَهَا إِيَّانَا بِالزِّيَادَةِ لَنَا فِي الْبَيَانِ نَهْتَدِي إِلَيْهَا. وَثَالِثُهَا: وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَلَى هُدًى فِي اسْتِقْصَائِنَا فِي السُّؤَالِ عَنْ أَوْصَافِ البقرة أي نرجو أَنَّا لَسْنَا عَلَى ضَلَالَةٍ فِيمَا نَفْعَلُهُ مِنْ هَذَا الْبَحْثِ. وَرَابِعُهَا: إِنَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ نَهْتَدِي لِلْقَاتِلِ إِذَا وَصَفْتَ لَنَا هَذِهِ الْبَقَرَةَ بِمَا بِهِ تَمْتَازُ هِيَ عَمَّا سِوَاهَا ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ سُؤَالِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَقَوْلُهُ: لَا ذَلُولٌ صِفَةٌ لِبَقَرَةٍ بِمَعْنَى بَقَرَةٌ غَيْرُ ذَلُولٍ بمعنى لم تذلل للكراب وَإِثَارَةِ الْأَرْضِ وَلَا هِيَ مِنَ الْبَقَرِ الَّتِي يُسْقَى عَلَيْهَا فَتَسْقِي الْحَرْثَ وَ «لَا» الْأُولَى لِلنَّفْيِ وَالثَّانِيَةُ مَزِيدَةٌ لِتَوْكِيدِ الْأُولَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ وَتَسْقِي عَلَى أَنَّ الْفِعْلَيْنِ صِفَتَانِ لِذَلُولٍ كَأَنَّهُ قِيلَ لَا ذَلُولٌ مُثِيرَةٌ وَسَاقِيَةٌ، وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ أَنَّ الذَّلُولَ بِالْعَمَلِ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تَكُونَ نَاقِصَةً فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا لَا تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ لِأَنَّ هَذَيْنِ الْعَمَلَيْنِ يَظْهَرُ بِهِمَا النَّقْصُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Ve Allah dilerse biz elbette doğru yolu buluruz” kavline gelince; bunda Kaffâl'in zikrettiği vecihler vardır: Birincisi: 'Biz, Allah'ın dilemesiyle, kendisiyle diğerlerinden ayrıldığı vasıflarını elde ettiğimizde boğazlanması emredilen sığıra ulaşırız.' İkincisi: 'Eğer Allah bize açıklamayı artırarak onu bildirmeyi dilerse, ona ulaşırız.' Üçüncüsü: 'İnşâallah biz, sığırın vasıflarını etraflıca sormamızda doğru yoldayız; yani yaptığımız bu araştırmada bir sapıklık üzerinde olmadığımızı umuyoruz.' Dördüncüsü: 'Sen bu sığırı, kendisiyle başkalarından ayrıldığı özellikleriyle bize vasfettiğin zaman, Allah'ın dilemesiyle katili buluruz.' Sonra Allah Teâlâ onların sorusuna şu buyruğu ile cevap vermiştir: { إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ } “O, boyunduruk yememiş, yeri sürmeyen bir sığırdır...” Ayetteki { لَا ذَلُولٌ } ifadesi 'bakaratün' kelimesinin sıfatı olup 'zelil (uysal/boyunduruklu) olmayan sığır' yani çift sürmeye ve toprağı altüst etmeye alıştırılmamış, kendisiyle su çekilip ekin sulanan sığırlardan da olmayan [demektir]. Birinci 'lâ' nefy (olumsuzluk) içindir; ikincisi ise birincisini te'kit için zâiddir. Zira mâna; iki fiil 'zelûl' kelimesinin sıfatları kılınarak, sanki 'toprağı süren ve ekin sulayan boyunduruklu bir sığır değildir' denilmiş gibi, 'ne sürer ne de sular' şeklindedir. Sözün özü şudur: Çalıştırılmakla uysallaşan hayvanda mutlaka bir eksiklik (yıpranma) bulunur. Allah Teâlâ onun ne toprağı sürdüğünü ne de ekini suladığını açıklamıştır; zira bu iki işle hayvanda noksanlık açığa çıkar.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مُسَلَّمَةٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: مِنَ الْعُيُوبِ مُطْلَقًا. وَثَانِيهَا: مِنْ آثَارِ الْعَمَلِ الْمَذْكُورِ.

Allah Teâlâ'nın: { مُسَلَّمَةٌ } “Kusursuzdur” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mutlak olarak ayıplardan [arınmıştır]. İkincisi: Zikredilen çalışmanın izlerinden [arınmıştır].

وَثَالِثُهَا: مُسَلَّمَةٌ أَيْ وَحْشِيَّةٌ مُرْسَلَةٌ عَنِ الْحَبْسِ. وَرَابِعُهَا: مُسَلَّمَةٌ مِنَ الشِّيَةِ الَّتِي هِيَ خِلَافُ لَوْنِهَا أَيْ خَلُصَتْ صُفْرَتُهَا عَنِ اخْتِلَاطِ سَائِرِ الْأَلْوَانِ بِهَا، وَهَذَا الرَّابِعُ ضَعِيفٌ وَإِلَّا لَكَانَ قَوْلُهُ: لَا شِيَةَ فِيها تَكْرَارًا غَيْرَ مُفِيدٍ، بَلِ الْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى السَّلَامَةِ مِنَ الْعُيُوبِ وَاللَّفْظُ يَقْتَضِي ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ يُفِيدُ السَّلَامَةَ الْكَامِلَةَ عَنِ الْعِلَلِ وَالْمَعَايِبِ، وَاحْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِهِ عَلَى جَوَازِ اسْتِعْمَالِ الظَّاهِرِ مَعَ تَجْوِيزٍ أَنْ يَكُونَ الْبَاطِنُ بِخِلَافِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مُسَلَّمَةٌ إِذَا فَسَّرْنَاهَا بِأَنَّهَا مُسَلَّمَةٌ مِنَ الْعُيُوبِ فَذَلِكَ لَا نَعْلَمُهُ مِنْ طَرِيقِ الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا نَعْلَمُهُ مِنْ طريق الظاهر.

Üçüncüsü: 'Müsellemetün' yani [insanlardan uzak] salıverilmiş yabani [bir sığırdır]. Dördüncüsü: Kendi rengine aykırı olan alacalıktan (şiye) arınmıştır; yani sarılığına diğer renklerin karışmasından halis kılınmıştır. Bu dördüncü vecih zayıftır; aksi takdirde O'nun: { لَا شِيَةَ فِيها } “Onda hiçbir alaca yoktur” kavli faydasız bir tekrar olurdu. Bilakis en uygun olanı, bunun ayıplardan selâmet mânasına hamledilmesidir. Lafız da bunu gerektirir; zira bu, illet ve kusurlardan tam anlamıyla selâmeti ifade eder. Âlimler, bâtınının buna aykırı olma ihtimali bulunsa dahi zâhirle amel etmenin cevazına bununla delil getirmişlerdir. Çünkü O'nun: 'Müsellemetün' kavlini ayıplardan selâmet bulmuş olarak tefsir ettiğimizde, bunu hakikat yoluyla değil, ancak zâhir yoluyla biliriz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا شِيَةَ فِيها فَالْمُرَادُ أَنَّ صُفْرَتَهَا خَالِصَةٌ غَيْرُ مُمْتَزِجَةٍ بِسَائِرِ الْأَلْوَانِ لِأَنَّ الْبَقَرَةَ الصَّفْرَاءَ قَدْ تُوصَفُ بِذَلِكَ إِذَا حَصَلَتِ الصُّفْرَةُ فِي أَكْثَرِهَا فَأَرَادَ تَعَالَى أَنْ يُبَيِّنَ عُمُومَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لَا شِيَةَ فِيها رُوِيَ أَنَّهَا كَانَتْ صَفْرَاءَ الْأَظْلَافِ صَفْرَاءَ الْقُرُونِ، وَالْوَشْيُ خَلْطُ لَوْنٍ بِلَوْنٍ. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ وَقَفُوا عِنْدَ هَذَا الْبَيَانِ وَاقْتَصَرُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا: الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ أَيِ الْآنِ بَانَتْ هَذِهِ الْبَقَرَةُ عَنْ غَيْرِهَا لِأَنَّهَا بَقَرَةٌ عَوَانٌ صَفْرَاءُ غَيْرُ مُذَلَّلَةٍ بِالْعَمَلِ، قَالَ الْقَاضِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ كُفْرٌ مِنْ قِبَلِهِمْ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَوَامِرِ أَنَّهَا مَا كَانَتْ حَقَّةً، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْآنَ ظَهَرَتْ حَقِيقَةُ مَا أَمَرْنَا بِهِ حَتَّى تَمَيَّزَتْ مِنْ غَيْرِهَا فَلَا يَكُونُ كُفْرًا.

Allah Teâlâ'nın: { لَا شِيَةَ فِيها } “Onda hiçbir alaca yoktur” kavline gelince; murat, onun sarılığının diğer renklerle karışmamış, katıksız olmasıdır. Çünkü sarı sığır, sarılık çoğunda bulunduğu zaman da böyle vasfedilebilir. Bu yüzden Allah Teâlâ onun: { لَا شِيَةَ فِيها } buyruğu ile bunun umumiliğini beyan etmek istemiştir. Onun tırnaklarının sarı, boynuzlarının da sarı olduğu rivayet edilmiştir. Vaşy (الْوَشْيُ), bir rengin başka bir renkle karışmasıdır. Sonra Allah Teâlâ, onların bu açıklamada durup bununla yetindiklerini haber vererek: { الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “'Şimdi gerçeği getirdin' dediler” buyurmuştur; yani 'Şimdi bu sığır başkalarından ayrıldı; çünkü o, orta yaşlı, sarı ve işle uysallaştırılmamış bir sığırdır.' Kâdî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: 'Şimdi gerçeği getirdin' kavli, onlar tarafından şüphesiz bir küfürdür; çünkü bu, önceki emirlerin hak olmadığına inandıklarını gösterir. [Ancak] bu [görüş] zayıftır; zira murâdın 'Şimdi emrolunduğumuz şeyin hakikati diğerlerinden ayrılacak şekilde ortaya çıktı' olması muhtemeldir; dolayısıyla küfür olmaz.

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ فَالْمَعْنَى فَذَبَحُوا الْبَقَرَةَ وَمَا كَادُوا يَذْبَحُونَهَا، وَهَاهُنَا بَحْثٌ: وَهُوَ أَنَّ النَّحْوِيِّينَ ذَكَرُوا «لِكَادَ» تَفْسِيرَيْنِ. الْأَوَّلُ: قَالُوا: إِنَّ نَفْيَهُ إِثْبَاتٌ وَإِثْبَاتَهُ نَفْيٌ. فَقَوْلُنَا: كَادَ يَفْعَلُ كَذَا مَعْنَاهُ قَرُبَ مِنْ أَنْ يَفْعَلَ لَكِنَّهُ مَا فَعَلَهُ وَقَوْلُنَا: مَا كَادَ يَفْعَلُ كَذَا مَعْنَاهُ قَرُبَ مِنْ أن يَفْعَلَ لَكِنَّهُ فَعَلَهُ. وَالثَّانِي:

Allah Teâlâ'nın: { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Böylece onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” kavline gelince; mânası, 'Sığırı kestiler, neredeyse kesmeyeceklerdi' [demektir]. Burada bir inceleme vardır: Nahivciler 'kâde' (كَادَ) için iki tefsir zikretmişlerdir: Birincisi: Şöyle demişlerdir: Onun nefyi (olumsuzu) ispat, ispatı (olumlusu) ise nefiydir. Bizim: 'Kâde yef'alü kezâ' (كَادَ يَفْعَلُ كَذَا) sözümüzün mânası 'yapmaya yaklaştı ama yapmadı'; 'Mâ kâde yef'alü kezâ' (مَا كَادَ يَفْعَلُ كَذَا) sözümüzün mânası ise 'yapmaya yaklaştı ve yaptı' demektir. İkincisi:

وَهُوَ اخْتِيَارُ الشَّيْخِ عَبْدِ الْقَاهِرِ [الْجُرْجَانِيِّ] النَّحْوِيِّ أَنَّ كَادَ مَعْنَاهُ الْمُقَارَبَةُ فَقَوْلُنَا كَادَ يَفْعَلُ مَعْنَاهُ قَرُبَ مِنَ الْفِعْلِ وَقَوْلُنَا مَا كَادَ يَفْعَلُ مَعْنَاهُ مَا قَرُبَ مِنْهُ وَلِلْأَوَّلِينَ أَنْ يَحْتَجُّوا عَلَى فَسَادِ هَذَا الثَّانِي بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ مَعْنَاهُ وَمَا قَارَبُوا الْفِعْلَ وَنَفْيُ الْمُقَارَبَةِ مِنَ الْفِعْلِ يُنَاقِضُ إِثْبَاتَ وُقُوعِ الْفِعْلِ، فَلَوْ كَانَ كَادَ لِلْمُقَارَبَةِ لَزِمَ وُقُوعُ التَّنَاقُضِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَهَاهُنَا أَبْحَاثٌ:

Nahivci Şeyh Abdülkâhir [el-Cürcânî]'nin tercihidir ki 'kâde'nin mânası mukârebe (yaklaşma)dir. Bizim 'Kâde yef'alü' sözümüz 'fiile yaklaştı', 'Mâ kâde yef'alü' sözümüz ise 'ona yaklaşmadı' demektir. Birinciler, bu ikinci görüşün tutarsızlığına bu ayetle delil getirebilirler; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” kavlinin mânası 'Fiile yaklaşmadılar' demek olur ve fiile yaklaşmanın nefyi, fiilin vukuunun ispatı ile çelişir. Dolayısıyla eğer 'kâde' mukârebe için olsaydı, bu ayette bir çelişkinin meydana gelmesi gerekirdi. Burada birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ شَيْخٌ صَالِحٌ لَهُ عِجْلَةٌ فَأَتَى بِهَا الْغَيْضَةَ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي اسْتَوْدَعْتُكَهَا لِابْنِي حَتَّى تَكْبُرَ وَكَانَ بَرًّا بِوَالِدَيْهِ فَشَبَّتْ وَكَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ الْبَقَرِ وَأَسْمَنِهَا فَتَسَاوَمُوهَا الْيَتِيمَ وَأُمَّهُ حَتَّى اشْتَرَوْهَا بِمَلْءِ مِسْكِهَا ذَهَبًا وَكَانَتِ الْبَقَرَةُ إِذْ ذَاكَ بِثَلَاثَةِ دَنَانِيرَ، وَكَانُوا طَلَبُوا الْبَقَرَةَ الْمَوْصُوفَةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً .

Birinci İnceleme: Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları içinde salih bir ihtiyar vardı, bir buzağısı bulunuyordu. Onu koruluğa götürüp: 'Allahım! Büyüyünceye kadar bunu oğlum için sana emanet ettim' dedi. [Oğlu da] ana-babasına çok iyi davranan biriydi. [Hayvan] büyüdü ve sığırların en güzeli, en semizi oldu. Yetim ve annesiyle pazarlık yaptılar, nihayetinde onu derisi dolusu altın karşılığında satın aldılar. O vakitte bir sığır üç dinardı. Bu nitelikteki sığırı kırk yıl aramışlardı.

الْبَحْثُ الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْبَقَرَةَ تُذْبَحُ وَلَا تُنْحَرُ وَعَنْ عَطَاءٍ أَنَّهَا تُنْحَرُ، قَالَ: فَتَلَوْتُ الْآيَةَ عَلَيْهِ فَقَالَ: الذَّبْحُ وَالنَّحْرُ سَوَاءٌ، وَحُكِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَالزُّهْرِيِّ إِنْ شِئْتَ نَحَرْتَ وَإِنْ شِئْتَ ذَبَحْتَ وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالذَّبْحِ وَأَنَّهُمْ فَعَلُوَا مَا يُسَمَّى ذَبْحًا وَالنَّحْرُ وَإِنْ أَجْزَأَ عَنِ الذَّبْحِ فَصُورَتُهُ مُخَالِفَةٌ لِصُورَةِ الذَّبْحِ، فَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي مَا قُلْنَاهُ حَتَّى لَوْ نَحَرُوا وَلَا دَلِيلَ يَدُلُّ عَلَى قِيَامِهِ مَقَامَ الذَّبْحِ لَكَانَ لَا يُجْزِي.

İkinci İnceleme: Hasan [el-Basrî]'den sığırın zebhedileceği (boğazlanacağı) ve nahr edilmeyeceği (göğsünden kesilmeyeceği) rivayet edilmiştir. Atâ'dan ise nahr edileceği rivayet edilmiştir. [Ravi] der ki: Atâ'ya ayeti okudum, bunun üzerine: 'Zebh ile nahr birdir' dedi. Katâde ve Zührî'den de 'Dilersen nahr edersin, dilersen zebhedersin' dediği nakledilmiştir. Ayetin zâhiri ise onlara zebhin emredildiğine ve onların da zebh denilen fiili yaptıklarına delalet eder. Nahr, zebhin yerine geçse bile şekli zebhin şeklinden farklıdır. Dolayısıyla zâhir bizim söylediğimizi gerektirir; öyle ki eğer nahr etselerdi ve onun zebh yerine geçeceğine dair bir delil bulunmasaydı, geçerli olmazdı.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ مَا كَادُوا يَذْبَحُونَ، فَعَنْ بَعْضِهِمْ لِأَجْلِ غَلَاءِ ثَمَنِهَا وَعَنْ آخَرِينَ أَنَّهُمْ خَافُوا الشُّهْرَةَ وَالْفَضِيحَةَ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ، فَالْإِحْجَامُ عَنِ الْمَأْمُورِ بِهِ غَيْرُ جَائِزٍ، أَمَّا الْأَوَّلُ:

Üçüncü İnceleme: Neredeyse boğazlamayacak olmalarının sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazılarından [nakledildiğine göre] fiyatının pahalılığı sebebiyle; diğerlerinden ise şöhret ve rezil olmaktan korktukları içindir. Her iki veche göre de emredilen şeyden geri durmak caiz değildir. Birincisine gelince:

فَلِأَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ الْمُعَيَّنَةِ، وَذَلِكَ الْفِعْلُ مَا كَانَ يَتِمُّ إِلَّا بِالثَّمَنِ الْكَثِيرِ وَجَبَ عَلَيْهِمْ أَدَاؤُهُ لِأَنَّ مَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ إِلَّا أَنْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى خِلَافِهِ، وَإِنَّمَا لَا يَلْزَمُ الْمُصَلِّيَ أَنْ يَتَطَهَّرَ بِالْمَاءِ إِذَا لَمْ يَجِدْهُ إِلَّا بِغَلَاءٍ مِنْ حَيْثُ الشَّرْعُ، وَلَوْلَاهُ لَلَزِمَ ذَلِكَ إِذَا وَجَبَ التَّطَهُّرُ مُطْلَقًا. وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ خَوْفُ الْفَضِيحَةِ فَذَاكَ لَا يَرْفَعُ التَّكْلِيفَ، فَإِنَّ الْقَوَدَ إِذَا كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ لَزِمَهُ تَسْلِيمُ النَّفْسِ مِنْ وَلِيِّ الدَّمِ إِذَا طَالَبَ وَرُبَّمَا لَزِمَهُ التعريف

Çünkü onlar belirli bir sığırı boğazlamakla emrolunduklarında, bu fiil de ancak yüksek bir bedelle tamamlanabiliyorsa, [bu bedeli] ödemeleri kendilerine vacip olur. Zira bir vacibin kendisi olmadan tamamlanamadığı şey de -aksine bir delil bulunmadığı sürece- vaciptir. Namaz kılan kimsenin, suyu ancak fahiş bir fiyatla bulabildiğinde onunla temizlenmek zorunda olmaması sırf şeriat [delili] cihetindendir; o (şer'î ruhsat) olmasaydı, mutlak olarak temizlenmek vacip olduğunda bu da gerekirdi. İkincisine, yani rezil olma korkusuna gelince; bu durum teklifi (sorumluluğu) kaldırmaz. Zira kısas vacip olduğunda, kan sahibi talep ettiği takdirde katilin nefsini teslim etmesi gerekir. Hatta [kendisini] tanıtması/bildirmesi dahi gerekebilir.

لِيَزُولَ الشَّرُّ وَالْفِتْنَةُ وَرُبَّمَا لَزِمَهُ ذَلِكَ لِتَزُولَ التُّهْمَةُ فِي الْقَتْلِ عَنِ الْقَوْمِ الَّذِينَ طُرِحَ الْقَتِيلُ بِالْقُرْبِ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُ الَّذِي عَرَّضَهُمْ لِلتُّهْمَةِ فَيَلْزَمُهُ إِزَالَتُهَا فَكَيْفَ يَجُوزُ جَعْلُهُ سَبَبًا لِلتَّثَاقُلِ فِي هَذَا الْفِعْلِ.

Kötülüğün ve fitnenin ortadan kalkması için ve belki de maktulün yakınlarına atıldığı topluluktan cinayet töhmetinin kalkması için bu ona vacip olur; çünkü onları töhmete maruz bırakan odur, dolayısıyla bunu ortadan kaldırmak ona vaciptir. O halde bunun bu fiilde ağırdan almaya sebep kılınması nasıl caiz olabilir?

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ إِلَّا مُجَرَّدُ الْأَمْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ التَّثَاقُلَ فِيهِ وَالتَّكَاسُلَ فِي الِاشْتِغَالِ بِمُقْتَضَاهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ.

Dördüncü İnceleme: Emrin vücub (farziyet) ifade ettiğini söyleyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Zira bu olayda sadece yalın emir bulunmaktaydı; sonra Allah Teâlâ onda ağırdan almayı ve gereğiyle meşgul olmakta tembellik göstermeyi kınamıştır. Bu da emrin vücub için olduğuna delalet eder.

قَالَ الْقَاضِي: إِذَا كَانَ الْغَرَضُ مِنَ الْمَأْمُورِ إِزَالَةَ شَرٍّ وَفِتْنَةٍ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى وُجُوبِهِ وَإِنَّمَا أَمَرَ تَعَالَى بِذَبْحِهَا لِكَيْ يَظْهَرَ الْقَاتِلُ فَتَزُولَ الْفِتْنَةُ وَالشَّرُّ الْمُخَوِّفُ فِيهِمْ، وَالتَّحَرُّزُ عَنْ هَذَا الْجِنْسِ الضَّارِّ وَاجِبٌ، فَلَمَّا كَانَ الْعِلَاجُ إِزَالَتَهُ بِهَذَا الْفِعْلِ صَارَ واجباً وأيضاً فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ أَنَّ فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ أَنَّ التَّعَبُّدَ بِالْقُرْبَانِ لَا يَكُونُ إِلَّا سَبِيلَ الْوُجُوبِ، فَلَمَّا تَقَدَّمَ عِلْمُهُمْ بِذَلِكَ كَفَاهُمْ مُجَرَّدُ الْأَمْرِ. وَأَقُولُ: حَاصِلُ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ يَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ واحد وهو أنا وإنا كُنَّا لَا نَقُولُ إِنَّ الْأَمْرَ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ فَلَا نَقُولُ: إِنَّهُ يُنَافِي الْوُجُوبَ أَيْضًا فَلَعَلَّهُ فَهِمَ الْوُجُوبَ هَاهُنَا بِسَبَبٍ آخَرَ سِوَى الْأَمْرِ، وَذَلِكَ السَّبَبُ الْمُنْفَصِلُ إِمَّا قَرِينَةٌ حَالِيَّةٌ وَهِيَ الْعِلْمُ بِأَنَّ دَفْعَ الْمَضَارِّ وَاجِبٌ، أَوْ مَقَالِيَّةٌ وَهِيَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مِنْ أَنَّ الْقُرْبَانَ لَا يَكُونُ مَشْرُوعًا إِلَّا عَلَى وَجْهِ الْوُجُوبِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمَذْكُورَ مُجَرَّدُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً فَلَمَّا ذُكِرَ الذَّمُّ وَالتَّوْبِيخُ عَلَى تَرْكِ الذَّبْحِ الْمَأْمُورِ بِهِ عَلِمْنَا أَنَّ مَنْشَأَ ذَلِكَ هُوَ مُجَرَّدُ وُرُودِ الْأَمْرِ بِهِ لِمَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ.

Kâdî şöyle demiştir: Emredilen şeyin maksadı bir kötülüğü ve fitneyi ortadan kaldırmak olduğunda bu durum onun vacip olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ katil ortaya çıksın, böylece aralarındaki korkutucu fitne ve kötülük zail olsun diye onu boğazlamayı emretmiştir. Zararlı olan bu tür şeylerden sakınmak ise vaciptir. Dolayısıyla bunun ilacı bu fiille ortadan kaldırılması olunca vacip olmuştur. Ayrıca o şeriatta kurban ile ibadetin ancak vücub yoluyla olması da imkânsız değildir. Onların buna dair önceden bilgisi olunca, yalın emir kendilerine yetmiştir. Ben derim ki: Bu iki sorunun neticesi tek bir noktaya racidir; o da şudur: Biz emrin vücub gerektirdiğini söylemesek bile, onun vücuba aykırı olduğunu da söylemeyiz. Dolayısıyla burada vücub, emirden başka bir sebeple anlaşılmış olabilir. O müstakil sebep de ya zararları savmanın vacip olduğunu bilmek gibi hâlî bir karinedir veya kurbanın ancak vacip olarak meşru kılındığına dair daha önce geçen açıklama gibi makâlî (sözlü) bir karinedir. Cevap şudur: Zikredilen şey sadece Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” kavlidir. Emredilen boğazlamayı terk etmek üzerine kınama ve azarlama zikredilince, bunun kaynağının fıkıh usulünde 'hükmün vasfa bağlanmasının, o vasfın o hükmün illeti olduğunu hissettirmesi' kuralı gereğince yalnızca emrin gelmiş olması olduğunu anlarız.

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَمْرَ يُفِيدُ الْفَوْرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: لِأَنَّهُ وَرَدَ التَّعْنِيفُ عَلَى تَرْكِ الْمَأْمُورِ بِهِ عِنْدَ وُرُودِ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لِلْفَوْرِ.

Beşinci İnceleme: Emrin fevr (hemen yerine getirme) ifade ettiğini söyleyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü yalın emir geldiğinde emrolunan şeyin terk edilmesi üzerine azarlama vârid olmuştur; bu da onun derhal yerine getirme için olduğuna delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها فَاعْلَمْ أَنَّ وُقُوعَ ذَلِكَ الْقَتْلِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا لِأَمْرِهِ تَعَالَى بِالذَّبْحِ. أَمَّا الْإِخْبَارُ عَنْ وُقُوعِ ذَلِكَ الْقَتْلِ وَعَنْ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُضْرَبَ الْقَتِيلُ بِبَعْضِ تِلْكَ الْبَقَرَةِ فَلَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ قِصَّةِ الْبَقَرَةِ، فَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ: هَذِهِ الْقِصَّةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَقَدِّمَةً فِي التِّلَاوَةِ عَلَى الْأُولَى خَطَأٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي نَفْسِهَا يَجِبُ أَنْ تكون متقدمة على الأول فِي الْوُجُودِ، فَأَمَّا التَّقَدُّمُ فِي الذِّكْرِ فَغَيْرُ وَاجِبٍ لِأَنَّهُ تَارَةً يَتَقَدَّمُ ذِكْرُ السَّبَبِ عَلَى ذِكْرِ الْحُكْمِ وَأُخْرَى عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، فَكَأَنَّهُ لَمَّا وَقَعَتْ لَهُمْ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ أَمَرَهُمْ تَعَالَى بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ فَلَمَّا ذَبَحُوهَا قَالَ: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا مِنْ قَبْلُ وَاخْتَلَفْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فَإِنِّي مُظْهِرٌ لَكُمُ الْقَاتِلَ الَّذِي سَتَرْتُمُوهُ بِأَنْ يُضْرَبَ الْقَتِيلُ بِبَعْضِ هَذِهِ الْبَقَرَةِ الْمَذْبُوحَةِ، وَذَلِكَ مُسْتَقِيمٌ. فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ لَا خَلَلَ فِي هَذَا النَّظْمِ، وَلَكِنَّ النَّظْمَ الْآخَرَ كَانَ مُسْتَحْسَنًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَرْجِيحِ هَذَا النَّظْمِ؟ قُلْنَا: إِنَّمَا قُدِّمَتْ قِصَّةُ الْأَمْرَ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ عَلَى ذِكْرِ الْقَتِيلِ لِأَنَّهُ لَوْ عَمِلَ عَلَى عَكْسِهِ لَكَانَتْ قِصَّةً وَاحِدَةً وَلَوْ كَانَتْ قِصَّةً وَاحِدَةً لَذَهَبَ الْغَرَضُ مِنْ بَيْنِيَّةِ التَّفْرِيعِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Hani siz bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz” kavline gelince; bil ki bu öldürme olayının vuku bulması, Allah Teâlâ'nın boğazlama emrinden önce olmak zorundadır. Bu öldürmenin meydana geldiğinin ve maktule o sığırın bir parçasıyla vurulmasının gerekeceğinin haber verilmesine gelince; bunun sığır kıssasının haber verilmesinden önce olması vacip değildir. Dolayısıyla 'Bu kıssanın tilavette öncekinden önce olması vaciptir' diyenin sözü hatalıdır. Çünkü bu kıssanın bizzat kendisinin varlıkta öncekinden önce olması vaciptir; zikirde (anlatımda) öncelik ise vacip değildir. Zira bazen sebebin zikri hükmün zikrinden önce gelir, bazen de bunun aksine olur. Sanki onların başına bu olay gelince Allah Teâlâ onlara sığırı boğazlamalarını emretmiş, onlar da onu boğazlayınca: 'Hani daha önce bir cana kıymıştınız da ihtilaf edip çekişmiştiniz; işte öldürülen bu sığırın bir parçasıyla maktule vurulması suretiyle gizlediğiniz katili size açıklayacağım' buyurmuştur; bu da gayet tutarlıdır. Eğer: 'Farz edelim ki bu dizilişte bir kusur yoktur; fakat diğer diziliş daha güzel olurdu; öyleyse bu dizilişi tercih etmenin faydası nedir?' denilirse, deriz ki: Sığırı boğazlama emri kıssası maktulün zikrinden öne alınmıştır; çünkü bunun aksine yapılsaydı tek bir kıssa olurdu; tek bir kıssa olsaydı da tefri'den (dallanıp budaklanma yapısından) kastedilen gaye kaybolurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَادَّارَأْتُمْ فِيها فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: اخْتَلَفْتُمْ وَاخْتَصَمْتُمْ فِي شَأْنِهَا لِأَنَّ الْمُتَخَاصِمِينَ يَدْرَأُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَيْ يُدَافِعُهُ وَيُزَاحِمُهُ. وَثَانِيهَا: «ادَّارَأْتُمْ» أَيْ يَنْفِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمُ الْقَتْلَ عَنْ نَفْسِهِ وَيُضِيفُهُ إِلَى غَيْرِهِ. وَثَالِثُهَا: دَفْعُ بَعْضِكُمْ بَعْضًا عَنِ الْبَرَاءَةِ وَالتُّهْمَةِ، وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ/ فِيهِ أَنَّ الدَّرْءَ هُوَ الدَّفْعُ. فَالْمُتَخَاصِمُونَ إِذَا تَخَاصَمُوا فَقَدْ دَفَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَنْ نَفْسِهِ تِلْكَ التُّهْمَةَ، وَدَفَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حُجَّةَ صَاحِبِهِ عَنْ تِلْكَ الْفِعْلَةِ، وَدَفَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حُجَّةَ صَاحِبِهِ فِي إِسْنَادِ تِلْكَ التُّهْمَةِ إِلَى غَيْرِهِ وَحَجَّةَ صَاحِبِهِ فِي بَرَاءَتِهِ عَنْهُ، قَالَ الْقَفَّالُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onun hakkında ihtilafa düşüp tartıştınız; çünkü davalaşanlar birbirini defeder (yedre'u), yani iter ve sıkıştırır. İkincisi: 'İddâra'tüm', her birinizin öldürmeyi kendisinden nefyedip başkasına isnat etmesidir. Üçüncüsü: Birbirinizi beraatten ve töhmetten uzaklaştırmanızdır. Bu husustaki sözün özü şudur: Der' (الدَّرْءُ), defetmek (savuşturmak) demektir. Davalaşanlar çekiştiği zaman, her biri o töhmeti kendisinden defetmiş, her biri o fiil konusunda arkadaşının hüccetini çürütüp defetmiş ve her biri o töhmeti başkasına isnat etmede arkadaşının hüccetini ve onun beraatine dair hüccetini savuşturmuş olur. Kaffâl şöyle demiştir:

وَالْكِنَايَةُ فِي (فِيهَا) لِلنَّفْسِ، أَيْ فَاخْتَلَفْتُمْ فِي النَّفْسِ وَيُحْتَمَلُ فِي الْقِتْلَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: قَتَلْتُمْ يَدُلُّ عَلَى الْمَصْدَرِ.

{ فِيهَا } lafzındaki zamir 'en-nefs' (can) içindir; yani 'nefs hakkında ihtilafa düştünüz' demektir. 'Katletme eylemi' mânasında olması da muhtemeldir; çünkü { قَتَلْتُمْ } “kıymıştınız” kavli masdara delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ أَيْ مُظْهِرٌ لَا مَحَالَةَ مَا كَتَمْتُمْ مِنْ أَمْرِ الْقَتْلِ. فَإِنْ قِيلَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Oysa Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” kavline gelince; yani öldürme işinden gizlediğiniz şeyi şüphesiz açığa çıkarandır. Eğer:

كَيْفَ أُعْمِلَ «مُخْرِجٌ» وَهُوَ فِي مَعْنَى الْمُضِيِّ؟ قُلْنَا: قَدْ حَكَى مَا كَانَ مُسْتَقْبَلًا فِي وَقْتِ التَّدَارُءِ كَمَا حَكَى الْحَاضِرُ فِي قَوْلِهِ: باسِطٌ ذِراعَيْهِ [الْكَهْفِ: ١٨] وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَهُمَا «ادَّارَأْتُمْ، فَقُلْنَا» ثُمَّ فِيهِ مَسَائِلُ:

'Geçmiş zaman mânasında olduğu halde 'muhricün' (مُخْرِجٌ) nasıl amel etmiştir?' denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { باسِطٌ ذِراعَيْهِ } [el-Kehf 18/18] “köpekleri de kollarını uzatmıştı” kavlinde şimdiki zamanı hikâye ettiği gibi, çekişme vaktinde gelecekte olacak şeyi hikâye etmiştir. Bu cümle, matuf ile matufun aleyh olan 'iddâra'tüm' ve 'fe-kulnâ' lafızları arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Sonra bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ أَيْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ وَإِنَّمَا حُكِمَ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ وَالتَّنَازُعَ فِي بَابِ الْقَتْلِ يَكُونُ سَبَبًا لِلْفِتَنِ وَالْفَسَادِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ فَلِأَجْلِ هَذَا قَالَ: لَا بُدَّ وَأَنْ يُزِيلَ هَذَا الْكِتْمَانَ لِيَزُولَ ذَلِكَ الْفَسَادُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يُرِيدُ الْفَسَادَ وَلَا يَرْضَى بِهِ وَلَا يَخْلُقُهُ.

Birinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: O'nun: { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Oysa Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” kavli, 'bunu mutlaka yapacaktır' demektir. Bunu mutlaka yapacağına hükmedilmiştir; çünkü öldürme konusundaki ihtilaf ve çekişme fitnelere ve fesada sebep olur, Allah ise fesadı sevmez. İşte bu yüzden: 'O fesadın zail olması için bu gizlemeyi mutlaka ortadan kaldıracaktır' buyurmuştur. Bu da O Sübhânehu'nun fesadı dilemediğine, ondan razı olmadığına ve onu yaratmadığına delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَإِلَّا لَمَا قَدَرَ عَلَى إِظْهَارِ مَا كَتَمُوهُ.

İkinci Mesele: Ayet, O Teâlâ'nın bütün bilinenleri bildiğine delalet eder; aksi takdirde onların gizlediklerini açığa çıkarmaya güç yetiremezdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَا يُسِرُّهُ الْعَبْدُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَدَامَ ذَلِكَ مِنْهُ فَإِنَّ اللَّهَ سَيُظْهِرُهُ.

Üçüncü Mesele: Ayet, kulun hayır veya şerden gizlediği ve kendisinde devam eden şeyleri Allah'ın mutlaka açığa çıkaracağına delalet eder.

قَالَ ﵊: «إِنَّ عَبْدًا لَوْ أَطَاعَ اللَّهَ مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حِجَابًا لَأَظْهَرَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bir kul yetmiş perdenin ardından dahi Allah'a itaat etse, Allah onu mutlaka insanların dillerinde açığa çıkarır.»

وَكَذَلِكَ الْمَعْصِيَةُ.

Günah da böyledir.

وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى مُوسَى ﵇: «قُلْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ يُخْفُونَ لِي أَعْمَالَهُمْ وَعَلَيَّ أَنْ أُظْهِرَهَا لَهُمْ» .

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetmiştir: «İsrâiloğullarına söyle: Onlar amellerini benden gizlerler, bana düşen ise onları kendilerine açığa çıkarmaktır.»

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ وُرُودُ الْعَامِّ لِإِرَادَةِ الْخَاصِّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْمَكْتُومَاتِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ.

Dördüncü Mesele: Ayet, hususi mânanın kastedilmesi amacıyla umumi lafzın gelmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir; çünkü O'nun: { مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “gizlediğinizi” kavli bütün gizlenenleri kapsar, sonra Allah Teâlâ [bununla] bu hadiseyi murat etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها

Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “'Onun bir parçasıyla ona vurun' dedik” kavline gelince;

فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ صَاحِبَ بَقَرَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ طَلَبَهَا أَرْبَعِينَ سَنَةً حَتَّى وَجَدَهَا، ثُمَّ ذُبِحَتْ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها

Birinci Mesele: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre İsrâiloğullarının sığırının sahibi onu buluncaya kadar kırk yıl aramış, sonra [sığır] boğazlanmıştır. Ancak bu rivayet Kur'ân'ın zâhirine aykırıdır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “'Onun bir parçasıyla ona vurun' dedik” kavlindeki fâ harfi

لِلتَّعْقِيبِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها

Ta'kîb (hemen ardından olma) içindir; bu da O'nun: { اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “Onun bir parçasıyla ona vurun” kavlinin,

حَصَلَ عَقِيبَ قوله تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” kavlinin hemen akabinde meydana geldiğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اضْرِبُوهُ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { اضْرِبُوهُ } “Ona vurun” kavlindeki 'hâ' (ه) harfi

ضَمِيرٌ وَهُوَ إِمَّا أَنْ يَرْجِعَ إِلَى النَّفْسِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ التَّذْكِيرُ عَلَى تَأْوِيلِ الشَّخْصِ وَالْإِنْسَانِ وَإِمَّا إِلَى الْقَتِيلِ وَهُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ.

Bir zamirdir. Bu zamir ya 'en-nefs' (can) kelimesine döner ki bu takdirde müzekker kılınması 'şahıs' ve 'insan' te'viliyledir; ya da maktule döner ki o da O'nun: { مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “gizlediğinizi” kavlinin delalet ettiği kimsedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ، لِأَنَّهُ تَعَلَّقَ بِذَبْحِهَا مَصْلَحَةٌ/ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِذَبْحِهَا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ فِيهَا وَفِي غَيْرِهَا عَلَى السَّوِيَّةِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ لَوْ قَامَ غَيْرُهَا مَقَامَهَا لَمَا وَجَبَتْ عَلَى التَّعْيِينِ، بَلْ عَلَى التَّخَيُّرِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ غَيْرِهَا وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın bu sığırı boğazlamayı emretmiş olması, onun boğazlanmasına ancak onun boğazlanmasıyla elde edilecek bir maslahatın taalluk etmesinden dolayı olması caizdir; onunla başkasının durumunun eşit olması da caizdir. En yakın olanı birincisidir; çünkü başkası onun yerine geçebilseydi, bizzat tayin edilerek değil, onunla başkası arasında muhayyer kılınarak vacip olurdu. Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ضَرْبِ الْمَقْتُولِ بِبَعْضِ الْبَقَرَةِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُحْيِيَهُ ابْتِدَاءً؟

Birinci Soru: Allah Teâlâ maktulü başlangıçta [doğrudan] diriltmeye kadir olduğu halde maktule sığırın bir parçasıyla vurulmasındaki fayda nedir?

الْجَوَابُ: الْفَائِدَةُ فِيهِ لِتَكُونَ الْحُجَّةُ أَوْكَدَ وَعَنِ الْحِيلَةِ أَبْعَدَ فَقَدْ كَانَ يَجُوزُ لِمُلْحِدٍ أَنْ يُوهِمَ أَنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا أَحْيَاهُ بِضَرْبٍ مِنَ السِّحْرِ وَالْحِيلَةِ، فَإِنَّهُ إِذَا حيي عند ما يُضْرَبُ بِقِطْعَةٍ مِنَ الْبَقَرَةِ الْمَذْبُوحَةِ انْتَفَتِ الشُّبْهَةُ فِي أَنَّهُ لَمْ يَحْيَ بِشَيْءٍ انْتَقَلَ إِلَيْهِ مِنَ الْجِسْمِ الَّذِي ضُرِبَ بِهِ، إِذَا كَانَ ذَلِكَ إِنَّمَا حَيِيَ بِفِعْلٍ فَعَلُوهُ هُمْ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ إِعْلَامَ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا بِتَمْوِيهٍ مِنَ الْعِبَادِ وَأَيْضًا فَتَقْدِيمُ الْقُرْبَانِ مِمَّا يُعَظِّمُ أَمْرَ الْقُرْبَانِ.

Cevap: Bundaki fayda, hüccetin daha kuvvetli ve hileden daha uzak olması içindir. Zira inkârcı bir kimsenin, Mûsâ aleyhisselâm'ın onu bir tür sihir ve hile ile dirilttiği vehmine kapılması mümkündü. Oysa kesilen sığırdan bir parça ile vurulduğunda dirilince, kendisiyle vurulan cisimden ona intikal eden bir şeyle dirilmediğine dair şüphe ortadan kalkmış olur; zira bu dirilme ancak bizzat kendilerinin yaptığı bir fiille gerçekleşmiştir. Bu da peygamberlerin bildirmelerinin kulların bir aldatmacasıyla değil, ancak Allah katından olduğuna delalet eder. Ayrıca kurbanı öne almak, kurban işini yücelten şeylerdendir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلَّا أَمَرَ بِذَبْحِ غَيْرِ الْبَقَرَةِ، وَأَجَابُوا بِأَنَّ الْكَلَامَ فِي غَيْرِهَا لَوْ أُمِرُوا به كالكلام فيها، ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهَا فَوَائِدَ، مِنْهَا التَّقَرُّبُ بِالْقُرْبَانِ الَّذِي كَانَتِ الْعَادَةُ بِهِ جَارِيَةً وَلِأَنَّ هَذَا الْقُرْبَانَ كَانَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَعْظَمِ الْقَرَابِينِ وَلِمَا فِيهِ مِنْ مَزِيدِ الثَّوَابِ لِتَحَمُّلِ الْكُلْفَةِ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الْبَقَرَةِ عَلَى غَلَاءِ ثَمَنِهَا، وَلِمَا فِيهِ مِنْ حُصُولِ الْمَالِ الْعَظِيمِ لِمَالِكِ الْبَقَرَةِ.

İkinci Soru: Sığırdan başkasını boğazlamayı emretseydi olmaz mıydı? Âlimler şöyle cevap vermişlerdir: Eğer başkası emredilseydi, onun hakkındaki söz de sığır hakkındaki söz gibi olurdu. Sonra sığırda [bulunan] bazı faydalar zikretmişlerdir; bunlardan biri âdetin carî olduğu kurban ile yakınlaşmaktır, çünkü bu kurban onların katında en büyük kurbanlardandı; ayrıca fiyatının yüksekliğine rağmen bu sığırı temin etme meşakkatine katlanmaktan ötürü sevabın artması ve sığırın sahibine büyük bir malın ulaşması da vardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ الْبَعْضَ الَّذِي ضَرَبُوا الْقَتِيلَ بِهِ مَا هُوَ؟ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ كَانُوا مُخَيَّرِينَ فِي أَبْعَاضِ الْبَقَرَةِ لِأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِضَرْبِ الْقَتِيلِ بِبَعْضِ الْبَقَرَةِ وَأَيُّ بَعْضٍ مِنْ أَبِعَاضِ الْبَقَرَةِ ضَرَبُوا الْقَتِيلَ بِهِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُمْتَثِلِينَ لِمُقْتَضَى قَوْلِهِ: اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها

Dördüncü Mesele: Maktule kendisiyle vurdukları o parçanın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. En yakın olanı, sığırın parçaları konusunda muhayyer bırakılmış olmalarıdır; çünkü onlara maktule sığırın bir parçasıyla vurmaları emredilmiştir ve sığırın parçalarından herhangi bir parça ile maktule vurduklarında O'nun: { اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “Onun bir parçasıyla ona vurun” kavlinin gereğini yerine getirmiş olurlar.

وَالْإِتْيَانُ بِالْمَأْمُورِ بِهِ يَدُلُّ عَلَى الْخُرُوجِ عَنِ الْعُهْدَةِ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي التَّخْيِيرَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَعْضِ الَّذِي ضُرِبَ بِهِ الْقَتِيلُ فَقِيلَ: لِسَانُهَا وَقِيلَ: فَخْذُهَا الْيُمْنَى وَقِيلَ: ذَنَبُهَا وَقِيلَ: الْعَظْمُ الَّذِي يَلِي الْغُضْرُوفَ وَهُوَ أَصْلُ الْآذَانِ، وَقِيلَ: الْبِضْعَةُ بَيْنَ الْكَتِفَيْنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فَإِنْ وَرَدَ خَبَرٌ صَحِيحٌ قُبِلَ وَإِلَّا وَجَبَ السُّكُوتُ عَنْهُ.

Emredilen şeyin yerine getirilmesi, fıkıh usulünde sabit olduğu üzere sorumluluktan çıkmaya delalet eder; bu da muhayyerliği gerektirir. Maktule kendisiyle vurulan parça hakkında ihtilaf etmişlerdir; dili olduğu söylenmiştir, sağ budu olduğu söylenmiştir, kuyruğu olduğu söylenmiştir, kıkırdağa bitişik olan ve kulakların kökünü oluşturan kemik olduğu söylenmiştir, iki kürek kemiği arasındaki et parçası olduğu söylenmiştir. Şüphe yok ki Kur'ân buna delalet etmez; binaenaleyh şayet sahih bir haber vârid olursa kabul edilir, aksi takdirde bu konuda susmak vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ، فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا فَضَرَبُوهُ بِبَعْضِهَا فَحَيِيَ إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ ذَلِكَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Beşinci Mesele: Sözde hazfedilmiş (gizlenmiş) bir kısım vardır ve takdiri: 'Biz de: Onun bir parçasıyla ona vurun, dedik; onlar da onun bir parçasıyla ona vurdular ve dirildi' şeklindedir. Ancak Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” kavlinin delaletinden ötürü bu kısım hazfedilmiştir.

وَعَلَيْهِ هُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ [الْبَقَرَةِ: ٦٠] أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ، رُوِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا ضَرَبُوهُ قَامَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَأَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَمًا، وَقَالَ قَتَلَنِي فُلَانٌ، وَفُلَانٌ لا بني عَمِّهِ ثُمَّ سَقَطَ مَيِّتًا: وَقُتِلَا.

Buna göre bu, Allah Teâlâ'nın: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } [Bakara, 60] yani 'vurdu ve fışkırdı' kavli gibidir. Rivayet edildiğine göre maktule vurduklarında, Allah'ın izniyle damarlarından kan fışkırarak ayağa kalktı ve: 'Beni falan ve falan öldürdü' diyerek iki amcasının oğlunu söyledi, sonra ölü olarak yere düştü ve o ikisi öldürüldü.

أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” kavline gelince,

فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ وجهان: أحدهما: أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى نَفْسِ ذَلِكَ الْمَيِّتِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ احْتِجَاجٌ فِي صِحَّةِ الْإِعَادَةِ، ثُمَّ هذا الِاحْتِجَاجُ أَهْوَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَوْ عَلَى غَيْرِهِمْ؟ فِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُ إِنْ ظَهَرَ لَهُمْ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ هَذَا الْإِحْيَاءَ قَدْ كَانَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَلِمُوا صِحَّةَ الْإِعَادَةِ، وَإِنْ لَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ بِالتَّوَاتُرِ فَإِنَّهُ يَكُونُ دِاعِيَةً لَهُمْ إِلَى التَّفَكُّرِ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ مِنْهُ تَعَالَى ذِكْرُ الْأَمْرِ بِالضَّرْبِ وَأَنَّهُ سَبَبُ إحياء ذلك/ الميت، ثم قال: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Birinci Mesele: Bu ayette iki vecih vardır: Birincisi: Bunun bizzat o ölünün kendisine işaret olmasıdır. İkincisi: [Ölümden sonra] iadenin (yeniden dirilmenin) sıhhatine dair bir delil getirmedir. Peki, bu delil getirme müşriklere karşı mıdır, yoksa başkalarına karşı mıdır? Bunda iki vecih vardır. Birincisi: el-Asam şöyle demiştir: 'Bu müşriklere karşıdır; çünkü bu diriltmenin bu şekilde gerçekleştiği onlara tevatür yoluyla zahir olursa iadenin sıhhatini bilirler; şayet bu tevatür yoluyla zahir olmazsa da onları düşünmeye sevk edici olur.' Kâdı şöyle demiştir: 'En yakın olanı budur; zira Allah Teâlâ'dan vurma emrinin zikri ve onun o ölünün diriltilmesine sebep olduğu önceden geçmiş, sonra da: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyurmuştur.

فَجَمَعَ الْمَوْتى

Böylece 'el-mevtâ' (ölüler) [lafzını] çoğul kılmıştır.

وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ الْقَتِيلَ لَمَا جَمَعَ فِي الْقَوْلِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: دَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِعَادَةَ كَالِابْتِدَاءِ فِي قُدْرَتِهِ. الثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ: ظَاهِرُ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِحْيَاءُ اللَّهِ تَعَالَى لِسَائِرِ الْمَوْتَى يَكُونُ مِثْلَ هَذَا الْإِحْيَاءِ الَّذِي شَاهَدْتُمْ، لِأَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ إِلَّا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ وَلَمْ يُشَاهِدُوا شَيْئًا مِنْهُ، فَإِذَا شَاهَدُوهُ اطْمَأَنَّتْ قُلُوبُهُمْ وَانْتَفَتْ عَنْهُمُ الشُّبْهَةُ الَّتِي لَا يَخْلُو مِنْهَا الْمُسْتَدِلُّ، وَقَدْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى إِلَى قَوْلِهِ: لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦] فَأَحْيَا اللَّهُ تَعَالَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْقَتِيلَ عَيَانًا، ثُمَّ قَالَ لهم: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Eğer kastedilen o maktul olsaydı sözde çoğul kullanmazdı. Sanki O şöyle buyurmuştur: Bununla, iadenin de kudreti dahilinde ilk yaratma gibi olduğuna delalet etmiştir. İkincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Sözün zahiri, Allah Teâlâ'nın İsrâiloğulları'na: 'Allah Teâlâ'nın diğer ölüleri diriltmesi de sizin müşahede ettiğiniz bu diriltme gibi olacaktır' dediğine delalet eder. Çünkü onlar buna inanıyor olsalar bile, buna ancak istidlal yoluyla inanmışlardı ve ondan hiçbir şey müşahede etmemişlerdi. Onu müşahede ettiklerinde kalpleri mutmain oldu ve istidlalde bulunan kimseden hali olmayan şüphe onlardan zail oldu. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm da: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” kavlinden: { لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “kalbim mutmain olsun diye” [Bakara, 260] kavline kadar olanı söylemişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ İsrâiloğulları için o maktulü ayan beyan diriltti, sonra da onlara: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyurdu.'

أَيْ كَالَّذِي أَحْيَاهُ فِي الدُّنْيَا يُحْيِي فِي الْآخِرَةِ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ فِي ذَلِكَ الْإِيجَادِ إِلَى مَادَّةٍ وَمُدَّةٍ وَمِثَالٍ وَآلَةٍ.

Yani onu dünyada dirilttiği gibi, ahirette de bu var etmede bir maddeye, süreye, örneğe ve alete ihtiyaç duymaksızın diriltir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنِ اسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تعالى: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları, Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” kavliyle,

عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ مَيِّتٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَاسَ عَلَى إِحْيَاءِ ذَلِكَ الْقَتِيلِ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا كَوْنُ الْقَتِيلِ مَيِّتًا.

maktulün ölü olduğuna delil getirmişlerdir; fakat bu zayıftır, çünkü Allah Teâlâ ölülerin diriltilmesini o maktulün diriltilmesine kıyas etmiştir; dolayısıyla bundan maktulün [eceliyle ölmüş bir] meyyit olması gerekmez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرِيكُمْ آياتِهِ

Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “Ve size ayetlerini gösterir” kavline gelince,

فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنْ ذَلِكَ كَانَ آيَةً وَاحِدَةً فَلِمَ سُمِّيَتْ بِالْآيَاتِ؟

bir söz söyleyen şöyle diyebilir: 'Bu tek bir ayet (mucize) idi, öyleyse niçin ayetler (çoğul) olarak isimlendirildi?'

وَالْجَوَابُ: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ. الْعَالِمِ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، الْمُخْتَارِ فِي الْإِيجَادِ وَالْإِبْدَاعِ، وَعَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇، وَعَلَى بَرَاءَةِ سَاحَةِ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَاتِلًا. وَعَلَى تَعَيُّنِ تِلْكَ التُّهْمَةِ عَلَى مَنْ بَاشَرَ ذَلِكَ الْقَتْلَ، فَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ آيَةً وَاحِدَةً إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا دَلَّتْ عَلَى هَذِهِ الْمَدْلُولَاتِ الْكَثِيرَةِ لَا جَرَمَ جَرَتْ مَجْرَى الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ.

Cevap: O [mucize], bütün güç yetirilenlere Kadir, bütün bilinenleri Bilen, var etmede ve icat etmede Muhtar olan Yaratıcı'nın varlığına; Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna; katil olmayan kimsenin beraatine ve o ithamın bizzat o cinayeti işleyen kimseye tahakkuk ettiğine delalet etmektedir. Binaenaleyh o tek bir ayet olsa bile, bu pek çok medlule delalet ettiği için şüphesiz pek çok ayet mesabesinde olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki akledersiniz” kavline gelince,

فَفِيهِ بَحْثَانِ:

bunda iki inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ «لَعَلَّ» قَدْ تَقَدَّمَ تفسيرها في قوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.

Birincisi: 'Lealle' (لَعَلَّ) kelimesinin tefsiri, Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” kavlinde daha önce geçmişti.

الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا عُقَلَاءَ قَبْلَ عَرْضِ هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَيْهِمْ وَإِذَا كَانَ الْعَقْلُ حَاصِلًا امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنِّي عَرَضْتُ عَلَيْكَ الْآيَةَ الْفُلَانِيَّةَ لِكَيْ تَصِيرَ عَاقِلًا، فَإِذَنْ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا بَلْ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَعَلَّكُمْ تَعْمَلُونَ عَلَى قَضِيَّةِ عُقُولِكُمْ وَأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى إِحْيَاءِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ قَدِرَ عَلَى إِحْيَاءِ الْأَنْفُسِ كُلِّهَا لِعَدَمِ الِاخْتِصَاصِ، حَتَّى لَا يُنْكِرُوا الْبَعْثَ، هَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ ذَكَرَ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْقَاتِلَ هَلْ يَرِثُ أَمْ لَا؟ قَالُوا: لَا. لِأَنَّهُ روي عن عُبَيْدَةَ السَّلْمَانِيِّ أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ قَاتِلًا فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ حُرِمَ مِنَ الْمِيرَاثِ لِأَجْلِ كَوْنِهِ قَاتِلًا. قَالَ الْقَاضِي: لَا يَجُوزُ جَعْلُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الظَّاهِرِ أَنَّ الْقَاتِلَ هَلْ كَانَ وَارِثًا لِقَتِيلِهِ أَمْ لَا؟ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ وَارِثًا لَهُ فَهَلْ حُرِمَ الْمِيرَاثَ أَمْ لَا؟ وَلَيْسَ يَجِبُ إِذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ الْقَاتِلَ حُرِمَ لِمَكَانِ قَتْلِهِ الْمِيرَاثَ أَنْ يُعَدَّ ذَلِكَ فِي جُمْلَةِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ إِذَا كَانَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لَا مُجْمَلًا وَلَا مُفَصَّلًا، وَإِذَا كَانَ لَمْ يَثْبُتْ أَنَّ شَرْعَهُمْ كَشَرْعِنَا وَأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ، فَإِدْخَالُ هَذَا الْكَلَامِ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ تَعَسُّفٌ.

İkincisi: O topluluk, bu ayetler kendilerine sunulmadan önce de akıl sahibi kimselerdi; akıl mevcut olduğuna göre, 'Sen akıllı olasın diye sana falan ayeti sundum' denilmesi imkansızdır. O halde ayeti zahiri üzere yürütmek mümkün değildir; aksine tevil zorunludur. O da muradın; 'Tek bir nefsi diriltmeye kadir olanın, [arada] bir tahsis bulunmadığı için bütün nefisleri diriltmeye de kadir olduğunu akıllarınızın gereğine göre kavrayıp amel edesiniz, böylece yeniden dirilmeyi inkar etmeyesiniz' şeklinde olmasıdır. Ayetin tefsirine dair sözün sonu budur. Bil ki önceki âlimlerden birçoğu, bu ayetin hükümlerinden birinin katilin mirasçı olup olamayacağı meselesi olduğunu zikretmiş ve şöyle demişlerdir: 'Mirasçı olamaz. Çünkü Ubeyde es-Selmânî'den, bu hadisedeki katil olan adamın katil olması sebebiyle mirastan mahrum bırakıldığı rivayet edilmiştir.' Kâdı şöyle demiştir: 'Bu meseleyi bu ayetin hükümlerinden kılmak caiz değildir; çünkü zahirde katilin maktulüne varis olup olmadığı belli değildir. Ona varis olduğu takdirde de mirastan mahrum bırakılıp bırakılmadığı belli değildir. Ebû Ubeyde'den katilin öldürmesi sebebiyle mirastan mahrum bırakıldığı rivayet edildiğinde, Kur'ân buna ne mücmel ne de tafsilli olarak delalet etmiyorken, onların şeriatının bizim şeriatımız gibi olduğu ve onlara uymanın gerekmediği sabit değilken bunu Kur'ân'ın hükümleri cümlesinden saymak zorunlu değildir. Dolayısıyla bu sözü Kur'ân hükümlerine dahil etmek zorlamadır.'

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ الْقَاضِي حَقٌّ، وَمَعَ ذَلِكَ فَلْنَذْكُرْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ الْمُجْتَهِدُونَ فِي أَنَّ الْقَاتِلَ هَلْ يَرِثُ أَمْ لَا، فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ لَا يَرِثُ سَوَاءٌ كَانَ الْقَتْلُ غَيْرَ مُسْتَحَقٍّ عَمْدًا كَانَ أَوْ خَطَأً أَوْ كَانَ مُسْتَحَقًّا كَالْعَادِلِ إِذَا قَتَلَ الْبَاغِيَ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، لَا يَرِثُ فِي الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ إِلَّا أَنَّ الْعَادِلَ إِذَا قَتَلَ الْبَاغِيَ فَإِنَّهُ يَرِثُهُ، وَكَذَا الْقَاتِلُ إِذَا كَانَ صَبِيًّا أَوْ مَجْنُونًا يَرِثُهُ لَا من ديته ولا من سائر أمواله، وهو قَوْلُ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَالَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ: قَاتِلُ الْخَطَأِ يَرِثُ وَقَاتِلُ الْعَمْدِ لَا يَرِثُ، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَرِثُهُ مِنْ دِيَتِهِ وَيَرِثُهُ مِنْ سَائِرِ أَمْوَالِهِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ. وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِعُمُومِ الْخَبَرِ الْمَشْهُورِ الْمُسْتَفِيضِ

Bil ki Kâdı'nın söylediği haktır. Bununla birlikte biz bu meseleyi zikredelim ve şöyle diyelim: Müctehidler katilin mirasçı olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre; ister öldürme haksız olsun —kasten veya hataen olsun—, isterse âdil kimsenin bâgîyi (isyancıyı) öldürmesi gibi haklı olsun katil mirasçı olamaz. Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh göre ise kasten ve hataen öldürmede mirasçı olamaz; ancak âdil kimse bâgîyi öldürdüğünde ona mirasçı olur. Aynı şekilde katil çocuk veya mecnun olduğunda ne diyetinden ne de diğer mallarından mirasçı olamaz. Bu, Ali, Ömer, İbn Abbâs ve Saîd b. el-Müseyyeb'in kavlidir. Osmân el-Bettî: 'Hataen öldüren mirasçı olur, kasten öldüren mirasçı olamaz' demiştir. Mâlik ise: 'Diyetinden mirasçı olamaz, diğer mallarından mirasçı olur' demiştir ki bu, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid, Zührî ve Evzâî'nin de kavlidir. Şâfiî radıyallâhu anh, meşhur ve müstefiz haberin umumunu delil getirmiştir:

أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَيْسَ لِلْقَاتِلِ مِنَ الْمِيرَاثِ شَيْءٌ»

O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Katil için mirastan hiçbir şey yoktur.'

إِلَّا أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ جَوَّزْنَا تَخْصِيصَ عُمُومِ الْكِتَابِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، ثُمَّ هَاهُنَا دَقِيقَةٌ وَهِيَ أَنَّ تَطَرُّقَ التَّخْصِيصِ إِلَى الْعَامِّ يُفِيدُ نَوْعَ ضَعْفٍ فَلَوْ خَصَّصْنَا هَذَا الْخَبَرَ بِبَعْضِ الصُّوَرِ فَحِينَئِذٍ يَتَوَالَى عَلَيْهِ أَسْبَابُ الضَّعْفِ، فَإِنَّ كَوْنَهُ خَبَرَ وَاحِدٍ يُوجِبُ الضَّعْفَ وَكَوْنَهُ عَلَى مُصَادَمَةِ الْكِتَابِ سَبَبٌ آخَرُ وَكَوْنَهُ مَخْصُوصًا سَبَبٌ آخَرُ، فَلَوْ خَصَّصْنَا عُمُومَ الْكِتَابِ بِهِ لَكُنَّا قَدْ رَجَّحْنَا الضَّعِيفَ جِدًّا عَلَى الْقَوِيِّ جِدًّا. أَمَّا إِذَا لَمْ يُخَصَّصْ هَذَا الْخَبَرُ أَلْبَتَّةَ انْدَفَعَ عَنْهُ بَعْضُ أَسْبَابِ الضَّعْفِ فَحِينَئِذٍ لَا يَبْعُدُ تَخْصِيصُ عُمُومِ الْكِتَابِ بِهِ. وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى أَنَّ الْعَادِلَ إِذَا قَتَلَ الْبَاغِيَ فَإِنَّهُ لَا يَصِيرُ مَحْرُومًا عَنِ الْمِيرَاثِ بِأَنَّا لَا نَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ مَنْ وَجَبَ لَهُ الْقَوَدُ عَلَى إِنْسَانٍ فَقَتَلَهُ قَوَدًا أَنَّهُ لَا يُحْرَمُ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّافِعِيَّةَ يمنعون هذه الصورة والله أعلم.

Ne var ki bu haberle istidlalde bulunmak, ancak Kitab'ın umumunu âhad haberle tahsis etmeyi caiz görmemiz halinde sahih olur; bu konudaki söz ise fıkıh usulünde zikredilmiştir. Sonra burada dakik bir nükte vardır ki o da şudur: Âmm olan lafza tahsisin dahil olması bir nevi zayıflık ifade eder; şayet bu haberi bazı surelerle tahsis edersek, o vakit onun üzerine zayıflık sebepleri peş peşe gelmiş olur. Çünkü onun âhad haber olması zayıflığı gerektirir, Kitab ile çatışır olması başka bir sebeptir ve tahsis edilmiş olması da ayrı bir sebeptir. Dolayısıyla eğer Kitab'ın umumunu onunla tahsis edersek, son derece zayıf olanı son derece kuvvetli olana tercih etmiş oluruz. Fakat bu haber hiçbir şekilde tahsis edilmezse, ondan zayıflık sebeplerinin bir kısmı defedilmiş olur ve o vakit Kitab'ın umumunun onunla tahsis edilmesi uzak olmaz. Ebû Bekir er-Râzî, âdil kimsenin bâgîyi öldürdüğünde mirastan mahrum olmayacağına dair şunu delil getirmiştir: Kendisi için bir insan üzerinde kısas hakkı sabit olup da onu kısasen öldüren kimsenin mirastan mahrum edilmeyeceği hususunda bir ihtilaf bilmiyoruz. Bil ki Şâfiîler bu sureyi menederler. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٧٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 74]

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)

{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır. Çünkü öyle taşlar vardır ki içinden nehirler kaynar; öyleleri vardır ki yarılır da ondan su fışkırır; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (74)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı” kavlinde [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الشَّيْءُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ بِأَصْلِ ذَاتِهِ أَنْ يَقْبَلَ الْأَثَرَ عَنْ شَيْءٍ آخَرَ ثُمَّ إِنَّهُ عَرَضَ لِذَلِكَ الْقَابِلِ مَا لِأَجْلِهِ صَارَ بِحَيْثُ لَا يَقْبَلُ الْأَثَرَ فَيُقَالُ لِذَلِكَ الْقَابِلِ: إِنَّهُ صَارَ صُلْبًا غَلِيظًا قَاسِيًا، فَالْجِسْمُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ جِسْمٌ يَقْبَلُ الْأَثَرَ عَنِ الْغَيْرِ إِلَّا أَنَّ صِفَةَ الْحَجَرِيَّةِ لَمَّا عَرَضَتْ لِلْجِسْمِ صَارَ/ جِسْمُ الْحَجَرِ غَيْرَ قَابِلٍ وَكَذَلِكَ الْقَلْبُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَأَثَّرَ عَنْ مُطَالَعَةِ الدَّلَائِلِ وَالْآيَاتِ وَالْعِبَرِ وَتَأَثُّرُهُ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ التَّمَرُّدِ وَالْعُتُوِّ وَالِاسْتِكْبَارِ وَإِظْهَارِ الطَّاعَةِ وَالْخُضُوعِ لِلَّهِ وَالْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا عَرَضَ لِلْقَلْبِ عَارِضٌ أَخْرَجَهُ عَنْ هَذِهِ الصِّفَةِ صَارَ فِي عَدَمِ التَّأَثُّرِ شَبِيهًا بِالْحَجَرِ فَيُقَالُ: قَسَا الْقَلْبُ وَغَلُظَ، وَلِذَلِكَ كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصْفَ الْمُؤْمِنِينَ بِالرِّقَّةِ فَقَالَ: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ [الزُّمَرِ: ٢٣] .

Birinci Mesele: Asıl zatı gereği başka bir şeyden etkiyi kabul etme özelliğine sahip olan bir şeye, daha sonra o kabul ediciye etkiyi kabul etmez hale gelmesine yol açan bir hal arız olursa, o kabul edici hakkında: 'Sertleşti, kabalaştı, katılaştı' denilir. Cisim, cisim olması bakımından başkasından etkiyi kabul eder; ancak taş olma sıfatı cisme arız olduğunda, taş cismi kabul etmez hale gelir. Kalp de böyledir; onun şânı delilleri, ayetleri ve ibretleri mütalaa etmekten etkilenmektir. Kalbin etkilenmesi ise serkeşliği, azgınlığı ve kibirlenmeyi terk edip itaati, boyun eğmeyi ve Allah Teâlâ'dan korkmayı izhar etmekten ibarettir. Kalbe onu bu sıfattan çıkaran bir arıza arız olduğunda, etkilenmeme hususunda taşa benzer hale gelir ve: 'Kalp katılaştı ve kabalaştı' denir. Bu sebepledir ki sanki Allah Teâlâ müminleri incelikle vasfetmiş ve: { كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “...Rablerinden korkanların derilerinin kendisinden ürperdiği, birbirine benzer, ikişerli bir kitap...” [Zümer, 23] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: قُلُوبُكُمْ أَهْلَ الْكِتَابِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيِ اشْتَدَّتْ قُلُوبُكُمْ وَقَسَتْ وَصَلَبَتْ مِنْ بَعْدِ الْبَيِّنَاتِ الَّتِي جَاءَتْ أَوَائِلَكُمْ وَالْأُمُورُ الَّتِي جَرَتْ عَلَيْهِمْ وَالْعِقَابُ الَّذِي نَزَلَ بِمَنْ أَصَرَّ عَلَى الْمَعْصِيَةِ مِنْهُمْ وَالْآيَاتُ الَّتِي جَاءَهُمْ بِهَا أَنْبِيَاؤُهُمْ وَالْمَوَاثِيقُ الَّتِي أَخَذُوهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَعَلَى كُلِّ مَنْ دَانَ بِالتَّوْرَاةِ مِمَّنْ سِوَاهُمْ، فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ عَنْ طُغْيَانِهِمْ وَجَفَائِهِمْ مَعَ مَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ بِآيَاتِ اللَّهِ الَّتِي تَلِينُ عِنْدَهَا الْقُلُوبُ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ، فَحَمْلُهُ عَلَى الْحَاضِرِينَ أَوْلَى، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أُولَئِكَ الْيَهُودَ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇ خُصُوصًا، وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنْ سَلَفِهِمْ.

İkinci Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: '{ قُلُوبُكُمْ } “kalpleriniz” kavliyle hitap edilenlerin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Ehl-i Kitap olması caizdir. Yani geçmişlerinize gelen apaçık delillerden, başlarına gelen durumlardan, içlerinden günahta ısrar edenlerin uğradığı azaptan, peygamberlerinin kendilerine getirdiği ayetlerden ve hem bizzat kendilerinden hem de Tevrat'a inanan diğer kimselerden alınan kesin sözlerden sonra kalpleriniz şiddetlendi, katılaştı ve sertleşti. Böylece kalplerin kendisi karşısında yumuşayacağı Allah'ın ayetlerine dair sahip oldukları ilme rağmen onların azgınlıklarını ve katılıklarını haber vermiştir. Bu [görüş] daha evladır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } “Sonra kalpleriniz katılaştı” kavli yüz yüze bir hitaptır; dolayısıyla onu hazır bulunanlara hamletmek daha evladır. Kastedilenlerin özellikle Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki o Yahudiler olması da muhtemeldir; onlardan önceki seleflerini kastetmiş olması da caizdir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ بَعْدِ مَا أَظْهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ إِحْيَاءِ ذَلِكَ الْقَتِيلِ عِنْدَ ضربه بعض الْبَقَرَةِ الْمَذْبُوحَةِ حَتَّى عُيِّنَ الْقَاتِلُ، فَإِنَّهُ رُوِيَ أَنَّ ذَلِكَ الْقَتِيلَ لَمَّا عَيَّنَ الْقَاتِلَ نَسَبَهُ الْقَاتِلُ إِلَى الْكَذِبِ وَمَا تَرَكَ الْإِنْكَارَ، بَلْ طَلَبَ الْفِتْنَةَ وَسَاعَدَهُ عَلَيْهِ جَمْعٌ، فَعِنْدَهُ قَالَ تَعَالَى وَاصِفًا لَهُمْ: إِنَّهُمْ بَعْدَ ظُهُورِ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ، أَيْ صَارَتْ قُلُوبُهُمْ بَعْدَ ظُهُورِ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْقَسْوَةِ كَالْحِجَارَةِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ إِشَارَةً إِلَى جَمِيعِ مَا عَدَّدَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ وَالْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ الَّتِي أَظْهَرُهَا عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇، فَإِنَّ أُولَئِكَ الْيَهُودَ بَعْدَ أَنْ كَثُرَتْ مُشَاهَدَتُهُمْ لَهَا مَا خَلَوْا مِنَ الْعِنَادِ وَالِاعْتِرَاضِ عَلَى مُوسَى ﵇ وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي أَخْبَارِهِمْ فِي التِّيهِ لِمَنْ نَظَرُ فِيهَا.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bunun ardından” kavlinin; katil tayin edilinceye kadar kesilen sığırın bir parçası ile vurulduğunda Allah Teâlâ'nın o maktulü diriltmesinden sonraki hal olması muhtemeldir. Zira rivayet edildiğine göre, o maktul katili tayin edince katil onu yalancılıkla itham etti, inkarı bırakmadı, bilakis fitne çıkarmak istedi ve bir topluluk da ona bu hususta yardım etti. İşte o vakit Allah Teâlâ onları vasfederek; böylesi bir ayetin ortaya çıkmasından sonra kalplerinin katılaştığını, yani böylesi bir ayetin zuhurundan sonra kalplerinin katılıkta taş gibi olduğunu buyurmuştur. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bunun ardından” kavlinin, Allah Sübhânehu'nun saydığı büyük nimetlerin ve Mûsâ aleyhisselâm'ın elinde zuhur ettirdiği apaçık ayetlerin tamamına işaret olması da muhtemeldir. Zira o Yahudiler bunları çokça müşahede ettikten sonra bile Mûsâ aleyhisselâm'a inat etmekten ve itirazda bulunmaktan geri durmamışlardır; bu husus, Tîh sahrasındaki haberlerine bakan kimse için gayet açıktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً فِيهِ مَسَائِلُ.

Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “yahut daha da katı” kavline gelince, bunda [bazı] meseleler vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَلِمَةُ «أَوْ» لِلتَّرْدِيدِ وَهِيَ لَا تَلِيقُ بِعَلَّامِ الْغُيُوبِ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا:

Birinci Mesele: 'Ev' (أَوْ) kelimesi tereddüt (şüphe) içindir; bu ise Gaybları Bilen Allah'a yakışmaz. Dolayısıyla tevil zorunludur ve bu da birkaç vecihtir. Birincisi:

أَنَّهَا بِمَعْنَى الْوَاوِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٧] بِمَعْنَى وَيَزِيدُونَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Onun, Allah Teâlâ'nın: { إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Yüz bin yahut daha da artarlar” [Sâffât, 147] kavlindeki gibi 'vav' (ve) anlamında olmasıdır; yani 've artarlar' demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın:

وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ [النُّورِ: ٣١] وَالْمَعْنَى وَآبَائِهِنَّ وَكَقَوْلِهِ: أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ [النُّورِ: ٦١] يَعْنِي وَبُيُوتَ آبَائِكُمْ. وَمِنْ نَظَائِرِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طَهَ: ٤٤] ، فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً [الْمُرْسَلَاتِ: ٥، ٦] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يُبْهِمَهُ عَلَى الْعِبَادِ فَقَالَ ذَلِكَ كما

{ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ } “Ziynetlerini kocalarından yahut babalarından başkasına göstermesinler” [Nûr, 31] kavlinde de mana 've babalarına'dır. O'nun: { أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ } “Kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden yemenizde...” [Nûr, 61] yani 've babalarınızın evlerinden' kavli gibidir. Bunun benzerlerinden biri de Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Umulur ki öğüt alır yahut korkar” [Tâhâ, 44] ve { فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً } “Öğüt bırakanlara, özür yahut uyarı olarak” [Mürselât, 5-6] kavilleridir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın bunu kullara müphem bırakmak istemesidir; nitekim

يَقُولُ الْمَرْءُ لِغَيْرِهِ: أَكَلْتُ خُبْزًا أَوْ تَمْرًا وَهُوَ لَا يَشُكُّ أَنَّهُ أَكَلَ أَحَدَهُمَا إِذَا أراد أن يُبَيِّنَهُ لِصَاحِبِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَهِيَ كالحجارة، ومنها ما هو أَشَدُّ قَسْوَةً مِنَ الْحِجَارَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْآدَمِيِّينَ إِذَا/ اطَّلَعُوا عَلَى أَحْوَالِ قُلُوبِهِمْ قَالُوا: إِنَّهَا كَالْحِجَارَةِ أَوْ هِيَ أَشَدُّ قَسْوَةً مِنَ الْحِجَارَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ: فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى [النَّجْمِ: ٩] أَيْ فِي نَظَرِكُمْ وَاعْتِقَادِكُمْ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ كَلِمَةَ «أَوْ» بِمَعْنَى بَلْ وَأَنْشَدُوا:

bir kimse, arkadaşına [ayrıntıyı] beyan etmek istediğinde ikisinden birini yediğinde şüphesi olmadığı halde: 'Ekmek yahut hurma yedim' der. Üçüncüsü: Muradın 'onlar taş gibidir, hatta onlardan bazıları taştan daha da katıdır' şeklinde olmasıdır. Dördüncüsü: İnsanlar onların kalplerinin hallerine muttali olduklarında: 'Onlar taş gibidir yahut taştan daha da katıdır' derler. { فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى } “İki yay kadar yahut daha yakın oldu” [Necm, 9] kavlindeki murat da budur; yani 'sizin nazarınızda ve kanaatinizde' demektir. Beşincisi: 'Ev' (أَوْ) kelimesinin 'bel' (بَلْ - bilakis) anlamında olmasıdır. Nitekim şu beyti okumuşlardır:

فو الله مَا أَدْرِي أَسَلْمَى تَغَوَّلَتْ ... أَمِ الْقَوْمُ أَوْ كُلٌّ إِلَيَّ حَبِيبُ

'Vallahi bilmiyorum, Selma mı suret değiştirdi, yoksa kavim mi; yahut hepsi bana sevgilidir.'

قَالُوا: أَرَادَ بَلْ كُلٌّ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ عَلَى حَدِّ قَوْلِكَ مَا آكُلُ إِلَّا حُلْوًا أَوْ حَامِضًا أَيْ طَعَامِي لَا يَخْرُجُ عَنْ هَذَيْنِ، بَلْ يَتَرَدَّدُ عَلَيْهِمَا، وَبِالْجُمْلَةِ: فَلَيْسَ الْغَرَضُ إِيقَاعَ التَّرَدُّدِ بَيْنَهُمَا، بَلْ نَفْيَ غَيْرِهِمَا. وَسَابِعُهَا: أَنَّ «أَوْ» حَرْفُ إِبَاحَةٍ كَأَنَّهُ قِيلَ بِأَيِّ هَذَيْنِ شَبَّهْتَ قُلُوبَهُمْ كَانَ صِدْقًا كَقَوْلِكَ: جَالِسِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ أَيْ أَيَّهُمَا جَالَسْتَ كُنْتَ مُصِيبًا وَلَوْ جَالَسْتَهُمَا مَعًا كُنْتَ مُصِيبًا أَيْضًا.

Demişlerdir ki: 'Bilakis hepsi' demek istemiştir. Altıncısı: 'Ben ancak tatlı veya ekşi yerim' sözün kabilinden olmasıdır; yani 'benim yiyeceğim bu ikisinin dışına çıkmaz, bilakis bu ikisi arasında döner durur' demektir. Hülasa, maksat ikisi arasında tereddüt meydana getirmek değil, bu ikisinin dışındakileri nefyetmektir. Yedincisi: 'Ev' (أَوْ) kelimesinin ibâha (serbestlik) harfi olmasıdır. Sanki: 'Onların kalplerini bu ikisinden hangisine benzetirsen benzet doğru olur' denilmiştir; tıpkı senin: 'el-Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur' demen gibi; yani 'hangisiyle oturursan isabet etmiş olursun, ikisiyle birden oturursan yine isabet etmiş olursun' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «أَشُدُّ» مَعْطُوفٌ عَلَى الْكَافِ، إِمَّا عَلَى معنى أو مثل: «أَشَدُّ قَسْوَةً» فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ وَإِمَّا عَلَى أَوْ هِيَ أَنْفُسُهَا أَشَدُّ قَسْوَةً.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Eşeddü' (أَشَدُّ) lafzı kâf harfine matuftur; ya 'veya daha katısının benzeridir' manasınadır ki muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun makamına geçirilmiştir; ya da 'yahut bizzat kendileri daha katıdır' manasınadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا وَصَفَهَا بِأَنَّهَا أَشَدُّ قَسْوَةً لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْحِجَارَةَ لَوْ كَانَتْ عاقلة ولقيتها هذه الآية لقبلنها كَمَا قَالَ: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْحَشْرِ: ٢١] . وَثَانِيهَا:

Üçüncü Mesele: Onları daha katı olarak vasfetmesi birtakım vecihlerdendir. Birincisi: Şayet taşlar akıllı olsaydı ve bu ayetle karşılaşsaydı, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün” [Haşr, 21] buyurduğu gibi onu kabul ederlerdi. İkincisi:

أَنَّ الْحِجَارَةَ لَيْسَ فِيهَا امْتِنَاعٌ مِمَّا يَحْدُثُ فِيهَا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَتْ قَاسِيَةً بَلْ هِيَ مُنْصَرِفَةٌ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ غَيْرُ مُمْتَنِعَةٍ مِنْ تَسْخِيرِهِ، وَهَؤُلَاءِ مَعَ مَا وَصَفْنَا مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي اتِّصَالِ الْآيَاتِ عِنْدَهُمْ وَتَتَابُعِ النِّعَمِ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ يَمْتَنِعُونَ مِنْ طَاعَتِهِ وَلَا تَلِينُ قُلُوبُهُمْ لِمَعْرِفَةِ حَقِّهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ [الْأَنْعَامِ: ٣٩] كَأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ مِنْ غَيْرِ بَنِي آدَمَ أُمَمٌ سُخِّرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا لِشَيْءٍ وَهُوَ مُنْقَادٌ لِمَا أُرِيدَ مِنْهُ وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ يَمْتَنِعُونَ عَمَّا أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً، لِأَنَّ الْأَحْجَارَ يُنْتَفَعُ بِهَا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَيَظْهَرُ مِنْهَا الْمَاءُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، أَمَّا قُلُوبُ هَؤُلَاءِ فَلَا نَفْعَ فِيهَا الْبَتَّةَ وَلَا تَلِينُ لِطَاعَةِ اللَّهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

Taşlar katı olsalar bile, Allah Teâlâ'nın emriyle kendilerinde meydana gelen şeylere karşı bir imtinaları (dirençleri) yoktur; bilakis Allah'ın muradına göre sevk olunurlar ve O'nun teshirinden kaçınmazlar. Bunlar ise ayetlerin peş peşe gelmesi ve Allah'tan kendilerine nimetlerin ardı ardına ulaşması hususunda hallerini vasfettiğimiz duruma rağmen O'na itaatten imtina etmekte ve kalpleri O'nun hakkını tanımak için yumuşamamaktadır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “Yeryüzünde hiçbir canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm, 38] kavlinden: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ise karanlıklar içinde sağırdırlar, dilsizdirler” [En'âm, 39] kavline kadar olan buyruğu gibidir. Sanki mana şöyledir: Âdemoğullarının dışındaki hayvanlar, her biri bir şey için teshir edilmiş ümmetlerdir ve kendilerinden istenen şeye boyun eğerler; bu kâfirler ise Allah'ın kendilerinden istediği şeyden imtina etmektedirler. Üçüncüsü: { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “yahut daha da katı” buyrulmuştur; çünkü taşlardan bazı yönlerden faydalanılır ve bazı durumlarda onlardan su zuhur eder. Bunların kalplerinde ise kesinlikle hiçbir fayda yoktur ve hiçbir şekilde Allah'a itaat için yumuşamaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقَ فِيهِمُ الدَّوَامَ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ ذَمُّهُمْ بِهَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَلَوْ أَنَّ مُوسَى ﵇ خَاطَبَهُمْ فَقَالُوا لَهُ: إِنَّ الَّذِي خَلَقَ الصَّلَابَةَ فِي الْحِجَارَةِ هُوَ الَّذِي خَلَقَ فِي قُلُوبِنَا الْقَسْوَةَ وَالْخَالِقُ فِي الْحِجَارَةِ انْفِجَارَ الْأَنْهَارِ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَنْقُلَنَا عَمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ بِخَلْقِ الْإِيمَانِ فِينَا، فَإِذَا لَمْ يَفْعَلْ فَعُذْرُنَا ظَاهِرٌ لَكَانَتْ حُجَّتُهُمْ عَلَيْهِ أَوْكَدَ مِنْ حُجَّتِهِ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا النَّمَطُ مِنَ الْكَلَامِ قَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرًا وَتَفْرِيعًا مِرَارًا وَأَطْوَارًا.

Dördüncü Mesele: Kâdı şöyle demiştir: 'Şayet onların üzerinde bulundukları küfür halindeki devamlılığı yaratan Allah Teâlâ olsaydı, onları bu tarzda yermek nasıl uygun olurdu? Eğer Mûsâ aleyhisselâm onlara hitap etseydi ve onlar da ona: 'Taşlardaki sertliği yaratan kimse, kalplerimizdeki katılığı yaratan da O'dur; taşlarda nehirlerin fışkırmasını yaratan kimse, bizde imanı yaratmak suretiyle bizi üzerinde bulunduğumuz küfürden döndürmeye de Kadirdir. O bunu yapmadığına göre mazeretimiz açıktır' deselerdi, onların ona karşı hücceti onun onlara karşı hüccetinden daha kuvvetli olurdu.' Sözün bu tarzı, takrir ve tafsilatıyla defalarca ve türlü şekillerde daha önce geçmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ: أَشَدُّ قَسْوَةً وَلَمْ يَقُلْ أَقْسَى، لِأَنَّ ذَلِكَ أَدَلُّ عَلَى فَرْطِ الْقَسْوَةِ وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ لَا يَقْصِدَ مَعْنَى الْأَقْسَى، وَلَكِنْ قَصَدَ وَصْفَ الْقَسْوَةِ بِالشِّدَّةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: اشْتَدَّتْ قَسْوَةُ الْحِجَارَةِ وَقُلُوبُهُمْ أَشَدُّ قَسْوَةً، وَقُرِئَ «قَسَاوَةً» وَتُرِكَ ضَمِيرُ الْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ لِعَدَمِ الْإِلْبَاسِ/ كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ كَرِيمٌ وَعَمْرٌو أَكْرَمُ. ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ فَضَّلَ الْحِجَارَةَ عَلَى قُلُوبِهِمْ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ الْحِجَارَةَ قَدْ يَحْصُلُ مِنْهَا ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَلَا يُوجَدُ فِي قُلُوبِ هَؤُلَاءِ شَيْءٌ مِنَ الْمَنَافِعِ. فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Mesele: { أَقْسَى } (daha katı) demeyip { أَشَدُّ قَسْوَةً } “katılıkça daha şiddetli” buyurmuştur; çünkü bu, katılıktaki aşırılığa daha çok delalet eder. Başka bir vecih de şudur: 'Aksâ' (daha katı) manasını kastetmemiş, fakat katılığı şiddetle nitelemeyi kastetmiştir; sanki 'Taşların katılığı şiddetlendi, onların kalpleri ise katılıkça daha şiddetlidir' denilmiştir. 'Kasâveten' (قَسَاوَةً) şeklinde de okunmuştur. Karışıklık olmaması sebebiyle, senin: 'Zeyd cömerttir, Amr ise daha cömerttir' demen gibi kıyas edilenin (mufaddalun aleyh) zamiri hazfedilmiştir. Sonra O celle celâlühû, taşlardan üç çeşit menfaatin hasıl olabileceğini, bu kimselerin kalplerinde ise hiçbir menfaatin bulunmadığını beyan ederek taşları onların kalplerine üstün kılmıştır. Bunların birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ } “Çünkü öyle taşlar vardır ki içinden nehirler kaynar” kavlidir; bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ: «وَإِنْ» بِالتَّخْفِيفِ وَهِيَ إِنِ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ الَّتِي تَلْزَمُهَا اللَّامُ الْفَارِقَةُ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ [يَسْ: ٣٢] .

Birinci Mesele: [Bu kelime] şeddesiz olarak 've in' (وَإِنْ) şeklinde okunmuştur; bu, şeddeli 'inne'den hafifletilmiş olan ve kendisini niteleyen fârıka lâmının bitiştiği 'in'dir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “Onların hepsi mutlaka toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” [Yâsîn, 32] kavli de bundandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التَّفَجُّرُ التَّفَتُّحُ بِالسَّعَةِ وَالْكَثْرَةِ، يُقَالُ: انْفَجَرَتْ قُرْحَةُ فُلَانٍ، أَيِ انْشَقَّتْ بِالْمُدَّةِ وَمِنْهُ الْفَجْرُ وَالْفُجُورُ. وَقَرَأَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ «يَنْفَجِرُ» بِمَعْنَى وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ مَا يَنْشَقُّ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ الَّذِي يَجْرِي حَتَّى تَكُونَ مِنْهُ الْأَنْهَارُ. قَالَتِ الْحُكَمَاءُ: إِنَّ الْأَنْهَارَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ عَنْ أَبْخِرَةٍ تَجْتَمِعُ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ، فَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ الْأَرْضِ رَخْوًا انْشَقَّتْ تِلْكَ الْأَبْخِرَةُ وَانْفَصَلَتْ، وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ الْأَرْضِ صُلْبًا حَجَرِيًّا اجْتَمَعَتْ تِلْكَ الْأَبْخِرَةُ، وَلَا يَزَالُ يَتَّصِلُ تَوَالِيهَا بِسَوَابِقِهَا حَتَّى تَكْثُرَ كَثْرَةً عَظِيمَةً فَيَعْرِضَ حِينَئِذٍ مِنْ كَثْرَتِهَا وَتَوَاتُرِ مَدِّهَا أَنْ تَنْشَقَّ الْأَرْضُ وَتَسِيلَ تِلْكَ الْمِيَاهُ أَوْدِيَةً وَأَنْهَارًا. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ، أَيْ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَنْصَدِعُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ فَيَكُونُ عَيْنًا لَا نَهْرًا جَارِيًا، أَيْ أَنَّ الْحِجَارَةَ قَدْ تَنْدَى بِالْمَاءِ الْكَثِيرِ وَبِالْمَاءِ الْقَلِيلِ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلُ تَفَاوُتِ الرُّطُوبَةِ فِيهَا، وَأَنَّهَا قَدْ تَكْثُرُ فِي حَالٍ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهَا مَا يَجْرِي مِنْهُ الْأَنْهَارُ، وَقَدْ تُقِلُّ، وَهَؤُلَاءِ قُلُوبُهُمْ فِي نِهَايَةِ الصَّلَابَةِ لَا تَنْدَى بِقَبُولِ شَيْءٍ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَلَا تَنْشَرِحُ لِذَلِكَ وَلَا تَتَوَجَّهُ إِلَى الِاهْتِدَاءِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَشَّقَّقُ أَيْ يَتَشَقَّقُ، فَأُدْغِمَ التاء كقوله: يَذَّكَّرُ أي يتذكر وقوله: يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ [المزمل: ١] ، يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ [الْمُدَّثِّرِ: ١] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ.

İkinci Mesele: Tefeccür (تَفَجُّر), genişlik ve çoklukla yarılıp açılmaktır. Nitekim 'falanın çıbanı patladı' denilir; yani iltihapla yarıldı demektir. Fecr ve fücûr kelimeleri de bundandır. Mâlik b. Dînâr, 'taşlardan öyleleri vardır ki yarılır da içinden akıp kendisinden nehirler oluşan su çıkar' manasında 'yenfeziru' (يَنْفَجِرُ) şeklinde okumuştur. Hükemâ şöyle demiştir: 'Nehirler ancak yerin bağrında toplanan buharlardan meydana gelir. Şayet yerin yüzeyi gevşek olursa o buharlar yarılır ve dağılır; şayet yerin yüzeyi sert ve taşlık olursa o buharlar toplanır ve onların sonrakileri öncekilere bitişmeye devam eder, ta ki pek büyük bir çokluğa ulaşır. O vakit çokluğundan ve ardı ardına gelen meddinden ötürü yerin yarılması ve bu suların vadiler ve nehirler halinde akması hali arız olur.' İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ } “Ve şüphesiz onlardan öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar” kavlidir; yani taşlardan öylesi vardır ki çatlar ve içinden su çıkar da akan bir nehir değil, bir kaynak olur. Yani taşlar çok su ile de az su ile de nemlenebilir; bunda taşlardaki rutubetin farklılığına ve bir halde kendisinden nehirlerin aktığı su çıkacak kadar çoğalabildiğine, bazen de azalabildiğine delil vardır. Bunların kalpleri ise son derece serttir; hiçbir öğüdü kabul etmekle nemlenmez, bunun için inşirah bulmaz ve hidayete yönelmez. Allah Teâlâ'nın: { يَشَّقَّقُ } kavli 'yeteşakkaku' (يَتَشَقَّقُ) demektir; O'nun: { يَذَّكَّرُ } yani 'yetèzekkeru' ve { يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ } [Müzzemmil, 1], { يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ } [Müddessir, 1] kavillerinde olduğu gibi 'tâ' harfi idgam edilmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Ve şüphesiz onlardan öylesi vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِيهِ إِشْكَالًا وَهُوَ أَنَّ الْهُبُوطَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ صِفَةُ الْأَحْيَاءِ الْعُقَلَاءِ، وَالْحَجَرُ جَمَادٌ فَلَا يَتَحَقَّقُ ذَلِكَ فِيهِ، فَلِهَذَا الْإِشْكَالِ ذَكَرُوا فِي هذه الآية وجوهاً. أحدها: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ خَاصَّةً وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki bunda bir müşkillik vardır: O da Allah korkusundan yuvarlanıp düşmenin diri ve akıllı varlıkların sıfatı oluşudur; taş ise cansızdır ve onda bu durum gerçekleşmez. İşte bu müşkillikten ötürü bu ayette birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Yalnızca Ebû Müslim'in kavlidir ki o da Allah Teâlâ'nın kavlindeki zamirin,

وَإِنَّ مِنْها رَاجِعٌ إِلَى القلوب، فإنه يَجُوزُ عَلَيْهَا الْخَشْيَةُ وَالْحِجَارَةُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهَا الْخَشْيَةُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْقُلُوبِ كَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْحِجَارَةِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْحِجَارَةَ أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ لَمَّا كَانَ لَائِقًا بِالْقُلُوبِ دُونَ الْحِجَارَةِ وَجَبَ رُجُوعُ هَذَا الضَّمِيرِ إِلَى الْقُلُوبِ دُونَ الْحِجَارَةِ، وَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ.

{ وَإِنَّ مِنْها } “Ve şüphesiz onlardan” [ifadesindeki zamirin] kalplere raci olmasıdır; zira kalpler hakkında haşyet (korku) caizdir, taşlar hakkında ise haşyet caiz değildir. Taşların zikri geçtiği gibi kalplerin zikri de önceden geçmiştir; bu baptaki en ileri husus taşların zikredilen iki şeyden daha yakını olmasıdır. Ne var ki bu vasıf taşlara değil de kalplere layık olunca, bu zamirin taşlara değil kalplere raci olması vacip olmuştur. Âlimler ona iki vecihten itiraz etmişlerdir.

الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً جُمْلَةٌ تَامَّةٌ، ثُمَّ ابْتَدَأَ تَعَالَى فَذَكَرَ حَالَ الْحِجَارَةِ بِقَوْلِهِ:

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” kavli tam bir cümledir. Sonra Allah Teâlâ söze yeniden başlayarak:

وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ فَيَجِبُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَيْهَا، الثَّانِي: أَنَّ الْهُبُوطَ يَلِيقُ بِالْحِجَارَةِ لَا بِالْقُلُوبِ، فَلَيْسَ تَأْوِيلُ الْهُبُوطِ أَوْلَى مِنْ تَأْوِيلِ الْخَشْيَةِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُ جَمْعٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْحِجَارَةِ، لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْحِجَارَةَ لَيْسَتْ حَيَّةً عَاقِلَةً، بَيَانُهُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ جَبَلُ مُوسَى ﵇ حِينَ تَقَطَّعَ وَتَجَلَّى/ لَهُ رَبُّهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ خَلَقَ فِيهِ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالْإِدْرَاكَ، وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا، قالُوا: أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ [فُصِّلَتْ: ٢١] ، فَكَمَا جُعِلَ الْجِلْدُ يَنْطِقُ وَيَسْمَعُ وَيَعْقِلُ، فَكَذَلِكَ الْجَبَلُ وَصَفَهُ بِالْخَشْيَةِ، وَقَالَ أَيْضًا: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْحَشْرِ: ٢١] ، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ جَعَلَ فِيهِ الْعَقْلَ والفهم لصار كذلك،

{ وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ } “Çünkü öyle taşlar vardır ki içinden nehirler kaynar” kavliyle taşların halini zikretmiştir; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Ve şüphesiz onlardan öylesi vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” kavlindeki [zamirin] de ona raci olması vacip olur. İkincisi: Yuvarlanıp düşmek kalplere değil taşlara layıktır; dolayısıyla yuvarlanıp düşmeyi tevil etmek, korkuyu tevil etmekten daha evla değildir. İkincisi: Müfessirlerden bir topluluğun kavlidir ki o da şudur: Zamir taşlara racidir; fakat biz taşların diri ve akıllı olmadığını kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması şudur: Bundan murat, Mûsâ aleyhisselâm'ın Rabb Teâlâ tecelli edip parça parça olduğu vakitki dağıdır. Bu da Allah celle celâlühû'nun onda hayat, akıl ve idrak yaratmış olmasındandır. Bu ise Allah'ın kudretinde uzak bir şey değildir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا، قالُوا: أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' dediler. Onlar da: 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu' dediler” [Fussilet, 21] kavlidir. Deri konuşturulup işitir ve akleder kılındığı gibi, aynı şekilde dağ da haşyet ile vasfedilmiştir. Allah Teâlâ ayrıca: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün” [Haşr, 21] buyurmuştur. Takdiri şudur: Şayet Allah Teâlâ onda akıl ve anlayış kılsaydı böyle olurdu.

وروي أنه حن الجزع لِصُعُودِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمِنْبَرَ،

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıktığında kuru hurma kütüğü inlemiştir.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُ الْوَحْيُ فِي أَوَّلِ الْمَبْعَثِ وَانْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى مَنْزِلِهِ سَلَّمَتْ عَلَيْهِ الْأَحْجَارُ وَالْأَشْجَارُ، فَكُلُّهَا كَانَتْ تَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ،

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bi'setin başlangıcında kendisine vahiy gelip de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem evine döndüğünde taşlar ve ağaçlar ona selam vermiş ve hepsi: 'es-Selâmu aleyke yâ Resûlallâh' demiştir.

قَالُوا: فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ أَنْ يُخْلَقَ فِي بَعْضِ الْأَحْجَارِ عَقْلٌ وَفَهْمٌ حَتَّى تَحْصُلَ الْخَشْيَةُ فِيهِ، وَأَنْكَرَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذَا التَّأْوِيلَ لَمَا أَنَّ عِنْدَهُمُ الْبِنْيَةَ وَاعْتِدَالَ الْمِزَاجِ شَرْطُ قَبُولِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ، وَلَا دَلَالَةَ لَهُمْ عَلَى اشْتِرَاطِ الْبِنْيَةِ إِلَّا مُجَرَّدُ الِاسْتِبْعَادِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَيْهِمْ.

Demişlerdir ki: Kendisinde haşyetin hasıl olması için bazı taşlarda akıl ve anlayış yaratılması imkansız değildir. Mutezile ise bu tevili inkar etmiştir; zira onlara göre bünye ve mizaç itidali, hayatı ve aklı kabul etmenin şartıdır. Bünyeyi şart koşma hususunda ise salt uzak görmekten başka hiçbir delilleri yoktur; binaenaleyh onlara iltifat edilmemesi vaciptir.

وَثَالِثُهَا: قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْحِجَارَةِ، وَأَنَّ الْحِجَارَةَ لَا تَعْقِلُ وَلَا تَفْهَمُ، وَذَكَرُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنْوَاعًا مِنَ التَّأْوِيلِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ مَا يَتَرَدَّى مِنَ الْمَوْضِعِ الْعَالِي الَّذِي يَكُونُ فِيهِ فَيَنْزِلُ إِلَى أَسْفَلَ وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مُصِرُّونَ عَلَى الْعِنَادِ وَالتَّكَبُّرِ، فَكَأَنَّ الْهُبُوطَ مِنَ الْعُلُوِّ جُعِلَ مَثَلًا لِلِانْقِيَادِ، وَقَوْلُهُ: مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، أَيْ ذَلِكَ الْهُبُوطُ لَوْ وُجِدَ مِنَ الْعَاقِلِ الْمُخْتَارِ لَكَانَ بِهِ خَاشِيًا لِلَّهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ [الْكَهْفِ: ٧٧] ، أي جداراً قد ظهر فيه الْمَيَلَانِ وَمُقَارَبَةِ السُّقُوطِ مَا لَوْ ظَهَرَ مَثَلُهُ فِي حَيٍّ مُخْتَارٍ لَكَانَ مُرِيدًا لِلِانْقِضَاضِ، وَنَحْوُ هَذَا قَوْلُ بَعْضِهِمْ:

Üçüncüsü: Müfessirlerin çoğunun kavlidir ki o da zamirin taşlara raci olduğu, taşların ise akletmediği ve anlamadığıdır. Bu kavil üzere birkaç çeşit tevil zikretmişlerdir. Birincisi: Taşlardan öylesi vardır ki bulunduğu yüksek yerden yuvarlanır ve aşağıya iner; bu kâfirler ise inat ve kibirde ısrarcıdırlar. Sanki yüksekten aşağı yuvarlanıp düşmek boyun eğmeye misal kılınmıştır. O'nun: { مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah korkusundan” kavli ise; o yuvarlanıp düşme şayet irade sahibi akıllı bir varlıktan sadır olsaydı, onunla Allah'tan korkan bir kimse olurdu demektir. Bu, O'nun: { فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ } “Orada yıkılmak isteyen bir duvar buldular da onu doğrulttu” [Kehf, 77] kavli gibidir; yani irade sahibi canlı bir varlıkta benzeri zuhur etseydi yıkılmayı irade etmiş sayılacak derecede bir eğilme ve yıkılmaya yaklaşma hali kendisinde zuhur etmiş bir duvar demektir. Bazılarının şu sözü de bu kabildendir:

بَخِيلٌ تَضِلُّ الْبُلْقُ مِنْ حجراته ... ترى الأكم فيه سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ

'Öyle bir cimridir ki, alacalı atlar onun odalarında yolunu şaşırır... Oradaki tepeleri tırnaklara secde eder görürsün.'

وَقَوْلُ جَرِيرٍ:

Cerîr'in şu sözü de böyledir:

لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَضَعْضَعَتْ ... سُورُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ

'Zübeyr'in haberi gelince sarsıldı... Şehrin surları ve boyun eğen dağlar.'