فَجَعَلَ الْأَوَّلَ مَا ظَهَرَ فِي الْأُكْمِ مِنْ أَثَرِ الْحَوَافِرِ مَعَ عَدَمِ امْتِنَاعِهَا مِنْ دَفْعِ ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهَا كَالسُّجُودِ مِنْهَا لِلْحَوَافِرِ، وَكَذَلِكَ الثَّانِي: جَعَلَ مَا ظَهَرَ فِي أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ آثَارِ الْجَزَعِ كَالْخُشُوعِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَأَوَّلَ أَهْلُ النَّظَرِ قَوْلَهُ تَعَالَى: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ
Birinci [şair], tepelerde toynakların bıraktığı izi -onların bunu kendilerinden defetmeye güç yetiremeyişleriyle birlikte- sanki toynaklara secde etmeleri gibi kılmıştır. İkincisi de aynı şekilde Medine halkında beliren telaş ve ızdırap eserlerini bir nevi huşu kılmıştır. Nazar ehli (kelamcılar) Yüce Allah'ın: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder; hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” [İsrâ, 44] kavlini ve Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ }
[النَّحْلِ: ٤٩] الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَنِ: ٦] . الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَيْ وَمِنَ الْحِجَارَةِ مَا يَنْزِلُ وَمَا يَنْشَقُّ وَيَتَزَايَلُ بَعْضُهُ عَنْ بَعْضٍ، عِنْدَ الزَّلَازِلِ مِنْ أَجْلِ مَا يُرِيدُ اللَّهُ بِذَلِكَ مِنْ خَشْيَةِ عِبَادِهِ لَهُ وَفَزَعِهِمْ إِلَيْهِ بِالدُّعَاءِ وَالتَّوْبَةِ. وَتَحْقِيقُهُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ إِهْبَاطِ الْأَحْجَارِ فِي الزَّلَازِلِ الشَّدِيدَةِ أَنْ تَحْصُلَ خَشْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي قُلُوبِ الْعِبَادِ صَارَتْ تِلْكَ الْخَشْيَةُ كَالْعِلَّةِ الْمُؤَثِّرَةِ فِي حُصُولِ ذَلِكَ الْهُبُوطِ، فَكَلِمَةُ «مِنْ» لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ فَقَوْلُهُ: مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، أَيْ بِسَبَبِ أَنْ تَحْصُلَ خَشْيَةُ اللَّهِ فِي الْقُلُوبِ، الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ وَهُوَ أَنَّهُ فَسَّرَ الْحِجَارَةَ بِالْبَرْدِ الَّذِي يَهْبِطُ مِنَ السَّحَابِ تَخْوِيفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِعِبَادِهِ لِيَزْجُرَهُمْ بِهِ. قَالَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: / مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَيْ خَشْيَةِ اللَّهِ، أَيْ يَنْزِلُ بِالتَّخْوِيفِ لِلْعِبَادِ أَوْ بِمَا يُوجِبُ الْخَشْيَةَ لِلَّهِ كَمَا يُقَالُ: نَزَلَ الْقُرْآنُ بِتَحْرِيمِ كَذَا وَتَحْلِيلِ كَذَا أَيْ بِإِيجَابِ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا التَّأْوِيلُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ لِأَنَّ الْبَرْدَ لَا يُوصَفُ بِالْحِجَارَةِ، لِأَنَّهُ وَإِنِ اشْتَدَّ عِنْدَ النُّزُولِ فَهُوَ مَاءٌ فِي الْحَقِيقَةِ وَلِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِالتَّسْمِيَةِ.
“Göklerde ve yerde olanlar... yalnız Allah'a secde eder” [Nahl, 49] ayetini ve Yüce Allah'ın: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } “Bitkiler ve ağaçlar secde ederler” [Rahmân, 6] kavlini bu vecih üzere tevil etmişlerdir. Tevilde ikinci vecih: Yüce Allah'ın: “Allah korkusundan” kavli; yani taşlardan öylesi vardır ki, Allah'ın bununla kullarının Kendisinden korkmalarını ve dua ile tövbe ederek Kendisine sığınmalarını murad etmesi sebebiyle depremler esnasında aşağı yuvarlanır, yarılır ve parçaları birbirinden ayrılır. Bunun hakikati şudur: Şiddetli depremlerde taşların aşağı düşürülmesindeki asıl maksat kulların kalplerinde Yüce Allah'ın haşyetinin hasıl olması olunca, o haşyet adeta bu düşüşün meydana gelmesinde müessir bir illet mesabesinde olmuştur. Dolayısıyla 'min' (مِنْ) edatı gaye başlangıcı (iptidâ-i gâye) içindir; O'nun: “Allah korkusundan” kavli ise, 'kalplerde Allah korkusu hasıl olsun diye' demektir. Üçüncü vecih: Cübbâî'nin zikrettiği görüştür; o, taşları Yüce Allah'ın kullarını korkutup sakındırmak için bulutlardan indirdiği dolu ile tefsir etmiştir. Der ki: Yüce Allah'ın: / “Allah korkusundan” kavli; yani Allah korkusuyla, kulları korkutmak suretiyle yahut Allah'tan korkmayı gerektiren bir şeyle iner demektir; nitekim 'Kur'an falan şeyin haramlığı ve filan şeyin helalliğiyle indi' denilir ki bu, o şeylerin insanlara farz kılınmasıyla indi demektir. Kâdı şöyle demiştir: Bu tevil, bir zorunluluk olmaksızın zahiri terk etmektir; zira dolu, taş olarak nitelendirilemez; çünkü inerken sertleşse bile hakikatte sudur ve ayrıca böylesi bir isimlendirmeye de uygun düşmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بِالْمِرْصَادِ لِهَؤُلَاءِ الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَحَافِظٌ لِأَعْمَالِهِمْ مُحْصِي لَهَا فَهُوَ يُجَازِيهِمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٤] وَفِي هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ وَتَخْوِيفٌ كَبِيرٌ لِيَنْزَجِرُوا. فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ اللَّهُ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِغَافِلٍ؟
Yüce Allah'ın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kavline gelince; mana, Yüce Allah'ın bu kalpleri katılaşmış kimseleri gözetlediği, amellerini koruyup tek tek saydığı ve dünyada da ahirette de bunların karşılığını onlara vereceğidir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Senin Rabbin unutkan değildir” [Meryem, 64] kavli gibidir. Bunda, vazgeçip sakınmaları için onlara yönelik bir tehdit ve büyük bir korkutma vardır. Şayet: 'Allah'ın gafil olmadığı şeklinde nitelenmesi sahih midir?' denilirse,
قُلْنَا: قَالَ الْقَاضِي: لَا يَصِحُّ لِأَنَّهُ يُوهِمُ جَوَازَ الْغَفْلَةِ عَلَيْهِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ نَفْيَ الصِّفَةِ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَسْتَلْزِمُ ثُبُوتَ صِحَّتِهَا عَلَيْهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] ، وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَاللَّهُ أعلم.
Deriz ki: Kâdı şöyle demiştir: Sahih değildir, çünkü bu ifade O'nun hakkında gafletin caiz olabileceği vehmini uyandırır; oysa durum böyle değildir. Zira bir sıfatın bir şeyden nefyedilmesi, o sıfatın onun hakkında caiz olmasının sübutunu gerektirmez; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de uyku” [Bakara, 255] ve { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O doyurur fakat Kendisi doyurulmaz” [En'âm, 14] kavilleri buna delildir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٧٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 75]
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir fırka vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi.” (75)
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ قَبَائِحَ أَفْعَالِ أَسْلَافِ الْيَهُودِ إِلَى هَاهُنَا، شَرَحَ مِنْ هُنَا قبائح أفعال اليهود الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّ فِيمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ أَقَاصِيصِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وُجُوهًا مِنَ الْمَقْصِدِ، أَحَدُهَا: الدَّلَالَةُ بِهَا عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْهَا مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَيَشْتَرِكُ فِي الِانْتِفَاعِ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ أَهْلُ الْكِتَابِ وَالْعَرَبُ، أَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ هَذِهِ الْقِصَصَ فَلَمَّا سَمِعُوهَا مِنْ مُحَمَّدٍ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ أَصْلًا، عَلِمُوا لَا مَحَالَةَ أَنَّهُ مَا أَخَذَهَا إِلَّا مِنَ الْوَحْيِ. وَأَمَّا الْعَرَبُ فَلَمَّا يُشَاهِدُونَ مِنْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يُصَدِّقُونَ مُحَمَّدًا فِي هَذِهِ الْأَخْبَارِ. وَثَانِيهَا: تَعْدِيدُ النِّعَمِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا مَنَّ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ عَلَى أَسْلَافِهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَرَامَةِ وَالْفَضْلِ كَالْإِنْجَاءِ من آل فرعون بعد ما كَانُوا مَقْهُورِينَ مُسْتَعْبَدِينَ وَنَصْرِهِ إِيَّاهُمْ وَجَعْلِهِمْ أَنْبِيَاءَ وَمُلُوكًا وَتَمْكِينِهِ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَفَرْقِهِ بِهِمُ الْبَحْرَ وَإِهْلَاكِهِ عَدُوَّهُمْ وَإِنْزَالِهِ النُّورَ وَالْبَيَانَ عَلَيْهِمْ بِوَاسِطَةِ إِنْزَالِ التَّوْرَاةِ وَالصَّفْحِ عَنِ الذُّنُوبِ الَّتِي ارْتَكَبُوهَا مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَنَقْضِ الْمَوَاثِيقِ وَمَسْأَلَةِ النَّظَرِ إِلَى اللَّهِ جَهْرَةً، ثُمَّ مَا أَخْرَجَهُ لَهُمْ فِي التِّيهِ مِنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ مِنَ الْحَجَرِ وَإِنْزَالِهِ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَوِقَايَتِهِمْ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ بِتَظْلِيلِ الْغَمَامِ، فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ هَذِهِ النِّعَمَ الْقَدِيمَةَ وَالْحَدِيثَةَ، وَثَالِثُهَا: إِخْبَارُ النَّبِيِّ ﵇/ بِتَقْدِيمِ كُفْرِهِمْ وَخِلَافِهِمْ وَشِقَاقِهِمْ وَتَعَنُّتِهِمْ مَعَ الأنبياء ومعاندتهم لهم وبلوغهم فِي ذَلِكَ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بَعْدَ مُشَاهَدَتِهِمُ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةَ عَبَدُوا الْعِجْلَ بَعْدَ مُفَارَقَةِ مُوسَى ﵇ إِيَّاهُمْ بِالْمُدَّةِ الْيَسِيرَةِ، فَدَلَّ عَلَى بَلَادَتِهِمْ، ثُمَّ لَمَّا أُمِرُوا بِدُخُولِ الْبَابِ سُجَّدًا وَأَنْ يَقُولُوا حِطَّةٌ وَوَعَدَهُمْ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ خَطَايَاهُمْ وَيَزِيدَ فِي ثَوَابِ مُحْسِنِهِمْ بَدَّلُوا الْقَوْلَ وَفَسَقُوا، ثُمَّ سَأَلُوا الْفُومَ وَالْبَصَلَ بَدَلَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، ثُمَّ امْتَنَعُوا مِنْ قَبُولِ التَّوْرَاةِ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ بِمُوسَى وَضَمَانِهِمْ لَهُ بِالْمَوَاثِيقِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَيَنْقَادُوا لِمَا يَأْتِي بِهِ حَتَّى رُفِعَ فَوْقَهُمُ الْجَبَلُ ثُمَّ اسْتَحَلُّوا الصَّيْدَ فِي السَّبْتِ وَاعْتَدُّوا، ثُمَّ لَمَّا أُمِرُوا بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ شَافَهُوا مُوسَى ﵇ بقولهم: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [البقرة: ٦٧] ، ثُمَّ لَمَّا شَاهَدُوا إِحْيَاءَ الْمَوْتَى ازْدَادُوا قَسْوَةً، فَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: إِذَا كَانَتْ هَذِهِ أَفْعَالَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَمُعَامَلَاتِهِمْ مَعَ نَبِيِّهِمُ الَّذِي أَعَزَّهُمُ اللَّهُ بِهِ وَأَنْقَذَهُمْ مِنَ الرِّقِّ وَالْآفَةِ بِسَبَبِهِ، فَغَيْرُ بَدِيعٍ مَا يُعَامِلُ بِهِ أَخْلَافُهُمْ مُحَمَّدًا ﵇، فَلْيَهُنْ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَالْمُؤْمِنُونَ مَا تَرَوْنَهُ مِنْ عِنَادِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ. وَرَابِعُهَا: تَحْذِيرُ أَهْلِ الْكِتَابِ الْمَوْجُودِينَ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ كَمَا نَزَلَ بِأَسْلَافِهِمْ فِي تِلْكَ الْوَقَائِعِ الْمَعْدُودَةِ. وَخَامِسُهَا: تَحْذِيرُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ أَنْ يَنْزِلَ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ كَمَا نَزَلَ عَلَى أُولَئِكَ الْيَهُودِ، وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ احْتِجَاجٌ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ الْمُنْكِرِينَ لِلْإِعَادَةِ مَعَ إِقْرَارِهِمْ بِالِابْتِدَاءِ، وَهُوَ المراد من قوله تعالى: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
Bil ki O Sübhân [olan Allah], buraya kadar Yahudilerin geçmişlerinin çirkin fiillerini zikrettikten sonra, buradan itibaren Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan Yahudilerin çirkin fiillerini açıklamıştır. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Yüce Allah'ın bu surede İsrailoğullarının kıssalarından zikrettiği hususlarda birtakım maksatlar vardır. Birincisi: Bunlarla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatine delil getirmektir; zira o, hiçbir eğitim almadan bunlardan haber vermiştir ki bu da ancak vahiyle mümkün olabilir. Bu delilden istifade etme hususunda Ehl-i Kitap ile Araplar ortaktır. Ehl-i Kitab'a gelince; onlar bu kıssaları bilmekteydiler, dolayısıyla Muhammed'den bunları hiçbir farklılık olmaksızın işitince, bunları ancak vahiyden aldığını kesinlikle anladılar. Araplara gelince; onlar da Ehl-i Kitab'ın bu haberlerde Muhammed'i tasdik ettiklerini müşahede etmekteydiler. İkincisi: İsrailoğullarına bahşedilen nimetlerin ve Yüce Allah'ın onların geçmişlerine lütfettiği türlü ikram ve faziletlerin sayılmasıdır; nitekim ezilip köleleştirildikten sonra Firavun ailesinden kurtarılmaları, onlara yardım edilmesi, içlerinden peygamberler ve hükümdarlar çıkarılması, yeryüzünde onlara imkan verilmesi, onlar için denizin yarılması, düşmanlarının helak edilmesi, Tevrat'ın indirilmesi vasıtasıyla kendilerine nur ve beyanın indirilmesi, buzağıya tapmak, ahitleri bozmak ve Allah'ı açıkça görmeyi istemek gibi işledikleri günahların affedilmesi, sonra Tîh çölünde onlar için taştan tatlı su çıkarılması, üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın eti indirilmesi ve bulutların gölgelemesiyle güneşin sıcağından korunmaları gibi hususlardır. Allah onlara bu eski ve yeni nimetleri hatırlatmıştır. Üçüncüsü: Peygamber aleyhisselâm'a, / onların geçmişten beri küfürlerini, peygamberlere karşı muhalefetlerini, ayrılıkçılıklarını, eziyet ve inatlarını ve bu hususta kendilerinden önceki hiçbir ümmetin ulaşamadığı bir dereceye vardıklarını haber vermektir. Zira onlar apaçık mucizeleri müşahede ettikten sonra, Mûsâ aleyhisselâm kendilerinden kısa bir süre ayrılır ayrılmaz buzağıya tapmışlardır ki bu onların anlayışsızlığına delalet eder; sonra kapıdan secde ederek girmeleri, 'hıtta' (bizi bağışla) demeleri emredilip günahlarının bağışlanacağı ve iyilik yapanların sevabının artırılacağı vaad edildiğinde sözü değiştirmişler ve fıska sapmışlardır; sonra kudret helvası ve bıldırcın eti yerine sarımsak ve soğan istemişlerdir; sonra Mûsâ'ya iman edip kendisine inanacaklarına ve getirdiklerine boyun eğeceklerine dair teminat ve ahitler verdikten sonra Tevrat'ı kabul etmekten kaçınmışlar, nihayet üzerlerine dağ kaldırılmıştır; sonra cumartesi günü avlanmayı helal sayıp haddi aşmışlardır; sonra bir sığır boğazlamaları emredildiğinde Mûsâ aleyhisselâm'a: { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” [Bakara, 67] diyerek yüzsüzlük etmişlerdir; sonra ölülerin diriltilmesini gördüklerinde katılıkları daha da artmıştır. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kendi aralarındaki fiilleri ve Allah'ın kendisiyle onları aziz kıldığı, kölelikten ve afetten kendisi sebebiyle kurtardığı peygamberlerine karşı muameleleri böyle olunca, onların haleflerinin de Muhammed aleyhisselâm'a bu şekilde muamele etmesi şaşılacak bir şey değildir; öyleyse ey Peygamber ve ey müminler, onların inatlarından ve haktan yüz çevirmelerinden gördüğünüz şeyler size ağır gelmesin. Dördüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan Ehl-i Kitab'ı, o sayılan hadiselerde geçmişlerinin başına gelen azabın kendi başlarına da gelmesinden sakındırmaktır. Beşincisi: Müşrik Arapları, o Yahudilerin başına gelen azabın kendi başlarına da gelmesinden sakındırmaktır. Altıncısı: İlk yaratılışı ikrar ettikleri halde yeniden dirilmeyi inkar eden müşrik Araplara karşı delil getirmektir ki Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir”
[البقرة: ٧٣] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ ﵇ كَانَ شَدِيدَ الْحِرْصِ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى الْحَقِّ وَقَبُولِهِمُ الْإِيمَانَ مِنْهُ، وَكَانَ يَضِيقُ صَدْرُهُ بِسَبَبِ عِنَادِهِمْ وَتَمَرُّدِهِمْ، فَقَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ أَخْبَارَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْعِنَادِ الْعَظِيمِ مَعَ مُشَاهَدَةِ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ تَسْلِيَةً لِرَسُولِهِ فِيمَا يَظْهَرُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي زَمَانِهِ مِنْ قِلَّةِ الْقَبُولِ وَالِاسْتِجَابَةِ، فَقَالَ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
[Bakara, 73] kavlinden murad budur. Bunu anladığında deriz ki: O [Peygamber] aleyhisselâm insanları hakka davet etmeye ve onların kendisinden imanı kabul etmelerine son derece düşkündü; onların inadı ve serkeşliği sebebiyle de göğsü daralıyordu. Bunun üzerine Yüce Allah, kendi zamanındaki Ehl-i Kitap'tan sadır olan kabul ve icabet azlığı hususunda Resulünü teselli etmek amacıyla, apaçık mucizeleri müşahede etmelerine rağmen İsrailoğullarının gösterdiği o büyük inada dair haberleri ona anlattı ve şöyle buyurdu: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?”. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً لِأَنَّهُ هُوَ الدَّاعِي وَهُوَ الْمَقْصُودُ بِالِاسْتِجَابَةِ وَاللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ لِلْعُمُومِ، لَكِنَّا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْخُصُوصِ لِهَذِهِ الْقَرِينَةِ،
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs'ın kavli olup bu hitabın özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğudur; zira davet eden odur ve icabet edilmesi kastedilen de odur. Lafız her ne kadar umum ifade etse de, bu karineden ötürü biz onu hususa hamlettik.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ حِينَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ وَدَعَا الْيَهُودَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَكَذَّبُوهُ فَأَنْزَلَ الله
Rivayet edildiğine göre o [Peygamber] aleyhisselâm Medine'ye girdiğinde Yahudileri Allah'ın Kitabı'na davet etmiş, onlar ise onu yalanlamışlardı; bunun üzerine Allah
تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Teâlâ bu ayeti indirdi.
الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا أَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ لِأَنَّهُ ﵇ وَإِنْ كَانَ الْأَصْلُ فِي الدُّعَاءِ فَقَدْ كَانَ فِي الصَّحَابَةِ مَنْ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَيُظْهِرُ لَهُمُ الدَّلَائِلَ وَيُنَبِّهَهُمْ عَلَيْهَا، فَصَحَّ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَيُرِيدُ بِهِ الرَّسُولَ وَمَنْ هَذَا حَالُهُ مِنْ أَصْحَابِهِ وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ صَحِيحًا فَلَا وَجْهَ لِتَرْكِ الظَّاهِرِ.
İkincisi: Hasan'ın kavli olup hitabın Resul'e ve müminlere yönelik olduğudur. Kâdı şöyle demiştir: Zahire en uygun olanı da budur; zira o [Peygamber] aleyhisselâm davetin aslı olsa da, sahabeler arasında da onları imana davet eden, onlara delilleri gösteren ve bunları onların dikkatine sunan kimseler vardı. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” buyurup bununla Resul'ü ve ashabından bu durumda olanları kastetmesi sahih olmuştur. Bu sahih olduğuna göre zahiri terk etmenin bir vechi yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ هُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﵇ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَصِحُّ فِيهِمُ الطَّمَعُ فِي أَنْ يُؤْمِنُوا وَخِلَافُهُ لِأَنَّ الطَّمَعَ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لَا فِي الْوَاقِعِ.
İkinci Mesele: O'nun: “Onların size inanacaklarını [mı umuyorsunuz?]” kavlinden murad, Resul aleyhisselâm zamanında bulunan Yahudilerdir; çünkü iman etmelerini ummak yahut ummamak ancak onlar hakkında sahih olur; zira umut etmek vuku bulmuş olanda değil, ancak gelecekte vuku bulacak olanda sahihtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ الِاسْتِبْعَادِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ مَعَ أَنَّهُمْ مَا آمَنُوا بِمُوسَى ﵇، وَكَانَ هُوَ السَّبَبَ فِي أَنَّ اللَّهَ خَلَّصَهُمْ مِنَ الذُّلِّ وَفَضَّلَهُمْ عَلَى الْكُلِّ، وَمَعَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ الْمُتَوَالِيَةِ عَلَى يَدِهِ وَظُهُورِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ عَلَى الْمُتَمَرِّدِينَ. الثَّانِي: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا وَيُظْهِرُوا التَّصْدِيقَ وَمَنْ عَلِمَ مِنْهُمُ الْحَقَّ لَمْ يَعْتَرِفْ بِذَلِكَ، بَلْ غَيَّرَهُ وَبَدَّلَهُ. الثَّالِثُ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنَ لَكُمْ هَؤُلَاءِ مِنْ طَرِيقِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَكَيْفَ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ أَسْلَافِهِمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ حَقٌّ ثُمَّ يُعَانِدُونَهُ.
Üçüncü Mesele: Bu uzak görmenin (istib'âd) sebebi hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm Allah'ın onları zilletten kurtarmasına ve hepsine üstün kılmasına vesile olduğu halde, onun elinde birbiri ardınca mucizeler zuhur ettiği ve serkeşlik edenlerin üzerinde türlü azaplar açıkça görüldüğü halde ona iman etmemişken, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? İkincisi: İçlerinden hakkı bilen kimse bunu itiraf etmeyip aksine değiştirip tahrif etmişken, onların iman edip tasdik göstereceklerini mi umuyorsunuz? Üçüncüsü: Geçmişlerinden bir fırka Allah'ın kelamını işitip onun hak olduğunu bildikleri halde ona inat etmişken, bu kimselerin nazar ve istidlal yoluyla size iman edeceklerini mi umuyorsunuz, bu nasıl olur?
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْقَوْمُ مُكَلَّفُونَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ. فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [العنكبوت: ٢٦] الْجَوَابُ: أَنَّهُ يَكُونُ إِقْرَارًا لَهُمْ بِمَا دُعُوا إِلَيْهِ وَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ لِلَّهِ كَمَا قَالَ تعالى:
Dördüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Bu kavim Allah'a iman etmekle mükelleftir. O halde: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavlindeki fayda nedir? Cevap: Bu, davet edildikleri şeyi onlara ikrar etmek olur. İman Allah için olsa bile, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ لَمَّا أَقَرَّ بِنُبُوَّتِهِ وَبِتَصْدِيقِهِ، وَيَجُوزُ أَنَّ يُرَادَ بِذَلِكَ أَنْ يُؤْمِنُوا لِأَجْلِكُمْ وَلِأَجْلِ تَشَدُّدِكُمْ فِي دُعَائِهِمْ إِلَيْهِ فَيَكُونُ هَذَا مَعْنَى الْإِضَافَةِ.
{ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti” [Ankebût, 26]; yani onun nübüvvetini ve doğruluğunu ikrar etti. Bununla, 'sizin hatırınız için ve onları buna davetteki ısrarınız sebebiyle iman etmeleri' murad edilmiş olması da caizdir; dolayısıyla bu izafetin manası bu olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْفَرِيقِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالْفَرِيقِ مَنْ كَانَ فِي أَيَّامِ مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْفَرِيقَ بِأَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ. وَالَّذِينَ سَمِعُوا كَلَامَ الله هم أَهْلُ الْمِيقَاتِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ بِالْفَرِيقِ مَنْ كَانَ فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ وَهُمُ الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir fırka vardı” kavline gelince; bu fırka hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu fırkadan murad, Mûsâ aleyhisselâm zamanında bulunan kimselerdir; zira Allah Teâlâ bu fırkayı Allah'ın kelamını işitir olmakla vasfetmiştir. Allah'ın kelamını işitenler ise mîkat (tayin edilen vakit ve yer) ehlidir. Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis bu fırkadan murad, Muhammed aleyhisselâm zamanında bulunan kimselerdir. Bu görüş daha uygundur; zira Yüce Allah'ın: { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir fırka vardı” kavlindeki zamir daha önce geçene racidir; onlar da Allah Teâlâ'nın şu kavliyle kastettiği kimselerdir:
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الَّذِينَ تَعَلَّقَ الطَّمَعُ بِإِيمَانِهِمْ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵊. فَإِنْ قِيلَ: الَّذِينَ سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ حَضَرُوا الْمِيقَاتَ، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ بَلْ قَدْ يَجُوزُ فِيمَنْ سَمِعَ التَّوْرَاةَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ كَمَا يُقَالُ لِأَحَدِنَا سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ إِذَا قُرِئَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ.
{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?”. Biz, iman etmeleri umulan kimselerin Muhammed aleyhisselâm zamanındakiler olduğunu açıklamıştık. Şayet: 'Allah'ın kelamını işitenler mîkatta hazır bulunanlardır' denilirse, deriz ki: Bunu kabul etmeyiz; bilakis Tevrat'ı işiten kimse hakkında da, tıpkı bizden birine Kur'an okunduğunda 'Allah'ın kelamını işitti' denilmesi gibi, 'Allah'ın kelamını işitti' denilmesi caizdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } “Sonra onu tahrif ederlerdi” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ: التَّحْرِيفُ التَّغْيِيرُ وَالتَّبْدِيلُ وَأَصْلُهُ مِنَ الِانْحِرَافِ عَنِ الشَّيْءِ وَالتَّحْرِيفِ عَنْهُ، قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ [الْأَنْفَالِ: ١٦] وَالتَّحْرِيفُ هُوَ إِمَالَةُ الشَّيْءِ عَنْ حَقِّهِ، يُقَالُ:
Birinci Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: Tahrif (تَحْرِيف), değiştirmek ve tebdil etmektir. Aslı ise bir şeyden sapmak (inhiraf) ve ondan yan çizmektir (tahrif). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “Savaş taktiği olarak bir tarafa çekilmek veya diğer bir birliğe katılmak hali müstesna” [Enfâl, 16]. Tahrif, bir şeyi hak olan durumundan meylettirmektir. Nitekim şöyle denilir:
قَلَمٌ مُحَرَّفٌ إِذَا كَانَ رَأْسُهُ قَطُّ مَائِلًا غَيْرَ مُسْتَقِيمٍ.
Ucu düz değil de eğik kesildiğinde kalemun muharrafun (قَلَمٌ مُحَرَّفٌ) [eğri kesilmiş kalem] denir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ التَّحْرِيفَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي اللَّفْظِ أَوْ فِي الْمَعْنَى، وَحَمْلُ التَّحْرِيفِ عَلَى تَغْيِيرِ اللَّفْظِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى تَغْيِيرِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا كَانَ بَاقِيًا عَلَى جِهَتِهِ وَغَيَّرُوا تَأْوِيلَهُ فَإِنَّمَا يَكُونُونَ مُغَيِّرِينَ لِمَعْنَاهُ لَا لِنَفْسِ الْكَلَامِ الْمَسْمُوعِ، فَإِنْ أَمْكَنَ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى ذَلِكَ كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ أَنَّهُمْ زَادُوا فِيهِ وَنَقَصُوا فَهُوَ أَوْلَى، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْ ذَلِكَ فَيَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى تَغْيِيرِ تَأْوِيلِهِ وَإِنْ كَانَ التَّنْزِيلُ ثَابِتًا،
İkinci Mesele: Kâdı şöyle demiştir: Tahrif ya lafızda olur ya da manada olur. Tahrifi lafzın değiştirilmesine hamletmek, mananın değiştirilmesine hamletmekten daha evladır; zira Allah Teâlâ'nın kelamı kendi halinde kaldığı ve onlar onun tevilini değiştirdikleri takdirde, işitilen kelamın bizzat kendisini değil, sadece onun manasını değiştirmiş olurlar. Dolayısıyla İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi onların kelama ekleme ve çıkarma yaptıkları şekline hamletmek mümkünse bu daha evladır; şayet bu mümkün değilse, tenzil sabit kalmakla birlikte tevilinin değiştirilmesine hamletmek vacip olur.
وَإِنَّمَا يَمْتَنِعُ ذَلِكَ إِذَا ظَهَرَ كَلَامُ اللَّهِ ظُهُورًا مُتَوَاتِرًا كَظُهُورِ الْقُرْآنِ، فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ كَذَلِكَ فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ تَحْرِيفُ نَفْسِ كَلَامِهِ، لَكِنَّ ذَلِكَ يُنْظَرُ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ تَغْيِيرُهُمْ لَهُ يُؤَثِّرُ فِي قِيَامِ الْحُجَّةِ بِهِ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَمْنَعَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ وَإِنْ لَمْ يُؤَثِّرْ فِي ذَلِكَ صَحَّ/ وُقُوعُهُ فَالتَّحْرِيفُ الَّذِي يَصِحُّ فِي الْكَلَامِ يَجِبُ أَنْ يُقَسَّمَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، فَأَمَّا تَحْرِيفُ الْمَعْنَى فَقَدْ يَصِحُّ عَلَى وَجْهٍ مَا، لَمْ يُعْلَمْ قصد الرسول فيه بِاضْطِرَارٍ فَإِنَّهُ مَتَى عُلِمَ ذَلِكَ امْتَنَعَ مِنْهُمُ التَّحْرِيفُ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ عِلْمِهِمْ بِخِلَافِهِ كَمَا يَمْتَنِعُ الْآنَ أَنْ يَتَأَوَّلَ مُتَأَوِّلٌ تَحْرِيمَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَالْمَيْتَةِ وَالدَّمِ عَلَى غَيْرِهَا.
Bu durum ancak Allah'ın kelamı Kur'an'ın zuhuru gibi mütevatir bir şekilde zuhur ettiğinde imkansız olur. Böyle bir hale gelmeden önce ise kelamın bizzat kendisinin tahrif edilmesi imkansız değildir; lakin buna bakılır: Şayet onların onu değiştirmesi onunla hüccetin ikamesine tesir ediyorsa Allah Teâlâ'nın buna mani olması kaçınılmazdır; şayet buna tesir etmiyorsa vuku bulması sahih olur. / Dolayısıyla kelamda sahih olabilecek tahrifin zikrettiğimiz şekilde taksim edilmesi vaciptir. Mananın tahrifine gelince; Resul'ün bundaki maksadının zaruri olarak bilinmediği bir vecihte sahih olabilir. Zira bu maksat bilindiği takdirde, daha önceden onun aksini bilmeleri sebebiyle tahrif yapmaları imkansız olur; tıpkı günümüzde bir mütevilin domuz etinin, leşin ve kanın haramlığını bunların dışındaki şeylere hamletmesinin imkansız olması gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّا إِنْ قُلْنَا بِأَنَّ الْمُحَرِّفِينَ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇، فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ حَرَّفُوا مَا لَا يَتَّصِلُ بِأَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ. رُوِيَ أَنَّ قَوْمًا مِنَ السَّبْعِينَ الْمُخْتَارِينَ سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ حِينَ كَلَّمَ مُوسَى بِالطُّورِ وَمَا أُمِرَ بِهِ مُوسَى وَمَا نُهِيَ عَنْهُ، ثُمَّ قَالُوا: سَمِعْنَا اللَّهَ يَقُولُ فِي آخِرِهِ: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فَافْعَلُوا وَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ لَا تَفْعَلُوا فَلَا بَأْسَ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: الْمُحَرِّفُونَ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ تَحْرِيفُ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَذَلِكَ إِمَّا أَنَّهُمْ حَرَّفُوا نَعْتَ الرَّسُولِ وَصَفْتَهُ أَوْ لِأَنَّهُمْ حَرَّفُوا الشَّرَائِعَ كَمَا حَرَّفُوا آيَةَ الرَّجْمِ وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَيُّ شَيْءٍ حَرَّفُوا.
Üçüncü Mesele: Bil ki şayet tahrif edenlerin Mûsâ aleyhisselâm zamanında bulunanlar olduğunu söylersek, en uygun olanı, onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işiyle ilgili olmayan şeyleri tahrif etmiş olmalarıdır. Rivayet edildiğine göre seçilen yetmiş kişiden bir topluluk, Tûr'da Mûsâ ile konuştuğu esnada Allah'ın kelamını, Mûsâ'ya ne emredildiğini ve neden nehyedildiğini işitmişler, sonra da: 'Sonunda Allah'ın şöyle dediğini işittik: Bu şeyleri yapmaya güç yetirebilirseniz yapın, şayet yapmamak isterseniz bir sakınca yoktur' demişlerdir. Şayet tahrif edenlerin Muhammed aleyhisselâm zamanında bulunanlar olduğunu söylersek, en uygun olanı, bundan muradın Muhammed aleyhisselâm'ın işinin tahrif edilmesi olduğudur; bu da ya Resul'ün vasfını ve sıfatını tahrif etmeleriyle ya da recim ayetini tahrif ettikleri gibi şeriatleri tahrif etmeleriyle olmuştur. Kur'an'ın zahiri ise onların neyi tahrif ettiklerini belirtmemektedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ يَلْزَمُ مِنْ إِقْدَامِ الْبَعْضِ عَلَى التَّحْرِيفِ حُصُولُ اليأس من إيمان الباقين، فإن عند الْبَعْضِ لَا يُنَافِي إِقْرَارَ الْبَاقِينَ؟ أَجَابَ الْقَفَّالُ عَنْهُ فَقَالَ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى كَيْفَ يُؤْمِنُ هَؤُلَاءِ وَهُمْ إِنَّمَا يَأْخُذُونَ دِينَهُمْ وَيَتَعَلَّمُونَهُ مِنْ قَوْمٍ هُمْ يَتَعَمَّدُونَ التَّحْرِيفَ عِنَادًا، فَأُولَئِكَ إِنَّمَا يُعَلِّمُونَهُمْ مَا حَرَّفُوهُ وَغَيَّرُوهُ عَنْ وَجْهِهِ وَالْمُقَلِّدَةُ لَا يَقْبَلُونَ إِلَّا ذَلِكَ وَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى قَوْلِ أَهْلِ الْحَقِّ وَهُوَ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ: كيف تفلح وأستاذك فلان! أَيْ وَأَنْتَ عَنْهُ تَأْخُذُ وَلَا تَأْخُذُ عَنْ غَيْرِهِ.
Dördüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Bir kısmının tahrife kalkışmasından, geride kalanların iman etmesinden ümit kesilmesi nasıl lazım gelir? Zira bir kısmının inadı, diğerlerinin ikrarına mani değildir. el-Kaffâl buna şöyle cevap vermiştir: Mananın şöyle olması muhtemeldir: Bu kimseler dinlerini inat olsun diye kasten tahrif eden bir topluluktan alıp öğreniyorken nasıl iman edecekler? O [önder] kimseler bunlara ancak tahrif edip asıl yönünden saptırdıkları şeyleri öğretmektedirler; mukallitler ise bundan başkasını kabul etmemekte ve hak ehlinin sözüne iltifat etmemektedirler. Bu, bir adama: 'Hocan falan kimse iken sen nasıl iflah olacaksın!' demene benzer; yani 'Sen ilmi başkasından değil sadece ondan alıyorsun' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ فَقَالَ قَائِلُونَ: آيَسَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ إِيمَانِ هَذِهِ الْفِرْقَةِ وَهُمْ جَمَاعَةٌ بِأَعْيَانِهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يُؤَيِّسْهُمْ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا مِنْ جِهَةِ الِاسْتِبْعَادِ لَهُ مِنْهُمْ مَعَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ وَالْعِنَادِ، قَالُوا: وَهُوَ كَمَا لَا نَطْمَعُ لِعَبِيدِنَا وَخَدَمِنَا أَنْ يَمْلِكُوا بِلَادَنَا. ثُمَّ إِنَّا لَا نَقْطَعُ بِأَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ بَلْ نَسْتَبْعِدُ ذَلِكَ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، فَكَانَ ذَلِكَ جَزْمًا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَلْبَتَّةَ فَإِيمَانُ مَنْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مُمْتَنِعٌ، فَحِينَئِذٍ تَعُودُ الْوُجُوهُ الْمُقَرِّرَةُ لِلْخَبَرِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ.
Beşinci Mesele: O'nun: { أَفَتَطْمَعُونَ } “Umuyor musunuz?” kavlinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ, bizzat muayyen bir cemaat olan bu fırkanın iman etmesinden onları ümitsiz kılmıştır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Onları bundan ümitsiz kılmamış, sadece üzerlerinde bulundukları tahrif, tebdil ve inat sebebiyle bunu onlardan uzak görme cihetiyle böyle buyurmuştur. Demişlerdir ki: Bu, kölelerimizin ve hizmetçilerimizin ülkemize sahip olmalarını ummamamız gibidir. Bununla birlikte biz onların sahip olamayacaklarını kesin olarak söylemeyiz, bilakis bunu uzak görürüz. Birisi şöyle diyebilir: Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavli inkar yollu bir istifhamdır; binaenaleyh bu, onların asla iman etmeyeceklerine dair kesin bir hükümdür. Allah'ın iman etmeyeceğini haber verdiği kimsenin imanı ise imkansızdır; bu takdirde haberi takrir eden vecihler daha önce geçtiği üzere avdet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ، فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ عَلِمُوا بِصِحَّتِهِ وَفَسَادِ مَا خَلَقُوهُ فَكَانُوا مُعَانِدِينَ مُقْدِمِينَ عَلَى ذَلِكَ بِالْعَمْدِ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ الْكَلَامُ عَلَى أَنَّهُمُ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ وَأَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ لِضَرْبٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ عَلَى مَا بَيَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ بَعْدُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] وَقَالَ تَعَالَى: يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ [البقرة: ١٤٦] [الأنعام: ٢٠] وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ فِي عَدَدِهِمْ قِلَّةٌ لِأَنَّ الْجَمْعَ الْعَظِيمَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ كِتْمَانُ مَا يَعْتَقِدُونَ لِأَنَّا إِنْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَمْ يُعْلَمِ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ وَإِنْ كَثُرَ الْعَدَدُ.
Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ } “Onu iyice anladıktan sonra” kavline gelince; murad, onun doğruluğunu ve kendi uydurdukları şeylerin batıllığını bildikleri, dolayısıyla inatçı olup buna kasten kalkıştıklarıdır. İşte bu sebeple sözün, bunların onların âlimleri olduğuna ve bunu birtakım menfaatler uğruna yaptıklarına hamledilmesi vaciptir; nitekim Allah Teâlâ bunu daha sonra Yüce Allah'ın: { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Ve onu az bir pahaya sattılar” [Âl-i İmrân, 187] kavlinde ve Yüce buyruğunda: { يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “Onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” [Bakara, 146; En'âm, 20] beyan etmiştir. Bunların sayısının az olması da vaciptir; zira büyük bir topluluğun inandığı şeyi gizlemesi caiz değildir. Çünkü şayet buna cevaz verirsek, sayı çok olsa bile haklı olan bâtıl olandan ayırt edilemez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَعْلَمُونَ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ تَكْرَارٌ/ لَا فَائِدَةَ فِيهِ: أَجَابَ الْقَفَّالُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ، الأول: من بعد ما عقلوه مُرَادَ اللَّهِ فَأَوَّلُوهُ تَأْوِيلًا فَاسِدًا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ غير مراد الله تعالى. الثاني: أَنَّهُمْ عَقَلُوا مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلِمُوا أَنَّ التَّأْوِيلَ الْفَاسِدَ يُكْسِبُهُمُ الْوِزْرَ وَالْعُقُوبَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَتَى تَعَمَّدُوا التَّحْرِيفَ مَعَ الْعِلْمِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْوِزْرِ كَانَتْ قَسْوَتُهُمْ أَشَدَّ وَجَرَاءَتُهُمْ أَعْظَمَ، وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ
Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Bile bile” kavline gelince; birisi şöyle diyebilir: Yüce Allah'ın: “Onu anladılar” ve “Bile bile” buyurması faydasız bir tekrar / değil midir? el-Kaffâl buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah'ın muradını anladıktan sonra, onun Yüce Allah'ın muradı olmadığını bildikleri halde onu fasit bir şekilde tevil etmişlerdir. İkincisi: Yüce Allah'ın muradını anlamışlar ve bu fasit tevilin kendilerine Yüce Allah'tan bir günah ve ceza kazandıracağını bilmişlerdir. İçindeki günahı bilmekle birlikte tahrife kasten giriştiklerinde ise katılıkları daha şiddetli, cüretleri daha büyük olmuştur. Bundan maksat
ذَلِكَ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ ﵊ وَتَصْبِيرَهُ عَلَى عِنَادِهِمْ فَكُلَّمَا كَانَ عِنَادُهُمْ أَعْظَمَ كَانَ ذَلِكَ فِي التَّسْلِيَةِ أَقْوَى، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Resul aleyhisselâm'ı teselli etmek ve onların inatlarına karşı onu sabırlı kılmak olduğuna göre, onların inadı ne kadar büyük olursa teselli de o kadar kuvvetli olur. Ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ مِنْ قِبَلِهِمْ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِمْ لَكَانَ لَا يَتَغَيَّرُ حَالَ الطَّمَعِ فِيهِمْ بِصِفَةِ الْفَرِيقِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرَهُمْ، وَلَمَا صَحَّ كَوْنُ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَمْرُهُمْ فِي الْإِيمَانِ مَوْقُوفٌ عَلَى خَلْقِهِ تَعَالَى ذَلِكَ، وَزَوَالُهُ مَوْقُوفٌ عَلَى أَنْ لَا يَخْلُقَهُ فِيهِمْ وَمِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ إِعْظَامُهُ تَعَالَى لِذَنْبِهِمْ فِي التَّحْرِيفِ مِنْ حَيْثُ فَعَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ صِحَّتَهُ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ خَلْقِهِ لَكَانَ بِأَنْ يَعْلَمُوا أَوْ لَا يَعْلَمُوا لَا يَتَغَيَّرُ ذَلِكَ وَإِضَافَتُهُ تَعَالَى التَّحْرِيفَ إِلَيْهِمْ عَلَى وَجْهِ الذَّمِّ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا وَأَطْوَارًا فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Birinci Mesele: Kâdı şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavli, daha önce geçen tefsiri üzere, onların imanının kendi taraflarından olduğuna delalet eder. Zira şayet bu, Yüce Allah'ın onlarda yaratmasıyla olsaydı, daha önce zikredilen fırkanın vasfıyla onlara yönelik umut hali değişmezdi ve bunun Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminler için bir teselli olması da sahih olmazdı. Çünkü bu kavle göre onların iman meselesi Yüce Allah'ın bunu yaratmasına, imanın zevali de onu kendilerinde yaratmamasına bağlıdır. Diğer bir vecih de şudur: Yüce Allah'ın, onun doğruluğunu bildikleri halde yapmaları hasebiyle tahrifteki günahlarını büyütmesidir; şayet bu O'nun yaratmasıyla olsaydı, bilmeleriyle bilmemeleri arasında bu durum değişmezdi. Ayrıca Yüce Allah'ın tahrifi kınama sadedinde onlara izafe etmesi de buna delalet eder. Bil ki bu konudaki kelam defalarca ve türlü merhalelerde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmede bir fayda yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ الْمُعَانِدَ فِيهِ أَبْعَدُ مِنَ الرُّشْدِ وَأَقْرَبُ إِلَى الْيَأْسِ مِنَ الْجَاهِلِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ يُفِيدُ زَوَالَ الطَّمَعِ فِي رُشْدِهِمْ لِمُكَابَرَتِهِمُ الْحَقَّ بعد العلم به.
İkinci Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu ayet, inatçı bir âlimin doğru yoldan (rüşd) daha uzak olduğuna ve cahile nispetle ümitsizliğe daha yakın olduğuna delalet eder; zira Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavli, hakkı bildikten sonra ona karşı büyüklük taslayıp inat etmeleri sebebiyle onların doğru yola erişmelerine dair umudun zevalini ifade etmektedir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 76-77]
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açtığını onlara anlatıyorsunuz? Hiç akletmiyor musunuz?' derler. (76) Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir? (77)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ مُنَافِقِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا إِذَا لَقُوا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ قَالُوا لَهُمْ: آمَنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ وَنَشْهَدُ أَنَّ صَاحِبَكُمْ صَادِقٌ وَأَنَّ قَوْلَهُ حَقٌّ وَنَجِدُهُ بِنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ فِي كِتَابِنَا، ثُمَّ إِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالَ الرُّؤَسَاءُ لَهُمْ: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فِي كِتَابِهِ مِنْ نَعْتِهِ وَصِفَتِهِ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ، فَإِنَّ الْمُخَالِفَ إِذَا اعْتَرَفَ بِصِحَّةِ التَّوْرَاةِ وَاعْتَرَفَ/ بِشَهَادَةِ التَّوْرَاةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَا حُجَّةَ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ، فَلَا جَرَمَ كَانَ بَعْضُهُمْ يَمْنَعُ بَعْضًا مِنَ الِاعْتِرَافِ بِذَلِكَ عِنْدَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، قَالَ الْقَفَّالُ: قَوْلُهُ: فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ قَدْ فُتِحَ عَلَى فُلَانٍ فِي عِلْمِ كَذَا أَيْ رُزِقَ ذَلِكَ وَسُهِّلَ لَهُ طَلَبُهُ.
Bil ki bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Yahudilerin çirkin fiillerinin ikinci türüdür. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Ehl-i Kitab'ın münafıkları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla karşılaştıklarında onlara: 'Sizin iman ettiğinize biz de iman ettik; şahitlik ederiz ki sizin arkadaşınız doğrudur, sözü haktır ve biz onu vasfı ve sıfatıyla Kitabımızda buluyoruz' derlerdi. Sonra birbirleriyle baş başa kaldıklarında ileri gelenleri onlara şöyle derdi: 'Allah'ın Kendi Kitabında onun vasfı ve sıfatından size açtığı şeyleri, aleyhinize hüccet getirsinler diye mi onlara anlatıyorsunuz?' Zira muhatap Tevrat'ın sıhhatini ve / Tevrat'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine şahitliğini itiraf ederse, bundan daha kuvvetli bir hüccet olamaz. Bu sebeple bazısı diğerlerini Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının yanında bunu itiraf etmekten menederdi. el-Kaffâl şöyle demiştir: O'nun: “Allah'ın size açtığı” kavli, Arapların 'falan kişiye filan ilimden açıldı' sözünden alınmadır; yani bu ona rızık olarak verildi ve onu elde etmesi kendisine kolaylaştırıldı demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّكُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ جَعَلُوا مُحَاجَّتَهُمْ بِهِ وَقَوْلَهُ هُوَ فِي كِتَابِكُمْ هَكَذَا مُحَاجَّةً عِنْدَ اللَّهِ، أَلَا تَرَاكَ تَقُولُ هُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ هَكَذَا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ هَكَذَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ لِيُحَاجُّوكُمْ فِي رَبِّكُمْ لِأَنَّ الْمُحَاجَّةَ فِيمَا أَلْزَمَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ اتِّبَاعِ الرُّسُلِ تَصِحُّ أَنْ تُوصَفَ بِأَنَّهَا مُحَاجَّةٌ فِيهِ لِأَنَّهَا مُحَاجَّةٌ فِي دِينِهِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ يُحَاجُّوكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعِنْدَ التَّسَاؤُلِ فَيَكُونُ ذَلِكَ زَائِدًا في توبيخكم وظهور فضيحتكم على رؤوس الْخَلَائِقِ فِي الْمَوْقِفِ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ اعْتَرَافٍ بِالْحَقِّ ثُمَّ كَتَمَ كَمَنْ ثَبَتَ عَلَى الْإِنْكَارِ فَكَانَ الْقَوْمُ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ ظُهُورَ ذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُ فِي انْكِشَافِ فَضِيحَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ:
O'nun: “Rabbinizin huzurunda” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Onların bununla delil getirmelerini ve 'bu sizin Kitabınızda böyledir' sözlerini Allah katında bir hüccetleşme kılmışlardır. Görmez misin ki 'bu Allah'ın Kitabında böyledir' ile 'bu Allah katında böyledir' sözlerini aynı manada kullanırsın. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Yani 'Rabbiniz hakkında sizinle tartışsınlar diye'; zira Yüce Allah'ın peygamberlere tabi olunmasını emrettiği hususlarda hüccetleşmek, O'nun dini hakkında bir hüccetleşme olması hasebiyle O'nun hakkında bir hüccetleşme olarak vasfedilmeye uygundur. Üçüncüsü: el-Esamm şöyle demiştir: Murad, kıyamet gününde ve hesaplaşma anında sizinle hüccetleşsinler demektir; böylece bu durum, mahşer yerinde yaratılmışların huzurunda azarlanmanızın ve rezilliğinizin ortaya çıkmasının artmasına sebep olur. Zira hakkı itiraf edip sonra gizleyen kimse, inkârda sebat eden kimse gibi değildir. Dolayısıyla bu kavim, bunun açığa çıkmasının ahiretteki rezilliklerini daha da artıracağına inanıyordu. Dördüncüsü: Kâdı Ebû Bekir şöyle demiştir:
إِنَّ الْمُحْتَجَّ بِالشَّيْءِ قَدْ يَحْتَجُّ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ إِظْهَارِ تِلْكَ الْحُجَّةِ حُصُولَ السُّرُورِ بِسَبَبِ غَلَبَةِ الْخَصْمِ وَقَدْ يَكُونُ غَرَضُهُ مِنْهُ الدِّيَانَةَ وَالنَّصِيحَةَ، فَقَطْ لِيَقْطَعَ عُذْرَ خَصْمِهِ وَيُقَرِّرَ حُجَّةَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَقَالَ الْقَوْمُ عِنْدَ الْخَلْوَةِ قَدْ حَدَّثْتُمُوهُمْ
Bir şeyle delil getiren kimse bazen delil getirir ve bu hücceti ortaya koymaktaki maksadı hasmına galip gelmekten ötürü sevinç duymak olur; bazen de bundaki maksadı sadece hasmının mazeretini ortadan kaldırmak ve Allah'ın hüccetini onun aleyhine kesinleştirmek için din ve nasihat gayesi olur. İşte bu kavim baş başa kaldıklarında şöyle dediler: Siz onlara,
بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنْ حُجَّتِهِمْ فِي التَّوْرَاةِ فَصَارُوا يَتَمَكَّنُونَ مِنَ الِاحْتِجَاجِ بِهِ عَلَى وَجْهِ الدِّيَانَةِ وَالنَّصِيحَةِ، لِأَنَّ مَنْ يَذْكُرُ الْحُجَّةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَدْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ قَدْ أَوْجَبْتُ عَلَيْكَ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقَمْتُ عَلَيْكَ الْحُجَّةَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَبِّي فَإِنْ قَبِلْتَ أَحْسَنْتَ إِلَى نَفْسِكَ وَإِنْ جَحَدْتَ كُنْتَ الْخَاسِرَ الْخَائِبَ. وَخَامِسُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ: يُقَالُ: فُلَانٌ عِنْدِي عَالِمٌ أَيْ فِي اعْتِقَادِي وَحُكْمِي، وَهَذَا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ حَلَالٌ وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ حَرَامٌ، أَيْ فِي حُكْمِهِمَا وَقَوْلُهُ: لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَيْ لِتَصِيرُوا مَحْجُوجِينَ بِتِلْكَ الدَّلَائِلِ فِي حُكْمِ اللَّهِ. وَتَأَوَّلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ [النُّورِ: ١٣] أَيْ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ لِأَنَّ الْقَاذِفَ إِذَا لَمْ يَأْتِ بِالشُّهُودِ لَزِمَهُ حُكْمُ الْكَاذِبِينَ وَإِنْ كَانَ فِي نَفْسِهِ صَادِقًا.
Tevrat'ta bulunan ve onların lehine olan hüccetlerinden Allah'ın size açtığı şeyleri anlattınız; böylece onlar bunu din ve nasihat yoluyla delil olarak kullanma imkanına kavuştular. Zira hücceti bu şekilde zikreden kimse bazen arkadaşına: 'Allah katında aleyhine olanı kesinleştirdim ve senin aleyhindeki hücceti benimle Rabbim arasında ikame ettim; artık kabul edersen kendi nefsine iyilik etmiş olursun, şayet inkar edersen hüsrana uğrayan ve ziyankâr olan sen olursun' der. Beşincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Falan kimse benim indimde (katımda) âlimdir' denilir; yani benim inancımda ve hükmümde demektir. 'Bu Şâfiî'nin indinde helal, Ebû Hanîfe'nin indinde haramdır' denilir; yani her ikisinin hükmünde demektir. O'nun: { لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye” kavli de; yani Allah'ın hükmünde o delillerle delili çürütülmüş (mahcur) kimseler olasınız diye demektir. Bazı âlimler Yüce Allah'ın: { فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Mademki şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir” [Nûr, 13] kavlini, yani Allah'ın hükmünde ve kazasında böyledir diye tevil etmişlerdir; zira kazifte bulunan (iftira atan) kimse şahitleri getiremediğinde, kendisinde doğru sözlü olsa bile yalancıların hükmüne tabi olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَفَلَا تَعْقِلُونَ لِمَا ذَكَرْتُهُ لَكُمْ مِنْ صِفَتِهِمْ أَنَّ الْأَمْرَ لَا مَطْمَعَ لَكُمْ فِي إِيمَانِهِمْ. وَهُوَ قَوْلُ الحسن. وثانيها: أنه راجع إليهم فكأن عند ما خَلَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ قَالُوا لَهُمْ أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا يَرْجِعُ وَبَالُهُ عَلَيْكُمْ وَتَصِيرُونَ مَحْجُوجِينَ بِهِ، أَفَلَا تَعْقِلُونَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ. وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ مِنْ تَمَامِ الْحِكَايَةِ عَنْهُمْ فَلَا وَجْهَ لِصَرْفِهِ عَنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ.
O'nun: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç akletmiyor musunuz?” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Müminlere racidir; sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Onların size zikrettiğim sıfatlarından ötürü, onların iman etmelerine dair hiçbir umut olmadığını akletmiyor musunuz? Bu, Hasan'ın kavlidir. İkincisi: Kendilerine racidir; sanki birbirleriyle baş başa kaldıklarında onlara şöyle demişlerdir: Vebali size dönecek ve kendisiyle deliliniz çürütülecek şeyleri mi onlara anlatıyorsunuz, bunun üzerinde bulunduğunuz duruma yakışmadığını hiç akletmiyor musunuz? Bu vecih daha zahirdir; zira onlardan yapılan naklin bir tamamlayıcısıdır, dolayısıyla bunu onlardan çevirip başkalarına hamletmenin bir vechi yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ فَفِيهِ قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَعْرِفُونَ اللَّهَ وَيَعْرِفُونَ أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ السِّرَّ وَالْعَلَانِيَةَ فَخَوَّفَهُمُ اللَّهُ بِهِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ مَا عَلِمُوا بِذَلِكَ فَرَغَّبَهُمْ بِهَذَا الْقَوْلِ فِي أَنْ يَتَفَكَّرُوا فَيَعْرِفُوا أَنَّ لَهُمْ رَبًّا يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَعَلَانِيَتَهُمْ وَأَنَّهُمْ لَا يَأْمَنُونَ حُلُولَ الْعِقَابِ بِسَبَبِ نِفَاقِهِمْ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا، فَهَذَا الْكَلَامُ زَجْرٌ/ لَهُمْ عَنِ النِّفَاقِ، وَعَنْ وَصِيَّةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا بِكِتْمَانِ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ. وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْيَهُودَ الْمُخَاطَبِينَ بِذَلِكَ كَانُوا عَالِمِينَ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا يَكَادُ يُقَالُ عَلَى طَرِيقِ الزَّجْرِ: أَوَلَا يَعْلَمُ كَيْتَ وَكَيْتَ إِلَّا وَهُوَ عَالِمٌ بِذَلِكَ الشَّيْءِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ الشَّيْءُ زَاجِرًا لَهُ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ كَيْفَ يَسْتَجِيزُونَ أَنْ يُسِرَّ إِلَى إِخْوَانِهِمُ النَّهْيَ عَنْ إِظْهَارِ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُمْ لَيْسُوا كَالْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ اللَّهَ وَلَا يَعْلَمُونَ كَوْنَهُ عَالِمًا بِالسِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، فَشَأْنُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ أَعْجَبُ.
Yüce Allah'ın: { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” kavline gelince; bunda iki kavil vardır: Birincisi: Çoğunluğun kavli olup Yahudilerin Allah'ı bildikleri ve Yüce Allah'ın gizliyi de açığı da bildiğini tanıdıklarıdır; bu sebeple Allah onları bununla korkutmuştur. İkincisi: Bunu bilmiyorlardı; bu sözle onları tefekkür etmeye teşvik etti ki gizlilerini ve açıklarını bilen bir Rableri olduğunu ve nifakları sebebiyle azabın inmesinden emin olamayacaklarını bilsinler. Her iki kavle göre de bu kelam, / onları nifaktan ve Muhammed'in nübüvvet delillerini gizlemeyi birbirlerine tavsiye etmekten alıkoymaya yönelik bir sakındırmadır (zecredicidir). En uygun olanı, kendilerine hitap edilen bu Yahudilerin bunu biliyor olmalarıdır; zira sakındırma amacıyla 'şunu ve şunu bilmiyor mu?' ifadesi ancak o kimse o şeyi bildiğinde ve o şey kendisini o fiilden alıkoyacak nitelikte olduğunda söylenir. Bazıları da şöyle demiştir: Bu Yahudiler, kardeşlerine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvet delillerini açığa vurmaktan nehyetmeyi gizlice fısıldamayı nasıl kendilerine caiz görürler; halbuki onlar Allah'ı bilmeyen ve O'nun gizliyi ve açığı bildiğini tanımayan münafıklar gibi de değillerdir! Binaenaleyh onların durumu bu açıdan daha da şaşırtıcıdır.
قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ كَانَ هُوَ الْخَالِقَ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَزْجُرَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْحِجَاجِ وَالنَّظَرِ وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ طَرِيقَةَ الصَّحَابَةِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ ظَاهِرًا عِنْدَ الْيَهُودِ حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَا قَالُوهُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُجَّةَ قَدْ تَكُونُ إِلْزَامِيَّةً لِأَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَرَفُوا بِصِحَّةِ التَّوْرَاةِ وَبِاشْتِمَالِهَا عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ لَا جَرَمَ لَزِمَهُمُ الِاعْتِرَافُ بِالنُّبُوَّةِ وَلَوْ مَنَعُوا إِحْدَى تَيْنِكَ الْمُقَدِّمَتَيْنِ لَمَا تَمَّتِ الدَّلَالَةُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآتِيَ بِالْمَعْصِيَةِ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا مَعْصِيَةً يَكُونُ أَعْظَمَ جُرْمًا وَوِزْرًا والله أعلم.
Kâdı şöyle demiştir: Bu ayet birtakım hususlara delalet eder. Birincisi: Yüce Allah şayet kulların fiillerinin yaratıcısı olsaydı, onları bu söz ve fiillerden sakındırması nasıl sahih olurdu? İkincisi: Tartışmanın ve aklî tefekkürün (nazar) sıhhatine, bunun sahabelerin ve müminlerin yolu olduğuna ve bu durumun Yahudiler nezdinde de apaçık bilindiğine delalet eder; öyle ki birbirlerine o söylediklerini söylemişlerdir. Üçüncüsü: Delilin ilzamî (bağlayıcı) olabileceğine delalet eder; zira onlar Tevrat'ın sıhhatini ve Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetine delalet eden hususları içerdiğini itiraf edince, elbette nübüvveti itiraf etmek kendilerine lazım gelmiştir. Şayet bu iki öncülden birini inkar etselerdi delil tamamlanmazdı. Dördüncüsü: Bir günahı, günah olduğunu bilerek işleyen kimsenin suç ve vebalinin daha büyük olacağına delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 78-79]
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)
{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. (78) Artık elleriyle Kitab'ı yazıp sonra onu az bir pahaya satmak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların! (79)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ الْيَهُودُ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْعِنَادِ وَأَزَالَ الطَّمَعَ عَنْ إِيمَانِهِمْ بَيْنَ فِرَقِهِمْ، فَالْفِرْقَةُ الْأُولَى: هِيَ الْفِرْقَةُ الضَّالَّةُ الْمُضِلَّةُ، وَهُمُ الَّذِينَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ. وَالْفِرْقَةُ الثَّانِيَةُ:
Bil ki O'nun: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” kavlinden murad Yahudilerdir; zira Yüce Allah onları inatla vasfedip iman etmelerine dair umudu ortadan kaldırınca onların fırkalarını beyan etmiştir. Birinci fırka: Sapan ve saptıran fırkadır ki bunlar kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif edenlerdir. İkinci fırka:
الْمُنَافِقُونَ، وَالْفِرْقَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ يُجَادِلُونَ الْمُنَافِقِينَ، وَالْفِرْقَةُ الرَّابِعَةُ: هُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُمُ الْعَامَّةُ الْأُمِّيُّونَ الَّذِينَ لَا مَعْرِفَةَ عِنْدَهُمْ بِقِرَاءَةٍ وَلَا كِتَابَةٍ وَطَرِيقَتُهُمُ التَّقْلِيدُ وَقَبُولُ مَا يُقَالُ لَهُمْ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ يَمْتَنِعُونَ عَنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ لَيْسَ سَبَبُ ذَلِكَ الِامْتِنَاعِ وَاحِدًا بَلْ لِكُلِّ قِسْمٍ مِنْهُمْ سَبَبٌ آخَرُ وَمَنْ تَأَمَّلَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ شَرْحِ فِرَقِ الْيَهُودِ وَجَدَ ذَلِكَ بِعَيْنِهِ فِي فِرَقِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ يُعَانِدُ الْحَقَّ وَيَسْعَى فِي إِضْلَالِ الْغَيْرِ وَفِيهِمْ مَنْ يَكُونُ مُتَوَسِّطًا، وَفِيهِمْ مَنْ يكون عاماً مَحْضًا مُقَلِّدًا، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
Münafıklardır. Üçüncü fırka: Münafıklarla mücadele edenlerdir. Dördüncü fırka: Bu ayette zikredilenlerdir ki bunlar okuma ve yazma bilgisi bulunmayan, yolları taklit ve kendilerine söylenenleri kabul etmekten ibaret olan ümmî avam tabakasıdır. Yüce Allah imanı kabul etmekten kaçınanların bu kaçınma sebebinin tek bir sebep olmadığını, bilakis her bir kısmın başka bir sebebi bulunduğunu beyan etmiştir. Yüce Allah'ın bu ayette Yahudi fırkalarının şerhine dair zikrettiği hususları düşünen kimse, bunun aynısını bu ümmetin fırkalarında da bulur; zira onların içinde hakka inat edip başkalarını saptırmaya çalışanlar vardır, aralarında orta halli olanlar vardır ve aralarında sırf mukallit olan avam vardır. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْأُمِّيِّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ مَنْ لَا يُقِرُّ بِكِتَابٍ وَلَا بِرَسُولٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: مَنْ لَا يُحْسِنُ الْكِتَابَةَ وَالْقِرَاءَةَ وَهَذَا الثَّانِي أَصْوَبُ لِأَنَّ الْآيَةَ فِي الْيَهُودِ وَكَانُوا مُقِرِّينَ بِالْكِتَابِ وَالرَّسُولِ
Birinci Mesele: Ümmî (أُمِّي) hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı onun kitap ve resul ikrar etmeyen kimse olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise okuma ve yazmayı beceremeyen kimse olduğunu söylemiştir. Bu ikinci görüş daha doğrudur; zira ayet Yahudiler hakkındadır, onlar ise Kitab'ı ve Resul'ü ikrar etmekteydiler.
وَلِأَنَّهُ ﵊ قَالَ: «نَحْنُ أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسِبُ»
Ayrıca o [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız.'
وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِذَلِكَ.
Bu [hadis] de bu kavle delalet eder; ayrıca O'nun: “Kitab'ı bilmezler” kavli de ancak buna uygun düşer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: «الْأَمَانِيُّ» جَمْعُ أُمْنِيَّةٍ وَلَهَا مَعَانٍ مُشْتَرِكَةٌ فِي أَصْلٍ وَاحِدٍ، أَحَدُهَا: مَا تَخَيَّلَهُ الْإِنْسَانُ فَيُقَدِّرُ فِي نَفْسِهِ وُقُوعَهُ وَيُحَدِّثُهَا بِكَوْنِهِ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ يَعِدُ فَلَانًا وَيُمَنِّيهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً [النِّسَاءِ: ١٢٠] فَإِنْ فَسَّرْنَا الْأَمَانِيَّ بِهَذَا كَانَ قَوْلُهُ: (إِلَّا أَمَانِيَّ) إِلَّا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَمَانِيِّهِمْ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُهُمْ بِخَطَايَاهُمْ وَأَنَّ آبَاءَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ يَشْفَعُونَ لَهُمْ وَمَا تُمَنِّيهِمْ أَحْبَارُهُمْ مِنْ أَنَّ النَّارَ لَا تَمَسُّهُمْ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً. وَثَانِيهَا: إِلَّا أَمانِيَّ إِلَّا أَكَاذِيبَ مُخْتَلِفَةً سَمِعُوهَا مِنْ عُلَمَائِهِمْ فَقَبِلُوهَا عَلَى التَّقْلِيدِ، قَالَ أَعْرَابِيٌّ لِابْنِ دَأْبٍ فِي شَيْءٍ حَدَّثَ بِهِ: أَهَذَا شَيْءٌ رَوَيْتَهُ أَمْ تَمَنَّيْتَهُ أَمِ اخْتَلَقْتَهُ. وَثَالِثُهَا: إِلَّا أَمانِيَّ أَيْ إِلَّا مَا يَقْرَءُونَ مِنْ قَوْلِهِ: تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» والاشتقاق منى من، إِذَا قَدَّرَ لِأَنَّ الْمُتَمَنِّيَ يُقَدِّرُ فِي نَفْسِهِ وَيَجُوزُ مَا يَتَمَنَّاهُ، وَكَذَلِكَ الْمُخْتَلِقُ وَالْقَارِئُ يُقَدِّرُ أَنَّ كَلِمَةَ كَذَا بَعْدَ كَذَا، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ:
İkinci Mesele: el-Emânî (الْأَمَانِيُّ), ümniyye (أُمْنِيَّة) kelimesinin çoğuludur ve tek bir asılda birleşen birtakım manalara sahiptir. Birincisi: İnsanın hayal ettiği, gerçekleşmesini kendi içinde takdir ettiği ve nefsine fısıldadığı şeydir. Arapların: 'Falan kimse filana vaatte bulunuyor ve onu umutlandırıyor/kuruntulandırıyor' sözü de bundandır; Yüce Allah'ın: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür; oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez” [Nisâ, 120] kavli de bu kabildendir. Şayet 'el-emânî'yi bu manayla tefsir edersek, O'nun: (إِلَّا أَمَانِيَّ) kavli; Allah Teâlâ'nın kendilerini günahları sebebiyle muaheze etmeyeceğine, peygamber olan atalarının kendilerine şefaat edeceğine dair kuruntuları ve hahamlarının kendilerine ateşin sayılı günler dışında dokunmayacağını telkin etmesi üzere bulundukları kuruntulardan başkası değildir manasında olur. İkincisi: { إِلَّا أَمانِيَّ } “Birtakım kuruntulardan başka”; yani âlimlerinden işitip taklit yoluyla kabul ettikleri türlü yalanlardan başkası değildir. Nitekim bir bedevi İbn De'b'e anlattığı bir haber hakkında: 'Bu rivayet ettiğin bir şey midir, yoksa bir kuruntu/uydurma mıdır yahut uydurduğun bir iftira mıdır?' demiştir. Üçüncüsü: { إِلَّا أَمانِيَّ } “Ancak birtakım okumalar”; yani [şairin] 'gecenin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ)' sözünden hareketle, sadece okudukları şeydir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İştikak, 'takdir etti' manasındaki menâ-yemnî (مَنَى يَمْنِي) kökündendir; çünkü temenni eden kimse kendi nefsinde takdir eder ve temenni ettiği şeyin olmasını caiz görür; aynı şekilde uyduran kimse ile okuyan kimse de falan kelimenin filan kelimeden sonra geleceğini takdir eder. Ebû Müslim şöyle demiştir:
حَمْلُهُ عَلَى تَمَنِّي الْقَلْبِ أَوْلَى بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١١١] أَيْ تَمَنِّيهِمْ. وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣] وَقَالَ: تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١١١] وَقَالَ تَعَالَى: وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ [الْجَاثِيَةِ: ٢٤] بِمَعْنَى يُقَدِّرُونَ وَيَخْرُصُونَ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: حَمْلُهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ أَوْلَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] وَلِأَنَّ حَمْلَهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ أَلْيَقُ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ كَانَ لَهُ بِهِ تَعَلُّقٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا بِقَدْرِ مَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ فَيَسْمَعُونَهُ وَبِقَدْرِ مَا يُذْكَرُ لَهُمْ فَيَقْبَلُونَهُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَا يَتَمَكَّنُونَ مِنَ التَّدَبُّرِ وَالتَّأَمُّلِ، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْأَحَادِيثُ وَالْأَكَاذِيبُ أَوِ الظَّنُّ وَالتَّقْدِيرُ وَحَدِيثُ النَّفْسِ كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ فِيهِ نَادِرًا.
Bunu kalbin temennisine hamletmek daha evladır; zira Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek' dediler; bu onların kuruntularıdır” [Bakara, 111] yani temennileridir kavli buna delildir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “İş ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ, 123]. Yine şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Bu onların kuruntularıdır. De ki: Delilinizi getirin” [Bakara, 111]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, bizi ancak zaman helak eder' dediler. Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur, onlar sadece zanda bulunurlar” [Câsiye, 24]; yani takdir eder ve tahminde bulunurlar. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Bunu okumaya hamletmek daha evladır; nitekim Yüce Allah'ın: { إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “O bir şey okuduğu zaman şeytan onun okumasına [bir vesvese] atardı” [Hac, 52] kavli böyledir. Hem bunu okumaya hamletmek istisna üslubuna daha uygundur; zira buna hamlettiğimizde onunla bir irtibatı olur; sanki şöyle buyurmuştur: Kitab'ı ancak kendilerine tilavet edildiği ve işittikleri kadarıyla, kendilerine zikredildiği ve kabul ettikleri kadarıyla bilirler; sonra onlar tefekkür ve tedebbüre güç yetiremezler. Şayet bundan muradın sözler, yalanlar yahut zan, takdir ve nefis fısıltısı olduğuna hamledilirse, bundaki istisna nadir (münkatı) olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَمانِيَّ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَمانِيَّ } “Ancak birtakım kuruntuları” kavli münkatı istisnadır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
حَلَفْتُ يَمِينًا غَيْرَ ذِي مَثْنَوِيَّةٍ ... وَلَا عِلْمَ إِلَّا حُسْنُ ظَنٍّ بِغَائِبِ
İstisnası olmayan kesin bir yemin ettim... [Zaten] gayba dair hüsnüzandan başka bir bilgi de yoktur.
وَقُرِئَ «إِلَّا أَمَانِيَ» بِالتَّخْفِيفِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ فَكَالْمُحَقِّقِ لِمَا قُلْنَاهُ لِأَنَّ الْأَمَانِيَ إِنْ أُرِيدَ بِهَا التَّقْدِيرُ وَالْفِكْرُ لِأُمُورٍ لَا حَقِيقَةَ لَهَا، فَهِيَ ظَنٌّ وَيَكُونُ ذَلِكَ تَكْرَارًا. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: حَدِيثُ النَّفْسِ غَيْرُ وَالظَّنُّ غَيْرُ فَلَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى التِّلَاوَةِ عَلَيْهِمْ يَحْسُنُ مَعْنَاهُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمِنْهُمْ أميون لا
[Bu kelime] şeddesiz olarak «إِلَّا أَمَانِيَ» şeklinde de okunmuştur. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunurlar” kavline gelince; bu, söylediğimiz hususu teyit eder mahiyettedir. Çünkü şayet emânî (kuruntular) ile hakikati olmayan şeylere dair tahmin ve düşünceler kastedilmişse bu bir zandır ve [bu durumda] bir tekrar söz konusu olur. Birisi şöyle diyebilir: Nefsin fısıltısı ayrıdır, zan ise ayrıdır; dolayısıyla bir tekrar gerekmez. Bunu onlara [yapılan] tilavete hamletmemiz durumunda ise anlamı güzel olur. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Onlardan bazıları ümmî kimselerdir, Kitab'ı
يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا بِأَنْ يُتْلَى عَلَيْهِمْ فَيَسْمَعُوهُ وإلا بان يذكرهم تأويله كما يراد فيظنون، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ لَا تُوَصِّلُ إلى الحق، وفي الآية مسائل. أحدها: أَنَّ الْمَعَارِفَ كَسْبِيَّةٌ لَا ضَرُورِيَّةٌ فَلِذَلِكَ ذَمَّ مَنْ لَا يَعْلَمُ وَيَظُنُّ. وَثَانِيهَا: بُطْلَانُ التَّقْلِيدِ مُطْلَقًا وَهُوَ مُشْكَلٌ لِأَنَّ/ التَّقْلِيدَ فِي الْفُرُوعِ جَائِزٌ عِنْدَنَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُضِلَّ وَإِنْ كَانَ مَذْمُومًا فَالْمُغْتَرُّ بِإِضْلَالِ الْمُضِلِّ أَيْضًا مَذْمُومٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الِاكْتِفَاءَ بِالظَّنِّ فِي أُصُولِ الدِّينِ غَيْرُ جَائِزٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَيْلٌ
ancak kendilerine okunup işittikleri kadarıyla ve kendilerine arzu edildiği şekilde yorumunun anlatılmasıyla bilirler de böylece zanda bulunurlar. Yüce Allah bu yöntemin hakikate ulaştırmayacağını beyan etmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır: Birincisi: Bilgiler zarurî (zorunlu) değil, kesbîdir (çaba ile elde edilir); bundan dolayı bilmeyip zanda bulunan kimseyi yermiştir. İkincisi: Taklidin mutlak olarak batıl olmasıdır; bu ise müşküldür, zira / füruatta (amelî konularda) taklit bizce caizdir. Üçüncüsü: Saptıran kimse yerilmiş olduğu gibi, saptıranın saptırmasına kanan kimse de yerilmiştir; çünkü Yüce Allah bu vasıfta olsalar bile onları yermiştir. Dördüncüsü: Dinlerin asıllarında (inanç esaslarında) zan ile yetinmek caiz değildir, Allah en iyisini bilir. Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ } “Yazıklar olsun” kavline gelince;
فَقَالُوا: الْوَيْلُ كَلِمَةٌ يَقُولُهَا كُلُّ مَكْرُوبٍ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ. وَعَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ: إِنَّهُ مَسِيلُ صَدِيدِ أَهْلِ جَهَنَّمَ،
Şöyle demişlerdir: Veyl (yazıklar olsun/helak olsun), her sıkıntıya düşen kimsenin söylediği bir kelimedir. İbn Abbâs: «O, elem verici azaptır» demiştir. Süfyân es-Sevrî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: «O, cehennem ehlinin irinlerinin aktığı yerdir.»
وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَنَّهُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَهْوِي فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ قَعْرَهُ» .
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: «O, kâfirin dibine ulaşmadan önce içinde kırk yıl aşağı doğru yuvarlandığı cehennemdeki bir vadidir.»
قَالَ الْقَاضِي: «وَيْلٌ» يَتَضَمَّنُ نِهَايَةَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ فَهَذَا الْقَدْرُ لَا شُبْهَةَ فِيهِ سَوَاءٌ كَانَ الْوَيْلُ عِبَارَةً عَنْ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ أَوْ عَنِ الْعَذَابِ الْعَظِيمِ.
el-Kādî şöyle demiştir: «Veyl» kelimesi azap tehdidi ve gözdağının en üst noktasını ihtiva eder. Veyl ister cehennemdeki bir vadiden ister büyük bir azaptan ibaret olsun, bu kadarı hususunda hiçbir şüphe yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ فَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَقُولُ كَتَبْتُ إِذَا أَمَرَ بِذَلِكَ فَفَائِدَةُ قَوْلِهِ: بِأَيْدِيهِمْ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَأْكِيدٌ وَهَذَا الْمَوْضِعُ مِمَّا يَحْسُنُ فِيهِ التَّأْكِيدُ كَمَا تَقُولُ لِمَنْ يُنْكِرُ مَعْرِفَةَ مَا كَتَبَهُ: يَا هَذَا كَتَبْتَهُ بِيَمِينِكَ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَالْمُرَادُ أَنَّ مَنْ يَكْتُبُ هَذِهِ الْكِتَابَةَ وَيَكْسِبُ هَذَا الْكَسْبَ فِي غَايَةِ الرَّدَاءَةِ لِأَنَّهُمْ ضَلُّوا عَنِ الدِّينِ وَأَضَلُّوا وَبَاعُوا آخِرَتَهُمْ بِدُنْيَاهُمْ، فَذَنْبُهُمْ أَعْظَمُ مِنْ ذَنْبِ غَيْرِهِمْ، فَإِنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّ الْكَذِبَ عَلَى الْغَيْرِ بِمَا يَضُرُّ يَعْظُمُ إِثْمُهُ فَكَيْفَ بِمَنْ يَكْذِبُ عَلَى اللَّهِ وَيَضُمُّ إِلَى الْكَذِبِ الْإِضْلَالَ وَيَضُمُّ إِلَيْهِمَا حُبَّ الدُّنْيَا وَالِاحْتِيَالَ فِي تَحْصِيلِهَا وَيَضُمُّ إِلَيْهَا أَنَّهُ مَهَّدَ طَرِيقًا فِي الْإِضْلَالِ بَاقِيًا عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ، فَلِذَلِكَ عَظَّمَ تَعَالَى مَا فَعَلُوهُ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَمْرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: كَتَبَةُ الْكِتَابِ وَالْآخَرُ: إِسْنَادُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ، فَهَذَا الْوَعِيدُ مُرَتَّبٌ عَلَى الْكَتَبَةِ أَوْ عَلَى إِسْنَادِ الْمَكْتُوبِ إِلَى اللَّهِ أَوْ عَلَيْهِمَا مَعًا؟ قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ كَتَبَةَ الْأَشْيَاءِ الْبَاطِلَةِ لِقَصْدِ الْإِضْلَالِ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ وَالْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَيْضًا كَذَلِكَ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُنْكَرٌ عَظِيمٌ جِدًّا. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَمْرَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَنْبِيهٌ عَلَى نِهَايَةِ شَقَاوَتِهِمْ لِأَنَّ الْعَاقِلَ يَجِبُ أَنْ لَا يَرْضَى بِالْوِزْرِ الْقَلِيلِ فِي الْآخِرَةِ لِأَجْلِ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ فِي الدُّنْيَا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَرْضَى بِالْعِقَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ لِأَجْلِ النَّفْعِ الْحَقِيرِ فِي الدُّنْيَا، الثَّانِي: أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ التَّحْرِيفَ دِيَانَةً بَلْ إِنَّمَا فَعَلُوهُ طَلَبًا لِلْمَالِ وَالْجَاهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَخْذَ الْمَالِ عَلَى الْبَاطِلِ وَإِنْ كَانَ بِالتَّرَاضِي فهو محرم، لأن الذي كَانُوا يُعْطُونَهُ مِنَ الْمَالِ كَانَ عَلَى مَحَبَّةٍ وَرِضًا، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى تَحْرِيمِهِ.
Yüce Allah'ın: { يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitab'ı elleriyle yazarlar” kavline gelince; bunda iki yön vardır: Birincisi: Kişi bir şeyi yazmayı emrettiği zaman da «yazdım» diyebilir; dolayısıyla «elleriyle» buyrulmasının faydası, bu fiilin onlardan bizzat bu şekilde sadır olduğunu belirtmektir. İkincisi: Bunun bir tekit (pekiştirme) olmasıdır; bu makam, yazdığı şeyi bilmediğini inkâr eden kimseye: «Ey adam, bunu sağ elinle yazdın!» demen gibi tekidin güzel düştüğü yerlerdendir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Sonra da 'Bu Allah katındandır' derler” kavline gelince; bundan murat, bu yazıyı yazan ve bu kazancı elde eden kimsenin son derece kötü bir durumda olduğudur. Zira onlar dinden sapmış, saptırmış ve ahiretlerini dünyaları karşılığında satmışlardır; bu sebeple onların günahı başkalarının günahından daha büyüktür. Çünkü başkasına zarar verecek şekilde yalan söylemenin günahının büyüklüğü malumdur; o halde Allah'a karşı yalan söyleyen, yalana saptırmayı ekleyen, bu ikisine dünya sevgisini ve onu elde etmek için hile yapmayı katan, bunlara ilaveten zaman boyunca devam edecek bir sapıklık yolu açan kimsenin durumu nice olur?! İşte bu sebeple Yüce Allah onların yaptıklarını büyük bir cürüm saymıştır. Eğer: «Yüce Allah onlar hakkında iki hususu haber vermiştir: Biri kitabı yazmaları, diğeri ise onu yalan yere Allah Teâlâ'ya nispet etmeleridir; bu tehdit yazıya mı, yazılanı Allah'a nispet etmeye mi, yoksa her ikisine birden mi bağlanmıştır?» denilirse; deriz ki: Şüphesiz batıl şeyleri saptırma kastıyla yazmak münkerlerdendir; Allah Teâlâ'ya karşı yalan söylemek de öyledir; bu ikisini bir arada yapmak ise son derece büyük bir münkerdir. Yüce Allah'ın: { لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Bununla az bir paha satın almak için” kavline gelince; bu iki hususa dikkat çekmektedir: Birincisi: Onların bedbahtlığının son noktasına dikkat çekmektedir. Zira akıllı bir kimsenin dünyadaki büyük bir mükâfat uğruna ahiretteki az bir günaha bile razı olmaması gerekirken, dünyadaki değersiz bir menfaat uğruna ahiretteki büyük bir azaba razı olması ona nasıl yakışır?! İkincisi: Bu, onların söz konusu tahrifi dinî bir gayeyle değil, sadece mal ve mevki talebiyle yaptıklarını gösterir. Bu da bâtıl bir şey karşılığında mal almanın, karşılıklı rıza ile olsa dahi haram olduğuna delalet eder. Çünkü onlara verilen mal sevgi ve rıza ile veriliyordu; buna rağmen Allah Teâlâ onun haram olduğuna dikkat çekmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ فَالْمُرَادُ أَنَّ كَتْبَتَهُمْ لِمَا كَتَبُوهُ ذَنْبٌ عَظِيمٌ بِانْفِرَادِهِ، وَكَذَلِكَ أَخْذُهُمُ الْمَالَ عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ أَعَادَ ذِكْرَ الْوَيْلِ فِي الْكَسْبِ، وَلَوْ لَمْ يُعِدْ ذِكْرَهُ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَجْمُوعَهُمَا يَقْتَضِي الْوَعِيدَ الْعَظِيمَ دُونَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا يَكْسِبُونَ هَلِ الْمُرَادُ مَا كَانُوا يَأْخُذُونَ عَلَى هَذِهِ الْكِتَابَةِ وَالتَّحْرِيفِ فَقَطْ أَوِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ سَائِرُ مَعَاصِيهِمْ وَالْأَقْرَبُ فِي نِظَامِ الْكَلَامِ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْمَالِ الْمَأْخُوذِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَإِنْ كَانَ الْأَقْرَبُ مِنْ حَيْثُ الْعُمُومِ أَنَّهُ يَشْمَلُ الْكُلَّ، لَكِنَّ الَّذِي يُرَجِّحُ الْأَوَّلَ أَنَّهُ مَتَى لَمْ يُقَيَّدْ كَسْبُهُمْ بِهَذَا الْقَيْدِ لَمْ يَحْسُنِ الْوَعِيدُ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْكَسْبَ يَدْخُلُ فِيهِ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْيِيدِهِ وَأَوْلَى مَا يُقَيَّدُ/ بِهِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كِتَابَتَهُمْ لَيْسَتْ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَتْ إِضَافَتُهَا إِلَيْهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِمْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ
Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun!” kavline gelince; bundan murat, yazdıkları şeyi yazmalarının tek başına büyük bir günah olmasıdır; aynı şekilde bunun karşılığında mal almaları da öyledir. Bu yüzden kazanç hususunda da veyli (yazıklar olsun tehdidini) tekrar zikretmiştir. Şayet bunu tekrar zikretmeseydi, her birinin tek başına değil de ikisinin toplamının büyük bir tehdidi gerektirdiği söylenebilirdi; işte Allah Teâlâ bu şüpheyi ortadan kaldırmıştır. Yüce Allah'ın: { مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarından ötürü” kavminde ise ihtilaf etmişlerdir: Acaba murat sadece bu yazı ve tahrif karşılığında aldıkları şeyler midir, yoksa bundan murat onların diğer bütün günahları mıdır? Sözün akışına en yakın olanı, bunun bu yolla alınan zikredilmiş mala raci olmasıdır; gerçi umumilik bakımından hepsini kapsaması daha yakın görünse de birincisini tercih ettiren husus şudur: Kazançları bu kayıtla kayıtlanmadığı sürece onun üzerine azap tehdidi yöneltmek uygun olmaz; çünkü kazanç kavramına helal de haram da girer. Dolayısıyla onun kayıtlanması kaçınılmazdır ve kendisiyle kayıtlanmaya en layık olan / daha önce zikredilendir. el-Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, onların yazmalarının Allah Teâlâ'nın bir yaratması olmadığına delalet etmiştir. Zira şayet bu Allah Teâlâ'nın bir yaratması olsaydı, onların: «O, Allah
اللَّهِ
katındandır»
ذَلِكَ حَقِيقَةً لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَهَا فِيهِمْ فَهَبْ أَنَّ الْعَبْدَ مُكْتَسِبٌ إِلَّا أَنَّ انْتِسَابَ الْفِعْلِ إِلَى الْخَالِقِ أَقْوَى مِنَ انْتِسَابِهِ إِلَى الْمُكْتَسِبِ فَكَانَ إِسْنَادُ تِلْكَ الْكَتْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْلَى مِنْ إِسْنَادِهَا إِلَى الْعَبْدِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَسْتَحِقُّوا الْحَمْدَ عَلَى قَوْلِهِمْ فِيهَا إِنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ تِلْكَ الْكَتْبَةَ لَيْسَتْ مَخْلُوقَةً لِلَّهِ تَعَالَى.
sözleriyle onu Allah Teâlâ'ya nispet etmeleri bir hakikat olurdu. Çünkü Yüce Allah bunu onlarda yarattığı takdirde -kulun müktesip (kazanan) olduğu farz edilse bile- fiilin yaratıcıya nispet edilmesi müktesibe nispet edilmesinden daha kuvvetlidir. Dolayısıyla o yazmanın Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi kula isnat edilmesinden daha evla olurdu. Bu durumda onların bu yazı hakkında 'O Allah katındandır' sözlerinden dolayı övgüyü hak etmeleri gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, o yazmanın Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmadığını anladık.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الدَّاعِيَةَ الْمُوجِبَةَ لَهَا مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فهي أيضاً تكون كذلك والله أعلم.
Cevap: Onu gerektiren sevk edici saik (dâiye), zikredilen deliller gereğince Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; dolayısıyla o da aynı şekilde olur, Allah en iyisini bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٠]
[Bakara Suresi (2), 80. Ayet]
وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠)
{ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve dediler ki: 'Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah'tan bir söz mü aldınız -ki Allah sözünden asla caymaz- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?'” (80)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ قَبَائِحِ أَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ وَهُوَ جَزْمُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُهُمْ إِلَّا أَيَّامًا قَلِيلَةً، وَهَذَا الْجَزْمُ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ بِالْعَقْلِ الْبَتَّةَ أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا، فَلِأَنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ لَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ، فَلَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ إِلَّا بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّ الْعَقْلَ يَدُلُّ عِنْدَهُمْ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ يُسْتَحَقُّ بِهَا مِنَ اللَّهِ الْعِقَابُ الدائم، فلما دل العقل على ذلك احتج فِي تَقْدِيرِ الْعِقَابِ مُدَّةً ثُمَّ فِي زَوَالِهِ بَعْدَهَا إِلَى سَمْعٍ يُبَيِّنُ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى الْمَذْهَبَيْنِ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ إِلَّا بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ، وَحَيْثُ تُوجَدُ الدَّلَالَةُ السَّمْعِيَّةُ لم يجز الجزم بدلك، وهاهنا مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki bu, onların çirkin söz ve fiillerinin üçüncü türüdür; o da Allah Teâlâ'nın kendilerine sayılı birkaç gün dışında azap etmeyeceğine kesin olarak inanmalarıdır. Bu kesin kanaate akıl yoluyla ulaşmaya asla imkân yoktur. Bizim görüşümüze göre böyledir; çünkü Allah dilediğini yapar ve arzu ettiği şekilde hükmeder, fiilinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Dolayısıyla bunu bilmenin sem'î (naklî) delilden başka yolu yoktur. Mu'tezile'nin görüşüne göre de böyledir; çünkü onlara göre akıl, günahlar sebebiyle Allah'tan ebedî bir cezayı hak edildiğine delalet eder. Akıl buna delalet edince, azabın belirli bir süre olarak takdir edilmesinde ve ardından sona ermesinde bunu açıklayan bir sem'e (nakle) ihtiyaç duyulur. Böylece her iki mezhebe göre de bunu bilmenin naklî delilden başka bir yolu olmadığı sabit olmuştur. Naklî delil bulunmadığında ise buna kesin olarak hükmetmek caiz olmaz. Burada iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَةِ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْأَيَّامِ لَا تُضَافُ إِلَّا إِلَى الْعَشْرَةِ فَمَا دُونَهَا، وَلَا تُضَافُ إِلَى مَا فَوْقَهَا. فَيُقَالُ: أَيَّامٌ خَمْسَةٌ وَأَيَّامٌ عَشَرَةٌ وَلَا يُقَالُ أَيَّامٌ أَحَدَ عَشَرَ إِلَّا أَنَّ هَذَا يُشْكِلُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣، ١٨٤] هِيَ أَيَّامُ الشَّهْرِ كُلِّهِ، وَهِيَ أَزْيَدُ مِنَ الْعَشَرَةِ. ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي: إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْأَيَّامَ مَحْمُولَةٌ عَلَى الْعَشَرَةِ فَمَا دُونَهَا فَالْأَشْبَهُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ الْأَقَلُّ أَوِ الْأَكْثَرُ لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ ثَلَاثَةٌ يَقُولُ أَحْمِلُهُ عَلَى أَقَلِّ الْحَقِيقَةِ فَلَهُ وَجْهٌ، وَمَنْ يَقُولُ عَشَرَةٌ يَقُولُ أَحْمِلُهُ عَلَى الْأَكْثَرِ وَلَهُ وَجْهٌ، فَأَمَّا حَمْلُهُ عَلَى الْوَاسِطَةِ أَعْنِي عَلَى مَا هُوَ أَقَلُّ مِنَ الْعَشَرَةِ وَأَزْيَدُ مِنَ الثَّلَاثَةِ فَلَا وَجْهَ لَهُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ عَدَدٌ أَوْلَى مِنْ عَدَدٍ اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا جَاءَتْ فِي تَقْدِيرِهَا رِوَايَةٌ صَحِيحَةٌ فَحِينَئِذٍ يَجِبُ الْقَوْلُ بِهَا، وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَدَّرُوهَا بِسَبْعَةِ أَيَّامٍ، قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ الْيَهُودَ كَانَتْ تَقُولُ: الدُّنْيَا سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ فَاللَّهُ تَعَالَى يُعَذِّبُهُمْ مَكَانَ كُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ يَوْمًا، فَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَذِّبُنَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ.
Birinci Mesele: Sayılı günlerin tefsirinde iki yön zikretmişlerdir: Birincisi: «Eyyâm» (günler) lafzı ancak ona ve ondan aşağısına izafe edilir, onun üzerindeki sayılara izafe edilmez. Nitekim «beş gün» ve «on gün» denilir de «on bir günler» denilmez. Ancak bu durum Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, takvaya eresiniz diye size de sayılı günlerde farz kılındı” [Bakara, 183-184] kavliyle müşkül hale gelir; çünkü bu bütün bir ayın günleridir ve ondan fazladır. Sonra el-Kādî şöyle demiştir: Günlerin ona ve ondan aşağısına hamledileceği sabit olduğuna göre en uygun olanı, bunun en azına veya en çoğuna ait olduğunu söylemektir. Zira «üçtür» diyen kimse: «Onu hakikatin en azına hamlederim» der ve bunun bir veçhi vardır; «ondur» diyen kimse ise: «Onu en çoğuna hamlederim» der ve bunun da bir veçhi vardır. Ortanca sayıya, yani ondan az ve üçten çok olan sayıya hamledilmesine gelince, bunun hiçbir veçhi yoktur; zira [arada] bir sayının diğer bir sayıdan daha evla olması söz konusu değildir; meğerki onun takdiri hakkında sahih bir rivayet gelmiş olsun, o takdirde onunla amel etmek vacip olur. Müfessirlerden bir cemaat bunu yedi gün olarak takdir etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Yahudiler, «Dünya yedi bin yıldır; Allah Teâlâ her bin yıla karşılık bir gün azap edecektir» diyorlardı. Bu yüzden: «Allah Teâlâ bize yedi gün azap edecektir» diyorlardı.
وَحَكَى الْأَصَمُّ عَنْ بَعْضِ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ فَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَذِّبُنَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ.
el-Esamm, bazı Yahudilerin buzağıya yedi gün taptıklarını, bu yüzden de: «Allah Teâlâ bize yedi gün azap edecektir» dediklerini nakletmiştir.
وَحَكَى الْأَصَمُّ عَنْ بَعْضِ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ فَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَذِّبُنَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ ضَعِيفَانِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ/ لَيْسَ بَيْنَ كَوْنِ الدُّنْيَا سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَبَيْنَ كَوْنِ الْعَذَابِ سَبْعَةَ أَيَّامٍ مُنَاسَبَةٌ وَمُلَازَمَةٌ الْبَتَّةَ. وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْمَعْصِيَةِ مُقَدَّرَةً بِسَبْعَةِ أَيَّامٍ أَنْ يَكُونَ عَذَابُهَا كَذَلِكَ. أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَلِأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ كُلُّ شَيْءٍ بِحُكْمِ الْمَالِكِيَّةِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّ الْعَاصِيَ يَسْتَحِقُّ عَلَى عِصْيَانِهِ الْعِقَابَ الدَّائِمَ مَا لَمْ تُوجَدِ التَّوْبَةُ أَوِ الْعَفْوُ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ مِنِ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ فَقَالَ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] فَوَجَبَ أَنْ لَا يَزِيدَ الْعِقَابُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ؟ قُلْنَا: إِنَّ الْمَعْصِيَةَ تَزْدَادُ بِقَدْرِ النِّعْمَةِ. فَلَمَّا كَانَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ خَارِجَةً عَنِ الْحَصْرِ وَالْحَدِّ لَا جَرَمَ كَانَتْ مَعْصِيَتُهُمْ عَظِيمَةً جِدًّا.
el-Esamm, bazı Yahudilerin buzağıya yedi gün taptıklarını, bu yüzden de: «Allah Teâlâ bize yedi gün azap edecektir» dediklerini nakletmiştir. Bu iki vecih de zayıftır. Birincisi: / Çünkü dünyanın yedi bin yıl olması ile azabın yedi gün olması arasında hiçbir münasebet ve zorunlu bağ yoktur. İkincisi ise: Çünkü günahın yedi gün ile takdir edilmiş olmasından, azabının da öyle olması gerekmez. Bizim görüşümüze göre böyledir; çünkü mâlikiyet hükmü gereği Allah'tan her şey güzeldir. Mu'tezile'ye göre de böyledir; çünkü günahkâr, tövbe veya af bulunmadığı sürece günahı sebebiyle ebedî cezayı hak eder. Şayet: «Yüce Allah fazlasını almayı yasaklayıp: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ, 40] buyurmamış mıdır? Dolayısıyla cezanın günahın üzerine çıkmaması gerekmez mi?» denilirse; deriz ki: Şüphesiz günah, nimetin büyüklüğü nispetinde büyür. Allah'ın kulları üzerindeki nimetleri ise sayısız ve sınırsız olduğuna göre, şüphesiz onların günahları da pek büyük olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ فَسَّرَ هَذِهِ الْأَيَّامَ بِالْأَرْبَعِينَ، وَهُوَ عَدَدُ الْأَيَّامِ الَّتِي عَبَدُوا الْعِجْلَ فِيهَا، وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ أَيْضًا كَالْكَلَامِ عَلَى السَّبْعَةِ.
İkinci Yön: İbn Abbâs'tan, bu günleri kırk gün olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir; bu da onların buzağıya taptıkları günlerin sayısıdır. Buna dair söz de yedi gün hakkındaki söz gibidir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قِيلَ فِي مَعْنَى «مَعْدُودَةً» قَلِيلَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ [يُوسُفَ: ٢٠] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Yön: «Ma'dûde» (sayılı) ifadesinin anlamının, Yüce Allah'ın: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “Onu değersiz bir fiyata, sayılı birkaç dirheme sattılar” [Yûsuf, 20] kavlinde olduğu gibi «az» anlamına geldiği söylenmiştir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَهَبَتِ الْحَنَفِيَّةُ إِلَى أَنَّ أَقَلَّ الْحَيْضِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَأَكْثَرَهُ عَشَرَةٌ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ
İkinci Mesele: Hanefîler, hayzın en azının üç gün, en çoğunun ise on gün olduğu görüşüne varmışlar ve buna
بِقَوْلِهِ ﷺ: «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» ،
Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Âdet günlerinde namazı bırak» hadisiyle delil getirmişlerdir.
فَمُدَّةُ الْحَيْضِ مَا يُسَمَّى أَيَّامًا وَأَقَلُّ عَدَدٍ يُسَمَّى أَيَّامًا ثَلَاثَةً وَأَكْثَرُهُ عَشَرَةٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَقَلُّ الْحَيْضِ ثَلَاثَةً وَأَكْثَرُهُ عَشَرَةً، وَالْإِشْكَالُ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ.
Hayız müddeti «eyyâm» (günler) diye isimlendirilen süredir; günler diye isimlendirilen en az sayı üç, en çoğu ise açıkladığımız üzere ondur. Dolayısıyla hayzın en azının üç, en çoğunun ise on olması vacip olmuştur. Buna yönelik itiraz ise daha önce geçen husustur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ هاهنا: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً وفي آل عمران: إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [آل عمران: ٢٤] وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ كَانَتِ الْأُولَى مَعْدُودَةً وَالثَّانِيَةُ مَعْدُودَاتٍ وَالْمَوْصُوفُ فِي الْمَكَانَيْنِ مَوْصُوفٌ وَاحِدٌ وَهُوَ «أَيَّامًا» ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الِاسْمَ إِنْ كَانَ مُذَكَّرًا فَالْأَصْلُ فِي صِفَةِ جَمْعِهِ التَّاءُ. يُقَالُ:
Üçüncü Mesele: [Cenâb-ı Hak] burada: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّa أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ve dediler ki: 'Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır'” buyurmuş; Âl-i İmrân'da ise: { إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerden başka” [Âl-i İmrân, 24] buyurmuştur. Birisi şöyle diyebilir: Her iki yerde de nitelenen varlık tek bir şey yani «eyyâmen» (günler) olduğu halde, birincisinde niçin «ma'dûde» ikincisinde ise «ma'dûdât» gelmiştir? Cevap: Şayet isim müzekker ise, çoğulunun sıfatında asıl olan [sonuna] tâ (ة) gelmesidir. Şöyle denilir:
كُوزٌ وَكِيزَانُ مَكْسُورَةٌ وَثِيَابٌ مَقْطُوعَةٌ وَإِنْ كَانَ مُؤَنَّثًا كَانَ الْأَصْلُ فِي صِفَةِ جَمْعِهِ الْأَلِفَ وَالتَّاءَ، يُقَالُ: جَرَّةٌ وَجِرَارٌ مَكْسُورَاتٌ وَخَابِيَةٌ وَخَوَابِي مَكْسُورَاتٌ. إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ الْجَمْعُ بِالْأَلِفِ وَالتَّاءِ فِيمَا وَاحِدُهُ مُذَكَّرٌ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ نَادِرًا نَحْوَ حَمَّامٌ وَحَمَّامَاتٌ وَجَمَلٌ سِبَطْرٌ وَسِبَطْرَاتٌ وَعَلَى هَذَا وَرَدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ وفِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ فَاللَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بِمَا هُوَ الْأَصْلُ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَيَّاماً مَعْدُودَةً وَفِي آلِ عِمْرَانَ بِمَا هُوَ الْفَرْعُ.
«Kûzün ve kîzânün meksûratün» (kırık testiler), «siyâbün maktûatün» (kesik elbiseler). Şayet müennes ise, çoğulunun sıfatında asıl olan elif ve tâ (ات) gelmesidir. Şöyle denilir: «Cerretün ve cirârun meksûrâtün» (kırık çömlekler), «hâbiyetün ve havâbî meksûrâtün» (kırık küpler). Ne var ki tekili müzekker olan bazı durumlarda nâdiren elif ve tâ ile çoğul yapıldığı da görülür; «hammâm» ve «hammâmât», «cemelün sibatr» ve «sibatrât» gibi. Yüce Allah'ın: { فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde” ve { فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Bilinen günlerde” kavli de buna göre varid olmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde asıl olan ile hitap etmiş ki bu O'nun: { أَيَّاماً مَعْدُودَةً } kavlidir; Âl-i İmrân'da ise fer' olan ile hitap etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “De ki: 'Allah'tan bir söz mü aldınız -ki Allah sözünden asla caymaz-” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَهْدُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَجْرِي مَجْرَى الْوَعْدِ وَالْخَبَرِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ خَبَرُهُ سُبْحَانَهُ عَهْدًا لِأَنَّ خَبَرَهُ سُبْحَانَهُ أَوْكَدُ مِنَ الْعُهُودِ الْمُؤَكَّدَةِ مِنَّا بِالْقَسَمِ وَالنَّذْرِ، فَالْعَهْدُ مِنَ اللَّهِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِهَذَا الْوَجْهِ.
Birinci Mesele: Bu makamda ahid, vaat ve haber mesabesindedir. Yüce Allah'ın haberine ahit denilmesinin sebebi ise, O Sübhânehu'nun haberinin bizim yemin ve adakla pekiştirilmiş ahitlerimizden daha kesin olmasıdır. Dolayısıyla Allah'tan gelen ahit ancak bu vecihle olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ» مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَتَقْدِيرُهُ إِنِ اتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ» (Allah asla caymaz) ifadesi mahzuf bir şarta bağlıdır; takdiri şöyledir: 'Şayet Allah katından bir ahit almışsanız, Allah ahdinden asla caymaz.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَّخَذْتُمْ لَيْسَ بِاسْتِفْهَامٍ، بَلْ هُوَ إِنْكَارٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ تَعَالَى حُجَّةَ رَسُولِهِ فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ أَنْ يَسْتَفْهِمَهُمْ، بَلِ الْمُرَادُ التَّنْبِيهُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِدْلَالِ وَهِيَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ/ إِلَى مَعْرِفَةِ هَذَا التَّقْدِيرِ إِلَّا بِالسَّمْعِ، فَلَمَّا لَمْ يُوجَدِ الدَّلِيلُ السَّمْعِيُّ وَجَبَ أَلَّا يَجُوزَ الْجَزْمُ بِهَذَا التَّقْدِيرِ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { أَتَّخَذْتُمْ } “Aldınız mı?” kavli [gerçek] bir soru (istifham) değil, inkârdır (kınama ve reddir). Çünkü Yüce Allah'ın, onların sözünü iptal etmek hususunda Resûlü'nün delilini onlara soru sormak kılması caiz değildir. Bilakis murat, istidlal yöntemine dikkat çekmektir; o da bu / takdiri bilmenin sem'den (nakilden) başka bir yolunun olmadığıdır. Sem'î (naklî) delil bulunmadığına göre, bu takdire kesin olarak inanmanın caiz olmaması vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ مُنَزَّهٌ عَنِ الْكَذِبِ وَعْدُهُ وَوَعِيدُهُ. قَالَ أَصْحَابُنَا: لِأَنَّ الْكَذِبَ صِفَةُ نَقْصٍ، وَالنَّقْصُ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبِيحِ وَعَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ، وَالْكَذِبُ قَبِيحٌ لِأَنَّهُ كَذِبٌ وَالْعَالِمُ بِقُبْحِ الْقَبِيحِ وَبِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَفْعَلَهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْكَذِبَ مِنْهُ مُحَالٌ، فَلِهَذَا قَالَ: فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ، فَإِنْ قِيلَ: الْعَهْدُ هُوَ الْوَعْدُ وَتَخْصِيصُ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ مَا عَدَاهُ، فَلَمَّا خَصَّ الْوَعْدَ بِأَنَّهُ لَا يُخْلِفُهُ عَلِمْنَا أَنَّ الْخُلْفَ فِي الْوَعِيدِ جَائِزٌ، ثُمَّ الْعَقْلُ يُطَابِقُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْخُلْفَ فِي الْوَعْدِ لُؤْمٌ وَفِي الْوَعِيدِ كَرَمٌ. قُلْنَا: الدَّلَالَةُ الْمَذْكُورَةُ قَائِمَةٌ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْكَذِبِ.
Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “Allah sözünden asla caymaz” kavli, O celle celâluhunun vaadinde ve vaîdinde (tehdidinde) yalandan münezzeh olduğuna delalet eder. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Çünkü yalan bir eksiklik sıfatıdır, eksiklik ise Allah hakkında imkânsızdır. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Çünkü O Sübhânehu çirkin olanın çirkinliğini bilir ve kendisinin ona muhtaç olmadığını da bilir. Yalan ise sırf yalan olduğu için çirkindir; çirkinin çirkinliğini ve ona muhtaç olmadığını bilen bir zatın onu yapması ise imkânsızdır. Bu da O'ndan yalanın sadır olmasının imkânsız olduğuna delalet etmiştir. İşte bu sebeple: «Allah sözünden asla caymaz» buyurmuştur. Şayet: «Ahid vaattir; bir şeyin özellikle zikredilmesi, onun dışındakilerin nefyine delalet eder. Vaadi yerine getirmemezlik etmeyeceğini özellikle zikredince, vaîdden (tehditten) caymanın caiz olduğunu anlamış oluruz. Nitekim akıl da buna uygundur; çünkü vaatten caymak alçaklık, tehditten vazgeçmek ise cömertliktir» denilirse; deriz ki: Zikredilen delil yalanın bütün çeşitlerinde geçerlidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ وَعَدَ مُوسَى وَلَا سَائِرَ الْأَنْبِيَاءِ بَعْدَهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ أهل المعاصي والكبائر من النار بعد التعذيب، لِأَنَّهُ لَوْ وَعَدَهُمْ بِذَلِكَ لَمَا جَازَ أَنَّ ينكر على
Beşinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın Mûsâ'ya ve ondan sonraki diğer peygamberlere, isyan ve büyük günah ehlini azap ettikten sonra cehennemden çıkaracağına dair vaatte bulunmadığına delalet etmiştir. Zira şayet onlara bunu vaat etmiş olsaydı,
الْيَهُودِ هَذَا الْقَوْلَ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا دَلَّهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى دَلَّهُمْ عَلَى وَعِيدِ الْعُصَاةِ إِذَا كَانَ بِذَلِكَ زَجْرُهُمْ عَنِ الذُّنُوبِ، فَقَدْ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَذَابُهُمْ دَائِمًا عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الْوَعِيدِيَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي سَائِرِ الْأُمَمِ وَجَبَ ثُبُوتُهُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ حُكْمَهُ تَعَالَى فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفَ فِي الْأُمَمِ، إِذْ كَانَ قَدْرُ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْجَمِيعِ لَا يَخْتَلِفُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ فِي نِهَايَةِ التَّعَسُّفِ فَنَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى مَا وَعَدَ مُوسَى أَنَّهُ يُخْرِجُ أَهْلَ الْكَبَائِرِ مِنَ النَّارِ، قَوْلُهُ: لَوْ وَعَدَهُمْ بِذَلِكَ لَمَا أَنْكَرَ عَلَى الْيَهُودِ قَوْلَهُمْ، قُلْنَا: لِمَ قُلْتَ إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ وَعَدَهُمْ ذَلِكَ لَمَا أَنْكَرَ عَلَى الْيَهُودِ ذَلِكَ، وَمَا الدَّلِيلُ عَلَى هَذِهِ الْمُلَازَمَةِ؟ ثُمَّ إِنَّا نُبَيِّنُ شَرْعًا أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ قَلَّلُوا أَيَّامَ الْعَذَابِ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً، يَدُلُّ عَلَى أَيَّامٍ قَلِيلَةٍ جِدًّا، فَاللَّهُ تَعَالَى أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ جَزْمَهُمْ بِهَذِهِ الْقِلَّةِ لَا أَنَّهُ تَعَالَى أَنْكَرَ عَلَيْهِمُ انْقِطَاعَ الْعَذَابِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرْجِئَةَ يَقْطَعُونَ فِي الْجُمْلَةِ بِالْعَفْوِ، فَأَمَّا فِي حَقِّ الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى الْقَطْعِ، فَلَمَّا حَكَمُوا فِي حَقِّ أَنْفُسِهِمْ بِالتَّخْفِيفِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ لَا جَرَمَ أَنْكَرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ وَعِنْدَنَا عَذَابُ الْكَافِرِ دَائِمٌ لَا يَنْقَطِعُ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى مَا وَعَدَ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ يُخْرِجُ أَهْلَ الْكَبَائِرِ مِنَ النَّارِ، فَلِمَ قُلْتَ أَنَّهُ لَا يُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ؟ بَيَانُهُ أَنَّهُ فَرْقٌ بَيْنَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى مَا وَعَدَهُ إِخْرَاجَهُمْ مِنَ النَّارِ وَبَيْنَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ لَا يُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَالْأَوَّلُ لَا مَضَرَّةَ فِيهِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى رُبَّمَا لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ لِمُوسَى إِلَّا أَنَّهُ سَيَفْعَلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا رَدَّ عَلَى الْيَهُودِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ جَزَمُوا بِهِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، فَكَانَ يَلْزَمُهُمْ أَنْ يَتَوَقَّفُوا فِيهِ وَأَنْ لَا يَقْطَعُوا لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخْرِجُ عُصَاةَ قَوْمِ مُوسَى مِنَ النَّارِ، فَلِمَ قُلْتَ: إِنَّهُ لَا يُخْرِجُ عُصَاةَ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنَ النَّارِ، وَأَمَّا قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ: لِأَنَّ حُكْمَهُ تَعَالَى فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفَ فِي الْأُمَمِ. فَهُوَ تَحَكُّمٌ مَحْضٌ، فَإِنَّ الْعِقَابَ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَهُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَى الْبَعْضِ بِالْإِسْقَاطِ وَأَنْ لَا يَتَفَضَّلَ بِذَلِكَ عَلَى الْبَاقِينَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ/ ضَعِيفٌ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَهُوَ بَيَانٌ لِتَمَامِ الْحُجَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ لَا طَرِيقَ إِلَى التَّقْدِيرِ الْمَذْكُورِ إِلَّا السَّمْعُ وَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يُوجَدِ السَّمْعُ، كَانَ الْجَزْمُ بِذَلِكَ التَّقْدِيرِ قَوْلًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَا لَا يَكُونُ مَعْلُومًا لَا مَحَالَةَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى فَوَائِدَ.
Yahudilerin bu sözünü inkâr etmesi caiz olmazdı. Allah Teâlâ'nın onlara bunu bildirmediği sabit olunca ve günahlardan sakındırma sağladığı için asilere yönelik tehdidi onlara bildirdiği de sabit olunca, Vaîdiyye'nin görüşüne göre onların azabının ebedî olması vacip olmuştur. Bu durum diğer ümmetler hakkında sabit olunca, bu ümmet hakkında da sübutu vacip olur; zira herkesin işlediği günahın miktarı farklı olmadığına göre Allah Teâlâ'nın vaat ve vaîdindeki hükmünün ümmetler arasında farklılık göstermesi caiz değildir. Bil ki bu yaklaşım son derece zorlamadır. Biz şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya büyük günah sahiplerini cehennemden çıkaracağını vaat etmediğini kabul etmiyoruz. Onun: «Şayet onlara bunu vaat etmiş olsaydı, Yahudilerin sözünü inkâr etmezdi» şeklindeki sözüne karşılık deriz ki: Allah Teâlâ bunu vaat etmiş olsaydı Yahudileri inkâr etmezdi sözünü neye dayanarak söyledin ve bu zorunlu bağın delili nedir? Kaldı ki biz bunun zorunlu olmadığını şer'an birkaç vecihle açıklıyoruz: Birincisi: Belki de Allah Teâlâ onları sadece azap günlerini azalttıkları için kınamıştır. Zira onların: «Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır» sözleri son derece az günlere delalet eder; dolayısıyla Allah Teâlâ azabın sona ermesini değil, onların bu kadar az bir süreye kesin hüküm vermelerini kınamıştır. İkincisi: Mürcie genel olarak affın gerçekleşeceğine kesin gözüyle bakar; ancak belirli bir şahıs hakkında kesin hüküm vermenin yolu yoktur. Onlar bizzat kendileri hakkında kesin bir şekilde hafifletmeye hükmettiklerinde, elbette Allah onların bu tavrını kınamıştır. Üçüncüsü: Onlar kâfirdiler ve bize göre kâfirin azabı ebedîdir, kesintiye uğramaz. Farzımuhal Allah Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm)'a büyük günah sahiplerini ateşten çıkaracağını vaat etmediğini kabul etsek bile, onları ateşten çıkarmayacağını nereden çıkardın? Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın ona, onları ateşten çıkaracağını vaat etmediğinin söylenmesi ile onları ateşten çıkarmayacağını haber verdiğinin söylenmesi arasında fark vardır. Birincisinde bir sakınca yoktur; zira Allah Teâlâ bunu Mûsâ'ya söylememiş olsa bile kıyamet gününde yapabilir. Yahudilere reddiye yapması ise sırf onların delilsiz olarak buna kesin hüküm vermelerindendir; halbuki onlara düşen bu konuda tevakkuf etmek, ne nefyine ne de ispatına kesin hüküm vermemekti. Yine farzımuhal Allah Teâlâ'nın Mûsâ'nın kavminin asilerini ateşten çıkarmayacağını kabul etsek bile, bu ümmetin asilerini ateşten çıkarmayacağını nereden çıkardın? el-Cübbâî'nin: «Çünkü O'nun vaat ve vaîdindeki hükmünün ümmetler arasında farklılık göstermesi caiz değildir» sözüne gelince; bu sırf keyfî bir iddiadır. Zira ceza Allah Teâlâ'nın hakkıdır; dilerse bir kısmına affederek lütufta bulunur, dilerse geriye kalanlara bu lütfu göstermez. Böylece bu istidlal tarzının / zayıf olduğu sabit olmuştur. Yüce Allah'ın: { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” kavline gelince; bu, zikredilen hüccetin tamamlandığını beyandır. Zira söz konusu takdiri bilmenin nakilden başka yolu yoksa ve naklin de bulunmadığı sabit olmuşsa, o takdire kesin hüküm vermek muhakkak ki Allah Teâlâ hakkında bilinmeyen bir şeyi söylemek olur. Bu ayet birtakım faydalara delalet eder:
أَحُدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَابَ عَلَيْهِمُ الْقَوْلَ الَّذِي قَالُوهُ لَا عَنْ دَلِيلٍ عَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِغَيْرِ دَلِيلٍ بَاطِلٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ مَا جَازَ وُجُودُهُ وَعَدَمُهُ عَقْلًا لَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَى الْإِثْبَاتِ أَوْ إِلَى النَّفْيِ إِلَّا بِدَلِيلٍ سَمْعِيٍّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُنْكِرِي الْقِيَاسِ وَخَبَرِ الْوَاحِدِ يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالُوا: لِأَنَّ الْقِيَاسَ وَخَبَرَ الْوَاحِدِ لَا يُفِيدُ الْعِلْمَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ التَّمَسُّكُ بِهِ جَائِزًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الْإِنْكَارِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَالَةُ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ عِنْدَ حُصُولِ الظَّنِّ الْمُسْتَنِدِ إِلَى الْقِيَاسِ أَوْ إِلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ كَانَ وُجُوبُ الْعَمَلِ مَعْلُومًا، فَكَانَ الْقَوْلُ بِهِ قَوْلًا بِالْمَعْلُومِ لا بغير المعلوم.
Birincisi: Yüce Allah delilsiz olarak söyledikleri sözden dolayı onları ayıpladığına göre, delilsiz söz söylemenin batıl olduğunu anlarız. İkincisi: Aklen varlığı da yokluğu da caiz olan her hususta, naklî bir delil olmaksızın ispata veya nefiye gitmek caiz değildir. Üçüncüsü: Kıyası ve haber-i vâhidi inkâr edenler bu ayete tutunmuşlardır. Şöyle demişlerdir: «Çünkü kıyas ve haber-i vâhid kesin bilgi (ilim) ifade etmez; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” kavli gereğince buna tutunmak caiz olmamalıdır; zira bunu kınama makamında zikretmiştir.» Cevap şudur: Kıyasa veya haber-i vâhide dayanan zannın hâsıl olması durumunda amelin vücubuna delil delalet edince, amelin vacip olduğu kesin olarak bilinmiş olur; binaenaleyh buna göre söz söylemek bilinmeyen ile değil, bilinen ile söz söylemektir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨١]
[Bakara Suresi (2), 81. Ayet]
بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١)
{ بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (81)
قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: «بَلَى» إِثْبَاتٌ لِمَا بَعْدَ حَرْفِ النَّفْيِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ، أَيْ بَلَى تَمَسُّكُمْ أَبَدًا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: هُمْ فِيها خالِدُونَ. أَمَّا السَّيِّئَةُ فَإِنَّهَا تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَعَاصِي. قَالَ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] ، مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣] وَلَمَّا كَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ كُلَّ سَيِّئَةٍ صَغُرَتْ أَوْ كَبُرَتْ فَحَالُهَا سَوَاءٌ فِي أَنَّ فَاعِلَهَا يُخَلَّدُ فِي النَّارِ لَا جَرَمَ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي يَسْتَحِقُّ بِهِ الخلود
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «بَلَى» (Hayır/Aksine), nefy harfinden sonrasını ispat etmektir ki bu da Yüce Allah'ın: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Ateş bize asla dokunmayacaktır” kavlidir; yani bilakis { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin delaletiyle o size ebediyen dokunacaktır. «Seyyie»ye (kötülüğe) gelince; o bütün günahları içine alır. Allah Teâlâ: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ, 40], { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ, 123] buyurmuştur. Küçük olsun büyük olsun her günahın işleyicisinin cehennemde ebedî kalacağı hususunda durumunun aynı olduğu zannına kapılmak mümkün olduğundan, elbette Yüce Allah ebedî kalmayı hak ettiren şeyin
أَنْ يَكُونَ سَيِّئَةً مُحِيطَةً بِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ لَفْظَ الْإِحَاطَةِ حَقِيقَةٌ فِي إِحَاطَةِ جِسْمٍ بِجِسْمٍ آخَرَ كَإِحَاطَةِ السُّورِ بِالْبَلَدِ وَالْكُوزِ بِالْمَاءِ وَذَلِكَ هاهنا مُمْتَنِعٌ فَنَحْمِلُهُ عَلَى مَا إِذَا كَانَتِ السَّيِّئَةُ كَبِيرَةً لِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُحِيطَ يَسْتُرُ الْمُحَاطَ بِهِ وَالْكَبِيرَةُ لِكَوْنِهَا مُحِيطَةً لِثَوَابِ الطَّاعَاتِ كَالسَّاتِرَةِ لِتِلْكَ الطَّاعَاتِ، فَكَانَتِ الْمُشَابَهَةُ حَاصِلَةً مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْكَبِيرَةَ إِذَا أَحْبَطَتْ ثَوَابَ الطَّاعَاتِ فَكَأَنَّهَا اسْتَوْلَتْ عَلَى تِلْكَ الطَّاعَاتِ وَأَحَاطَتْ بِهَا كَمَا يُحِيطُ عَسْكَرُ الْعَدُوِّ بِالْإِنْسَانِ، بِحَيْثُ لَا يَتَمَكَّنُ الْإِنْسَانُ مِنَ التَّخَلُّصِ مِنْهُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: بَلَى مَنْ كَسَبَ كَبِيرَةً وَأَحَاطَتْ كَبِيرَتُهُ بِطَاعَاتِهِ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ، فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ وَرَدَتْ فِي حَقِّ الْيَهُودِ، قُلْنَا: الْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، هَذَا هُوَ الْوَجْهُ الَّذِي اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهِ فِي إِثْبَاتِ الْوَعِيدِ لِأَصْحَابِ الْكَبَائِرِ.
kendisini çepeçevre kuşatan bir kötülük olduğunu beyan etmiştir. Malumdur ki kuşatma lafzı, surun şehri veya testinin suyu kuşatması gibi bir cismin diğer bir cismi kuşatması anlamında hakikattir; bu ise burada imkânsız olduğuna göre, onu kötülüğün büyük günah olması durumuna iki yönden hamlederiz: Birincisi: Kuşatan şey, kuşatılanı örter; büyük günah da itaatlerin sevabını çepeçevre sardığı için o itaatleri örtücü gibidir. Dolayısıyla benzerlik bu yönden hâsıl olmuştur. İkincisi: Büyük günah itaatlerin sevabını boşa çıkardığında sanki o itaatleri istila etmiş ve düşman ordusunun insanı kurtulamayacağı şekilde kuşatması gibi onu çepeçevre kuşatmıştır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Hayır, kim büyük bir günah kazanır ve bu büyük günahı itaatlerini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır. Şayet: «Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir» denilirse; deriz ki: İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. İşte Mu'tezile'nin büyük günah sahipleri için tehdidin kesinliğini ispatta delil getirdiği yön budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنْ مُعَظَّمَاتِ الْمَسَائِلِ، ولنذكرها هاهنا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْقِبْلَةِ فِي وَعِيدِ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَطَعَ بِوَعِيدِهِمْ وَهُمْ فَرِيقَانِ، مِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ الْوَعِيدَ الْمُؤَبَّدَ وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْخَوَارِجِ. وَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ وَعِيدًا مُنْقَطِعًا وَهُوَ قَوْلُ بِشْرٍ الْمَرِيسِيِّ/ وَالْخَالِدِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَطَعَ بِأَنَّهُ لَا وَعِيدَ لَهُمْ وَهُوَ قَوْلٌ شَاذٌّ يُنْسَبُ إِلَى مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْمُفَسِّرِ، وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّهُ ﷾ يَعْفُو عَنْ بَعْضِ الْمَعَاصِي وَلَكِنَّا نَتَوَقَّفُ فِي حَقِّ كُلِّ أَحَدٍ عَلَى التَّعْيِينِ أَنَّهُ هَلْ يَعْفُو عَنْهُ أَمْ لَا، وَنَقْطَعُ بِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا عَذَّبَ أَحَدًا مِنْهُمْ مُدَّةً فَإِنَّهُ لَا يُعَذِّبُهُ أَبَدًا، بَلْ يَقْطَعُ عَذَابَهُ، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَأَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ وَأَكْثَرِ الْإِمَامِيَّةِ، فَيَشْتَمِلُ هَذَا الْبَحْثُ عَلَى مَسْأَلَتَيْنِ. إِحْدَاهُمَا: فِي الْقَطْعِ بِالْوَعِيدِ، وَالْأُخْرَى: فِي أَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ الْوَعِيدُ فَهَلْ يَكُونُ ذَلِكَ عَلَى نَعْتِ الدَّوَامِ أَمْ لَا؟
Bil ki bu mesele en mühim meselelerdendir; onu burada zikredelim ve şöyle diyelim: Kıble ehli, büyük günah sahiplerinin tehdidi (vaîd) konusunda ihtilaf etmiştir. İnsanlardan bir kısmı onların azap göreceğine kesin hükmetmiştir; bunlar iki gruptur: Bir kısmı ebedî tehdidi ispat etmiştir ki bu Mu'tezile cumhurunun ve Hâricîlerin görüşüdür. Bir kısmı ise kesintiye uğrayan bir tehdidi ispat etmiştir ki bu Bişr el-Merîsî'nin / ve el-Hâlid'in görüşüdür. İnsanlardan bir kısmı da onlar için hiçbir tehdit olmadığına kesin hükmetmiştir ki bu müfessir Mukātil b. Süleymân'a nispet edilen şâz bir görüştür. Üçüncü görüş ise: Biz O celle celâluhunun bazı günahları bağışlayacağına kesin inanırız; ancak muayyen olarak her bir şahsın affedilip affedilmeyeceği konusunda tevakkuf ederiz (hüküm vermeyiz); ayrıca onlardan birine bir süre azap etse bile ona ebediyen azap etmeyeceğine, bilakis azabını keseceğine kesin inanırız. Bu, sahâbe ve tâbiînin çoğunun, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in ve İmamiyye'nin çoğunluğunun görüşüdür. Dolayısıyla bu araştırma iki meseleyi ihtiva etmektedir: Biri vaîdin (azabın) kesinliği hakkında, diğeri ise vaîd sabit olduğu takdirde bunun ebedîlik niteliğinde olup olmadığı hakkındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْوَعِيدِ وَلْنَذْكُرْ دَلَائِلَ الْمُعْتَزِلَةِ أَوَّلًا ثُمَّ دَلَائِلَ الْمُرْجِئَةِ الْخَالِصَةَ ثُمَّ دَلَائِلَ أَصْحَابِنَا ﵏. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ عَوَّلُوا عَلَى الْعُمُومَاتِ الْوَارِدَةِ فِي هَذَا الْبَابِ وَتِلْكَ الْعُمُومَاتُ عَلَى جِهَتَيْنِ.
Birinci Mesele: Vaîd (azap tehdidi) hakkındadır. Önce Mu'tezile'nin delillerini, sonra hâlis Mürcie'nin delillerini, ardından da ashabımızın (rahimehumullâh) delillerini zikredelim. Mu'tezile'ye gelince; onlar bu babda varid olan umumi naslara dayanmışlardır. Bu umumi naslar iki vecih üzeredir:
بَعْضُهَا وَرَدَتْ بِصِيغَةِ «مَنْ» فِي معرض الشرط وبعضها وردت بصيغة الجمع، [أنواع ما تمسكوا المعتزلة من عمومات القرآن] أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ فَآيَاتٌ، إِحْدَاهَا:
Bir kısmı şart makamında «men» (kim) lafzıyla gelmiş, bir kısmı da çoğul kalıbıyla gelmiştir. [Mu'tezile'nin Kur'an'ın umumi lafızlarından delil getirdiği türler] Birinci türe gelince, bunlar birtakım ayetlerdir. Birincisi:
قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ١٣] إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ١٤] ، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَالصَّوْمَ وَالْحَجَّ وَالْجِهَادَ وَارْتَكَبَ شُرْبَ الْخَمْرِ وَالزِّنَا وَقَتْلَ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ فَهُوَ مُتَعَدٍّ لِحُدُودِ اللَّهِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ «مَنْ» فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ تُفِيدُ الْعُمُومَ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَمَتَى حَمَلَ الْخَصْمُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْكَافِرِ دُونَ الْمُؤْمِنِ كَانَ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ ثُمَّ الَّذِي يُبْطِلُ قَوْلَهُ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ حُدُودَهُ فِي الْمَوَارِيثِ ثُمَّ وَعَدَ مَنْ يُطِيعُهُ فِي تِلْكَ الْحُدُودِ وَتَوَعَّدَ مَنْ يَعْصِيهِ فِيهَا، وَمَنْ تَمَسَّكَ بِالْإِيمَانِ وَالتَّصْدِيقِ بِهِ تَعَالَى فَهُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهَا إِلَى الطَّاعَةِ فِيهَا مِمَّنْ يَكُونُ مُنْكِرًا لِرُبُوبِيَّتِهِ وَمُكَذِّبًا لِرُسُلِهِ وَشَرَائِعِهِ، فَتَرْغِيبُهُ فِي الطَّاعَةِ فِيهَا أَخَصُّ مِمَّنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الطَّاعَةِ فِيهَا وَهُوَ الْمُؤْمِنُ، وَمَتَى كَانَ الْمُؤْمِنُ مُرَادًا بِأَوَّلِ الْآيَةِ فَكَذَلِكَ بِآخِرِهَا، الثَّانِي: أنه قال: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْحُدُودُ الْمَذْكُورَةُ، ثُمَّ عَلَّقَ بِالطَّاعَةِ فِيهَا الْوَعْدَ وَبِالْمَعْصِيَةِ فِيهَا الْوَعِيدَ، فَاقْتَضَى سِيَاقُ الْآيَةِ أَنَّ الْوَعِيدَ مُتَعَلِّقٌ بِالْمَعْصِيَةِ فِي هَذِهِ الْحُدُودِ فَقَطْ دُونَ أَنْ يَضُمَّ إِلَى ذَلِكَ تَعَدِّي حُدُودٍ أُخَرَ، وَلِهَذَا كَانَ مَزْجُورًا بِهَذَا الْوَعِيدِ فِي تَعَدِّي هَذِهِ الْحُدُودِ فَقَطْ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مُرَادًا بِهَذَا الْوَعِيدِ لَمَا كَانَ مَزْجُورًا بِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ مُرَادٌ بِهَا كَالْكَافِرِ بَطَلَ قَوْلُ مَنْ يَخُصُّهَا بِالْكَافِرِ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ
Yüce Allah'ın miras ayetindeki: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” [Nisâ, 13] kavlinden: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan eder, O'nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar” [Nisâ, 14] kavline kadar olan yerdir. Biz namazı, zekâtı, orucu, haccı ve cihadı terk eden; şarap içmeyi, zinayı ve haksız yere adam öldürmeyi irtikâp eden kimsenin Allah'ın sınırlarını aşmış olduğunu bilmekteyiz; dolayısıyla onun azap ehlinden olması vaciptir. Zira şart makamındaki «men» kelimesi, fıkıh usulünde sabit olduğu üzere umumilik ifade eder. Hasım (muhatap) bu ayeti mümin yerine kâfire hamlettiği zaman bu, delile aykırı olur. Ayrıca onun sözünü batıl kılan iki yön vardır: Birincisi: Yüce Allah mirastaki sınırlarını açıklamış, sonra bu sınırlarda kendisine itaat edene mükâfat vaat etmiş, isyan edeni ise tehdit etmiştir. İmana ve Allah Teâlâ'yı tasdike sarılan kimse ise O'nun rubûbiyetini inkâr eden, peygamberlerini ve şeriatlerini yalanlayan kimseye göre bu sınırlara itaat etmeye daha yakındır. Dolayısıyla O'nun itaate teşviki, itaate daha yakın olan kimseye yani mümine daha mahsustur. Ayetin başından muradın mümin olduğu sabit olunca, sonundan muradın da öyle olması gerekir. İkincisi: O: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyurmuştur; bundan muradın zikredilen sınırlar olduğunda şüphe yoktur. Sonra mükâfat vaadini onlara itaate, azap tehdidini ise onlara isyana bağlamıştır. Dolayısıyla ayetin siyakı, vaîdin diğer sınırların çiğnenmesini buna eklemeksizin sadece bu sınırlardaki isyana taalluk ettiğini gerektirir. İşte bu sebeple kişi sadece bu sınırları çiğnemekten bu vaîd ile sakındırılmıştır; şayet bu vaîd ile kastedilmemiş olsaydı onunla sakındırılmış olmazdı. Müminin de kâfir gibi bununla kastedildiği sabit olunca, onu kâfire tahsis edenin sözü batıl olur. Şayet:
قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ [النِّسَاءِ: ١٤] جَمْعٌ مُضَافٌ وَالْجَمْعُ الْمُضَافُ عِنْدَكُمْ يُفِيدُ الْعُمُومَ، كَمَا لَوْ قِيلَ:
Yüce Allah'ın: { وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ } “O'nun sınırlarını aşarsa” [Nisâ, 14] kavli muzaf bir çoğuldur; muzaf çoğul ise size göre umumilik ifade eder; nitekim:
ضَرَبْتُ عَبِيدِي، فَإِنَّهُ يَكُونُ ذَلِكَ شَامِلًا لِجَمِيعِ عَبِيدِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ اخْتَصَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِمَنْ تَعَدَّى جَمِيعَ حُدُودِ اللَّهِ وَذَلِكَ هُوَ الْكَافِرُ لَا مَحَالَةَ دُونَ الْمُؤْمِنِ، قُلْنَا: الْأَمْرُ وَإِنْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمْ نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ لَكِنَّهُ وُجِدَتْ قَرَائِنُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ليس المراد هاهنا تَعَدِّي جَمِيعِ الْحُدُودِ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ عَلَى قَوْلِهِ: وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَانْصَرَفَ قَوْلُهُ: وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ إِلَى تِلْكَ الْحُدُودِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأُمَّةَ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ مَزْجُورٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَلَوْ صَحَّ مَا ذَكَرْتُمْ/ لَكَانَ الْمُؤْمِنُ غَيْرَ مَزْجُورٍ بِهَا، وَثَالِثُهَا: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى تَعَدِّي جَمِيعِ الْحُدُودِ لَمْ يَكُنْ لِلْوَعِيدِ بِهَا فَائِدَةٌ لِأَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُكَلَّفِينَ لَا يَتَعَدَّى جَمِيعَ حُدُودِ اللَّهِ، لِأَنَّ فِي الْحُدُودِ مَا لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهَا فِي التَّعَدِّي لِتَضَادِّهَا، فَإِنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ أَحَدٌ مِنْ أَنْ يَعْتَقِدَ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ مَذْهَبَ الثَّنَوِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَلَيْسَ يُوجَدُ فِي الْمُكَلَّفِينَ مَنْ يَعْصِي اللَّهَ بِجَمِيعِ الْمَعَاصِي، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قَاتِلِ الْمُؤْمِنِ عَمْدًا: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ٩٣] ، دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ جَزَاؤُهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ هَذَا الْجَزَاءُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣] .
«Kölelerimi dövdüm» denildiği zaman bu onun bütün kölelerini kapsar. Bu sabit olunca, bu ayet müminin değil de muhakkak Allah'ın bütün sınırlarını aşan kimsenin yani kâfirin durumuna mahsus olur» denilirse; deriz ki: Lafza bakıldığında durum her ne kadar zikrettiğiniz gibi olsa da, burada bütün sınırların aşılmasının kastedilmediğini gösteren karineler mevcuttur: Birincisi: Yüce Allah, «ve sınırlarını aşarsa» kavlinden önce: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” kavlini öne almıştır; bu yüzden O'nun: «ve sınırlarını aşarsa» kavli o sınırlara raci olmuştur. İkincisi: Ümmet, müminin bu ayet ile günahlardan sakındırıldığı hususunda icma etmiştir; şayet zikrettiğiniz şey doğru olsaydı, / mümin bununla sakındırılmış olmazdı. Üçüncüsü: Şayet ayeti bütün sınırların aşılmasına hamledersek, onunla yapılan vaîdin hiçbir faydası kalmaz; çünkü mükelleflerden hiçbiri Allah'ın bütün sınırlarını aşamaz. Zira sınırlardan bazılarının zıtlık sebebiyle aşılmasında bir araya getirilmesi mümkün değildir; nitekim hiç kimse aynı anda hem Seneviyye (Mecûsîlikteki düalizm) hem de Hristiyanlık mezhebine inanamaz ve mükellefler arasında Allah'a bütün günahlarla isyan eden biri de bulunmaz. Dördüncüsü: Mümini kasten öldüren hakkında Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” [Nisâ, 93] kavlidir. Ayet cezasının bu olduğuna delalet etmiştir; Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ, 123] kavli gereğince de bu cezanın ona ulaşması vacip olmuştur.
وخامسها: قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [الْأَنْفَالِ: ١٦] .
Beşincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! Kâfirlerle karşılaştığınız zaman...” kavlinden { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Kim o gün -savaş için taktik icabı bir tarafa çekilmek veya başka bir birliğe katılmak hali müstesna- onlara arkasını dönerse, muhakkak ki Allah'ın gazabına uğramış olur; onun varacağı yer cehennemdir, ne kötü bir varış yeridir!” [Enfâl, 16] kavline kadar olan yerdir.
وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] .
Altıncısı: Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [Zilzâl, 7-8] kavlidir.
وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا [النِّسَاءِ: ٢٩، ٣٠] . وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى [طه: ٧٤، ٧٥] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ الدَّائِمِ كَمَا أَنَّ الْمُؤْمِنَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ. وَتَاسِعُهَا:
Yedincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin...” kavlinden: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا } “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, onu ateşe sokacağız” [Nisâ, 29-30] kavline kadar olan kısımdır. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } “Şurası muhakkak ki, kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak gelirse, işte en yüksek dereceler onlar içindir” [Tâhâ, 74-75] kavlidir. Allah Teâlâ müminin sevap ehlinden olduğu gibi kâfir ve fâsıkın da ebedî azap ehlinden olduğunu beyan etmiştir. Dokuzuncusu:
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً [طه: ١١١] وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الظَّالِمُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ، وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ تَعْدَادِ الْمَعَاصِي: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً [الْفُرْقَانِ: ٦٨، ٦٩] بَيَّنَ أَنَّ الْفَاسِقَ كَالْكَافِرِ فِي أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْخُلُودِ، إِلَّا مَنْ تَابَ مِنَ الْفُسَّاقِ أَوْ آمَنَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَالْحَادِيَةُ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ [النَّمْلِ: ٨٩، ٩٠] الْآيَةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ كُلَّهَا مُتَوَعَّدٌ عَلَيْهَا كَمَا أَنَّ الطَّاعَاتِ كُلَّهَا مَوْعُودٌ عَلَيْهَا، وَالثَّانِيَةُ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى [النَّازِعَاتِ: ٣٧- ٣٩] . وَالثَّالِثَةُ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ [الْجِنِّ: ٢٣] الْآيَةَ وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْفَاسِقِ، وَالرَّابِعَةُ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ الْآيَةَ، فَحَكَى فِي أَوَّلِ الْآيَةِ قَوْلَ الْمُرْجِئَةِ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ كَذَّبَهُمْ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ فَهَذِهِ هِيَ الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي الْمَسْأَلَةِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى صِيغَةِ «مَنْ» فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ وَاسْتَدَلُّوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ تُفِيدُ الْعُمُومَ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهَا لَوْ لَمْ تَكُنْ مَوْضُوعَةً لِلْعُمُومِ لَكَانَتْ إِمَّا مَوْضُوعَةً لِلْخُصُوصِ أَوْ مُشْتَرَكَةً بَيْنَهُمَا وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَوَجَبَ كَوْنُهَا مَوْضُوعَةً لِلْعُمُومِ، أَمَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْضُوعَةً لِلْخُصُوصِ فَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا حَسُنَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ أَنْ يُعْطِيَ الْجَزَاءَ لِكُلِّ مَنْ أَتَى بِالشَّرْطِ، لِأَنَّ عَلَى
Yüce Allah'ın: { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } “Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır” [Tâhâ, 111] kavlidir; bu da namaz ehlinden olan zâlimin bu tehdidin altına girmesini gerektirir. Onuncusu: Yüce Allah'ın günahları saydıktan sonraki: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً } “Kim bunları yaparsa günahının cezasını bulur. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır” [Furkān, 68-69] kavlidir; fâsıklardan tövbe edenler yahut kâfirlerden iman edenler müstesna, fâsıkın da kâfir gibi ebedîlik ehlinden olduğunu beyan etmiştir. On birincisi: Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. Kim de bir kötülükle gelirse...” [Neml, 89-90] ayetidir. Bu, bütün itaatlere mükâfat vaat edildiği gibi bütün günahlara da azap tehdidinde bulunulduğuna delalet eder. On ikincisi: Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى } “Artık kim azgınlık etmiş ve dünya hayatını tercih etmişse, şüphesiz cehennem onun varacağı yerin ta kendisidir” [Nâziât, 37-39] kavlidir. On üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” [Cin, 23] ayetidir ve kâfir ile fâsık arasında ayrım yapmamıştır. On dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa...” ayetidir. Ayetin başında Yahudilerden olan Mürcie'nin sözünü nakledip: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ve dediler ki: 'Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır'” [Bakara, 80] buyurmuş; sonra Allah onları bunda yalanlamış ve ardından: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. İşte şart makamında «men» lafzını ihtiva etmesi sebebiyle bu meselede tutundukları ayetler bunlardır. Bu lafzın umumilik ifade ettiğine ise birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Şayet umum için konulmuş olmasaydı ya husus (tahsis) için konulmuş olurdu ya da ikisi arasında müşterek olurdu; her iki kısım da batıldır, o halde umum için konulmuş olması vaciptir. Husus için konulmuş olmasının caiz olmamasına gelince; çünkü şayet öyle olsaydı, mütekellimin şartı yerine getiren herkese cezayı (karşılığı) vermesi güzel düşmezdi; çünkü
هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ الْجَزَاءُ مُرَتَّبًا عَلَى ذَلِكَ الشَّرْطِ، لَكِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا قَالَ: مَنْ دَخَلَ دَارِي أَكْرَمْتُهُ أَنَّهُ يَحْسُنُ أَنْ يُكْرِمَ كُلَّ مَنْ دَخَلَ دَارَهُ فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ لَيْسَتْ لِلْخُصُوصِ، وَأَمَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ/ تَكُونَ مَوْضُوعَةً لِلِاشْتِرَاكِ، أَمَّا أَوَّلًا: فَلِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَأَمَّا ثَانِيًا: فَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا عُرِفَ كيفية ترتب الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ إِلَّا بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ عَنْ جَمِيعِ الْأَقْسَامِ الْمُمْكِنَةِ مِثْلَ أَنَّهُ إِذَا قَالَ: مَنْ دَخَلَ دَارِي أَكْرَمْتُهُ، فَيُقَالُ لَهُ: أَرَدْتَ الرِّجَالَ أَوِ النِّسَاءَ، فَإِذَا قَالَ: أَرَدْتُ الرِّجَالَ يُقَالُ لَهُ: أَرَدْتَ الْعَرَبَ أَوِ الْعَجَمَ، فَإِذَا قَالَ: أَرَدْتُ الْعَرَبَ يُقَالُ لَهُ: أَرَدْتَ رَبِيعَةَ أَوْ مُضَرَ وَهَلُمَّ جَرًّا إِلَى أَنْ يَأْتِيَ عَلَى جَمِيعِ التَّقْسِيمَاتِ الْمُمْكِنَةِ، وَلَمَّا عَلِمْنَا بِالضَّرُورَةِ مِنْ عَادَةِ أَهِلِ اللِّسَانِ قُبْحَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِالِاشْتِرَاكِ بَاطِلٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا قَالَ: مَنْ دَخَلَ دَارِي أَكْرَمْتُهُ حَسُنَ اسْتِثْنَاءُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ مِنْهُ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَوَجَبَ دُخُولُهُ فِيهِ لِأَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ الْمُسْتَثْنَى مِنَ الْجِنْسِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَصِحُّ دُخُولُهُ تَحْتَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، فَإِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ مَعَ الصِّحَّةِ الْوُجُوبُ أَوْ لَا يُعْتَبَرَ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، أَمَّا أَوَّلًا: فَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَبْقَى بَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْجَمْعِ الْمُنَكَّرِ كَقَوْلِهِ:
bu takdirde o karşılık söz konusu şarta bağlanmış olmazdı. Halbuki onlar: «Evime kim girerse ona ikram ederim» dediği zaman, evine giren herkese ikram etmesinin güzel olduğu hususunda icma etmişlerdir. Böylece bu lafzın husus için olmadığını anladık. Ortaklık (iştirak) için konulmuş olmasının / caiz olmamasına gelince; evvela: Çünkü müştereklik asla aykırıdır. İkincisi: Çünkü şayet öyle olsaydı, muhtemel bütün kısımlar sorulmadan karşılığın şarta nasıl bağlandığı bilinemezdi; tıpkı bir kimsenin: «Evime kim girerse ona ikram ederim» dediğinde ona: «Erkekleri mi yoksa kadınları mı kastettin?» denilmesi, «Erkekleri kastettim» dediğinde ise: «Arapları mı yoksa acemleri mi kastettin?» denilmesi, «Arapları kastettim» dediğinde de: «Rebîa'yı mı yoksa Mudar'ı mı kastettin?» denilmesi ve muhtemel bütün taksimatlar bitinceye kadar böyle sürüp gitmesi gibi. Dil ehlinin örfünden bunun çirkinliğini zorunlu olarak bildiğimiz için, müştereklik iddiasının batıl olduğunu anladık. İkincisi: Kişi: «Evime kim girerse ona ikram ederim» dediğinde, akıl sahiplerinin her birini bundan istisna etmek güzel düşer. İstisna ise, şayet o olmasaydı kelama girmesi vacip olacak şeyi kelamdan çıkarır. Çünkü cinsten yapılan müstesnanın, müstesna minh'in altına girmesinin sahih olacağı bir nitelikte bulunması gerektiğinde ihtilaf yoktur. O halde sıhhat ile birlikte vücub ya dikkate alınacaktır ya da alınmayacaktır; birincisi batıldır. Evvela: Çünkü bu durumda nekire çoğuldan yapılan istisna ile -mesela kişinin:
جَاءَنِي الْفُقَهَاءُ إِلَّا زَيْدًا وَبَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفِ كَقَوْلِهِ: جَاءَنِي الْفُقَهَاءُ إِلَّا زَيْدًا فَرْقٌ لِصِحَّةِ دُخُولِ زَيْدٍ فِي الْكَلَامَيْنِ، لَكِنَّ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ. وَأَمَا ثَانِيًا: فَلِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ الْعَدَدِ يُخْرِجُ مَا لَوْلَاهُ لَوَجَبَ دُخُولُهُ تَحْتَهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا فَائِدَةَ الِاسْتِثْنَاءِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ لِأَنَّ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ لَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ الدَّاخِلِ عَلَى الْعَدَدِ وَبَيْنَ الدَّاخِلِ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَلْفَاظِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَوَجَبَ دُخُولُهُ فِيهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صِيغَةَ «مَنْ» فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ لِلْعُمُومِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ قَوْلَهُ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] الْآيَةَ قَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى: لَأَخْصِمَنَّ مُحَمَّدًا ثُمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَلَيْسَ قَدْ عُبِدَتِ الْمَلَائِكَةُ أَلَيْسَ قَدْ عُبِدَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ فَتَمَسَّكَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ وَالنَّبِيُّ ﵊ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ ذَلِكَ ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ تُفِيدُ الْعُمُومَ. النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ دَلَائِلِ الْمُعْتَزِلَةِ: التَّمَسُّكُ فِي الْوَعِيدِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفَةِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ وَهِيَ فِي آيَاتٍ. إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ [الِانْفِطَارِ: ١٤] وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَاضِيَ وَالْجُبَّائِيَّ وَأَبَا الْحَسَنِ يَقُولُونَ: إِنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ تُفِيدُ الْعُمُومَ، وَأَبُو هَاشِمٍ يَقُولُ: إِنَّهَا لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ، فَنَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لِلْعُمُومِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَنْصَارَ لَمَّا طَلَبُوا الْإِمَامَةَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ ﵁
«Zeyd hariç fakihler bana geldi» demesi gibi- marife çoğuldan yapılan istisna -mesela kişinin: «Zeyd hariç [bütün] fakihler bana geldi» demesi gibi- arasında hiçbir fark kalmaması gerekir; zira Zeyd'in her iki söze de girmesi sahihtir. Halbuki ikisi arasındaki fark zorunlu olarak bilinmektedir. İkincisi ise: Çünkü sayıdan yapılan istisna, şayet o olmasaydı altına girmesi vacip olacak şeyi dışarı çıkarır; dolayısıyla dil ehlinden hiç kimse sayıya dahil olan istisna ile diğer lafızlara dahil olan istisna arasında bir ayrım yapmadığına göre, bütün yerlerde istisnanın faydasının bu olması vacip olur. Zikrettiğimiz hususlarla sabit olmuştur ki istisna, şayet o olmasaydı kelamın içine girmesi vacip olan şeyi kelamdan çıkarır; bu da şart makamındaki «men» sîgasının umum için olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Yüce Allah: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ, 98] ayetini indirdiğinde İbnü'z-Ziba'râ: «Muhammed'i muhakkak alt edeceğim» dedi, sonra: «Ey Muhammed! Meleklere ibadet edilmedi mi? Meryem oğlu Îsâ'ya ibadet edilmedi mi?» diyerek lafzın umumuna tutundu; Peygamber (aleyhisselâm) da bunu ona reddetmedi. Bu da bu sîganın umum ifade ettiğine delalet etmiştir. Mu'tezile'nin delillerinin ikinci türü: Tehdit hususunda elif-lâm ile marife kılınmış çoğul kalıbına tutunmaktır; bu da birtakım ayetlerdedir. Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz günahkârlar da cehennemdedirler” [İnfitâr, 14] kavlidir. Bil ki el-Kādî, el-Cübbâî ve Ebu'l-Hasen bu sîganın umum ifade ettiğini söylerler; Ebû Hâşim ise bunun umum ifade etmediğini söyler. Biz deriz ki: Onun umum için olduğuna delalet eden hususlar birtakım vecihlerdir: Birincisi: Ensâr hilafeti talep ettiğinde Ebû Bekir (radıyallâhu anh)
بِقَوْلِهِ ﵊: «الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ»
Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «İmamlar Kureyş'tendir» hadisiyle onlara karşı delil getirmiştir.
وَالْأَنْصَارُ سَلَّمُوا تِلْكَ الْحُجَّةَ وَلَوْ لَمْ يَدُلَّ الْجَمْعُ الْمُعَرَّفُ بِلَامِ الْجِنْسِ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ لَمَا صَحَّتْ تِلْكَ الدَّلَالَةُ، لِأَنَّ قَوْلَنَا:
Ensâr da bu hücceti teslim etmiştir. Şayet cins lâmı ile marife kılınmış çoğul istiğraka (bütün fertleri kapsamaya) delalet etmeseydi bu istidlal sahih olmazdı; çünkü bizim: