أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثَهُ فَالْمَعْنَى: ثُمَّ أَحْيَاهُ، وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يُسَمَّى يَوْمَ الْبَعْثِ لِأَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ، وَأَصْلُهُ مِنْ بَعَثْتُ النَّاقَةَ إِذَا أَقَمْتُهَا مِنْ مَكَانِهَا، وَإِنَّمَا قَالَ ثُمَّ بَعَثَهُ وَلَمْ يَقُلْ: ثُمَّ أَحْيَاهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ بَعَثَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَادَ كَمَا كَانَ أَوَّلًا حَيًّا عَاقِلًا فَهِمًا مُسْتَعِدًّا لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، وَلَوْ قَالَ: ثُمَّ أَحْيَاهُ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْفَوَائِدُ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَعَثَهُ } “Sonra onu diriltti” buyruğuna gelince; mana, "sonra onu hayata döndürdü" demektir. Kıyamet gününe, kabirlerinden diriltilip kaldırılacakları için "yevmü'l-ba's" (diriliş günü) denilmiştir. Bunun aslı, deveyi yerinden kaldırdığında söylenen [Arapça] "baastü'n-nâkate" (deveyi kaldırdım) sözünden gelir. [Allah Teâlâ'nın] "sonra onu hayata döndürdü" demeyip bilakis: { ثُمَّ بَعَثَهُ } “Sonra onu diriltti” buyurması; O'nun: { ثُمَّ بَعَثَهُ } buyruğunun, o kişinin ilk halindeki gibi diri, akıllı, anlayışlı, ilâhî marifetler hususunda tefekkür ve istidlale hazır vaziyette geri döndüğüne delalet etmesinden dolayıdır. Şayet: "Sonra onu hayata döndürdü" deseydi, bu faydalar hasıl olmazdı.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ كَمْ لَبِثْتَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
/ Yüce Allah'ın: { قالَ كَمْ لَبِثْتَ } “'Ne kadar kaldın?' dedi” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْإِدْغَامِ وَالْبَاقُونَ بِالْإِظْهَارِ، فَمَنْ أَدْغَمَ فَلِقُرْبِ الْمَخْرَجَيْنِ وَمَنْ أَظْهَرَ فَلِتَبَايُنِ الْمَخْرَجَيْنِ وَإِنْ كَانَا قَرِيبَيْنِ.
Birinci Mesele: Bunda kıraat bakımından iki vecih vardır: Ebû Amr, Hamza ve Kisâî idgam ile [lebitte şeklinde], diğerleri ise izhar ile [lebis-te şeklinde] okumuşlardır. İdgam yapan, iki harfin mahrecinin yakınlığından dolayı; izhar yapan ise, her ne kadar birbirine yakın olsalar da iki harfin mahreçlerinin farklılığından dolayı böyle okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَإِنَّمَا عُرِفَ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ ذَلِكَ الْخِطَابَ كَانَ مَقْرُونًا بِالْمُعْجِزِ، وَلِأَنَّهُ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ شَاهَدَ مِنْ أَحْوَالِ حِمَارِهِ وَظُهُورِ الْبِلَى فِي عِظَامِهِ مَا عَرَفَ بِهِ أَنَّ تِلْكَ الْخَوَارِقَ لَمْ تَصْدُرْ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: Âlimler, bu sözü söyleyenin Yüce Allah olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu hitabın Allah Teâlâ'dan geldiği ancak şununla bilinmiştir: Çünkü bu hitap bir mucize ile birlikte idi ve diriltildikten sonra eşeğinin hallerinden ve kemiklerindeki çürümenin açığa çıkmasından, bu harikulade hallerin ancak Allah Teâlâ'dan sadır olabileceğini anlamıştı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ كَانَ مَيِّتًا وَكَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الْمَيِّتَ لَا يُمْكِنُهُ بَعْدَ أَنْ صَارَ حَيًّا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ مُدَّةَ مَوْتِهِ كَانَتْ طَوِيلَةً أَمْ قَصِيرَةً، فَمَعَ ذَلِكَ لِأَيِّ حِكْمَةٍ سَأَلَهُ عَنْ مِقْدَارِ تِلْكَ الْمُدَّةِ.
Üçüncü Mesele: Ayette bir müşkillik vardır; o da şudur: Allah Teâlâ onun ölü olduğunu biliyordu ve ölünün diri hale geldikten sonra ölüm süresinin uzun mu yoksa kısa mı olduğunu bilmesinin mümkün olmadığını da biliyordu. Durum böyleyken, hangi hikmete binaen ona bu sürenin miktarını sormuştur?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ التَّنْبِيهُ عَلَى حُدُوثِ مَا حَدَثَ مِنَ الْخَوَارِقِ.
Bunun cevabı: Bu sorudan maksat, meydana gelen harikulade hallerin vuku bulduğuna dikkat çekmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Yüce Allah'ın: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi” buyruğuna gelince; bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ ذَكَرَ هَذَا التَّرْدِيدَ؟.
Birinci Soru: Neden bu tereddütlü ifadeyi zikretmiştir?
الْجَوَابُ: أَنَّ الْمَيِّتَ طَالَتْ مُدَّةُ مَوْتِهِ أَوْ قَصُرَتْ فَالْحَالُ وَاحِدَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ فَأَجَابَ بِأَقَلِّ مَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَيِّتًا لِأَنَّهُ الْيَقِينُ، وَفِي التَّفْسِيرِ أَنَّ إِمَاتَتَهُ كَانَتْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ، فَقَالَ يَوْماً ثُمَّ لَمَّا نَظَرَ إِلَى ضَوْءِ الشَّمْسِ بَاقِيًا على رؤوس الْجُدْرَانِ فَقَالَ: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ.
Cevap: Ölünün ölüm müddeti ister uzasın ister kısalsın, durum onun açısından birdir. Bu sebeple kesin olan miktar olduğu için ölü kalması muhtemel en az süre ile cevap vermiştir. Tefsirde belirtildiğine göre, onun öldürülmesi günün başlangıcında olmuştu; bu yüzden "bir gün" dedi. Sonra güneş ışığının duvarların tepesinde kaldığını görünce: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “yahut günün bir kısmı kadar” dedi.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ اللُّبْثُ مِائَةَ عَامٍ، ثُمَّ قَالَ: لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ أَلَيْسَ هَذَا يَكُونُ كَذِبًا؟.
İkinci Soru: [Orada] kalış süresi yüz yıl olduğu halde, onun: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” demesi bir yalan olmaz mı?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ عَلَى حَسَبِ الظَّنِّ، وَلَا يَكُونُ مُؤَاخَذًا بِهَذَا الْكَذِبِ، وَنَظِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [الْكَهْفِ: ١٩] عَلَى مَا تَوَهَّمُوهُ وَوَقَعَ عِنْدَهُمْ، وأيضا قال أخوة يوسف ﵇: يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا [يُوسُفَ: ٨١] وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ بِنَاءً عَلَى الْأَمَارَةِ مِنْ إِخْرَاجِ الصُّوَاعِ مِنْ رَحْلِهِ.
Cevap: O, bunu zannına göre söylemiştir ve bu yalandan dolayı muaheze olunmaz (sorumlu tutulmaz). Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın Ashâb-ı Kehf'ten naklen, onların vehmettikleri ve kanaatlerine göre: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” [Kehf 19] demeleridir. Ayrıca Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşleri de: { يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” [Yûsuf 81] demişlerdir. Onlar bunu, su kabının onun yükünden çıkarılması karinesine dayanarak söylemişlerdi.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ كَانَ بِسَبَبِ الْمَوْتِ، أَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ بَلْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ بِسَبَبِ الْمَوْتِ.
Üçüncü Soru: Bu kalışın ölüm sebebiyle olduğunu bilmiş midir, yoksa bunu bilmeyip bu kalışın ölüm sebebiyle olduğunu mu zannetmiştir?
الْجَوَابُ: الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ كَانَ بِسَبَبِ الْمَوْتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَصْلِيَّ فِي إِمَاتَتِهِ ثُمَّ إِحْيَائِهِ بَعْدَ مِائَةِ عَامٍ أَنْ يُشَاهِدَ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ كَانَ بِسَبَبِ الْمَوْتِ، وَهُوَ أَيْضًا قَدْ شَاهَدَ إِمَّا فِي نَفْسِهِ، أَوْ فِي حِمَارِهِ أَحْوَالًا دَالَّةً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ كَانَ بِسَبَبِ الموت.
Cevap: Zahir olan şudur ki, o bu kalışın ölüm sebebiyle olduğunu bilmiştir. Çünkü onun öldürülüp sonra yüz yıl sonra diriltilmesindeki asıl gaye, öldükten sonra dirilmeyi müşahede etmesidir; bu da ancak söz konusu kalışın ölüm sebebiyle olduğunu bilmesiyle hasıl olur. Ayrıca o, gerek kendi nefsinde gerekse eşeğinde, bu kalışın ölüm sebebiyle olduğuna delalet eden durumları müşahede etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ، وَقِيلَ: الْعَامُ أَصْلُهُ مِنَ الْعَوْمِ الَّذِي هُوَ السِّبَاحَةُ، لِأَنَّ فِيهِ سَبْحًا طَوِيلًا لَا يُمْكِّنُ مِنَ التَّصَرُّفِ فِيهِ.
Yüce Allah'ın: { قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “'Hayır, yüz yıl kaldın' dedi” buyruğuna gelince; mana açıktır. Şöyle de denilmiştir: Âm (yıl) kelimesinin aslı, yüzmek anlamına gelen "avm" (عَوْم) kökündendir; çünkü onda, tasarrufta bulunmaya imkân vermeyen uzun bir yüzüş (zaman akışı) vardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Şimdi yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي إِثْبَاتِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ مِنْ قَوْلِهِ لَمْ يَتَسَنَّهْ واقْتَدِهْ ومالِيَهْ وسُلْطانِيَهْ وما هِيَهْ بَعْدَ أَنِ اتَّفَقُوا عَلَى إِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ، فَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ هَذِهِ الْحُرُوفَ كُلَّهَا بِإِثْبَاتِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ، وَكَانَ حَمْزَةُ يَحْذِفُهُنَّ فِي الْوَصْلِ وَكَانَ الْكِسَائِيُّ يَحْذِفُ الْهَاءَ فِي الْوَصْلِ مِنْ قوله لَمْ يَتَسَنَّهْ واقْتَدِهْ وَيُثْبِتُهَا فِي الْوَصْلِ فِي الْبَاقِي وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي قَوْلِهِ لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٥، ٢٦] أَنَّهَا بِالْهَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ.
Birinci Mesele: Kıraat imamları; { لَمْ يَتَسَنَّهْ }, { واقْتَدِهْ }, { ومالِيَهْ }, { وسُلْطانِيَهْ } ve { وما هِيَهْ } lafızlarında vakıf (duruş) halinde "he" harfinin sabit kalacağı hususunda ittifak ettikten sonra, vasıl (geçiş) halinde "he" harfinin sabit bırakılıp bırakılmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım bu kelimelerin tamamını vasıl halinde de "he" harfini sabit tutarak okumuşlardır. Hamza vasıl halinde bunları hazfederdi (atardı); Kisâî ise: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } ve { واقْتَدِهْ } sözlerinde vasıl halinde "he" harfini hazfeder, diğerlerinde ise vasıl halinde sabit bırakırdı. { لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ } “Kitabım bana verilmeseydi ve hesabımın ne olduğunu bilmeseydim” [Hâkka 25-26] ayetinde ise vasıl ve vakıf halinde "he" ile okunacağı hususunda ihtilaf etmemişlerdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا الْحَذْفُ ففيه وجوه أحدهما: أن اشتقاق قوله يَتَسَنَّهْ من السنة وزعم كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ أَنَّ أَصْلَ السَّنَةِ سَنَوَةٌ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي الِاشْتِقَاقِ مِنْهَا أَسَنَّتِ الْقَوْمَ إِذَا أَصَابَتْهُمِ السَّنَةُ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Hazfe (he harfinin atılmasına) gelince, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: { يَتَسَنَّهْ } kelimesinin türetilişi "sene" (yıl) lafzındandır. İnsanların çoğu senenin aslının "seneveh" (سَنَوَةٌ) olduğunu iddia etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Bunun delili, ondan fiil türetirken kıtlık ve kuraklık yılı insanları vurduğunda [Arapça] "esneti'l-kavmü" (أَسَنَّتِ الْقَوْمَ) demeleridir. Şair şöyle demiştir:
وَرِجَالُ مَكَّةَ مِسْنِتُونَ عِجَافُ وَيَقُولُونَ فِي جَمْعِهَا: سَنَوَاتٌ وَفِي الْفِعْلِ مِنْهَا: سَانَيْتُ الرَّجُلَ مُسَانَاةً إِذَا عَامَلَهُ سَنَةً سَنَةً، وَفِي التَّصْغِيرِ:
“Mekke erkekleri kıtlığa uğramış, zayıf düşmüş kimselerdir.” Yine onun çoğulunda: "senevât" (سَنَوَاتٌ); ondan türetilen fiilde ise bir kimseyle sene be sene muamele yapıldığında: "sâneytü'r-racüle müsânâten" (سَانَيْتُ الرَّجُلَ مُسَانَاةً) derler. İsmi tasğirinde (küçültme isminde) ise:
سُنَيَّةٌ إِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ لَمْ يَتَسَنَّهْ لِلسَّكْتِ لَا لِلْأَصْلِ وَثَانِيهَا: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ:
"süneyyeh" (سُنَيَّةٌ) derler. Bu sabit olunca, O'nun: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } buyruğundaki "he" harfi kelimenin aslından değil, sekt (duruş) içindir. İkincisi: Vâhidî, Ferrâ'dan naklederek onun şöyle dediğini belirtmiştir:
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أَصْلُ سَنَةٍ سَنَنَةً، لِأَنَّهُمْ قَالُوا فِي تَصْغِيرِهَا: سُنَيْنَةٌ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ قَلِيلًا، فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَمْ يَتَسَنَّهْ أَصْلُهُ لَمْ يَتَسَنَّنْ، ثُمَّ أُسْقِطَتِ النُّونُ الْأَخِيرَةُ ثم أدخل عليها هاء السكت عن الْوَقْفِ عَلَيْهِ كَمَا أَنَّ أَصْلَ لَمْ يَتَقَضَّ الْبَازِيُّ لَمْ يَتَقَضَّضِ الْبَازِيُّ ثُمَّ أُسْقِطَتِ الضَّادُ الْأَخِيرَةُ، ثُمَّ أُدْخِلَ عَلَيْهِ هَاءُ السَّكْتِ عِنْدَ الْوَقْفِ، فَيُقَالُ: لَمْ يَتَقَضَّهْ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ لَمْ يَتَسَنَّهْ مَأْخُوذًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [الْحِجْرِ: ٢٦] وَالسِّنُّ فِي اللُّغَةِ هُوَ الصَّبُّ، هَكَذَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، فَقَوْلُهُ: لَمْ يَتَسَنَّنْ. أَيِ الشَّرَابُ بَقِيَ بِحَالِهِ لَمْ يَنْضُبْ، وَقَدْ أَتَى عَلَيْهِ مِائَةُ عَامٍ، ثُمَّ أنه حذفت النون الأخيرة وأبدلت بها السَّكْتِ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الثَّانِي، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ لِبَيَانِ الْحَذْفِ، وَأَمَّا بَيَانُ الْإِثْبَاتِ فَهُوَ أَنَّ لَمْ يَتَسَنَّهْ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّنَةِ، وَالسَّنَةُ أَصْلُهَا سَنْهَةٌ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ يُقَالُ فِي تَصْغِيرِهَا: سُنَيْهَةٌ، وَيُقَالُ: سَانَهَتِ النَّخْلَةُ بِمَعْنَى عَاوَمَتْ، وَآجَرْتُ الدَّارَ مُسَانَهَةً، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْهَاءُ فِي لَمْ يَتَسَنَّهْ لَامُ الْفِعْلِ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يُحْذَفِ الْبَتَّةَ لَا عِنْدَ الْوَصْلِ وَلَا عِنْدَ الْوَقْفِ.
"Sene" kelimesinin aslının "seneneh" (سَنَنَةً) olması caizdir; zira az da olsa küçültme isminde "süneynin" (سُنَيْنَةٌ) demişlerdir. Buna göre { لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzının aslının "lem yetesennen" (لَمْ يَتَسَنَّنْ) olması caizdir; ardından sondaki nun harfi düşürülmüş, sonra tıpkı 'doğan kuşu süzülmedi' manasındaki "lem yetekadda'l-bâziy" (لَمْ يَتَقَضَّ الْبَازِيُّ) sözünün aslının "lem yetekaddad" (لَمْ يَتَقَضَّضِ) olup son dad harfinin düşürülmesi ve ardından duruş esnasında sekt "he"sinin dâhil edilerek "lem yetekaddah" (لَمْ يَتَقَضَّهْ) denilmesi gibi, üzerinde durulduğunda sekt "he"si dâhil edilmiştir. Üçüncüsü: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzının, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Şekillenmiş kokuşmuş bir balçıktan” [Hicr 26] buyruğundan alınmış olmasıdır. Lügatte "sinn" dökmek/akıtmak demektir; Ebû Ali el-Fârisî böyle demiştir. Buna göre O'nun: "Lem yetesennen" sözü; içeceğin üzerinden yüz yıl geçmiş olmasına rağmen çekilip kurumadan kendi halinde kalması demektir. Sonra ikinci vecihte tespit ettiğimiz üzere, sondaki nun harfi hazfedilmiş ve vakıf esnasında sekt "he"si ile değiştirilmiştir. İşte bu üç vecih, hazfin açıklaması içindir. İsbata (he harfinin varlığına) gelince, { لَمْ يَتَسَنَّهْ } kelimesi "sene"den alınmıştır; senenin aslı ise "senheh" (سَنْهَةٌ) lafzıdır. Nitekim küçültme isminde "süneyhe" (سُنَيْهَةٌ), hurma ağacı bir yıl ürün verip bir yıl vermediğinde "sânehati'n-nahletü" (سَانَهَتِ النَّخْلَةُ), evi yıllık kiraladığımda "âcertü'd-dâra müsâneheten" (آجَرْتُ الدَّارَ مُسَانَهَةً) denilmesi buna delildir. Böyle olunca { لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzındaki "he" fiilin lamel fiilidir (üçüncü kök harfidir); dolayısıyla ne vasıl halinde ne de vakıf halinde asla hazfedilmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَتَسَنَّهْ أَيْ لَمْ يَتَغَيَّرْ وَأَصْلُ مَعْنَى لَمْ يَتَسَنَّهْ أَيْ لَمْ يَأْتِ عَلَيْهِ السُّنُونَ لِأَنَّ مَرَّ السِّنِينَ إِذَا لَمْ يَتَغَيَّرْ فَكَأَنَّهَا لَمْ تَأْتِ عَلَيْهِ، وَنَقَلْنَا عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: لَمْ يَتَسَنَّنْ أَيْ لَمْ يَنْضُبِ الشَّرَابُ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } buyruğu; yani bozulmamış, değişmemiştir. { لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzının asıl manası; yani üzerinden seneler geçmemiştir [demektir]. Çünkü senelerin geçişi [bir şeyi] değiştirmediğinde, sanki o seneler onun üzerinden hiç geçmemiş gibi olur. Ebû Ali el-Fârisî'den: "Lem yetesennen" ifadesinin, içeceğin çekilip kurumaması manasına geldiğini nakletmiştik. Ayette geriye iki soru kalmaktadır:
/ السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ كَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يَذْكُرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَقَوْلُهُ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَبِثَ مِائَةَ عَامٍ بَلْ يَدُلُّ ظَاهِرًا عَلَى مَا قَالَهُ مِنْ أَنَّهُ لَبِثَ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ.
/ Birinci Soru: Allah Teâlâ: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın” buyurduğunda, bunun peşinden buna delalet eden bir şeyi zikretmesi gerekirdi. Oysa O'nun: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Şimdi yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış” buyruğu, yüz yıl kaldığına delalet etmemekte, bilakis zahiren onun söylediği "bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldığı" sözüne delalet etmektedir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الشُّبْهَةُ أَقْوَى مَعَ عِلْمِ الْإِنْسَانِ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّهَا شُبْهَةٌ كَانَ سَمَاعُ الدَّلِيلِ الْمُزِيلِ لِتِلْكَ الشُّبْهَةِ آكَدَ وَوُقُوعُهُ فِي الْعَمَلِ أَكْمَلَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ قَالَ: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ فَإِنَّ هَذَا مِمَّا يُؤَكِّدُ قَوْلَكَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَحِينَئِذٍ يَعْظُمُ اشْتِيَاقُكَ إِلَى الدَّلِيلِ الَّذِي يَكْشِفُ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ فَرَأَى الْحِمَارَ صَارَ رَمِيمًا وَعِظَامًا نَخِرَةً فَعَظُمَ تَعَجُّبُهُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ يُسْرِعُ التَّغَيُّرُ فِيهِمَا، وَالْحِمَارُ رُبَّمَا بَقِيَ دَهْرًا طَوِيلًا وَزَمَانًا عَظِيمًا، فَرَأَى مَا لَا يَبْقَى بَاقِيًا، وَهُوَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ، وَمَا يَبْقَى غَيْرَ بَاقٍ وَهُوَ الْعِظَامُ، فَعَظُمَ تَعَجُّبُهُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَمَكُّنُ وُقُوعِ هَذِهِ الْحُجَّةِ فِي عَقْلِهِ وَفِي قَلْبِهِ.
Cevap: İnsanın bunun genel olarak bir şüphe olduğunu bilmesiyle birlikte şüphe ne kadar güçlü olursa, o şüpheyi gideren delili işitmek o derece pekiştirici ve ameldeki tesiri o nisbette mükemmel olur. Sanki Allah Teâlâ: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın” buyurunca şöyle demiştir: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Şimdi yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış”; zira bu, senin { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” sözünü pekiştiren şeylerdendir. İşte o vakit bu şüpheyi açığa kavuşturacak olan delile iştiyakın büyür. Sonra bunun ardından: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Ve eşeğine bak” buyurmuştur. O da eşeğin çürümüş ve ufalanmış kemikler haline geldiğini görmüş, böylece Allah Teâlâ'nın kudretine hayreti büyümüştür. Çünkü yiyecek ve içecekte bozulma hızlı olur; eşek ise belki uzun bir çağ ve büyük bir zaman boyunca kalır. Böylece kalıcı olmayan şeyin -ki o yiyecek ve içecektir- baki kaldığını, kalıcı olan şeyin ise -ki o kemiklerdir- baki kalmadığını görmüş; neticede Allah Teâlâ'nın kudretine karşı hayreti ve bu hüccetin aklına ve kalbine yerleşmesi son derece kuvvetli olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ، وَقَوْلُهُ لَمْ يَتَسَنَّهْ رَاجِعٌ إِلَى الشَّرَابِ لَا إِلَى الطَّعَامِ.
İkinci Soru: Allah Teâlâ yiyeceği ve içeceği zikretmiştir; O'nun: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “bozulmamış” sözü ise yiyeceğe değil içeceğe racidir.
وَالْجَوَابُ: كَمَا يُوصَفُ الشَّرَابُ بِأَنَّهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ، كَذَلِكَ يُوصَفُ الطَّعَامُ بِأَنَّهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الطَّعَامُ لَطِيفًا يَتَسَارَعُ الْفَسَادُ إِلَيْهِ،
Cevap: İçecek değişmemekle vasfedildiği gibi, yiyecek de değişmemekle vasfedilir; özellikle yiyecek bozulmanın çabucak ulaştığı latif (narin) bir şey olduğunda.
وَالْمَرْوِيُّ أَنَّ طَعَامَهُ كَانَ التِّينَ وَالْعِنَبَ، وَشَرَابُهُ كَانَ عَصِيرَ الْعِنَبِ وَاللَّبَنَ،
Rivayet edildiğine göre onun yiyeceği incir ve üzüm, içeceği ise üzüm şırası ve süt idi.
وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ وَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَهَذَا شَرَابُكَ لَمْ يَتَسَنَّنْ.
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise: { وَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَهَذَا شَرَابُكَ لَمْ يَتَسَنَّنْ } “Yiyeceğine bak; işte bu da bozulmamış içeceğindir” şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ عرف طُولَ مُدَّةَ مَوْتِهِ بِأَنْ شَاهَدَ عِظَامَ حِمَارِهِ نَخِرَةً رَمِيمَةً، وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَدُلُّ بِذَاتِهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا شَاهَدَ انْقِلَابَ الْعِظَامِ النَّخِرَةِ حَيًّا فِي الْحَالِ عَلِمَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى ذَلِكَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُمِيتَ الْحِمَارَ فِي الْحَالِ وَيَجْعَلَ عِظَامَهُ رَمِيمَةً نَخِرَةً فِي الْحَالِ، وَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِعِظَامِ الْحِمَارِ عَلَى طُولِ مُدَّةِ الْمَوْتِ، بَلِ انْقِلَابُ عِظَامِ الْحِمَارِ إِلَى الْحَيَاةِ مُعْجِزَةٌ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِ مَا سُمِعَ مِنْ قَوْلِهِ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ قَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى قَوْلِهِ أَنَّهُ لَمَّا أُحْيِيَ بَعْدَ الْمَوْتِ كَانَ دَلِيلًا عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ، وَقَالَ غَيْرُهُ: كَانَ آيَةً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَاهُ شَابًّا أَسْوَدَ الرَّأْسِ، وَبَنُو بَنِيهِ شُيُوخٌ بيض اللحى والرؤوس.
Yüce Allah'ın: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Ve eşeğine bak” buyruğuna gelince; mana şudur: O, ölüm süresinin uzunluğunu, eşeğinin kemiklerini ufalanmış ve çürümüş halde müşahede etmesiyle bilmiştir. Bu durum gerçekte bizzat delalet etmez; çünkü ufalanmış kemiklerin o anda canlıya dönüştüğünü müşahede edince, buna kadir olanın eşeği o anda öldürmeye ve kemiklerini o anda çürümüş ve ufalanmış kılmaya da kadir olduğunu bilmiştir. Bu durumda eşeğin kemikleriyle ölüm süresinin uzunluğuna istidlalde bulunmak [tek başına] mümkün olmaz; bilakis eşeğin kemiklerinin hayata dönüşmesi, işitilen: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın” sözünün doğruluğuna delalet eden bir mucizedir. Dahhâk şöyle demiştir: [Allah'ın] sözünün manası; onun ölümden sonra diriltilmesinin öldükten sonra dirilmenin (ba's) sıhhatine bir delil olmasıdır. Başkası ise şöyle demiştir: Bir ayet (ibret) idi; çünkü Allah Teâlâ onu genç, saçı siyah olarak diriltti; torunlarının oğulları ise saçları ve sakalları beyazlamış yaşlılardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّشْرِيفُ وَالتَّعْظِيمُ وَالْوَعْدُ بِالدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِمَنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ وَالشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah'ın: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğuna gelince; bundan maksadın şereflendirme, yüceltme ve dinde ve dünyada yüksek bir derece vaat etmek olduğunu açıklamıştık. Bu ise küfür üzere ölen ve Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe eden kimseye yakışmaz.
فَإِنْ قِيلَ: مَا فَائِدَةُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ وَلِنَجْعَلَكَ قُلْنَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: دَخَلَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهُ فَعَلَ بَعْدَهَا مُضْمَرٌ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ: وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً، كَانَ النَّظَرُ إِلَى الْحِمَارِ شَرْطًا، وَجَعْلُهُ آيَةً جَزَاءً، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مَطْلُوبٍ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ، أَمَّا لَمَّا قَالَ: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً كَانَ الْمَعْنَى: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً فَعَلْنَا مَا فَعَلْنَا مِنَ الْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ [الْأَنْعَامِ: ١٠٥] وَالْمَعْنَى: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ صَرَّفْنَا الْآيَاتِ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] أَيْ وَنُرِيَهُ الْمَلَكُوتَ.
Şayet: O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ } “seni kılalım diye” buyruğundaki "vav" harfinin faydası nedir? denilirse; deriz ki: Ferrâ şöyle demiştir: Vav harfi dâhil olmuştur, çünkü ondan sonra muzmer (gizli) bir fiil vardır. Zira şayet: "Seni bir ayet kılalım diye eşeğine bak" deseydi, eşeğe bakmak şart, onu ayet kılmak ise ceza (cevap) olurdu; oysa bu sözden bu mana kastedilmemiştir. Fakat: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً } “Ve seni bir ayet kılalım diye” buyurunca mana şöyle olmuştur: Seni bir ayet kılalım diye öldürme ve diriltme hususunda yaptığımızı yaptık. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “İşte ayetleri böyle açıklıyoruz ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” [En'âm 105] buyruğudur; mana: "'Sen ders almışsın' desinler diye ayetleri açıkladık" demektir. Yine: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Ve kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm 75] buyruğudur; yani "ve ona melekûtu gösterelim diye [böyle yaptık]" demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ فَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِظَامِ عِظَامُ حِمَارِهِ، فَإِنَّ اللَّامَ فِيهِ بَدَلُ الْكِنَايَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ أَرَادُوا بِهِ عِظَامَ هَذَا الرَّجُلِ نَفْسِهِ، قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى أَحْيَا رَأْسَهُ وَعَيْنَيْهِ، وَكَانَتْ بَقِيَّةُ بَدَنِهِ عِظَامًا نَخِرَةً، فَكَانَ يَنْظُرُ إِلَى أَجْزَاءِ عِظَامِ نَفْسِهِ فَرَآهَا تَجْتَمِعُ وَيَنْضَمُّ الْبَعْضُ إِلَى الْبَعْضِ، وَكَانَ يَرَى حِمَارَهُ وَاقِفًا كَمَا رَبَطَهُ حِينَ كَانَ حَيًّا لَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ مِائَةَ عَامٍ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: وَانْظُرْ إِلَى عِظَامِكَ، وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَابْنِ زَيْدٍ، وَهُوَ عِنْدِي ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ إِنَّمَا يَلِيقُ
Yüce Allah'ın: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ } “Kemiklere bak” buyruğuna gelince; müfessirlerin çoğu kemiklerden maksadın eşeğinin kemikleri olduğu görüşündedir; zira buradaki harf-i tarif (lâm), kinaye (zamir) yerinedir. Başkaları ise bununla bizzat bu adamın kendi kemiklerinin kastedildiğini söylemişlerdir. Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ onun başını ve gözlerini diriltmişti, bedeninin geri kalanı ise çürümüş kemikler halindeydi. O da kendi kemiklerinin parçalarına bakıyor, onların bir araya geldiğini ve birbirine eklendiğini görüyordu. Eşeğini ise diri iken bağladığı gibi yüz yıl boyunca yemeden ve içmeden ayakta durur vaziyette görüyordu. Bu veche göre kelamın takdiri: "Kendi kemiklerine bak" şeklindedir. Bu, Katâde, Rebî' ve İbn Zeyd'in görüşüdür; bana göre ise birkaç vecihten dolayı zayıftır: Birincisi: Onun: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” sözü ancak
بِمَنْ لَا يَرَى أَثَرَ التَّغَيُّرِ فِي نَفْسِهِ فَيَظُنُّ أَنَّهُ كَانَ نَائِمًا فِي بَعْضِ يَوْمٍ، أَمَّا مَنْ شَاهَدَ أَجْزَاءَ بَدَنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ، وَعِظَامَ بَدَنَةٍ رَمِيمَةٍ نَخِرَةٍ، فَلَا يَلِيقُ بِهِ ذَلِكَ القول وثانيها: أنه تعالى حكي عنه أن خَاطَبَهُ وَأَجَابَ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُجِيبُ هُوَ الَّذِي أَمَاتَهُ اللَّهُ، فَإِذَا كَانَتِ الْإِمَاتَةُ رَاجِعَةً إِلَى كُلِّهِ، فَالْمُجِيبُ أَيْضًا الَّذِي بَعَثَهُ اللَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةَ الشَّخْصِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلِهِ فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْجُمْلَةَ أَحْيَاهَا وَبَعَثَهَا.
kendisinde bir değişiklik eseri görmeyip günün bir kısmında uyuduğunu zanneden kimseye yakışır. Bedeninin parçalarını dağılmış, bedeninin kemiklerini ise çürümüş ve ufalanmış halde gören kimseye ise bu söz yakışmaz. İkincisi: Allah Teâlâ ondan, kendisine hitap edildiğini ve onun da cevap verdiğini nakletmiştir; bu durumda cevap verenin bizzat Allah'ın öldürdüğü kimse olması gerekir. Öldürme fiili onun bütününe taalluk ettiğine göre, Allah'ın dirilttiği cevap verenin de o şahsın bütünü olması gerekir. Üçüncüsü: O'nun: { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti” buyruğu, O'nun bu bütünü dirilttiğine ve kaldırdığına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ كَيْفَ نُنْشِرُهَا فَالْمُرَادُ يُحْيِيهَا، يُقَالُ: أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَيِّتَ وَنَشَرَهُ، قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ الْعِظَامَ بِالْإِحْيَاءِ فِي قَوْلِهِ تعالى: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ، قُلْ يُحْيِيهَا [يس: ٧٨، ٧٩] وَقُرِئَ نَنْشُرُهَا بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الشِّينِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: كَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى النَّشْرِ بَعْدَ الطَّيِّ، وَذَلِكَ أَنَّ بِالْحَيَاةِ يَكُونُ الِانْبِسَاطُ فِي التَّصَرُّفِ، فَهُوَ كَأَنَّهُ مَطْوِيٌّ مَا دَامَ مَيِّتًا، فَإِذَا عَادَ صَارَ كَأَنَّهُ نُشِرَ بَعْدَ الطَّيِّ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ نُنْشِزُها بِالزَّايِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ، وَالْمَعْنَى نَرْفَعُ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ، وَإِنْشَازُ الشَّيْءِ رَفْعُهُ، يُقَالُ أَنَشَزْتُهُ فَنَشَزَ، أَيْ رَفَعْتُهُ فَارْتَفَعَ، وَيُقَالُ لِمَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ نَشَزَ، وَمِنْهُ نُشُوزُ الْمَرْأَةِ، وَهُوَ أَنْ تَرْتَفِعَ عَنْ حَدِّ رِضَا الزَّوْجِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: كَيْفَ نرفعها من الأرض فتردها إِلَى أَمَاكِنِهَا مِنَ الْجَسَدِ وَنُرَكِّبَ بَعْضَهَا عَلَى الْبَعْضِ، وَرُوِيَ عَنِ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ نُنْشِزُها بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الشِّينِ وَالزَّايِ وَوَجْهُهُ مَا قَالَ الْأَخْفَشُ أَنَّهُ يُقَالُ: نَشَزْتُهُ وَأَنْشَزْتُهُ أَيْ رَفَعْتُهُ، وَالْمَعْنَى مِنْ جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ أَنَّهُ تَعَالَى رَكَّبَ الْعِظَامَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ حَتَّى اتَّصَلَتْ عَلَى نِظَامٍ، ثُمَّ بَسَطَ اللَّحْمَ عَلَيْهَا، وَنَشَرَ الْعُرُوقَ وَالْأَعْصَابَ وَاللُّحُومَ وَالْجُلُودَ عَلَيْهَا، وَرَفَعَ بَعْضَهُ إِلَى جَنْبِ الْبَعْضِ، فَيَكُونُ كُلُّ الْقِرَاءَاتِ دَاخِلًا فِي ذَلِكَ.
O'nun: { كَيْفَ نُنْشِرُهَا } “onları nasıl diriltip bir araya getiriyoruz” buyruğuna gelince; maksat onları diriltmesidir. [Arapça'da] "enşera'llâhu'l-meyyite ve neşerahû" (Allah ölüyü diriltti) denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ } “Sonra dilediği vakit onu diriltir” buyurmuştur. Allah kemikleri diriltmekle vasfetmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ، قُلْ يُحْيِيهَا } “'Çürümüş oldukları halde kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları diriltecektir...'” [Yâsîn 78-79]. Bu kelime nun'un fethası ve şın'ın dammesiyle "nenşüruhâ" (نَنْشُرُهَا) şeklinde de okunmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Sanki dürmekten sonra yaymaya (neşre) gitmiştir. Şöyle ki; hayat ile tasarrufta genişleme ve yayılma olur; dolayısıyla ölü kaldığı müddetçe sanki dürülmüştür, geri döndüğünde ise sanki dürüldükten sonra yayılmıştır. Hamza ve Kisâî ise üstten noktalı ze ile: { نُنْشِزُها } “onları nasıl birbirine geçirip yükseltiyoruz” şeklinde okumuşlardır. Mana, "onların bir kısmını diğerine doğru yükseltiyoruz" demektir. Bir şeyi inşaz etmek onu yükseltmektir. [Arapça'da] "enşaztühû feneşeze" yani onu yükselttim o da yükseldi denir. Yerden yükselen şeye "neşez" denilir. Kadının kocasına itaatsizliğine (nüşûz) denmesi de bundandır ki, o kadının kocanın rıza sınırının üstüne çıkmasıdır. Bu kıraate göre ayetin manası: "Onları yerden nasıl kaldırıp bedendeki yerlerine geri döndürüyoruz ve bir kısmını diğerinin üzerine nasıl monte ediyoruz" şeklindedir. Nehaî'den, bu lafzı nun'un fethası, şın ve ze'nin dammesi ile "nenşüzühâ" (نَنْشُزُها) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bunun izahı Ahfeş'in belirttiği gibi; [Arapça'da] "neşaztühû ve enşaztühû" yani onu yükselttim denilmesidir. Bütün kıraatlerin ortak manası şudur: Allah Teâlâ kemikleri nizam üzere birbirine bağlanıncaya kadar birbiri üzerine monte etmiş, sonra üzerlerine eti yaymış, damarları, sinirleri, etleri ve derileri üzerlerine sermiş ve bir kısmını diğerinin yanına yükseltmiştir. Böylece bütün kıraatler bu mana dairesine dâhil olmaktadır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهِ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها/ وَالْمَعْنَى فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ وُقُوعُ مَا كَانَ يَسْتَبْعِدُ وُقُوعَهُ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَاعِلُ تَبَيَّنَ لَهُ مُضْمَرٌ تَقْدِيرُهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ قَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَحُذِفَ الْأَوَّلُ لِدَلَالَةِ الثَّانِي عَلَيْهِ، وَهَذَا عِنْدِي فِيهِ تَعَسُّفٌ، بَلِ الصَّحِيحُ أَنَّهُ لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَمْرُ الْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَاهَدَةِ قَالَ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Ona apaçık belli olunca” buyurmuştur. Bu, daha önce zikredilen: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?'” sözüne racidir. / Mana; vuku bulmasını uzak gördüğü şeyin vuku bulduğu ona apaçık belli olunca [demektir]. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { تَبَيَّنَ لَهُ } ifadesinin faili muzmerdir (gizlidir); takdiri: "Allah'ın her şeye kadir olduğu ona apaçık belli olunca: 'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi" şeklindedir; ikincinin birinciye delaleti sebebiyle birinci fail hazfedilmiştir. Bana göre bunda bir zorlama vardır. Bilakis sahih olan; öldürme ve diriltme meselesi ona müşahede yoluyla apaçık belli olunca şöyle demiştir:
أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَتَأْوِيلُهُ: أَنِّي قَدْ عَلِمْتُ مُشَاهَدَةَ مَا كُنْتُ أَعْلَمُهُ قَبْلَ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قالَ أَعْلَمُ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عِنْدَ التَّبَيُّنِ أَمَرَ نَفْسَهُ بِذَلِكَ، قَالَ الْأَعْشَى:
{ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir”. Bunun tevili: "Ben daha önce istidlal yoluyla bildiğim şeyi artık müşahede ederek bildim" demektir. Hamza ve Kisâî, { قالَ أَعْلَمُ } kısmını emir lafzıyla [i'lem / اعْلَمْ şeklinde] okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: [Durum] apaçık belli olunca bunu kendi nefsine emretmiştir. A'şâ şöyle demiştir:
وَدِّعْ أُمَامَةَ إِنَّ الرَّكْبَ قَدْ رَحَلُوا
“Ümâme'ye veda et; zira kafile yola çıktı.”
وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ وَالْأَعْمَشِ: قِيلَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِهَا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [البقرة: ٢٦٠] قال القاضي: والقراءة الأولى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ إِنَّمَا يَحْسُنُ عِنْدَ عدم المأمور به، وهاهنا الْعِلْمُ حَاصِلٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ فَكَانَ الْأَمْرُ بِتَحْصِيلِ الْعِلْمِ بَعْدَ ذَلِكَ غَيْرَ جَائِزٍ، أَمَّا الْإِخْبَارُ عَنْ أَنَّهُ حَصَلَ كَانَ جائزاً.
İkincisi: Allah Teâlâ [ona]: "Bil ki Allah her şeye kadirdir" demiştir. Bu tevilin sıhhatine Abdullah [b. Mes'ûd] ve A'meş'in: "Ona: 'Bil ki Allah her şeye kadirdir' denildi" kıraati delalet eder. Bunu, İbrahim kıssasındaki O'nun: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster” [Bakara 260] sözü ve ardından kıssanın sonunda: { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bil ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [Bakara 260] buyurması pekiştirir. Kâdı şöyle demiştir: Birinci kıraat [daha uygundur]; çünkü bir şeyin emredilmesi ancak emredilen şey mevcut olmadığında güzel olur. Burada ise ilim: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “ona apaçık belli olunca” buyruğunun delaletiyle zaten hasıl olmuştur; dolayısıyla bundan sonra ilmi tahsil etmeyi emretmek caiz olmaz. Onun hasıl olduğunu haber vermek ise caizdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 260]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠) } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. [İbrahim]: 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tanesini tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy, sonra onları çağır; koşarak sana gelirler. Bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.' (260)”
الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ
ÜÇÜNCÜ KISSA
وَهِيَ أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ البعث:
Bu da öldükten sonra dirilmenin (ba's) sıhhatine delalet etmektedir:
في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي عَامِلِ إِذْ قَوْلَانِ قَالَ الزَّجَّاجُ التَّقْدِيرُ: اذْكُرْ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ، وَقَالَ غَيْرُهُ إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قوله أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ أَلَمْ تَرَ إِذْ حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، وأ لم تَرَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تحيي الْمَوْتَى.
Birinci Mesele: "İz" (إِذْ) lafzının âmili (onu nasb eden fiil) hususunda iki görüş vardır: Zeccâc takdirin: "İbrahim'in dediği vakti hatırla" şeklinde olduğunu söylemiştir. Başkası ise bunun, O'nun: "İbrahim ile tartışanı görmedin mi?" yani "İbrahim Rabbi hakkında tartıştığı vakti görmedin mi? ve İbrahim'in: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' dediği vakti görmedin mi?" sözüne matuf olduğunu söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُسَمِّ عُزَيْرًا حِينَ قَالَ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [البقرة: ٢٥٩] وسمى هاهنا إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْبَحْثِ فِي كِلْتَا الْقِصَّتَيْنِ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَالسَّبَبُ أَنَّ عُزَيْرًا لم يحفظ الأدب، بل قَالَ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها وَإِبْرَاهِيمُ حَفِظَ الْأَدَبَ فَإِنَّهُ أَثْنَى عَلَى اللَّهِ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ رَبِّ ثُمَّ دَعَا حَيْثُ قَالَ: أَرِنِي وَأَيْضًا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا رَاعَى الْأَدَبَ جَعَلَ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ فِي الطُّيُورِ، وَعُزَيْرًا لَمَّا لَمْ يُرَاعِ الْأَدَبَ جَعَلَ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ فِي نَفْسِهِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kasabaya uğrayan kimse gibi” [Bakara 259] buyururken Üzeyr'in ismini anmamış, burada ise her iki kıssadaki araştırmadan maksat tek bir şey olduğu halde İbrahim'in ismini açıkça zikretmiştir. Bunun sebebi şudur: Üzeyr edebi korumamış, bilakis: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?'” demiştir. İbrahim ise edebi korumuştur; zira o önce: { رَبِّ } “Rabbim!” diyerek Allah'a sena etmiş, sonra { أَرِنِي } “Bana göster” diyerek duada bulunmuştur. Yine bir diğer sebep; İbrahim edebi gözettiği için diriltme ve öldürmeyi kuşlarda kılmış, Üzeyr ise edebi gözetmediği için diriltme ve öldürmeyi onun kendi nefsinde kılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ سُؤَالِ إِبْرَاهِيمَ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ وَالضِّحَاكُ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّهُ رَأَى جِيفَةً مَطْرُوحَةً فِي شَطِّ الْبَحْرِ فَإِذَا مَدَّ الْبَحْرُ أَكَلَ مِنْهَا دَوَابُّ الْبَحْرِ، وَإِذَا جَزَرَ الْبَحْرُ جَاءَتِ السِّبَاعُ فَأَكَلَتْ، وَإِذَا ذَهَبَتِ السِّبَاعُ جَاءَتِ الطُّيُورُ فَأَكَلَتْ وَطَارَتْ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تَجْمَعُ أَجْزَاءَ الْحَيَوَانِ مِنْ بُطُونِ السِّبَاعِ وَالطُّيُورِ ودواب البحر، فقيل: أو لم تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ السُّؤَالِ أَنْ يَصِيرَ الْعِلْمُ بِالِاسْتِدْلَالِ ضَرُورِيًّا.
Üçüncü Mesele: İbrahim'in bu sorusunun sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Hasen, Dahhâk, Katâde, Atâ ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: O, deniz sahilinde atılmış bir leş gördü. Deniz yükseldiğinde deniz hayvanları ondan yiyor, deniz çekildiğinde yırtıcı hayvanlar gelip yiyor, yırtıcı hayvanlar gittiğinde kuşlar gelip yiyor ve uçup gidiyordu. Bunun üzerine İbrahim: "Rabbim! Hayvanın parçalarını yırtıcı hayvanların, kuşların ve deniz canlılarının karınlarından nasıl bir araya getirdiğini bana göster" dedi. Ona: "İnanmadın mı?" denildi; o da "İnandım, fakat bu sorudan maksat, istidlal ile olan bilginin zarurî (kesin müşahedeye dayalı) hale gelmesidir" dedi.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَالْقَاضِي: سَبَبُ السُّؤَالِ أَنَّهُ مَعَ مُنَاظَرَتِهِ مَعَ نَمْرُوذَ لَمَّا قَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ فَأَطْلَقَ مَحْبُوسًا وَقَتَلَ رَجُلًا قَالَ إِبْرَاهِيمُ: لَيْسَ هَذَا بِإِحْيَاءٍ وَإِمَاتَةٍ، وَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى لِتَنْكَشِفَ هَذِهِ المسألة عند نمروذ وأتباعه، وروي عن نمرود أَنَّهُ قَالَ: قُلْ لِرَبِّكَ حَتَّى يُحْيِيَ وَإِلَّا قَتَلْتُكَ، فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِنَجَاتِي مِنَ الْقَتْلِ أَوْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِقُوَّةِ حُجَّتِي وَبُرْهَانِي، وَأَنَّ عُدُولِي مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا مَا كَانَ بِسَبَبِ ضَعْفِ تِلْكَ الْحُجَّةِ، بَلْ كَانَ بِسَبَبِ جَهْلِ الْمُسْتَمِعِ.
İkinci Vecih: Muhammed b. İshâk ve Kâdı şöyle demişlerdir: Sorunun sebebi; Nemrud ile münazarası esnasında o: "Benim Rabbim diriltir ve öldürür" deyip Nemrud da: "Ben de diriltir ve öldürürüm" diyerek bir mahkûmu serbest bırakıp bir adamı öldürünce, İbrahim: "Bu diriltme ve öldürme değildir" dedi. İşte o esnada bu meselenin Nemrud ve tebaası nezdinde açığa kavuşması için: "Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster" dedi. Nemrud'dan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "Rabbine söyle de diriltsin, aksi takdirde seni öldürürüm." Bunun üzerine o da Allah Teâlâ'dan bunu istedi. O'nun: "Kalbimin mutmain olması için" sözü ise; öldürülmekten kurtulmam hususunda kalbimin mutmain olması için yahut hüccetimin ve burhanımın kuvveti hususunda ve o hüccetten başkasına geçmemin o delilin zayıflığından değil, bilakis dinleyenin cehaletinden kaynaklandığı hususunda kalbimin mutmain olması içindir [demektir].
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ ﵃: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ إِنِّي مُتَّخِذٌ بَشَرًا خَلِيلًا: فَاسْتَعْظَمَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ﷺ، وَقَالَ إِلَهِي مَا عَلَامَاتُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: عَلَامَتُهُ أَنَّهُ يُحْيِي الْمَيِّتَ بِدُعَائِهِ، فَلَمَّا عَظُمَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي دَرَجَاتِ الْعُبُودِيَّةِ وَأَدَاءِ الرِّسَالَةِ، خَطَرَ بِبَالِهِ: إِنِّي لَعَلِّي أَنْ أَكُونَ ذَلِكَ الْخَلِيلَ، فَسَأَلَ إِحْيَاءَ الْمَيِّتِ فَقَالَ اللَّهُ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى أَنَّنِي خليل لك.
Üçüncü Vecih: İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Süddî radıyallâhu anhüm şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ ona: "Ben insanlardan birini halil (dost) edineceğim" diye vahyetti. İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem bunu pek büyük gördü ve: "İlâhî! Bunun alameti nedir?" dedi. [Allah Teâlâ]: "Onun alameti, duasıyla ölüyü diriltmesidir" buyurdu. İbrahim aleyhisselâm'ın kulluk derecelerindeki ve risaleti tebliğdeki makamı yücelince hatırına: "Belki de o dost ben olabilirim" [düşüncesi] geldi. Bunun üzerine ölünün diriltilmesini istedi. Allah: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyurdu, o da: { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnandım, fakat Sana halil (dost) olduğum hususunda kalbimin mutmain olması için [dedi]”.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ ﷺ إنما سأل ذلك لقومه وذلك أَتْبَاعَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا يُطَالِبُونَهُمْ بِأَشْيَاءَ تَارَةً بَاطِلَةً وَتَارَةً حَقَّةً، كَقَوْلِهِمْ لِمُوسَى ﵇: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] فَسَأَلَ إِبْرَاهِيمُ ذَلِكَ.
Dördüncü Vecih: O aleyhisselâm bunu ancak kavmi için istemiştir. Çünkü peygamberlerin tabileri bazen bâtıl, bazen de hak olan şeyleri onlardan talep ederlerdi; nitekim Mûsâ aleyhisselâm'a: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilâhları olduğu gibi bize de bir ilâh yap” [A'râf 138] demeleri gibi. İbrahim de bunu talep etti.
وَالْمَقْصُودُ أَنْ يُشَاهِدَهُ فَيَزُولَ الْإِنْكَارُ عَنْ قُلُوبِهِمْ.
Maksat, onu müşahede edip kalplerinden inkârın zail olmasıdır.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: مَا خَطَرَ بِبَالِي فَقُلْتُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْأُمَّةَ كَمَا يَحْتَاجُونَ فِي الْعِلْمِ بِأَنَّ الرَّسُولَ صَادِقٌ فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ إِلَى مُعْجِزٍ يَظْهَرُ عَلَى يَدِهِ فَكَذَلِكَ الرَّسُولُ عِنْدَ وُصُولِ الْمَلَكِ إِلَيْهِ وَإِخْبَارِهِ إِيَّاهُ بِأَنَّ اللَّهَ بَعَثَهُ رَسُولًا يَحْتَاجُ إِلَى مُعْجِزٍ يَظْهَرُ عَلَى يَدِ ذَلِكَ الْمَلَكِ لِيَعْلَمَ الرَّسُولُ أَنَّ ذَلِكَ الْوَاصِلَ مَلَكٌ كَرِيمٌ لَا شَيْطَانٌ رَجِيمٌ وَكَذَا إِذَا سَمِعَ الْمَلَكُ كَلَامَ اللَّهِ احْتَاجَ إِلَى مُعْجِزٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ/ الْكَلَامَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى لَا كَلَامُ غَيْرِهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا جَاءَ الْمَلَكُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَأَخْبَرَهُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَكَ رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ طَلَبَ الْمُعْجِزَ فَقَالَ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى أَنَّ الْآتِيَ مَلَكٌ كَرِيمٌ لَا شَيْطَانٌ رَجِيمٌ.
Beşinci Vecih: Hatırıma gelen şu düşüncedir; derim ki: Şüphe yok ki ümmet, peygamberin risalet iddiasında doğru sözlü olduğunu bilmek için onun elinde zuhur edecek bir mucizeye nasıl muhtaç ise; aynı şekilde peygamber de melek kendisine geldiğinde ve Allah'ın kendisini elçi olarak gönderdiğini haber verdiğinde, gelenin taşlanmış bir şeytan değil kerim bir melek olduğunu bilmek için o meleğin elinde zuhur edecek bir mucizeye muhtaçtır. Keza melek Allah'ın kelamını işittiğinde, bu / kelamın başkasının kelamı değil Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna delalet edecek bir mucizeye muhtaçtır. Durum böyle olunca şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: Melek İbrahim'e gelip Allah Teâlâ'nın kendisini mahlukata elçi olarak gönderdiğini haber verince bir mucize talep etti ve: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster” dedi. [Allah]: { قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı? dedi”. O da: { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnandım, fakat gelenin kovulmuş bir şeytan değil kerim bir melek olduğu hususunda kalbimin mutmain olması için [dedi]”.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: وَهُوَ عَلَى لِسَانِ أَهْلِ التَّصَوُّفِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَوْتَى الْقُلُوبُ الْمَحْجُوبَةُ عَنْ أَنْوَارِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالتَّجَلِّي، وَالْإِحْيَاءُ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ ذَلِكَ التَّجَلِّي وَالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ فَقَوْلُهُ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى طَلَبٌ لِذَلِكَ التَّجَلِّي وَالْمُكَاشَفَاتِ فَقَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى أُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ الْغَيْبِ، وَلَكِنْ أَطْلُبُ حُصُولَهَا لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِسَبَبِ حُصُولِ ذَلِكَ التَّجَلِّي، وَعَلَى قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ: الْعِلْمُ الِاسْتِدْلَالِيُّ مِمَّا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الشُّبُهَاتُ وَالشُّكُوكُ فَطَلَبَ عِلْمًا ضَرُورِيًّا يَسْتَقِرُّ الْقَلْبُ مَعَهُ اسْتِقْرَارًا لَا يَتَخَالَجُهُ شَيْءٌ مِنَ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ.
Altıncı Vecih: Bu, tasavvuf ehlinin lisanı üzeredir: Ölülerden maksat, müşahede ve tecelli nurlarından perdelenmiş kalplerdir. Diriltme ise o tecellinin ve ilâhî nurların hâsıl olmasından ibarettir. Dolayısıyla onun { أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” sözü, o tecelliyi ve müşahedeleri bir taleptir. [Allah] { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyurunca, o: "Evet, gayb imanıyla buna inanıyorum; fakat bu tecellinin hâsıl olması sebebiyle kalbimin mutmain olması için bunların gerçekleşmesini talep ediyorum" demiştir. Kelâmcıların görüşüne göre ise: İstidlâlî ilim, şüphelerin ve tereddütlerin kendisine yol bulabildiği bir ilimdir; bu yüzden o, kalbin kendisiyle hiçbir şüphe ve tereddüt barındırmayacak şekilde sükûna ereceği zarurî bir ilim talep etmiştir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: لَعَلَّهُ طَالَعَ فِي الصُّحُفِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ أَنَّهُ يُشَرِّفُ وَلَدَهُ عِيسَى بِأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى بِدُعَائِهِ فَطَلَبَ ذَلِكَ فَقِيلَ لَهُ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى أَنِّي لَسْتُ أَقَلَّ مَنْزِلَةً فِي حَضْرَتِكَ مِنْ وَلَدِي عِيسَى.
Yedinci Vecih: Muhtemelen o, Allah Teâlâ'nın kendisine indirdiği sahifelerde, oğlu İsa'yı duasıyla ölüleri diriltmesi vasfıyla şereflendireceğini okumuş ve bunu talep etmiştir. Bunun üzerine kendisine: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” denilmiş, o da: { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnandım, fakat Senin katındaki mertebemin oğlum İsa'dan daha aşağı olmadığı hususunda kalbimin mutmain olması için [dedi]”.
الْوَجْهُ الثَّامِنُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﷺ أُمِرَ بِذَبْحِ الْوَلَدِ فَسَارَعَ إِلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَرْتَنِي أَنْ أَجْعَلَ ذَا رُوحِ بِلَا رُوحٍ فَفَعَلْتُ، وَأَنَا أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ غَيْرَ ذِي رُوحٍ رُوحَانِيًّا، فَقَالَ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى أَنَّكَ اتَّخَذْتَنِي خَلِيلًا.
Sekizinci Vecih: İbrahim aleyhisselâm'a çocuğunu boğazlaması emredilince buna hemen koştu, sonra da: "Bana ruhu olanı ruhsuz kılmamı emrettin, ben de yaptım. Ben de Senden ruhu olmayanı ruh sahibi kılmanı istiyorum" dedi. [Allah]: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyurdu. O: { قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnandım, fakat beni dost edindiğin hususunda kalbimin mutmain olması için [dedi]”.
الْوَجْهُ التَّاسِعُ: نَظَرَ إِبْرَاهِيمُ ﷺ فِي قَلْبِهِ فَرَآهُ مَيِّتًا بِحُبِّ وَلَدِهِ فَاسْتَحْيَى مِنَ اللَّهِ وَقَالَ: أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى أَيِ الْقَلْبَ إِذَا مَاتَ بِسَبَبِ الْغَفْلَةِ كَيْفَ يَكُونُ إِحْيَاؤُهُ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى.
Dokuzuncu Vecih: İbrahim aleyhisselâm kalbine baktı ve onu evlat sevgisiyle ölmüş gördü. Bunun üzerine Allah'tan hayâ etti ve: { أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى } “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dedi; yani gaflet sebebiyle ölen kalbin, Allah Teâlâ'nın zikriyle dirilişinin nasıl olacağını [sordu].
الْوَجْهُ الْعَاشِرُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ يُشَاهِدُونَ الْحَشْرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَرِنِي ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، فقال: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى أَنْ خَصَصْتَنِي فِي الدُّنْيَا بِمَزِيدِ هَذَا التَّشْرِيفِ.
Onuncu Vecih: Ayetin takdiri şöyledir: Bütün mahlukat haşri kıyamet gününde müşahede edecektir; bunu bana dünyada göster. [Allah]: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyurdu. O: { قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnandım, fakat dünyada bu fazladan şerefle beni hususi kıldığın hususunda kalbimin mutmain olması için [dedi]”.
الْوَجْهُ الْحَادِيَ عَشَرَ: لَمْ يَكُنْ قَصْدُ إِبْرَاهِيمَ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى، بَلْ كَانَ قَصْدُهُ سَمَاعَ الْكَلَامِ بِلَا وَاسِطَةٍ.
On Birinci Vecih: İbrahim'in maksadı ölülerin diriltilmesi değil, bilakis kelamı vasıtasız işitmekti.
الثَّانِيَ عَشَرَ: مَا قَالَهُ قَوْمٌ مِنَ الْجُهَّالِ، وَهُوَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﷺ كَانَ شَاكًّا فِي مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ وَفِي مَعْرِفَةِ الْمَعَادِ، أَمَّا شَكُّهُ في معرفة المبدأ فقوله هذا رَبِّي وَقَوْلُهُ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ [الْأَنْعَامِ:
On İkinci: Cahillerden bir grubun söylediği şu sözdür: İbrahim aleyhisselâm mebdein (yaratılışın başlangıcının) bilinmesinde ve meâdin (ahiretin) bilinmesinde şüphe içindeydi. Mebdei bilmedeki şüphesi: { هذا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözü ile { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, elbette sapan topluluktan olurum” [En'âm 77] sözüdür.
٧٧] وَأَمَّا شَكُّهُ فِي الْمَعَادِ فَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ سَخِيفٌ، بَلْ كُفْرٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْجَاهِلَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى كَافِرٌ، فَمَنْ نَسَبَ النَّبِيَّ الْمَعْصُومَ إِلَى ذَلِكَ فَقَدْ كَفَّرَ النَّبِيَّ الْمَعْصُومَ، فَكَانَ هَذَا بِالْكُفْرِ أَوْلَى،
Meâd konusundaki şüphesi ise bu ayettedir. Bu söz tutarsız, hatta küfürdür. Çünkü Allah Teâlâ'nın ölüleri diriltmeye kadir olduğunu bilmeyen kimse kâfirdir. Kim masum bir peygambere bunu nispet ederse, masum peygamberi tekfir etmiş olur; dolayısıyla bu [sözün sahibi] küfre daha layıktır.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ ذَلِكَ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي وَلَوْ كَانَ شَاكًّا لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي وَذَلِكَ كَلَامُ عَارِفٍ طَالِبٍ لِمَزِيدِ الْيَقِينِ، وَمِنْهَا أَنَّ الشَّكَّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى يُوجِبُ الشَّكَّ فِي النُّبُوَّةِ فَكَيْفَ يَعْرِفُ نُبُوَّةَ نَفْسِهِ.
Bunun bâtıl olduğuna delalet eden hususlardan biri şunlardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnanmadın mı? dedi. O: İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için [dedi]” buyruğudur. Şayet şüphe içinde olsaydı bu doğru olmazdı. İkincisi: Onun { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” sözüdür ki bu, yakînin artmasını talep eden bir ârifin kelâmıdır. Bunlardan biri de şudur: Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe etmek peygamberlikte şüphe etmeyi gerektirir; öyleyse kendi peygamberliğini nasıl bilebilir?
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu, takrir (onaylatma) anlamında bir soru edatıdır (istifham-ı takrîrî). Şair şöyle demiştir:
أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ
Binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ... ve avuçlarının içi âlemlerin en cömerti olan sizler değil misiniz?
وَالثَّانِي: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ أَنْ يُجِيبَ بِمَا أَجَابَ بِهِ لِيَعْلَمَ السَّامِعُونَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ مُؤْمِنًا بِذَلِكَ عَارِفًا بِهِ وَأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ شَيْءٌ آخَرُ.
İkincisi: Bu sorudan maksat, dinleyenlerin onun aleyhisselâm buna iman ettiğini ve bunu bildiğini, bu sorudan maksadın başka bir şey olduğunu bilmeleri için verdiği o cevabı vermesini sağlamaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّامَ فِي لِيَطْمَئِنَّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: سَأَلْتُ ذَلِكَ إِرَادَةَ طُمَأْنِينَةِ الْقَلْبِ، قَالُوا. وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَزُولَ عَنْهُ الْخَوَاطِرُ الَّتِي تَعْرِضُ لِلْمُسْتَدِلِّ وَإِلَّا فَالْيَقِينُ حَاصِلٌ عَلَى كلتا الحالتين.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “[İbrahim] dedi: İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için” buyruğuna gelince; bil ki { لِيَطْمَئِنَّ } kelimesindeki lâm (لِ) harfi hazfedilmiş bir fiile müteallıktır. Takdiri şöyledir: [Bunu] kalbimin mutmain olmasını istediğim için sordum. Dediler ki: Bundan maksat, delil getiren kimsenin aklına gelebilecek hatıraların (vesveselerin) ondan zail olmasıdır; aksi takdirde her iki durumda da yakîn zaten hâsıldır.
وهاهنا بَحْثٌ عَقْلِيٌّ وَهُوَ أَنَّ التَّفْسِيرَ مُفَرَّعٌ عَلَى أَنَّ الْعُلُومَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ، وَفِيهِ سُؤَالٌ صَعْبٌ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ حُصُولِ الْعِلْمِ لَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُجَوِّزًا لِنَقِيضِهِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ جَوَّزَ نَقِيضَهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَذَاكَ ظَنٌّ قَوِيٌّ لَا اعْتِقَادٌ جَازِمٌ، وَإِنْ لَمْ يُجَوِّزْ نَقِيضَهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ امْتَنَعَ وُقُوعُ التَّفَاوُتِ فِي الْعُلُومِ.
Burada aklî bir inceleme vardır: Bu tefsir, ilimlerin bazısının bazısından daha kuvvetli olmasının caiz olduğu esasına dayanır. Bunda zor bir soru bulunmaktadır, o da şudur: İnsan ilim hâsıl olduğu esnada ya onun zıddını caiz görür ya da caiz görmez. Eğer onun zıddını herhangi bir vecihle caiz görüyorsa, bu kesin bir inanç (itikad-ı câzim) değil kuvvetli bir zandır. Şayet zıddını hiçbir vecihle caiz görmüyorsa ilimlerde farklılığın (derecelenmenin) vuku bulması imkânsızdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ إِذَا قُلْنَا الْمَطْلُوبُ هُوَ حُصُولُ الطُّمَأْنِينَةِ فِي اعْتِقَادِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِحْيَاءِ، أَمَّا لَوْ قُلْنَا: الْمَقْصُودُ شَيْءٌ آخَرُ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.
Bil ki bu itiraz, ancak matlubun Allah Teâlâ'nın diriltmeye kadir olduğuna dair inançta sükûnetin hâsıl olması olduğunu söylediğimiz takdirde yöneltilebilir. Şayet: "Maksat başka bir şeydir" dersek bu soru ortadan kalkar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَخَذَ طَاوُسًا وَنَسْرًا وَغُرَابًا وَدِيكًا، وَفِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَابْنِ زَيْدٍ ﵄: حمامة بدل النسر، وهاهنا أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Kuşlardan dört tanesini tut” buyruğuna gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bir tavus kuşu, bir kartal, bir karga ve bir horoz aldı. Mücâhid ve İbn Zeyd'in radıyallâhu anhümâ kavlinde ise kartal yerine güvercin vardır. Burada bazı bahisler bulunmaktadır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا خَصَّ الطَّيْرَ مِنْ جُمْلَةِ الْحَيَوَانَاتِ بِهَذِهِ الْحَالَةِ ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الطَّيَرَانَ فِي السَّمَاءِ، وَالِارْتِفَاعَ فِي الْهَوَاءِ، وَالْخَلِيلُ كَانَتْ هِمَّتُهُ الْعُلُوَّ وَالْوُصُولَ إِلَى الْمَلَكُوتِ فَجُعِلَتْ مُعْجِزَتُهُ مُشَاكِلَةً لِهِمَّتِهِ.
Birinci Bahis: Hayvanlar arasından kuşun bu duruma tahsis edilmesinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Uçmak göktedir, havada yükselmektir; Halil'in himmeti de yücelik ve melekûta ulaşmaktı; bu yüzden mucizesi himmetine uygun kılındı.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْخَلِيلَ ﵇ لَمَّا ذَبَحَ الطُّيُورَ وَجَعَلَهَا قِطْعَةً قِطْعَةً، وَوَضَعَ عَلَى رَأْسِ كُلِّ جَبَلٍ قِطَعًا مُخْتَلِطَةً، ثُمَّ دَعَاهَا طَارَ كُلُّ جُزْءٍ إِلَى مُشَاكِلِهِ، فَقِيلَ لَهُ كَمَا طَارَ كُلُّ جُزْءٍ إِلَى مُشَاكِلِهِ كَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَطِيرُ كُلُّ جُزْءٍ إِلَى مُشَاكِلِهِ حَتَّى تتألف الأبدان وتتصل بها الْأَرْوَاحُ، وَيُقَرِّرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ [الْقَمَرِ: ٧] .
İkinci Vecih: Halil aleyhisselâm kuşları boğazlayıp parça parça ettiğinde ve her dağın tepesine karışık parçalar koyup sonra onları çağırdığında her parça kendi eşine doğru uçtu. Ona şöyle denildi: Her parça kendi eşine uçtuğu gibi, kıyamet gününde de bedenlerin oluşup ruhların onlara bitişmesi için her parça kendi eşine doğru öylece uçacaktır. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu teyit eder: { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Yayılmış çekirgeler gibi kabirlerden çıkarlar” [Kamer 7].
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ كَانَ حَاصِلًا بِحَيَوَانٍ وَاحِدٍ، فَلِمَ أَمَرَ بِأَخْذِ أَرْبَعِ حَيَوَانَاتٍ، وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى فِيهِ أَنَّكَ سَأَلْتَ وَاحِدًا عَلَى قَدْرِ الْعُبُودِيَّةِ وَأَنَا أُعْطِي أَرْبَعًا عَلَى قَدْرِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالثَّانِي: أَنَّ الطُّيُورَ الْأَرْبَعَةَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَرْكَانِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي مِنْهَا تَرْكِيبُ أَبْدَانِ الْحَيَوَانَاتِ وَالنَّبَاتَاتِ وَالْإِشَارَةُ فِيهِ أَنَّكَ مَا لَمْ تُفَرِّقْ بَيْنَ هَذِهِ الطُّيُورِ الْأَرْبَعَةِ لَا يَقْدِرُ طَيْرُ الرُّوحِ عَلَى الِارْتِفَاعِ إِلَى هَوَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ وَصَفَاءِ عَالَمِ الْقُدْسِ.
İkinci Bahis: Diriltme ve öldürmeden maksat tek bir hayvanla da hâsıl oluyordu; öyleyse niçin dört hayvan alması emredildi? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Buradaki mâna şudur: Sen kulluğun ölçüsünce bir [hayvan] istedin, Ben ise rubûbiyetin ölçüsünce dört [tane] veriyorum. İkincisi: Dört kuş, hayvanların ve bitkilerin bedenlerinin terkibini oluşturan dört unsura (anâsır-ı erbaa) işarettir. Bundaki işaret şudur: Sen bu dört kuşu birbirinden ayırmadıkça, ruh kuşu rubûbiyet havasına ve kudsiyet âleminin safiyetine yükselmeye güç yetiremez.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: إِنَّمَا خَصَّ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ لِأَنَّ الطَّاوُسَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِي الْإِنْسَانِ مِنْ حُبِّ/ الزِّينَةِ وَالْجَاهِ وَالتَّرَفُّعِ، قَالَ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] وَالنَّسْرُ إِشَارَةٌ إِلَى شَدَّةِ الشَّغَفِ بِالْأَكْلِ وَالدِّيكُ إِشَارَةٌ إِلَى شِدَّةِ الشَّغَفِ بِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ مِنَ الْفَرْجِ وَالْغُرَابُ إِشَارَةٌ إِلَى شِدَّةِ الْحِرْصِ عَلَى الْجَمْعِ وَالطَّلَبِ، فَإِنَّ مِنْ حِرْصِ الْغُرَابِ أَنَّهُ يَطِيرُ بِاللَّيْلِ وَيَخْرُجُ بِالنَّهَارِ فِي غَايَةِ الْبَرْدِ لِلطَّلَبِ، وَالْإِشَارَةُ فِيهِ إِلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَسْعَ فِي قَتْلِ شَهْوَةِ النَّفْسِ وَالْفَرْجِ وَفِي إِبْطَالِ الْحِرْصِ وَإِبْطَالِ التَّزَيُّنِ لِلْخَلْقِ لَمْ يَجِدْ فِي قَلْبِهِ رَوْحًا وَرَاحَةً مِنْ نُورِ جَلَالِ اللَّهِ.
Üçüncü Bahis: Bu hayvanların tahsis edilmesi şunun içindir: Çünkü tavus kuşu, insandaki / ziynet, makam ve kibir sevgisine işarettir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } “Nefsanî arzulara sevgi, insanlara süslü gösterildi” [Âl-i İmrân 14]. Kartal, yemeye aşırı düşkünlüğe işarettir. Horoz, fercin şehvetini gidermeye aşırı düşkünlüğe işarettir. Karga ise [malı] toplamaya ve aramaya aşırı hırslı olmaya işarettir; zira karganın hırsındandır ki o, aramak için geceleyin uçar ve son derece soğukta gündüzleyin dışarı çıkar. Bundaki işaret şudur: İnsan nefsin ve fercin şehvetini öldürmeye, hırsı yok etmeye ve mahlukata karşı süslenmeyi iptal etmeye çalışmadıkça kalbinde Allah'ın celâl nurundan bir ferahlık ve huzur bulamaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } “Onları kendine alıştır/bağla” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ بِكَسْرِ الصَّادِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الصَّادِ، أَمَّا الضَّمُّ فَفِيهِ قولان الأول: أن مِنْ صِرْتُ الشَّيْءَ أَصُورُهُ إِذَا أَمَلْتَهُ إِلَيْهِ وَرَجُلٌ أَصْوَرُ أَيْ مَائِلُ الْعُنُقِ، وَيُقَالُ: صَارَ فُلَانٌ إِلَى كَذَا إِذَا قَالَ بِهِ وَمَالَ إِلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَحْصُلُ فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَمِلْهُنَّ إِلَيْكَ وَقَطِّعْهُنَّ، ثُمَّ اجعل على كل جبل منهن جزأ، فَحَذَفَ الْجُمْلَةَ الَّتِي هِيَ قَطِّعْهُنَّ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ عَلَى مَعْنَى: فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ لِأَنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً يَدُلُّ عَلَى التَّقْطِيعِ.
Birinci Mesele: Hamza { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } ibaresini sâd harfinin kesresiyle (fasırhünne), diğerleri ise sâd'ın zammesiyle (fasurhünne) okumuştur. Zammeli okuyuşa gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, bir şeyi kendine meylettirdiğinde kullanılan Sâre'ş-şey'e yesûruhû (صِرْتُ الشَّيْءَ أَصُورُهُ) kökündendir. Boynu eğri adama Reculün asver (رَجُلٌ أَصْوَرُ) denir. Bir kimse bir görüşü benimsediğinde ve ona meylettiğinde Sâre fülânün ilâ kezâ (صَارَ فُلَانٌ إِلَى كَذَا) denilir. Bu tefsire göre sözde bir mahzuf bulunur; sanki: "Onları kendine meylettir ve onları parçala, sonra her bir dağın üzerine onlardan bir parça koy" denilmiştir. Sözün buna delaleti sebebiyle "onları parçala" cümlesini hazfetmiştir; nitekim: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Âsanla denize vur. Hemen yarıldı” ayetinin "vurdu ve yarıldı" mânasında olması gibi; çünkü { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “Sonra her bir dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğu parçalamaya delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي أَمْرِهِ بِضَمِّهَا إِلَى نَفْسِهِ بَعْدَ أَنْ يَأْخُذَهَا؟.
Eğer: "Onları aldıktan sonra kendisine yaklaştırmasının emredilmesindeki fayda nedir?" denilirse,
قُلْنَا: الْفَائِدَةُ أَنْ يَتَأَمَّلَ فِيهَا وَيَعْرِفَ أَشْكَالَهَا وَهَيْآتِهَا لِئَلَّا تَلْتَبِسَ عَلَيْهِ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ، وَلَا يَتَوَهَّمَ أَنَّهَا غَيْرُ تِلْكَ.
Şöyle deriz: Fayda, diriltilmeden sonra kendisine karışmasın ve onların o [önceki kuşlardan] başkası olduğu vehmine kapılmasın diye onları iyice incelemesi, şekillerini ve heyetlerini tanımasıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ مَعْنَاهُ قَطِّعْهُنَّ، يُقَالُ: صَارَ الشَّيْءَ يَصُورُهُ صَوْرًا، إِذَا قَطَعَهُ، قَالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ خَصْمًا أَلَدَّ: صِرْنَاهُ بِالْحُكْمِ، أَيْ قَطَعْنَاهُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِكَسْرِ الصَّادِ، فَقَدْ فَسَّرَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ أَيْضًا تَارَةً بِالْإِمَالَةِ، وَأُخْرَى بِالتَّقْطِيعِ، أَمَّا الْإِمَالَةُ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هَذِهِ لُغَةُ هُذَيْلٍ وَسُلَيْمٍ: صَارَهُ يَصِيرُهُ إِذَا أَمَاتَهُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ وغيره فصرهن بِكَسْرِ الصَّادِ: قَطِّعْهُنَّ. يُقَالُ: صَارَهُ يَصِيرُهُ إِذَا قَطَعَهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ: أَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ مَقْلُوبٌ مِنْ صَرَى يَصْرِي إِذَا قَطَعَ، فَقُدِّمَتْ يَاؤُهَا، كَمَا قَالُوا: عَثَا وَعَاثَ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ أَصْلٌ فِي نَفْسِهِ مُسْتَقِلٌّ بِذَاتِهِ، فَلَا يَجُوزُ جَعْلُ أَحَدِهِمَا فَرْعًا عَنِ الْآخَرِ.
İkinci Görüş: Bu, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan ve Mücâhid'in görüşüdür; { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } ifadesinin mânası "onları parçala" demektir. Bir kimse bir şeyi kestiğinde Sâre'ş-şey'e yesûruhû savran (صَارَ الشَّيْءَ يَصُورُهُ صَوْرًا) denir. Ru'be, inatçı bir hasmı vasfederken: "Onu hükümle kestik (صِرْنَاهُ بِالْحُكْمِ)" yani kestik/ayırdık demiştir. Bu görüşe göre bir gizli anlama (izmâra) ihtiyaç kalmaz. Hamza'nın sâd harfinin kesresiyle olan kıraatine gelince; o bu kelimeyi de bazen meylettirmek, bazen de parçalamak ile tefsir etmiştir. Meylettirmeye gelince, Ferrâ şöyle demiştir: Bu, Hüzeyl ve Süleym kabilelerinin lügatidir; bir şeyi meylettirdiğinde Sârehû yesîruhû (صَارَهُ يَصِيرُهُ) denir. Ahfeş ve başkaları ise sâd harfinin kesresiyle { فَصُرْهُنَّ } kelimesinin "onları parçala" mânasında olduğunu söylemişlerdir. Bir kimse bir şeyi kestiğinde Sârehû yesîruhû (صَارَهُ يَصِيرُهُ) denir. Ferrâ: "Zannedersem bu, kesti mânasındaki sarâ yasrî (صَرَى يَصْرِي) kökünden kalbolunmuştur ve nitekim asâ (عَثَا) ve âse (عَاثَ) dedikleri gibi yâ harfi öne geçirilmiştir" demiştir. Müberred ise şöyle demiştir: Bu doğru değildir; çünkü bu iki lafzın her biri kendi nefsinde bir asıldır ve bizatihi müstakildir, dolayısıyla birinin diğerinin fer'i kılınması caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ: قَطِّعْهُنَّ، وَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ قَطَعَ أَعْضَاءَهَا وَلُحُومَهَا وَرِيشَهَا وَدِمَاءَهَا، وَخَلَطَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، غَيْرَ أَبِي مُسْلِمٍ فَإِنَّهُ أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَقَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا طَلَبَ إِحْيَاءَ الْمَيِّتِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَرَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِثَالًا قَرَّبَ بِهِ الْأَمْرَ عَلَيْهِ، وَالْمُرَادُ بِصُرْهُنَّ إِلَيْكَ الْإِمَالَةُ وَالتَّمْرِينُ عَلَى الْإِجَابَةِ، أَيْ فَعَوَّدَ الطُّيُورَ الْأَرْبَعَةَ أَنْ تَصِيرَ بِحَيْثُ إِذَا دَعَوْتَهَا أَجَابَتْكَ وَأَتَتْكَ، فَإِذَا صَارَتْ كَذَلِكَ، فَاجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ وَاحِدًا حَالَ حَيَاتِهِ، ثُمَّ ادْعُهُنَّ/ يَأْتِينَكَ سَعْيًا، وَالْغَرَضُ مِنْهُ ذِكْرُ مِثَالٍ مَحْسُوسٍ فِي عَوْدِ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَجْسَادِ عَلَى سَبِيلِ السُّهُولَةِ وَأَنْكَرَ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: فَقَطِّعْهُنَّ. وَاحْتَجَّ على بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَشْهُورَ فِي اللُّغَةِ فِي قَوْلِهِ فَصُرْهُنَّ أَمِلْهُنَّ وَأَمَّا التَّقْطِيعُ وَالذَّبْحُ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، فَكَانَ إِدْرَاجُهُ فِي الْآيَةِ إِلْحَاقًا لِزِيَادَةٍ بِالْآيَةِ لَمْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَيْهَا وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِصُرْهُنَّ قَطِّعْهُنَّ لَمْ يَقُلْ إليك،
İkinci Mesele: Tefsir ehli, ayetten muradın: "Onları parçala" olduğu ve İbrahim'in onların uzuvlarını, etlerini, tüylerini ve kanlarını kesip birbirine karıştırdığı hususunda icmâ etmiştir; Ebû Müslim müstesnadır, zira o bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: İbrahim aleyhisselâm Allah Teâlâ'dan ölüyü diriltmesini talep ettiğinde, Allah Teâlâ ona işi zihnine yaklaştıran bir misal gösterdi. { صُرْهُنَّ إِلَيْكَ } ifadesinden maksat meylettirmek ve çağrıya icabet etmeye alıştırmaktır; yani: "Dört kuşu, sen onları çağırdığında sana icabet edecek ve sana gelecek şekilde alıştır; böyle oldukları zaman / canlı hallerinde her bir dağın üzerine birini koy, sonra onları çağır; koşarak sana gelirler." Bundan gaye, ruhların cesetlere kolaylıkla dönmesi konusunda somut bir misal zikretmektir. O, bundan muradın: "Onları parçala" olduğu görüşünü inkâr etmiş ve buna karşı şu vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Lügatte { فَصُرْهُنَّ } kavlinde meşhur olan "onları meylettir" mânasıdır. Parçalamak ve boğazlamaya gelince, ayette buna delalet eden bir şey yoktur; dolayısıyla bunu ayete dâhil etmek, delilin göstermediği bir fazlalığı ayete eklemek olur ki bu caiz değildir. İkincisi: Şayet { صُرْهُنَّ } kelimesinden maksat "onları parçala" olsaydı, { إِلَيْكَ } demezdi;
فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَتَعَدَّى بِإِلَى وَإِنَّمَا يَتَعَدَّى بِهَذَا الْحَرْفِ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْإِمَالَةِ.
Çünkü bu [fiil] ilâ (إِلَى) harf-i ceri ile geçişli olmaz; bu harfle ancak meylettirmek mânasında olduğunda geçişli olur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَخُذْ إِلَيْكَ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ.
Eğer: "Sözde bir takdim ve tehir (öteleme ve öne alma) bulunduğu ve takdirin: { فَخُذْ إِلَيْكَ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ } [Kuşlardan dördünü yanına al ve onları parçala] şeklinde olduğu niçin söylenemez?" denilirse,
قُلْنَا: الْتِزَامُ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ مُلْجِئٌ إِلَى الْتِزَامِهِ خِلَافُ الظَّاهِرِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ ثُمَّ ادْعُهُنَّ عَائِدٌ إِلَيْهَا لَا إِلَى أَجْزَائِهَا، وَإِذَا كَانَتِ الْأَجْزَاءُ مُتَفَرِّقَةً مُتَفَاصِلَةً وَكَانَ الْمَوْضُوعُ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ بَعْضَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ لَا إِلَيْهَا، وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا الضَّمِيرُ فِي قوله يَأْتِينَكَ سَعْياً عائدا إلى أجزائها لَا إِلَى أَجْزَائِهَا، وَعَلَى قَوْلِكُمْ إِذَا سَعَى بَعْضُ الْأَجْزَاءِ إِلَى بَعْضٍ كَانَ الضَّمِيرُ فِي يَأْتِينَكَ عَائِدًا إِلَى أَجْزَائِهَا لَا إِلَيْهَا، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْمَشْهُورِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ أَبِي مُسْلِمٍ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ ذَبْحُ تِلْكَ الطُّيُورِ وَتَقْطِيعُ أَجْزَائِهَا، فَيَكُونُ إِنْكَارُ ذَلِكَ إِنْكَارًا لِلْإِجْمَاعِ وَالثَّانِي: أَنَّ مَا ذَكَرَهُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِإِبْرَاهِيمَ ﷺ، فَلَا يَكُونُ لَهُ فِيهِ مَزِيَّةٌ عَلَى الْغَيْرِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ أَرَادَ أَنْ يُرِيَهُ اللَّهُ كَيْفَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أُجِيبَ إِلَى ذَلِكَ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ لَا تَحْصُلُ الْإِجَابَةُ فِي الْحَقِيقَةِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً يَدُلُّ عَلَى أن تلك الطيور جعلت جزأ جزأ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الْوَجْهِ: أَنَّهُ أَضَافَ الْجُزْءَ إِلَى الْأَرْبَعَةِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْجُزْءِ هُوَ الْوَاحِدُ مِنْ تِلْكَ الْأَرْبَعَةِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَا ذَكَرْتَهُ وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا إِلَّا أَنَّ حَمْلَ الْجُزْءِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَظْهَرُ وَالتَّقْدِيرُ: فَاجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا أَوْ بَعْضًا.
Biz deriz ki: Kendisine mecbur bırakan bir delil olmaksızın takdim ve tehiri benimsemek zahire aykırıdır. Üçüncüsü: { ثُمَّ ادْعُهُنَّ } “Sonra onları çağır” buyruğundaki zamir parçalarına değil kendilerine aittir. Parçalar dağınık ve birbirinden ayrı olduğunda ve her dağın üzerine konulan şey o parçaların bir kısmı olduğunda, zamirin kendilerine değil o parçalara raci olması gerekir ki bu zahire aykırıdır. Ayrıca { يَأْتِينَكَ سَعْياً } “Koşarak sana gelirler” kavlindeki zamir de onların parçalarına değil kendilerine dönmektedir. Sizin kavlinize göre ise parçaların bir kısmı diğerine koştuğunda { يَأْتِينَكَ } kelimesindeki zamir kendilerine değil parçalarına raci olur. Meşhur kavli savunanlar ise şu vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Ebû Müslim'den önceki bütün müfessirler, o kuşların boğazlanmasının ve parçalarının kesilmesinin vuku bulduğu hususunda icmâ etmişlerdir; dolayısıyla bunu inkâr etmek icmâyı inkâr etmektir. İkincisi: Onun zikrettiği husus İbrahim aleyhisselâm'a mahsus değildir; bu durumda onun başkasına karşı bir üstünlüğü olmaz. Üçüncüsü: İbrahim, Allah'ın ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini istemiştir ve ayetin zahiri bu isteğe icabet edildiğine delalet eder. Ebû Müslim'in kavline göre ise gerçekte bir icabet hâsıl olmaz. Dördüncüsü: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “Sonra her bir dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğu, o kuşların parça parça kılındığına delalet eder. Ebû Müslim bu veche verdiği cevapta şöyle demiştir: Cüzü (parçayı) dörde izafe etmiştir; bu durumda cüzden muradın o dörtten biri olması vacip olur. Cevap şudur: Senin zikrettiğin ihtimal dâhilinde olsa da, cüz lafzını bizim zikrettiğimize hamletmek daha zahirdir; takdir ise şöyledir: "Her bir dağın üzerine onlardan her birinin bir parçasını veya bir cüzünü koy."
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “Sonra her bir dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ قَوْلِهِ عَلى كُلِّ جَبَلٍ جَمِيعُ جِبَالِ الدُّنْيَا، فَذَهَبَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَاكُ إِلَى الْعُمُومِ بِحَسَبِ الْإِمْكَانِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَرِّقْهَا عَلَى كُلِّ جَبَلٍ يُمْكِنُكَ التَّفْرِقَةُ عَلَيْهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ أَرْبَعَةُ جِبَالٍ عَلَى حَسَبِ الطُّيُورِ الْأَرْبَعَةِ وَعَلَى حَسَبِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعَةِ أَيْضًا أَعْنِي الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ وَالشَّمَالَ وَالْجَنُوبَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: سَبْعَةٌ مِنَ الْجِبَالِ لِأَنَّ الْمُرَادَ كُلُّ جَبَلٍ يُشَاهِدُهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حَتَّى يَصِحَّ مِنْهُ دُعَاءُ الطَّيْرِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْمُشَاهَدَةِ، وَالْجِبَالُ الَّتِي كَانَ يُشَاهِدُهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ سَبْعَةٌ.
Birinci Mesele: { عَلى كُلِّ جَبَلٍ } “Her bir dağın üzerine” buyruğunun zahiri, dünyanın bütün dağlarıdır. Mücâhid ve Dahhâk, imkân nispetinde umuma kani olmuşlardır; sanki: "Üzerine dağıtman mümkün olan her dağın üzerine onları dağıt" denilmiştir. İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde ve er-Rebî': Dört kuş sayısınca ve aynı şekilde dört yön –yani doğu, batı, kuzey ve güney– sayısınca dört dağ olduğunu söylemişlerdir. Süddî ve İbn Cüreyc ise: Yedi dağ olduğunu söylemişlerdir; çünkü murat, İbrahim aleyhisselâm'ın kuşları çağırmasının sahih olması için gördüğü her dağdır, zira bu ancak müşahede ile tamam olur ve İbrahim aleyhisselâm'ın gördüğü dağlar yedi taneydi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ أُمِرَ بِذَبْحِهَا وَنَتْفِ رِيشِهَا وَتَقْطِيعِهَا جُزْءًا جُزْءًا وَخَلْطِ دِمَائِهَا ولحومها، وأن يمسك رؤوسها، ثُمَّ أُمِرَ بِأَنْ يَجْعَلَ أَجْزَاءَهَا عَلَى الْجِبَالِ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ رُبْعًا مِنْ كُلِّ طَائِرٍ، ثُمَّ يَصِيحُ بِهَا: تَعَالَيْنَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ أَخَذَ كُلُّ جُزْءٍ يَطِيرُ إِلَى الْآخَرِ حَتَّى تَكَامَلَتِ الْجُثَثُ، ثُمَّ أَقْبَلَتْ كُلُّ جُثَّةٍ إِلَى رَأْسِهَا وَانْضَمَّ كُلُّ رَأْسٍ إِلَى جُثَّتِهِ، وَصَارَ الْكُلُّ أَحْيَاءً بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى.
Rivayet edildiğine göre ona aleyhisselâm onları boğazlaması, tüylerini yolması, parça parça kesmesi, kanlarını ve etlerini birbirine karıştırması ve başlarını tutması emredildi. Sonra parçalarını dağlara, her bir dağa her kuştan bir çeyrek koyması emredildi. Sonra onlara: "Allah Teâlâ'nın izniyle gelin!" diye seslenmesi emredildi. Ardından her bir parça diğerine doğru uçmaya başladı ve nihayet gövdeler tamamlandı. Sonra her gövde kendi başına doğru yöneldi ve her baş kendi gövdesiyle birleşti; hepsi Allah Teâlâ'nın izniyle canlı hale geldi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالْفَضْلِ جُزْءاً مُثَقَّلًا مَهْمُوزًا حَيْثُ وَقَعَ، وَالْبَاقُونَ مُهَمَّزًا مُخَفَّفًا وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Üçüncü Mesele: Âsım, Ebû Bekr ve el-Fadl rivayetinde geçtiği her yerde { جُزْءاً } kelimesini şeddeli ve hemzeli (cüz'en) olarak okumuştur; diğerleri ise hemzeli ve şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Bunlar aynı mânaya gelen iki lügattir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً فَقِيلَ عَدْوًا وَمَشْيًا عَلَى أَرْجُلِهِنَّ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الْحُجَّةِ، وَقِيلَ طَيَرَانًا وَلَيْسَ يَصِحُّ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ لِلطَّيْرِ إِذَا طَارَ: سَعَى، وَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ السَّعْيَ هُوَ الِاشْتِدَادُ فِي الْحَرَكَةِ، فَإِنْ كَانَتِ الْحَرَكَةُ طَيَرَانًا فَالسَّعْيُ فِيهَا هُوَ الِاشْتِدَادُ فِي تِلْكَ الْحَرَكَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً } “Sonra onları çağır, koşarak sana gelirler” buyruğuna gelince; hüccet bakımından daha beliğ olduğu için "koşarak ve ayakları üzerinde yürüyerek" denilmiştir. "Uçarak" da denilmiştir fakat bu sahih değildir; zira kuş uçtuğu zaman ona Sa'â (سَعَى / koştu) denilmez. Onlardan bazıları ise buna şöyle cevap vermiştir: Sa'y, hareketteki hızlanmadır; şayet hareket uçmak ise ondaki sa'y de o hareketteki hızlanmadır.
وَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الْحَيَاةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ كُلَّ
Bizim mezhep âlimlerimiz bu ayetle, bünyenin (organik bedensel bütünlüğün) hayatın sıhhatinde bir şart olmadığına delil getirmişlerdir. Çünkü O Teâlâ, her bir
وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ حَيًّا فَاهِمًا لِلنِّدَاءِ، قَادِرًا عَلَى السَّعْيِ وَالْعَدْوِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الْحَيَاةِ قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْبِنْيَةِ مِنْ حَيْثُ أَوْجَبَ التَّقْطِيعُ بُطْلَانَ حَيَاتِهَا.
parçayı ve cüzü diri kılmış, nidayı anlar ve koşup seyretmeye kadir eylemiştir. Bu da bünyenin hayatın sıhhatinde şart olmadığına delalet etmiştir. Kâdı şöyle demiştir: Parçalamak onların hayatının iptalini gerektirdiği cihetle ayet, bünyenin mutlaka şart olduğuna delalet etmektedir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ حُصُولَ الْمُقَارَنَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْمُقَارَنَةِ، أَمَّا الِانْفِكَاكُ عَنْهُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُقَارَنَةَ حَيْثُ حَصَلَتْ مَا كَانَتْ وَاجِبَةً، وَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حُصُولِ فَهْمِ النِّدَاءِ، وَالْقُدْرَةِ عَلَى السَّعْيِ لِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ حَالَ تَفَرُّقِهَا، كَانَ دَلِيلًا قَاطِعًا عَلَى أَنَّ الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ.
Cevap şudur: Bu zayıftır; çünkü beraberliğin (mukarenetin) hâsıl olması, beraberliğin vacip olduğuna delalet etmez. Bazı durumlarda ondan ayrılabilirlik ise beraberliğin hâsıl olduğu yerde vacip olmadığına delalet eder. Ayet, parçalanmış hallerinde o cüzlerin nidayı anlamalarının ve koşmaya kadir olmalarının gerçekleştiğine delalet edince, bünyenin hayat için bir şart olmadığına kesin bir delil olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ غَالِبٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ حَكِيمٌ أَيْ عَلِيمٌ بعواقب الأمور وغايات الأشياء.
Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Ve bil ki, şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğuna gelince; mânası O'nun bütün mümkinata galip olduğu; Hakîm, yani işlerin akıbetlerini ve şeylerin gayelerini hakkıyla bilen olduğudur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦١]
[Bakara Suresi (2): Âyet 261]
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)
{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohum gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah [lütfu] geniş olandır, [her şeyi] bilendir.” (261)
[الحكم الْأَوَّلُ فِي بَيَانِ التَّكَالِيفِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي إِنْفَاقِ الأموال]
[Malların İnfakında Dikkate Alınan Yükümlülüklerin Beyanına Dair Birinci Hüküm]
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ مِنْ بَيَانِ أُصُولِ الْعِلْمِ بِالْمَبْدَأِ وَبِالْمَعَادِ وَمِنْ دَلَائِلِ صِحَّتِهِمَا مَا أَرَادَ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِبَيَانِ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ وَالتَّكَالِيفِ.
Bil ki O Sübhânehu, mebde ve meâd ilminin esaslarının beyanından ve bu ikisinin sıhhatinin delillerinden dilediği şeyleri zikredince, bunu şeriatlerin, hükümlerin ve mükellefiyetlerin beyanı ile devam ettirmiştir.
فَالْحُكْمُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ التَّكَالِيفِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي إِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Birinci Hüküm: Malların infakında dikkate alınan mükellefiyetlerin beyanındadır. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي ﵀: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجْمَلَ فِي قَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً فَصَّلَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تِلْكَ الْأَضْعَافَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ الْأَدِلَّةَ عَلَى قُدْرَتِهِ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ مِنْ حَيْثُ لَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يَحْسُنِ التَّكْلِيفُ بِالْإِنْفَاقِ، لِأَنَّهُ لَوْلَا وُجُودُ الْإِلَهِ الْمُثِيبُ الْمُعَاقِبُ، لَكَانَ الْإِنْفَاقُ فِي سَائِرِ الطَّاعَاتِ عَبَثًا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِمَنْ رَغَّبَهُ فِي الْإِنْفَاقِ قَدْ عَرَفْتَ أَنِّي خَلَقْتُكَ وَأَكْمَلْتُ نِعْمَتِي عَلَيْكَ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِقْدَارِ وَقَدْ عَلِمْتَ قُدْرَتِي عَلَى الْمُجَازَاةِ وَالْإِثَابَةِ، فَلْيَكُنْ عِلْمُكَ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ دَاعِيًا إِلَى إِنْفَاقِ الْمَالِ، فَإِنَّهُ يُجَازِي الْقَلِيلَ بِالْكَثِيرِ، ثُمَّ ضَرَبَ لِذَلِكَ الْكَثِيرِ مَثَلًا، وَهُوَ أَنَّ مَنْ بَذَرَ حَبَّةً أَخْرَجَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ، فَصَارَتِ الْوَاحِدَةُ سَبْعَمِائَةٍ.
Birinci Mesele: [Ayetlerin] tertip tarzı (nazmı) hakkında vecihler vardır: Birincisi: Kâdı rahimehullâh şöyle demiştir: O Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir de Allah da ona kat kat fazlasıyla geri öder” kavlinde mücmel bıraktığı hususu, daha sonra bu ayette o katları tafsilatıyla açıklamıştır. İki ayet arasında diriltme ve öldürme ile kudretine dair delilleri zikretmesi ise şunun içindir: Eğer bu olmasaydı infak ile mükellef tutmak güzel olmazdı; çünkü mükâfatlandıran ve cezalandıran bir İlah'ın varlığı olmasaydı diğer taatlerde infakta bulunmak abes olurdu. Sanki O Teâlâ infaka teşvik ettiği kimseye şöyle demiştir: Seni yarattığımı, diriltmek ve güç yetirmek suretiyle üzerindeki nimetimi tamamladığımı bildin; karşılık vermeye ve mükâfatlandırmaya olan kudretimi de öğrendin. Öyleyse bu halleri bilmen malı infak etmeye sevk edici olsun; zira O, aza çok ile karşılık verir. Sonra o çok için bir misal vermiştir ki o da şudur: Bir tohum eken kimsenin o tohumu yedi başak bitirmiş, her başakta yüz tane bulunmuş, böylece o bir [tane], yedi yüz olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ النَّظْمِ مَا ذَكَرَهُ الْأَصَمُّ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ضَرَبَ هَذَا الْمَثَلَ بَعْدَ أَنِ احْتَجَّ عَلَى الْكُلِّ بِمَا يُوجِبُ تَصْدِيقَ النَّبِيِّ ﷺ لِيَرْغَبُوا فِي الْمُجَاهَدَةِ بِالنَّفْسِ وَالْمَالِ فِي نُصْرَتِهِ وَإِعْلَاءِ شَرِيعَتِهِ.
İkinci Vecih: Nazmın beyanında el-Esamm'ın zikrettiği husustur: O Teâlâ, peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik edilmesini gerektiren şeylerle herkes aleyhine delil getirdikten sonra, onun yardımında ve şeriatini yüceltmede can ve mal ile cihat etmeye rağbet etsinler diye bu misali vermiştir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّ الْكُفَّارَ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ بَيَّنَ مَثَلَ مَا يُنْفِقُ الْمُؤْمِنُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا يُنْفِقُ الْكَافِرُ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ.
Üçüncü Vecih: O Teâlâ kendisinin müminlerin dostu (velîsi) olduğunu, kâfirlerin dostlarının ise tâğût olduğunu beyan edince; müminin Allah yolunda harcadığı şey ile kâfirin tâğût yolunda harcadığı şeyin misalini açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَثَلُ صَدَقَاتِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ كَمَثَلِ حَبَّةٍ وَقِيلَ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ كَمَثَلِ زَارِعِ حَبَّةٍ.
İkinci Mesele: Ayette bir izmâr (gizli kelime) vardır; takdiri şöyledir: "Mallarını infak edenlerin sadakalarının misali bir tohumun durumu gibidir." Şöyle de denilmiştir: "Mallarını infak edenlerin durumu, bir tohum ekenin durumu gibidir."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَعْنِي فِي دِينِهِ، قِيلَ: أَرَادَ النَّفَقَةَ فِي الْجِهَادِ خَاصَّةً، وَقِيلَ: جَمِيعُ أَبْوَابِ الْبِرِّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْوَاجِبُ وَالنَّفْلُ مِنَ الْإِنْفَاقِ فِي الْهِجْرَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمِنَ الْإِنْفَاقِ فِي الْجِهَادِ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى الْغَيْرِ، وَمِنْ صَرْفِ الْمَالِ إِلَى الصَّدَقَاتِ، وَمِنْ إِنْفَاقِهَا فِي الْمَصَالِحِ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مَعْدُودٌ فِي السَّبِيلِ الَّذِي هُوَ دِينُ اللَّهِ وَطَرِيقَتُهُ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ إِنْفَاقٌ فِي سَبِيلِ الله گ.
Üçüncü Mesele: { يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanlar” ifadesinin mânası, yani O'nun dininde demektir. Özel olarak cihaddaki harcama kastedilmiştir denildiği gibi, bütün hayır yollarıdır da denilmiştir. Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicretteki infak, cihadda kişinin kendi nefsine ve başkasına yaptığı infak, malın sadakalara sarf edilmesi ve kamu yararına (maslahatlara) harcanması da bunun içine girer; çünkü bunların tamamı Allah'ın dini ve O'nun yolu olan fî sebîlillâh kapsamında sayılır. Zira bunların hepsi Allah yolunda infaktır.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ رَأَيْتَ سُنْبُلَةً فِيهَا مِائَةُ حَبَّةٍ حَتَّى يُضْرَبَ الْمَثَلُ بِهَا؟.
Eğer: "Kendisiyle misal verilecek şekilde içinde yüz tane bulunan bir başak gördün mü?" denilirse,