الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هاهنا مِنَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ: الْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ فَتَكُونُ الْآيَةُ صَرِيحَةً فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الْإِنْسَانَ مِنَ الْكُفْرِ وَأَدْخَلَهُ فِي الْإِيمَانِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ بِخَلْقِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ بِخَلْقِ الْعَبْدِ لَكَانَ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ نَفْسَهُ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ يُنَاقِضُ صَرِيحَ الْآيَةِ.
Birinci mesele: Müfessirler burada karanlıklar ve nurdan maksadın küfür ve iman olduğu hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla ayet, insanı küfürden çıkarıp imana girdirenin Allah Teâlâ olduğu hususunda açıktır; bu sebeple imanın Allah'ın yaratmasıyla olması gerekir. Zira şayet imanın meydana gelmesi kulun yaratmasıyla olsaydı, kendisini küfürden imana çıkaran bizzat kendisi olurdu; bu ise ayetin açık ifadesiyle çelişir.
أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِخْرَاجَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ مَحْمُولٌ عَلَى نَصْبِ/ الدَّلَائِلِ، وَإِرْسَالِ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، وَالتَّرْغِيبِ فِي الْإِيمَانِ بِأَبْلَغِ الْوُجُوهِ، وَالتَّحْذِيرِ عَنِ الْكُفْرِ بِأَقْصَى الْوُجُوهِ، وَقَالَ الْقَاضِي: قَدْ نَسَبَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِضْلَالَ إِلَى الصَّنَمِ فِي قَوْلِهِ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] لِأَجْلِ أَنَّ الْأَصْنَامَ سَبَبٌ بِوَجْهٍ ما لضالهم، فَأَنْ يُضَافَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ قُوَّةِ الْأَسْبَابِ الَّتِي فَعَلَهَا بِمَنْ يُؤْمِنُ كَانَ أَوْلَى.
Mutezile buna iki vecihle cevap vermiştir. Birincisi: Karanlıklardan nura çıkarma ifadesi; deliller koymaya, peygamberler göndermeye, kitaplar indirmeye, imana en beliğ şekillerde teşvik etmeye ve küfürden en üst düzeyde sakındırmaya hamledilir. Kâdı şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Gerçekten onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhim 36] kavlinde saptırmayı puta nispet etmiştir; çünkü putlar bir vecihle onların sapmasına sebep olmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın iman eden kimse hakkında işlediği güçlü sebeplerle birlikte karanlıklardan nura çıkarmanın O'na isnat edilmesi daha evladır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْدِلُ بِهِمْ مِنَ النَّارِ إِلَى الْجَنَّةِ قَالَ الْقَاضِي: هَذَا أَدْخَلُ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ مَا يَقَعُ مِنْ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ يَكُونُ مِنْ فِعْلِهِ تَعَالَى فَكَأَنَّهُ فَعَلَهُ.
İkinci vecih: Karanlıklardan nura çıkarmanın, Allah Teâlâ'nın onları cehennemden cennete çevirmesine hamledilmesidir. Kâdı şöyle demiştir: Bu hakikate daha yakındır; zira ahirette bundan meydana gelen şey O Teâlâ'nın fiilindendir, dolayısıyla sanki onu bizzat yapmıştır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هذه الإضافة حقيقة في الفعل، مجاز فِي الْحَثِّ وَالتَّرْغِيبِ، وَالْأَصْلُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ التَّرْغِيبَاتِ إِنْ كَانَتْ مُؤَثِّرَةً فِي تَرْجِيحِ الدَّاعِيَةِ صَارَ الرَّاجِحُ وَاجِبًا، وَالْمَرْجُوحُ مُمْتَنِعًا، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا أَثَرٌ فِي التَّرْجِيحِ لَمْ يَصِحَّ تَسْمِيَتُهَا بِالْإِخْرَاجِ.
Birinciye cevap iki vecihledir: Birincisi: Bu isnat fiil hakkında hakikat, teşvik ve yönlendirmede ise mecazdır; asıl olan ise lafzı hakikate hamletmektir. İkincisi: Bu teşvikler şayet [fiile] sevk eden sebebi tercihte etkili ise, tercih edilen vacip, tercih edilmeyen ise mümteni (imkânsız) olur; bu durumda Mutezile'nin sözü batıl olur. Şayet tercihte bir etkisi yoksa, onu 'çıkarma' diye isimlendirmek sahih olmaz.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْعُدُولِ بِهِمْ مِنَ النَّارِ إِلَى الْجَنَّةِ فَهُوَ أَيْضًا مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاقِدِيُّ: كُلُّ مَا كَانَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ فَإِنَّهُ أَرَادَ بِهِ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ، غَيْرَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] فَإِنَّهُ يَعْنِي بِهِ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، وَقَالَ: وَجَعَلَ الْكُفْرَ ظُلْمَةً، لِأَنَّهُ كَالظُّلْمَةِ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْإِدْرَاكِ، وَجَعَلَ الْإِيمَانَ نُورًا لِأَنَّهُ كَالسَّبَبِ فِي حُصُولِ الْإِدْرَاكِ.
İkinci soruya -ki o da lafzın onları cehennemden cennete çevirmeye hamledilmesidir- gelince; bu da iki vecihle reddedilir. Birincisi: Vâkıdî şöyle demiştir: Kur'an'da geçen her 'karanlıklardan nura' ifadesiyle küfür ve iman kastedilmiştir; En'âm suresindeki: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve aydınlığı var eden” [En'âm 1] kavli müstesnadır, zira onunla gece ve gündüzü kastetmektedir. [Vâkıdî devamla] şöyle demiştir: Küfrü karanlık kıldı; çünkü o, idrake engel olma hususunda karanlık gibidir; imanı da nur kıldı; çünkü o, idrakin meydana gelmesinde sebep gibidir.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الْعُدُولَ بِالْمُؤْمِنَ مِنَ النَّارِ إِلَى الْجَنَّةِ أَمْرٌ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلَا يَجُوزُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ.
İkinci cevap: Mümini cehennemden cennete çevirmek Mutezile'ye göre Allah Teâlâ'ya vacip olan bir husustur; bu sebeple lafzın buna hamledilmesi caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْكُفْرِ ثُمَّ أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، ثم هاهنا قَوْلَانِ:
İkinci mesele: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” kavlinin zahiri, onların küfür içinde olduklarını, sonra da Allah Teâlâ'nın onları o küfürden imana çıkardığını iktiza eder. Bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يُجْرَى اللَّفْظُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِمَنْ كَانَ كَافِرًا ثُمَّ أَسْلَمَ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذكروا في سبب النزول روايات أحدهما: قَالَ مُجَاهِدٌ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ آمَنُوا بِعِيسَى ﵇ وَقَوْمٍ كَفَرُوا بِهِ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ آمَنَ بِهِ مَنْ كَفَرَ بِعِيسَى، وَكَفَرَ بِهِ مَنْ آمَنَ بِعِيسَى ﵇ وَثَانِيَتُهَا: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ آمَنُوا بِعِيسَى ﵇ عَلَى طَرِيقَةِ النَّصَارَى، ثُمَّ آمَنُوا بَعْدَهُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَقَدْ كَانَ إِيمَانُهُمْ بِعِيسَى حِينَ آمَنُوا بِهِ ظُلْمَةً وَكُفْرًا، لِأَنَّ الْقَوْلَ بِالِاتِّحَادِ كُفْرٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَهُمْ مِنْ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ وَثَالِثَتُهَا: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي كُلِّ كَافِرٍ أَسْلَمَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Birinci görüş: Lafzın zahirine göre işletilmesidir; bu da ayetin kâfir olup sonradan Müslüman olan kimseye mahsus olmasıdır. Bu görüşü savunanlar nüzul sebebi hakkında birtakım rivayetler zikretmişlerdir. Birincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, Îsâ aleyhisselâm'a iman eden bir topluluk ile onu inkâr eden bir topluluk hakkında inmiştir. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderince, Îsâ'yı inkâr edenler ona iman etmiş, Îsâ aleyhisselâm'a iman etmiş olanlar ise onu inkâr etmiştir. İkincisi: Ayet, Îsâ aleyhisselâm'a Hristiyanların tarzı üzere iman eden, sonra da onun ardından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden bir topluluk hakkında inmiştir. Onların Îsâ'ya iman ettikleri sıradaki imanları bir karanlık ve küfür idi; çünkü ittihad (birlik/hulûl) fikrini savunmak küfürdür; Allah Teâlâ da onları o karanlıklardan İslam'ın nuruna çıkarmıştır. Üçüncüsü: Ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem sayesinde Müslüman olan her kâfir hakkında inmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ اللَّفْظُ عَلَى كُلَّ مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ/ الْإِيمَانُ بَعْدَ الْكُفْرِ أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا فِي الظُّلُمَاتِ الْبَتَّةَ، وَيَدُلُّ عَلَى جَوَازِهِ: الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْعُرْفُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٣] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا قَطُّ فِي النَّارِ وَقَالَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ [يُونُسَ:
İkinci görüş: Lafzın, bu iman küfürden sonra olsun veya olmasın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden herkese hamledilmesidir. Bunun izahı şöyledir: Karanlıklarda hiç bulunmamış olsalar bile onlar hakkında 'onları nurdan karanlıklara çıkarır' denilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bunun caiz olduğuna Kur'an, hadis ve örf delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı” [Âl-i İmrân 103] kavlidir; oysa onların asla ateşte bulunmadıkları malumdur. Yine: { لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ } “İman ettiklerinde, üzerlerinden rezillik azabını kaldırdık” [Yûnus 98] buyurmuştur;
٩٨] وَلَمْ يَكُنْ نَزَلَ بِهِمْ عَذَابٌ الْبَتَّةَ، وَقَالَ فِي قِصَّةِ يُوسُفَ ﵇: تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [يُوسُفَ: ٣٧] وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا قَطُّ، وَقَالَ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ [النَّحْلِ: ٧٠] وَمَا كَانُوا فِيهِ قَطُّ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
oysa onlara asla bir azap inmiş değildi. Yûsuf aleyhisselâm'ın kıssasında: { تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Ben, Allah'a inanmayan bir kavmin dinini terk ettim” [Yûsuf 37] buyurmuştur; oysa o hiçbir zaman o din içinde olmamıştı. Yine: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına geri çevrilir” [Nahl 70] buyurmuştur; oysa daha önce o yaşta bulunmuş değillerdi. Hadise gelince;
فَرُوِيَ أَنَّهُ ﷺ سَمِعَ إِنْسَانًا قَالَ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَلَمَّا قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ خَرَجَ مِنَ النَّارِ،
Rivayet edildiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamın 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh' dediğini işitmiş ve: 'Fıtrat üzeredir' buyurmuştur. Adam 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' deyince de: 'Ateşten çıktı' buyurmuştur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَا كَانَ فِيهَا،
Oysa onun ateşin içinde olmadığı malumdur.
وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّهُ ﷺ أَقْبَلَ عَلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: تَتَهَافَتُونَ فِي النَّارِ تَهَافُتَ الْجَرَادِ، وَهَا أَنَا آخُذُ بِحُجَزِكُمْ،
Yine rivayet edildiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına yönelip şöyle buyurmuştur: 'Sizler çekirgelerin ateşe döküldüğü gibi ateşe dökülüyorsunuz; ben ise eteklerinizden tutuyorum.'
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُتَهَافِتِينَ فِي النَّارِ، وَأَمَّا الْعُرْفُ فَهُوَ أَنَّ الْأَبَ إِذَا أَنْفَقَ كُلَّ مَالِهِ فَالِابْنُ قَدْ يَقُولُ لَهُ: أَخْرَجْتَنِي مِنْ مَالِكَ أَيْ لَمْ تَجْعَلْ لِي فِيهِ شَيْئًا، لَا أَنَّهُ كَانَ فِيهِ ثُمَّ أُخْرِجَ مِنْهُ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ خَلَا عَنْ تَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى لَوَقَعَ فِي الظُّلُمَاتِ. فَصَارَ تَوْفِيقُهُ تَعَالَى سَبَبًا لِدَفْعِ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ عَنْهُ، وَبَيْنَ الدَّفْعِ والرفع مشابهة، فهذا الطَّرِيقِ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ الْإِخْرَاجِ وَالْإِبْعَادِ فِي مَعْنَى الدَّفْعِ وَالرَّفْعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Oysa onların ateşin içine dökülmüş olmadıkları malumdur. Örfe gelince; baba bütün malını harcadığında oğlu ona: 'Beni malından çıkardın' diyebilir; yani 'bana o malda hiçbir pay bırakmadın' demektir, yoksa onun içinde bulunup da sonradan oradan çıkarılmış değildir. Bunun tahkiki şudur: Kul, Allah Teâlâ'nın tevfiki olmasaydı karanlıklara düşerdi. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın tevfiki, o karanlıkların ondan defedilmesine sebep olmuştur. Defetmek (engellemek) ile refetmek (kaldırmak) arasında ise bir benzerlik vardır. Bu yolla, 'çıkarma' ve 'uzaklaştırma' ifadelerinin 'defetme' ve 'refetme' manasında kullanılması caiz olur. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ الْحَسَنُ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّوَاغِيتُ وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ يُخْرِجُونَهُمْ إِلَّا أَنَّهُ شَاذٌّ مُخَالِفٌ لِلْمُصْحَفِ وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا فِي اشْتِقَاقِ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّهُ مُفْرَدٌ لَا جَمْعٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkâr edenlerin velileri ise tâğuttur” kavline gelince; bil ki Hasan [el-Basrî] bu ayeti 'Evliyâuhumu't-tavâğît' şeklinde okumuş ve ardından gelen: { يُخْرِجُونَهُمْ } “Onları çıkarırlar” kavlini delil getirmiştir; ancak bu kıraat şazdır ve mushafa muhaliftir. Ayrıca biz bu lafzın iştikakında onun çoğul değil tekil olduğunu açıklamıştık.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ فَقَدِ اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَهُ إِلَى الطَّاغُوتِ مَجَازًا بِاتِّفَاقٍ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الطَّاغُوتِ عَلَى أَظْهَرِ الْأَقْوَالِ هُوَ الصَّنَمُ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] فَأَضَافَ الْإِضْلَالَ إِلَى الصَّنَمِ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ بِالِاتِّفَاقِ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ مَجَازًا، خَرَجَتْ عَنْ أَنْ تَكُونَ حُجَّةً لَكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” kavline gelince; Mutezile küfrün Allah Teâlâ'dan olmadığına bu ayetle istidlal etmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ ittifakla bunu tâğuta mecazen isnat etmiştir; zira en zahir görüşe göre tâğuttan maksat puttur. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Gerçekten onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhim 36] kavliyle teyit edilmektedir; nitekim saptırmayı puta isnat etmiştir. Bu isnat bizimle sizin aranızda ittifakla mecaz olduğuna göre, sizin için bir hüccet olmaktan çıkmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَرْجِعَ ذَلِكَ إِلَى الْكُفَّارِ فَقَطْ، وَيُحْتَمَلَ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْكُفَّارِ وَالطَّوَاغِيتِ مَعًا، فَيَكُونُ زَجْرًا لِلْكُلِّ وَوَعِيدًا، لِأَنَّ لَفْظَ أُولئِكَ إِذَا كَانَ جَمْعًا وَصَحَّ رُجُوعُهُ إِلَى كِلَا الْمَذْكُورَيْنِ، وَجَبَ رُجُوعُهُ إِلَيْهِمَا مَعًا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Bunun yalnızca kâfirlere dönmesi muhtemel olduğu gibi, hep birlikte kâfirlere ve tâğutlara dönmesi de muhtemeldir; böylece hepsi için bir sakındırma ve tehdit olur. Çünkü { أُولئِكَ } “işte onlar” lafzı çoğul olduğunda ve zikredilen her iki zümreye de dönmesi sahih olduğunda, her ikisine birden dönmesi vacip olur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٨ الى ٢٥٩]
[Bakara Suresi (2): 258-259. Ayetler]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩) } “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: 'Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür' demişti. O da: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' deyince, o inkâr eden adam apışıp kaldı. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (258) Yahut çatıları çökmüş, duvarları üstüne yıkılmış bir kasabaya uğrayan kimse gibi... 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' dedi. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış! Eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine açıkça belli olunca: 'Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir' dedi. (259)”
[القصة الاول]
[Birinci Kıssa]
اعلم إنه تعالى ذكر هاهنا قِصَصًا ثَلَاثَةً: الْأُولَى: مِنْهَا فِي بَيَانِ إِثْبَاتِ الْعِلْمِ بِالصَّانِعِ، وَالثَّانِيَةُ وَالثَّالِثَةُ: فِي إِثْبَاتِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ، وَالْقِصَّةُ الْأُولَى مُنَاظَرَةُ إِبْرَاهِيمَ ﷺ مَعَ مَلِكِ زَمَانِهِ وَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا فَنَقُولُ:
Bil ki Allah Teâlâ burada üç kıssa zikretmiştir: Bunlardan birincisi Yaratıcı'nın bilgisinin ispatının beyanı hakkındadır. İkinci ve üçüncü ise haşr, neşr ve ba'sın (öldükten sonra dirilmenin) ispatı hakkındadır. Birinci kıssa İbrahim aleyhisselâm'ın döneminin hükümdarı ile olan münazarasıdır ki tefsirinde bulunduğumuz bu ayettir. Şöyle deriz:
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ فَهِيَ كَلِمَةٌ يُوقَفُ بِهَا الْمُخَاطَبُ عَلَى تَعَجُّبٍ مِنْهَا، وَلَفْظُهَا لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ وَهِيَ كَمَا يُقَالُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى فُلَانٍ كَيْفَ يَصْنَعُ، مَعْنَاهُ: هَلْ رَأَيْتَ كَفُلَانٍ فِي صُنْعِهِ كَذَا.
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” kavline gelince; bu, muhatabın dikkatini şaşılacak bir duruma çekmek için söylenen bir kelimedir; lafzı istifham (soru) lafzıdır. Bu, tıpkı 'Falanın nasıl yaptığına bakmadın mı?' denilmesi gibidir; manası: 'Falanın yaptığı gibi bir iş gördün mü?' demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ فَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ نَمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ/ تَجَبَّرَ وَادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ، وَاخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ هَذِهِ الْمُحَاجَّةِ قِيلَ: إِنَّهُ عِنْدَ كَسْرِ الْأَصْنَامِ قَبْلَ الْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ عَنْ مُقَاتِلٍ، وَقِيلَ: بَعْدَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ، وَالْمُحَاجَّةُ الْمُغَالَبَةُ، يُقَالُ: حَاجَجْتُهُ فَحَجَجْتُهُ، أَيْ غَالَبْتُهُ فَغَلَبْتُهُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ فِي رَبِّهِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الطَّاعِنِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، كَمَا قَالَ: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ [الْأَنْعَامِ: ٨٠] وَالْمَعْنَى وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ فِي رَبِّهِ.
{ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında İbrahim ile tartışana” kavline gelince; Mücâhid: 'O, Nemrud b. Ken'ân'dır; ilk zorbalık yapan ve ilahlık iddia eden kimsedir' demiştir. Bu tartışmanın vakti konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mukâtil'den gelen rivayete göre, ateşe atılmadan önce putların kırılması esnasında olduğu söylenmiştir; ateşe atılmasından sonra olduğu da söylenmiştir. Muhâcce, üstün gelme yarışıdır; 'Hâcectühû fe-hacectühû' (Onunla tartıştım ve ona üstün geldim) denir. { فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında” kavlindeki zamirin İbrahim'e dönmesi muhtemel olduğu gibi, itiraz edene dönmesi de muhtemeldir; birincisi daha zahirdir; nitekim: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Kavmi onunla tartıştı. Dedi ki: 'Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?'” [En'âm 80] buyurmuştur; manası: Kavmi onunla Rabbi hakkında tartıştı, demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْهَاءَ فِي آتَاهُ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَى إِبْرَاهِيمَ ﷺ الْمُلْكَ، وَاحْتَجُّوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٥٤] أَيْ سُلْطَانًا بِالنُّبُوَّةِ، وَالْقِيَامِ بِدِينِ اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: أنه
{ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine mülk verdi diye” kavline gelince; bil ki ayet hakkında iki görüş vardır. Birincisi: { آتاهُ } lafzındaki zamir İbrahim'e dönmektedir; yani Allah Teâlâ mülkü İbrahim aleyhisselâm'a vermiştir. Bu görüşü savunanlar birkaç vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik, onlara büyük bir mülk de verdik” [Nisâ 54] kavlidir; yani peygamberlik ve Allah Teâlâ'nın dinini ikame etme hususunda bir hâkimiyet verdik demektir. İkincisi:
تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْتِيَ الْمُلْكَ الْكُفَّارَ، وَيَدَّعِيَ الرُّبُوبِيَّةَ لِنَفْسِهِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورِينَ وَاجِبٌ، وَإِبْرَاهِيمُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ إِلَى هَذَا الضَّمِيرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَيْهِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي:
Allah Teâlâ'nın mülkü kâfirlere verip onun da kendisi için ilahlık iddia etmesinin caiz olmamasıdır. Üçüncüsü: Zamirin zikredilenlerden en yakın olana dönmesi vaciptir; İbrahim ise bu zamire zikredilenlerin en yakınıdır; dolayısıyla bu zamirin ona dönmesi vacip olmuştur. İkinci görüş:
وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ.
Müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür: Zamir, İbrahim ile tartışan o zata dönmektedir.
وَأَجَابُوا عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ الْمُلْكِ لِآلِ إِبْرَاهِيمَ، وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى حُصُولِ الْمُلْكِ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇.
Birinci delile şöyle cevap vermişlerdir: Bu ayet mülkün İbrahim'in âline verildiğine delalet etmektedir; onda mülkün İbrahim aleyhisselâm'a verildiğine dair bir delalet yoktur.
وَعَنِ الْحُجَّةِ الثانية بأن المراد من الملك هاهنا التَّمَكُّنُ وَالْقُدْرَةُ وَالْبَسْطَةُ فِي الدُّنْيَا، وَالْحِسُّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُعْطِي الْكَافِرَ هَذَا الْمَعْنَى، وَأَيْضًا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُ الْمُلْكَ حَالَ مَا كَانَ مُؤْمِنًا، ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ كَفَرَ بِاللَّهِ تَعَالَى.
İkinci delile de şöyle cevap vermişlerdir: Burada mülkten murat; dünyada güç, kudret ve genişliktir. Hissiyat (gözlem) da Allah Teâlâ'nın kâfire bu manayı verdiğine delalet etmektedir. Ayrıca O Teâlâ'nın ona mülkü mümin olduğu halde verdiği, sonra da onun Allah Teâlâ'yı inkâr ettiği neden söylenemez olsun ki?
وَعَنِ الْحُجَّةِ الثَّالِثَةِ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِنْ كَانَ أَقْرَبَ الْمَذْكُورِينَ إِلَّا أَنَّ الرِّوَايَاتِ الْكَثِيرَةَ وَارِدَةٌ بِأَنَّ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ هُوَ الْمَلِكَ، فَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ أَوْلَى مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، ثُمَّ احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى مَذْهَبِهِمْ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ يَحْتَمِلُ تَأْوِيلَاتٍ ثَلَاثَةً، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا قُلْنَا: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمُلْكِ لَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَأَحَدُ تِلْكَ التَّأْوِيلَاتِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ لِأَجْلِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ، عَلَى مَعْنَى أَنَّ إِيتَاءَ الْمُلْكِ أَبْطَرَهُ وَأَوْرَثَهُ الْكِبَرَ وَالْعُتُوَّ فَحَاجَّ لِذَلِكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْمَلِكِ الْعَاتِي، وَالتَّأْوِيلُ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ جَعَلَ مُحَاجَّتَهُ فِي رَبِّهِ شُكْرًا عَلَى أَنْ آتَاهُ رَبُّهُ الْمُلْكَ، كَمَا يُقَالُ: عَادَانِي فُلَانٌ لِأَنِّي أَحْسَنْتُ إِلَيْهِ، يُرِيدُ أَنَّهُ عَكَسَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الْمُوَالَاةِ لِأَجْلِ الْإِحْسَانِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٨٢] وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَيْضًا لَا يَلِيقُ بِالنَّبِيِّ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ إِظْهَارُ الْمُحَاجَّةِ قَبْلَ حُصُولِ الْمُلْكِ وَبَعْدَهُ أَمَّا الْمَلِكُ الْعَاتِي فَإِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ إِظْهَارُ هَذَا الْعُتُوِّ الشَّدِيدِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَحْصُلَ الْمُلْكُ الْعَظِيمُ لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ لِقَوْلِهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ مَعْنًى وَتَأْوِيلٌ إِلَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمَلِكِ الْعَاتِي.
Üçüncü delile de şöyle cevap vermişlerdir: İbrahim aleyhisselâm her ne kadar zikredilenlerin en yakını olsa da, İbrahim ile tartışan kimsenin hükümdar olduğuna dair pek çok rivayet varid olmuştur; dolayısıyla bu cihetten zamirin ona dönmesi daha evladır. Sonra bu görüşü savunanlar kendi mezhepleri lehine birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine mülk verdi diye” kavli üç tevili muhtemeldir; bunların her biri ancak zamirin İbrahim'e değil mülk sahibine (hükümdara) döndüğünü söylediğimizde sahih olur. Bu tevillerden birincisi: Mananın 'Allah ona mülk verdiği için İbrahim ile Rabbi hakkında tartıştı' şeklinde olmasıdır; yani mülkün verilmesi onu şımartmış, ona kibir ve azgınlık kazandırmış, bu sebeple tartışmıştır. Malumdur ki bu durum ancak azgın hükümdara yakışır. İkinci tevil: Mananın, Rabbi kendisine mülk verdiği için O'na şükür makamında Rabbi hakkında tartışmayı ortaya koyması şeklinde olmasıdır; tıpkı 'Falan kişi ona iyilik ettiğim için bana düşmanlık etti' denilmesi gibi ki, iyilik sebebiyle üzerine vacip olan dostluğun aksini yaptı demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Verilen rızkınıza karşı şükrü yalanlamakla mı yerine getiriyorsunuz?” [Vâkıa 82] kavlidir. Bu tevil de peygambere yakışmaz; zira peygamberin mülk elde edilmeden önce de edildikten sonra da delil getirmesi vaciptir. Azgın hükümdara gelince, onun bu şiddetli azgınlığı göstermesi ancak büyük mülk kendisine ulaştıktan sonra yakışır. Böylece sabit oldu ki { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } kavli için ancak azgın hükümdara hamlettiğimiz takdirde doğru bir mana ve tevil mümkün olur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ كَمَالِ حَالِ إِبْرَاهِيمَ ﷺ فِي إِظْهَارِ الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَمَتَى كَانَ الْكَافِرُ سُلْطَانًا مَهِيبًا، وَإِبْرَاهِيمُ مَا كَانَ مَلِكًا، كَانَ هَذَا الْمَعْنَى أَتَمَّ مِمَّا إِذَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ مَلِكًا، وَلَمَّا كَانَ الْكَافِرُ مَلِكًا، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى مَا ذَكَرْنَا.
İkinci hüccet: Bu ayetten maksat, İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak dine daveti ortaya koymadaki halinin mükemmelliğini beyan etmektir. Kâfir heybetli bir hükümdar olduğunda ve İbrahim hükümdar olmadığında, bu mana İbrahim'in hükümdar olduğu duruma göre daha tam olur. Kâfir hükümdar olduğuna göre, zikrettiğimiz görüşe yönelmek vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثانية: مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ، وَهُوَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﷺ لَوْ كَانَ هُوَ الْمَلِكَ لَمَا قَدَرَ الْكَافِرُ أَنْ يَقْتُلَ أَحَدَ الرَّجُلَيْنِ وَيَسْتَبْقِيَ الْآخَرَ، بَلْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﷺ يَمْنَعُهُ مِنْهُ أَشَدَّ مَنْعٍ، بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَالْمَلْجَأِ إِلَى أَنْ لَا يَفْعَلَ ذَلِكَ، قَالَ الْقَاضِي هَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﷺ كَانَ مَلِكًا وَسُلْطَانًا فِي الدِّينِ وَالتَّمَكُّنِ مِنْ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ، وَذَلِكَ الْكَافِرُ كَانَ مَلِكًا مُسَلَّطًا قَادِرًا عَلَى الظُّلْمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمْكَنَهُ قَتْلُ أَحَدِ الرَّجُلَيْنِ، وَأَيْضًا فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّمَا قَتَلَ أَحَدَ الرَّجُلَيْنِ قَوْدًا، وَكَانَ الِاخْتِيَارُ إِلَيْهِ، وَاسْتَبْقَى الْآخَرَ، إِمَّا لِأَنَّهُ لَا قَتْلَ عَلَيْهِ أَوْ بَذَلَ الدِّيَةَ وَاسْتَبْقَاهُ.
İkinci hüccet: Ebû Bekir el-Esam'ın zikrettiğidir; o da şudur: Şayet İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem hükümdar olsaydı, kâfir iki adamdan birini öldürüp diğerini sağ bırakmaya güç yetiremezdi; bilakis İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem onu bundan şiddetle menederdi, hatta bunu yapmaması hususunda zorlayıcı bir güç gibi olması gerekirdi. Kâdı şöyle demiştir: Bu istidlal zayıftır; çünkü şöyle denilmesi muhtemeldir: İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem dinde ve mucizeleri ortaya koyabilmede hükümdar ve hâkim idi; o kâfir ise zulme gücü yeten musallat bir hükümdardı. İşte bu sebeple iki adamdan birini öldürmesi mümkün oldu. Ayrıca şöyle denilmesi de caizdir: İki adamdan birini ancak kısasen öldürdü ve yetki kendisindeydi; diğerini ise ya üzerinde kısas olmadığı için sağ bıraktı yahut diyet ödedi de onu sağ bıraktı.
وَأَيْضًا قَوْلُهُ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ خبر ووعد، ولا دليلي فِي الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّهُ فَعَلَهُ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Ayrıca onun: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” sözü bir haber ve bir vaattir; Kur'an'da bunu fiilen yaptığına dair bir delil yoktur. İşte bu meseleyle ilgili olan hususlar bunlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Hani İbrahim: 'Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür' demişti” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا جَوَابُ سُؤَالٍ سَابِقٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ بُعِثُوا لِلدَّعْوَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مَتَى ادَّعَى الرِّسَالَةَ، فَإِنَّ الْمُنْكِرَ يُطَالِبُهُ بِإِثْبَاتِ أَنَّ لِلْعَالَمِ إِلَهًا، أَلَا تَرَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لما قال: إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ [الزخرف: ٤٦] قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٣] فَاحْتَجَّ مُوسَى ﵇ عَلَى إِثْبَاتِ الْإِلَهِيَّةِ بِقَوْلِهِ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فكذا هاهنا الظَّاهِرُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ادَّعَى الرِّسَالَةَ، فَقَالَ نَمْرُوذُ: مَنْ رَبُّكَ؟ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمُقَدِّمَةَ حُذِفَتْ، لِأَنَّ الْوَاقِعَةَ تَدُلُّ عَلَيْهَا.
Birinci mesele: Zahir olan şudur ki bu, daha önce geçmiş fakat zikredilmemiş bir sorunun cevabıdır. Zira peygamberlerin aleyhimüsselâm davet için gönderildikleri malumdur. Zahir olan da şudur ki, [peygamber] elçilik iddia ettiğinde inkârcı kimse ondan âlemin bir ilahı olduğunu ispat etmesini talep eder. Görmez misin ki Mûsâ aleyhisselâm: { إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim” [Zuhruf 46] dediğinde, Firavun: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ 23] demiştir; bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm ilahlığın ispatına: 'Göklerin ve yerin Rabbidir' sözüyle delil getirmiştir. Nitekim burada da zahir olan şudur ki İbrahim elçilik iddia etmiş, Nemrud: 'Senin Rabbin kimdir?' demiş, İbrahim de: 'Rabbim dirilten ve öldürendir' demiştir; ancak olayın akışı ona delalet ettiği için o mukaddime hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلِيلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ، وَذَلِكَ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِوَاسِطَةِ أَفْعَالِهِ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا أَحَدٌ مِنَ الْقَادِرِينَ، وَالْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْخَلْقَ عَاجِزُونَ عَنْهُمَا، وَالْعِلْمُ بَعْدَ الِاخْتِيَارِ ضَرُورِيٌّ، فَلَا بُدَّ مِنْ مُؤَثِّرٍ آخَرَ غَيْرِ هَؤُلَاءِ الْقَادِرِينَ الَّذِينَ تَرَاهُمْ، وَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوجَبًا أَوْ مُخْتَارًا، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ دَوَامِهِ دَوَامُ الْأَثَرِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَتَبَدَّلَ الْإِحْيَاءُ بِالْإِمَاتَةِ، وَأَنْ لَا تَتَبَدَّلَ الْإِمَاتَةُ بِالْإِحْيَاءِ، وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّا نَرَى فِي الْحَيَوَانِ أَعْضَاءً مُخْتَلِفَةً فِي الشَّكْلِ وَالصِّفَةِ وَالطَّبِيعَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ، وَتَأْثِيرُ الْمُؤَثِّرِ الْمُوجِبِ بِالذَّاتِ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ مِنْ وُجُودٍ آخَرَ يُؤَثِّرُ عَلَى سَبِيلِ الْقُدْرَةِ، وَالِاخْتِيَارِ فِي إِحْيَاءِ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ وَفِي إِمَاتَتِهَا، وَذَلِكَ هُوَ اللَّهُ ﷾، وَهُوَ دَلِيلٌ مَتِينٌ قَوِيٌّ ذَكَرَهُ اللَّهُ ﷾ فِي مَوَاضِعَ فِي كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ/ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] إِلَى آخِرِهِ، وَقَوْلِهِ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ [التِّينِ: ٤، ٥] وَقَالَ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] .
İkinci mesele: İbrahim aleyhisselâm'ın delili son derece sahihti; zira Allah Teâlâ'yı bilmenin, kudret sahiplerinden hiçbirinin Kendisine ortak olamayacağı fiilleri vasıtasıyla olmasından başka bir yolu yoktur. Diriltme ve öldürme de böyledir; çünkü yaratılmışlar bu ikisinden acizdirler ve ihtiyardan (seçimden) sonraki bilgi zaruridir. Dolayısıyla gördüğün bu kudret sahiplerinin dışında başka bir müessirin (etki edenin) bulunması zorunludur. O müessir ya icap (zorunluluk) üzere faildir yahut muhtar (irade sahibi) bir faildir. Birincisi batıldır; çünkü onun devamlılığından eserin de devamlılığı gerekir, bu durumda diriltmenin öldürmeye, öldürmenin de diriltmeye dönüşmemesi gerekirdi. İkincisi ise şudur: Biz canlıda şekil, sıfat, tabiat ve hususiyet bakımından farklı farklı uzuvlar görmekteyiz; zatı gereği zorunlu fail olan müessirin etkisi ise böyle olmaz. Böylece bildik ki bu canlıları diriltmede ve öldürmede kudret ve ihtiyar yoluyla tesir eden başka bir varlığın bulunması zorunludur; o da Allah Teâlâ'dır. Bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda pek çok yerde zikrettiği sağlam ve güçlü bir delildir; nitekim: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” [Mü'minûn 12] ayetinden sonuna kadar olan kısım; { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık, sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik” [Tîn 4-5] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “Ölümü ve hayatı yaratan O'dur” [Mülk 2] kavli böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الْمَوْتَ عَلَى الْحَيَاةِ فِي آيَاتٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] وَقَالَ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَحُكِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ فِي ثَنَائِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى: وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨١] فَلِأَيِّ سَبَبٍ قُدِّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْحَيَاةِ عَلَى الْمَوْتِ، حَيْثُ قَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ.
Üçüncü mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: Allah Teâlâ birtakım ayetlerde ölümü hayattan önce zikretmiştir; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz ölüler idiniz de sizi diriltti; Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara 28] kavlidir. Yine: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “Ölümü ve hayatı yaratan O'dur” [Mülk 2] buyurmuştur. İbrahim'den de Allah Teâlâ'ya övgüsünde şöyle dediği nakledilmiştir: { وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } “Beni öldürecek, sonra da diriltecek olan O'dur” [Şuarâ 81]. Öyleyse bu ayette: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Rabbim diriltir ve öldürür” buyurularak hayatın ölümden önce zikredilmesinin sebebi nedir?
وَالْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ الدَّلِيلِ إِذَا كَانَ هُوَ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الدَّلِيلُ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَجَائِبَ الْخِلْقَةِ حَالَ الْحَيَاةِ أَكْثَرُ، وَاطِّلَاعَ الْإِنْسَانِ عَلَيْهَا أَتَمُّ، فَلَا جَرَمَ وَجَبَ تقديم الحياة هاهنا فِي الذِّكْرِ.
Cevap: Delilin zikredilmesinden maksat Allah Teâlâ'ya davet olunca, delilin son derece açık olması vacip olur. Şüphe yok ki hayat halindeki yaratılış harikaları daha çoktur ve insanın bunlara muttali olması daha tamdır. Bu sebeple burada zikirde hayatın öne alınması vacip olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “O da: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُرْوَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا احْتَجَّ بِتِلْكَ الْحُجَّةِ، دَعَا ذَلِكَ الْمَلِكُ الْكَافِرُ شَخْصَيْنِ، وَقَتَلَ أَحَدَهُمَا، وَاسْتَبْقَى الْآخَرَ، وَقَالَ: أَنَا أَيْضًا أُحْيِي وَأُمِيتُ، هَذَا هُوَ الْمَنْقُولُ فِي التَّفْسِيرِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ بَعِيدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ حَالِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ شَرَحَ حَقِيقَةَ الْإِحْيَاءِ وَحَقِيقَةَ الْإِمَاتَةِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ، وَمَتَى شرحه على ذلك الوجه الممتنع أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَى الْعَاقِلِ الْإِمَاتَةُ وَالْإِحْيَاءُ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ بِالْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءُ بِمَعْنَى الْقَتْلِ وَتَرْكِهِ، وَيَبْعُدُ فِي الْجَمْعِ الْعَظِيمِ أَنْ يَكُونُوا فِي الْحَمَاقَةِ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُونَ هَذَا الْقَدْرَ مِنَ
Birinci mesele: Rivayet edildiğine göre İbrahim aleyhisselâm o hücceti getirince, o kâfir hükümdar iki şahsı çağırmış, birini öldürmüş, diğerini ise sağ bırakmış ve: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' demiştir. Tefsirde nakledilen budur; ancak bana göre bu uzaktır. Zira İbrahim'in durumundan zahir olan, delillendirmede özetlediğimiz vecih üzere diriltmenin hakikatini ve öldürmenin hakikatini açıklamış olmasıdır. Bunu o vecihle açıkladığında ise akıllı bir kimsenin o vecihteki öldürme ve diriltmeyi, katletme ve öldürmeyi terk etme manasındaki öldürme ve diriltme ile karıştırması imkânsızdır. Böylesine büyük bir topluluğun bu kadarcık bir
الْفَرْقِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ شَيْءٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﷺ لَمَّا احْتَجَّ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ مِنَ اللَّهِ قَالَ الْمُنْكِرُ، تَدَّعِي الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ مِنَ اللَّهِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ الْأَسْبَابِ الْأَرْضِيَّةِ وَالْأَسْبَابِ السَّمَاوِيَّةِ، أَوْ تَدَّعِي صُدُورَ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ الْأَسْبَابِ الْأَرْضِيَّةِ وَالْأَسْبَابِ السَّمَاوِيَّةِ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَلَا يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ لِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا يَقْدِرُ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ بِوَاسِطَةِ سَائِرِ الْأَسْبَابِ، فَإِنَّ الْجِمَاعَ قَدْ يُفْضِي إِلَى الْوَلَدِ الْحَيِّ بِوَاسِطَةِ الْأَسْبَابِ الْأَرْضِيَّةِ وَالسَّمَاوِيَّةِ، وَتَنَاوُلُ السُّمِّ قَدْ يُفْضِي إِلَى الْمَوْتِ، فَلَمَّا ذَكَرَ نَمْرُوذُ هَذَا السُّؤَالَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَجَابَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِأَنْ قَالَ: هَبْ أَنَّ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ حَصَلَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ الِاتِّصَالَاتِ الْفَلَكِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ لِتِلْكَ الِاتِّصَالَاتِ وَالْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ مِنْ فَاعِلٍ مُدَبِّرٍ، فَإِذَا كَانَ الْمُدَبِّرُ لِتِلْكَ الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، كَانَ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ الْحَاصِلَانِ بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ الصَّادِرَانِ عَلَى الْبَشَرِ بِوَاسِطَةِ الْأَسْبَابِ الْفَلَكِيَّةِ وَالْعُنْصُرِيَّةِ فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِلْبَشَرِ عَلَى الِاتِّصَالَاتِ الْفَلَكِيَّةِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
farkı bilemeyecek kadar ahmaklık içinde bulunması uzaktır. Ayetten murat -doğrusunu Allah bilir- başka bir şeydir; o da şudur: İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem diriltmenin ve öldürmenin Allah'tan olduğuna delil getirince o inkârcı şöyle demiştir: 'Sen diriltme ve öldürmenin yerdeki ve gökteki sebeplerin vasıtası olmaksızın bidayeten Allah'tan olduğunu mu iddia ediyorsun, yoksa diriltme ve öldürmenin yerdeki ve gökteki sebepler vasıtasıyla Allah Teâlâ'dan sadır olduğunu mu iddia ediyorsun? Birincisine gelince, buna imkân yoktur. İkincisine gelince, maksada delalet etmez; zira bizden biri de diğer sebepler vasıtasıyla diriltmeye ve öldürmeye güç yetirir. Nitekim cinsi münasebet yer ve gök sebepleri vasıtasıyla yaşayan bir çocuğa varabilir, zehir içmek de ölüme varabilir.' Nemrud bu soruyu bu şekilde zikredince İbrahim aleyhisselâm şöyle cevap vermiştir: 'Farz et ki diriltme ve öldürme feleki irtibatlar vasıtasıyla Allah Teâlâ'dan meydana gelmiştir; ne var ki bu feleki irtibatların ve hareketlerin müdebbir bir failinin olması zorunludur. Bu feleki hareketleri idare eden Allah Teâlâ olunca, o feleki hareketler vasıtasıyla meydana gelen diriltme ve öldürme de Allah Teâlâ'dan olmuş olur. İnsandan feleki ve unsuri sebepler vasıtasıyla sadır olan diriltme ve öldürme ise böyle değildir; çünkü insanın feleki irtibatlara gücü yetmez.' Böylece fark ortaya çıkmıştır.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ لَيْسَ دَلِيلًا آخَرَ، بَلْ تَمَامُ الدَّلِيلِ/ الْأَوَّلِ:
Bunu bildiğine göre, onun: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ } “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir” sözü başka bir delil değil, birinci delilin tamamıdır.
وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ مِنَ اللَّهِ بِوَاسِطَةِ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ، إِلَّا أَنَّ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ مِنَ اللَّهِ فَكَانَ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْبَشَرُ فَإِنَّهُ وَإِنْ صَدَرَ مِنْهُ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ بِوَاسِطَةِ الِاسْتِعَانَةِ بِالْأَسْبَابِ السَّمَاوِيَّةِ وَالْأَرْضِيَّةِ إِلَّا أَنَّ الْأَسْبَابَ لَيْسَتْ وَاقِعَةً بِقُدْرَتِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ الصَّادِرَيْنِ عَنِ الْبَشَرِ لَيْسَتْ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ، وَأَنَّهُ لَا يَصْلُحُ نَقْضًا عَلَيْهِ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي أَعْتَقِدُهُ فِي كَيْفِيَّةِ جَرَيَانِ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ، لَا مَا هُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْكُلِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ.
Bunun manası şudur: Diriltme ve öldürme feleklerin hareketleri vasıtasıyla Allah'tan olsa bile, feleklerin hareketleri Allah'tandır; dolayısıyla diriltme ve öldürme de Allah Teâlâ'dan olmuş olur. İnsana gelince; semavi ve arzi sebeplerden yardım alma vasıtasıyla ondan diriltme ve öldürme sadır olsa bile, o sebepler onun kudretiyle meydana gelmiş değildir. Böylece insandan sadır olan diriltme ve öldürmenin o vecih üzere olmadığı ve onun için bir nakz (delili çürütme) olmaya elverişli bulunmadığı sabit olmuştur. İşte bu münazaranın cereyan ediş şekli hakkında benim kanaatim budur; herkesin katında meşhur olan görüş değildir. Durumun hakikatini en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى إِسْقَاطِ أَلِفِ أَنَا فِي الْوَصْلِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ مِنْ إِثْبَاتِهِ عِنْدَ اسْتِقْبَالِ الْهَمْزَةِ، وَالصَّحِيحُ مَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، لِأَنَّ ضَمِيرَ الْمُتَكَلِّمِ هُوَ (أَنَ) وَهُوَ الْهَمْزَةُ وَالنُّونُ، فَأَمَّا الْأَلِفُ فَإِنَّمَا تَلْحَقُهَا فِي الْوَقْفِ كَمَا تَلْحَقُ الْهَاءَ فِي سُكُوتِهِ لِلْوَقْفِ، وَكَمَا أَنَّ هَذِهِ الْهَاءَ تَسْقُطُ عِنْدَ الْوَصْلِ، فَكَذَا هَذِهِ الْأَلِفُ تَسْقُطُ عِنْدَ الْوَصْلِ، لِأَنَّ مَا يَتَّصِلُ بِهِ يَقُومُ مَقَامَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ هَمْزَةَ الْوَصْلِ إِذَا اتَّصَلَتِ الْكَلِمَةُ الَّتِي هِيَ فِيهَا بِشَيْءٍ سَقَطَتْ وَلَمْ تَثْبُتْ، لِأَنَّ مَا يَتَّصِلُ بِهِ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى النُّطْقِ بِمَا بَعْدَ الْهَمْزَةِ فَلَا تَثْبُتُ الْهَمْزَةُ فَكَذَا الْأَلِفُ فِي أَنَا وَالْهَاءُ الَّتِي فِي الْوَقْفِ يَجِبُ سُقُوطُهَا عِنْدَ الْوَصْلِ كَمَا يَجِبُ سُقُوطُ الْهَمْزَةِ عِنْدَ الْوَصْلِ.
İkinci mesele: Kurrâ, Kur'an'ın tamamında vasl (ulama) halinde { أَنَا } kelimesinin elifini hazfetmek üzere icma etmiştir; Nâfi'den hemze ile karşılaştığında elifi ispat ettiğine dair gelen rivayet müstesnadır. Doğru olan ise cumhurun benimsediğidir; çünkü mütekellim zamiri hemze ve nun olan 'ene' (أن) lafzıdır. Elife gelince; vakıf halinde 'sekte he'sinin vakıf için bitişmesi gibi ona bitişir. Bu he vasl halinde nasıl düşerse, bu elif de vasl halinde öyle düşer; çünkü kendisine bitişen şey onun yerine geçer. Görmez misin ki vasıl hemzesi, içinde bulunduğu kelime bir şeye bitiştiğinde düşer ve sabit kalmaz; zira kendisine bitişen şey ile hemzeden sonrakini telaffuz etmeye ulaşıldığı için hemze sabit kalmaz. Dolayısıyla { أَنَا } lafzındaki elif ile vakıftaki he'nin, vasl halinde hemzenin düşmesi gerektiği gibi vasl halinde düşmesi vaciptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَاعْلَمْ أَنَّ لِلنَّاسِ فِي هذه الْمَقَامِ طَرِيقَيْنِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ طَرِيقَةُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا رَأَى مِنْ نَمْرُوذَ أَنَّهُ أَلْقَى تِلْكَ الشُّبْهَةَ عَدَلَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ أَوْضَحَ مِنْهُ، فَقَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَزَعَمَ أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ أَوْضَحَ مِنْهُ جَائِزٌ لِلْمُسْتَدِلِّ.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' dedi” kavline gelince; bil ki insanların bu makamda iki yöntemi vardır. Birincisi: Müfessirlerin çoğunun yöntemidir ki; İbrahim aleyhisselâm Nemrud'un o şüpheyi ortaya attığını görünce, bundan ondan daha açık olan başka bir delile geçmiş ve: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' demiştir. Dolayısıyla delil getiren kimse için bir delilden ondan daha açık başka bir delile intikal etmenin caiz olduğunu iddia etmişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قَالَ نَمْرُوذُ: فَلْيَأْتِ رَبُّكَ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ؟.
Şayet: 'Nemrud: O halde senin Rabbin onu batıdan getirsin deseydi ya?' denilirse;
قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ الْمُحَاجَّةَ كَانَتْ مَعَ إِبْرَاهِيمَ بَعْدَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ وَخُرُوجِهِ مِنْهَا سَالِمًا، فَعَلِمَ أَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى حِفْظِ إِبْرَاهِيمَ فِي تِلْكَ النَّارِ الْعَظِيمَةِ مِنَ الِاحْتِرَاقِ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَأْتِيَ بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ خَذَلَهُ وَأَنْسَاهُ إِيرَادَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ نُصْرَةً لِنَبِيِّهِ ﵇.
Deriz ki: Cevap iki vecihledir: Birincisi: Bu tartışma İbrahim ile ateşe atılmasından ve oradan sağ salim çıkmasından sonra olmuştur; dolayısıyla İbrahim'i o büyük ateşte yanmaktan korumaya kadir olanın, güneşi batıdan getirmeye de kadir olduğunu bilmiştir. İkincisi: Allah peygamberine aleyhisselâm yardım etmek üzere onu yardımsız bırakmış ve bu şüpheyi ileri sürmeyi ona unutturmuştur.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي قَالَ بِهِ الْمُحَقِّقُونَ: أَنَّ هَذَا مَا كَانَ انْتِقَالًا مِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ بَلِ الدَّلِيلُ وَاحِدٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَهُوَ أَنَّا نَرَى حُدُوثَ أَشْيَاءَ لَا يَقْدِرُ الْخَلْقُ عَلَى إِحْدَاثِهَا فَلَا بُدَّ مِنْ قَادِرٍ آخَرَ يَتَوَلَّى إِحْدَاثَهَا وَهُوَ اللَّهُ ﷾، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَنَا: نَرَى حُدُوثَ أَشْيَاءَ لَا يَقْدِرُ الْخَلْقُ عَلَى إِحْدَاثِهَا لَهُ أَمْثِلَةٌ مِنْهَا: الْإِحْيَاءُ، وَالْإِمَاتَةُ، وَمِنْهَا السَّحَابُ، وَالرَّعْدُ، وَالْبَرْقُ، وَمِنْهَا حَرَكَاتُ/ الْأَفْلَاكِ، وَالْكَوَاكِبِ، وَالْمُسْتَدِلُّ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ، لَكِنْ إِذَا ذَكَرَ لِإِيضَاحِ كَلَامٍ مِثَالًا فَلَهُ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ ذَلِكَ الْمِثَالِ إِلَى مِثَالٍ آخَرَ، فَكَانَ مَا فَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بَابِ مَا يَكُونُ الدَّلِيلُ وَاحِدًا إِلَّا أَنَّهُ يَقَعُ الِانْتِقَالُ عِنْدَ إِيضَاحِهِ مِنْ مِثَالٍ إِلَى مِثَالٍ آخَرَ، وَلَيْسَ مِنْ بَابِ مَا يَقَعُ الِانْتِقَالُ مِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ مِنَ الْأَوَّلِ وَأَلْيَقُ بِكَلَامِ أَهْلِ التَّحْقِيقِ مِنْهُ، وَالْإِشْكَالُ عَلَيْهِمَا مِنْ وُجُوهٍ:
İkinci yöntem: Muhakkiklerin söylediği yöntemdir; o da şudur: Bu, bir delilden başka bir delile intikal değildi; bilakis her iki yerde de delil birdir. O da bizim yaratılmışların meydana getirmeye güç yetiremediği şeylerin meydana gelişini görmemizdir; dolayısıyla onları meydana getirmeyi üstlenen başka bir kādirin bulunması zorunludur, o da Allah Teâlâ'dır. Sonra bizim 'Yaratılmışların meydana getirmeye güç yetiremediği şeylerin meydana gelişini görüyoruz' sözümüzün birtakım örnekleri vardır: Bunlardan biri diriltme ve öldürmedir; biri bulut, gök gürültüsü ve şimşektir; biri de feleklerin ve yıldızların hareketleridir. Delil getiren kimsenin bir delilden başka bir delile geçmesi caiz değildir; fakat sözün açıklanması için bir örnek zikrettiğinde, o örnekten başka bir örneğe geçmesi caizdir. Dolayısıyla İbrahim'in yaptığı, delilin bir olup onu açıklarken bir örnekten başka bir örneğe intikalin vuku bulduğu kabildendir; bir delilden başka bir delile intikalin vuku bulduğu kabilden değildir. Bu vecih birincisinden daha güzeldir ve tahkik ehlinin sözüne ondan daha uygundur. Bu iki görüşe de birtakım vecihlerden itiraz yöneltilmiştir:
الْإِشْكَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ صَاحِبَ الشُّبْهَةِ إِذَا ذَكَرَ الشُّبْهَةَ، وَوَقَعَتْ تِلْكَ الشُّبْهَةُ فِي الْأَسْمَاعِ، وَجَبَ عَلَى الْمُحِقِّ الْقَادِرِ عَلَى الْجَوَابِ أَنْ يَذْكُرَ الْجَوَابَ فِي الْحَالِ إِزَالَةً لِذَلِكَ التَّلْبِيسِ وَالْجَهْلِ عَنِ الْعُقُولِ، فَلَمَّا طَعَنَ الْمَلِكُ الْكَافِرُ فِي الدَّلِيلِ الْأَوَّلِ، أَوْ فِي الْمِثَالِ الْأَوَّلِ بِتِلْكَ الشُّبْهَةِ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِإِزَالَةِ تِلْكَ الشُّبْهَةِ وَاجِبًا مُضَيِّقًا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْمَعْصُومِ أَنْ يَتْرُكَ ذَلِكَ الْوَاجِبَ.
Birinci itiraz: Şüphe sahibi bir şüphe zikrettiğinde ve o şüphe kulaklara ulaştığında, cevaba kadir olan hak ehline, o aldatmacayı ve cehaleti akıllardan gidermek için derhal cevabı zikretmek vacip olur. Kâfir hükümdar o şüpheyle birinci delile yahut birinci örneğe itiraz edince, o şüpheyi gidermekle meşgul olmak dar vakitli vacip bir vazife olur; öyleyse masum peygambere bu vacibi terk etmek nasıl yakışır?
وَالْإِشْكَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا أَوْرَدَ الْمُبْطِلُ ذَلِكَ السُّؤَالَ، فَإِذَا تَرَكَ الْمُحِقُّ الْكَلَامَ الْأَوَّلَ وَانْتَقَلَ إِلَى كَلَامٍ آخَرَ، أَوْهَمَ أَنَّ كَلَامَهُ الْأَوَّلَ كَانَ ضَعِيفًا سَاقِطًا، وَأَنَّهُ مَا كَانَ عَالِمًا بِضَعْفِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْمُبْطِلَ عَلِمَ وَجْهَ ضَعْفِهِ وكونه ساقطاً، وأنه كأنه عَالِمًا بِضَعْفِهِ فَنَبَّهَ عَلَيْهِ، وَهَذَا رُبَّمَا يُوجِبُ سُقُوطَ وَقْعِ الرَّسُولِ وَحَقَارَةَ شَأْنِهِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.
İkinci itiraz: Batıl ehli o itirazı ileri sürdüğünde, hak ehli olan zat birinci sözü bırakıp başka bir söze geçerse, bu durum onun birinci sözünün zayıf ve hükümsüz olduğu, onun zayıflığını kendisinin bilmediği, o batıl ehlinin ise onun zayıflık cihetini ve hükümsüz olduğunu bildiği ve sanki onun zayıflığını bildiği için buna dikkat çektiği vehmini uyandırır. Bu ise belki de elçinin itibarının düşmesine ve şanının küçülmesine yol açar ki bu da asla caiz değildir.
وَالْإِشْكَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ يُحْسِنُ الِانْتِقَالَ مِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ، أَوْ مِنْ مِثَالٍ إِلَى مِثَالٍ، لَكِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يكون المنتقل إليه أوضح وأقرب، وهاهنا لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ جِنْسَ الْإِحْيَاءِ لَا قُدْرَةَ لِلْخَلْقِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا جِنْسُ تَحْرِيكِ الْأَجْسَامِ، فَلِلْخَلْقِ قُدْرَةٌ عَلَيْهِ، وَلَا يَبْعُدُ فِي الْعَقْلِ وُجُودُ مَلِكٍ عَظِيمٍ فِي الْجُثَّةِ أَعْظَمُ مِنَ السموات، وأنه هو الذي يكون محركاً للسموات، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الِاسْتِدْلَالُ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ أَظْهَرُ وَأَقْوَى مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالنَّبِيِّ الْمَعْصُومِ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنَ الدَّلِيلِ الْأَوْضَحِ الْأَظْهَرِ إِلَى الدَّلِيلِ الْخَفِيِّ الَّذِي لَا يَكُونُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ قَوِيًّا.
Üçüncü itiraz: Bir delilden başka bir delile yahut bir örnekten başka bir örneğe intikal etmek her ne kadar güzel olsa da, kendisine intikal edilenin daha açık ve daha yakın olması vaciptir. Burada ise durum öyle değildir; çünkü diriltme cinsine yaratılmışların gücü yetmez; cisimleri hareket ettirme cinsine ise yaratılmışların gücü yeter. Aklen, göklerden daha büyük cüssede muazzam bir meleğin bulunması ve gökleri hareket ettirenin o olması uzak bir ihtimal değildir. Bu takdire göre diriltme ve öldürme ile Yaratıcı'nın varlığına delil getirmek, güneşin doğuşu ile Yaratıcı'nın varlığına delil getirmekten daha açık ve daha güçlüdür. Öyleyse masum peygambere daha açık ve daha zahir olan bir delilden, işin aslında güçlü olmayan kapalı bir delile geçmek nasıl yakışır?
وَالْإِشْكَالُ الرَّابِعُ: أَنَّ دَلَالَةَ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ أَقْوَى مِنْ دَلَالَةِ طُلُوعِ الشَّمْسِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّا نَرَى فِي ذَاتِ الْإِنْسَانِ وَصِفَاتِهِ تَبْدِيلَاتٍ وَاخْتِلَافَاتٍ وَالتَّبَدُّلُ قَوِيُّ الدَّلَالَةِ عَلَى الْحَاجَةِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ الْقَادِرِ، أَمَّا الشَّمْسُ فَلَا نَرَى فِي ذَاتِهَا تَبَدُّلًا، وَلَا فِي صِفَاتِهَا تَبَدُّلًا، وَلَا فِي مَنْهَجِ حَرَكَاتِهَا تَبَدُّلًا الْبَتَّةَ، فَكَانَتْ دَلَالَةُ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ عَلَى الصَّانِعِ أَقْوَى، فَكَانَ الْعُدُولُ مِنْهُ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ انْتِقَالًا مِنَ الْأَقْوَى الْأَجْلَى إِلَى الْأَخْفَى الْأَضْعَفِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Dördüncü itiraz: Diriltme ve öldürmenin Sanatkâr'ın (Yaratıcı'nın) varlığına delaleti, güneşin doğuşunun O'na delaletinden daha güçlüdür. Zira biz insanın zatında ve sıfatlarında değişmeler ve farklılaşmalar görüyoruz; değişim ise kadir olan bir müessire (etki edene) muhtaç olunduğuna dair güçlü bir delildir. Güneşe gelince, biz onun zatında bir değişim, sıfatlarında bir değişim ve hareketlerinin seyrinde kesinlikle bir değişim görmüyoruz. Dolayısıyla diriltme ve öldürmenin Sanatkâr'a delaleti daha güçlü idi; bu sebeple ondan güneşin doğuşuna yönelmek, daha güçlü ve daha açıktan daha kapalı ve daha zayıfa bir geçiş olurdu ki bu da caiz değildir.
الْإِشْكَالُ الْخَامِسُ: أَنْ نَمْرُوذَ لَمَّا لَمْ يَسْتَحِ مِنْ مُعَارَضَةِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ الصَّادِرَيْنِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْقَتْلِ وَالتَّخْلِيَةِ، فَكَيْفَ يُؤْمَنُ مِنْهُ عِنْدَ اسْتِدْلَالِ إِبْرَاهِيمَ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ أَنْ يَقُولَ: طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ مِنِّي فَإِنْ كَانَ لَكَ إِلَهٌ فَقُلْ لَهُ حَتَّى يُطْلِعَهَا مِنَ الْمَغْرِبِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ الْتَزَمَ الْمُحَقِّقُونَ/ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ذَلِكَ فَقَالُوا: إِنَّهُ لَوْ أَوْرَدَ هَذَا السُّؤَالَ لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنَ الْمَغْرِبِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِإِظْهَارِ فَسَادِ سُؤَالِهِ
Beşinci itiraz: Nemrud, Yüce Allah'tan sâdır olan diriltme ve öldürmeye öldürmek ve serbest bırakmakla karşı çıkmaktan utanmadığına göre, İbrahim güneşin doğuşuyla delil getirdiğinde onun şöyle demesinden nasıl emin olunabilir: "Güneşin doğudan doğması bendendir; eğer senin bir ilahın varsa ona söyle de onu batıdan doğdursun!" Nitekim bunun üzerine müfessirlerin tahkik ehli olanları bunu iltizam edip (kaçınılmaz görüp) şöyle demişlerdir: "Eğer o bu itirazı ileri sürseydi, güneşin batıdan doğması vacip olurdu." Malumdur ki onun itirazının bozukluğunu ortaya koymakla meşgul olmak,
فِي الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ أَسْهَلُ بِكَثِيرٍ مِنَ الْتِزَامِ إِطْلَاعِ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَحْصُلَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ، إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ هُوَ طُلُوعَ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ، وَلَا يَكُونُ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ دَلِيلًا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ دَلِيلُهُ الثَّانِي ضَائِعًا كَمَا صَارَ دَلِيلَهُ الْأَوَّلُ ضَائِعًا، وَأَيْضًا فَمَا الدَّلِيلُ الَّذِي حَمَلَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى أَنْ تَرَكَ الْجَوَابَ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ الرَّكِيكِ وَالْتَزَمَ الِانْقِطَاعَ، وَاعْتَرَفَ بِالْحَاجَةِ إِلَى الِانْتِقَالِ إِلَى تَمَسُّكٍ بِدَلِيلٍ لَا يُمْكِنُهُ تَمْشِيَتُهُ إِلَّا بِالْتِزَامِ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَأْتِيَ بِإِطْلَاعِ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهُ يَضِيعُ دَلِيلُهُ الثَّانِي كَمَا ضَاعَ الْأَوَّلُ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْتِزَامَ هَذِهِ الْمَحْذُورَاتِ لَا يَلِيقُ بِأَقَلِّ النَّاسِ عِلْمًا فَضْلًا عَنْ أَفْضَلِ الْعُقَلَاءِ وَأَعْلَمِ الْعُلَمَاءِ، فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ الَّذِي أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَيْهِ ضَعِيفٌ، وَأَمَّا الْوَجْهُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فَلَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْإِشْكَالَاتِ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَمَّا احْتَجَّ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ أَوْرَدَ الْخَصْمُ عَلَيْهِ سُؤَالًا لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ، وَهُوَ أَنَّكَ إِذَا ادَّعَيْتَ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ لَا بِوَاسِطَةٍ، فَذَلِكَ لَا تَجِدُ إِلَى إِثْبَاتِهِ سَبِيلًا، وَإِنِ ادَّعَيْتَ حُصُولَهُمَا بِوَاسِطَةِ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ فَنَظِيرُهُ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ حَاصِلٌ لِلْبَشَرِ، فَأَجَابَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِأَنَّ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ وَإِنْ حَصَلَا بِوَاسِطَةِ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ، لَكِنَّ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ حَصَلَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِخِلَافِ الْخَلْقِ فَإِنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى تَحْرِيكَاتِ الْأَفْلَاكِ فَلَا جَرَمَ لَا يَكُونُ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ صَادِرَيْنِ مِنْهُمْ، وَمَتَى حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنَ الْمَحْذُورَاتِ الْمَذْكُورَةِ لَازِمًا عَلَيْهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ كَلَامِهِ.
diriltme ve öldürme hususunda [onun itirazını çürütmek], güneşin batıdan doğdurulmasını iltizam etmekten çok daha kolaydır. Güneşin batıdan doğmasının gerçekleştiği farz edilse bile, Sanatkâr'ın varlığına delil olan şey ancak güneşin batıdan doğması olur; güneşin doğudan doğması ise Sanatkâr'ın varlığına delil olamaz. Bu durumda onun birinci delili boşa çıktığı gibi ikinci delili de boşa çıkmış olur. Ayrıca İbrahim aleyhisselâm'ı o çürük itiraza cevap vermeyi bırakmaya, acze düşmüş olmayı kabullenmeye ve ancak güneşin batıdan doğuşunu iltizam etmekle yürütebileceği bir delile tutunmaya intikal etmeye mecbur kılan delil nedir? Güneşi batıdan doğdurmayı getirdiği farz edilse bile, birincisi boşa gittiği gibi ikinci delili de boşa gidecektir. Malumdur ki bu sakıncaları iltizam etmek, akıllıların en faziletlisi ve âlimlerin en bilgilisi şöyle dursun, insanların ilimce en az olanına bile yakışmaz. Böylece müfessirlerin üzerinde icma ettiği bu tefsirin zayıf olduğu ortaya çıkmış oldu. Zikrettiğimiz veche gelince, ona bu itirazların hiçbiri yönelmez; çünkü biz şöyle diyoruz: İbrahim aleyhisselâm diriltme ve öldürme ile delil getirdiğinde, hasım ona akıllılara yakışmayan bir itiraz yöneltmiştir ki o da şudur: "Eğer sen diriltme ve öldürmenin vasıtasız olduğunu iddia ediyorsan, bunu ispat etmeye bir yol bulamazsın; şayet bunların feleklerin hareketleri vasıtasıyla meydana geldiğini iddia ediyorsan, bunun bir benzeri veya yakını insan için de hâsıldır." İbrahim aleyhisselâm da diriltme ve öldürme her ne kadar feleklerin hareketleri vasıtasıyla meydana gelse bile o hareketlerin Yüce Allah'tan hâsıl olduğu ve bunun diriltme ile öldürmenin Yüce Allah'tan olmasına zarar vermeyeceği, mahlûkatın ise felekleri hareket ettirmeye güç yetiremeyeceği, dolayısıyla diriltme ve öldürmenin onlardan sâdır olamayacağı cevabını vermiştir. Sözü bu veche hamlettiğimizde, zikredilen sakıncaların hiçbiri buna lâzım gelmez. Kelâmının hakikatini en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ فَالْمَعْنَى: فَبَقِيَ مَغْلُوبًا لا يجد مقالًا، ولا للمسألة جوابه، وَهُوَ كَقَوْلِهِ بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٠] قَالَ الْوَاحِدِيُّ، وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: بُهِتَ الرَّجُلُ فَهُوَ مَبْهُوتٌ، وَبَهَتَ وَبَهِتَ، قَالَ عُرْوَةُ الْعُذْرِيُّ:
Yüce Allah'ın: { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “Bunun üzerine o inkâr eden adam apışıp kaldı (şaşırıp donakaldı)” buyruğuna gelince, bunun anlamı şudur: Söyleyecek bir söz ve soruya verecek bir cevap bulamayarak mağlup vaziyette kaldı. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها } “Bilakis o [kıyamet], kendilerine ansızın gelip onları dehşete düşürecek (şaşkına çevirecek) de artık onu geri çevirmeye güç yetiremeyeceklerdir” [Enbiyâ 40]. Vâhidî şöyle demiştir: Bunda üç lügat vardır: Buhite’r-racülü fe hüve mebhût (بُهِتَ الرَّجُلُ فَهُوَ مَبْهُوتٌ), behete (بَهَتَ) ve behite (بَهِتَ). Urve el-Uzrî şöyle demiştir:
فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ أُرَاهَا فُجَاءَةً ... فَأُبْهَتُ حَتَّى مَا أَكَادُ أُجِيبُ
"Onu ansızın görmemle birlikte öylece dona kalırım da neredeyse cevap veremem."
أَيْ أَتَحَيَّرُ وَأَسْكُتُ.
Yani şaşırıp kalırım ve susarım.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ وَتَأْوِيلُهُ عَلَى قَوْلِنَا ظَاهِرٌ، أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالَ الْقَاضِي: يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: مِنْهَا أَنَّهُ لَا يَهْدِيهِمْ لِظُلْمِهِمْ وَكُفْرِهِمْ لِلْحِجَاجِ وَلِلْحَقِّ كَمَا يَهْدِي الْمُؤْمِنَ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْكَافِرِ مِنْ أَنْ يَعْجِزَ وَيَنْقَطِعَ.
Sonra [Allah]: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur. Bunun tevili bizim görüşümüze göre açıktır. Mu'tezile'ye gelince; Kâdî şöyle demiştir: Birkaç veche ihtimali vardır: Bunlardan biri; mümini hidayete erdirdiği gibi, zulümleri ve inkârları sebebiyle onları delile ve hakka iletmez; zira kâfirin acze düşmesi ve sözünün kesilmesi kaçınılmazdır.
وَأَقُولُ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لَا يَهْدِيهِمْ لِلْحِجَاجِ، إِنَّمَا يَصِحُّ حَيْثُ يَكُونُ الْحِجَاجُ مَوْجُودًا وَلَا حِجَاجَ عَلَى الْكُفْرِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِ إِلَيْهِ، قَالَ الْقَاضِي: وَمِنْهَا/ أَنْ يُرِيدَ أَنَّهُ لَا يَهْدِيهِمْ لِزِيَادَاتِ الْأَلْطَافِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ بِالْكُفْرِ وَالظُّلْمِ سَدُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ طَرِيقَ الِانْتِفَاعِ بِهِ.
Ben derim ki: Bu zayıftır; çünkü O'nun "onları delile iletmez" sözü ancak delil mevcut olduğunda geçerli olur, inkâr üzerine ise delil yoktur; öyleyse Yüce Allah'ın onu buna iletmediğinin söylenmesi nasıl sahih olur? Kâdî şöyle demiştir: Bir diğeri; inkârları ve zulümleriyle kendilerine ondan faydalanma yolunu kapattıkları cihetle, onları lütufların ziyadesine iletmemesini kastetmiş olmasıdır.
وَأَقُولُ: هَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ تِلْكَ الزِّيَادَاتِ إِذَا كَانَتْ فِي حَقِّهِمْ مُمْتَنِعَةً عَقْلًا لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِمْ، كَمَا لَا يُقَالُ: إِنَّهُ تَعَالَى يَجْمَعُ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ فَلَا يَجْمَعُ بَيْنَ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ قَالَ الْقَاضِي: وَمِنْهَا أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِمْ إِلَى الثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ.
Ben derim ki: Bu da zayıftır; çünkü o ziyadeler onlar hakkında aklen imkânsız olduğunda, Yüce Allah'ın "onları hidayete erdirmez" denmesi sahih olmaz; nitekim Yüce Allah iki zıddı bir araya getirmediği için varlık ile yokluğu bir araya getirmez denilmediği gibi. Kâdî şöyle demiştir: Bir diğeri; Yüce Allah'ın onları ahirette sevaba iletmemesi ve onları cennete iletmemesidir.
وَأَقُولُ: هَذَا أيضاً ضعيف، لأن المذكور هاهنا أَمْرُ الِاسْتِدْلَالِ وَتَحْصِيلُ الْمَعْرِفَةِ وَلَمْ يَجْرِ لِلْجَنَّةِ ذِكْرٌ، فَيَبْعُدُ صَرْفُ اللَّفْظِ إِلَى الْجَنَّةِ، بَلْ أَقُولُ: اللَّائِقُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الدَّلِيلَ كَانَ قَدْ بَلَغَ فِي الظُّهُورِ
Ben derim ki: Bu da zayıftır; çünkü burada zikredilen şey delil getirme ve marifeti (bilgiyi) elde etme meselesidir; cennetin bahsi ise geçmemiştir. Dolayısıyla lafzı cennete hamletmek uzaktır. Bilakis ben derim ki: Ayetin siyakına yakışan şöyle denilmesidir: Yüce Allah delilin açıklıkta ve
وَالْحُجَّةِ إِلَى حَيْثُ صَارَ الْمُبْطِلُ كَالْمَبْهُوتِ عِنْدَ سَمَاعِهِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا لَمْ يُقَدِّرْ لَهُ الِاهْتِدَاءَ لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ الدَّلِيلُ الظَّاهِرُ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّفْسِيرِ قَوْلُهُ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١١١] .
hüccette, batıl ehlinin onu duyduğunda apışıp kalmış kimse gibi olacağı dereceye ulaştığını, fakat Yüce Allah onun hakkında hidayeti takdir etmediği için o açık delilin ona fayda vermediğini beyan etmiştir. Bu tefsirin bir benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” [En'âm 111].
الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ
İkinci Kıssa
وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا إِثْبَاتُ الْمَعَادِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bundan maksat ahireti (yeniden dirilişi) ispat etmektir; Yüce Allah'ın: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “Yahut altı üstüne gelmiş (çatıları üzerine çökmüş) bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi?]” buyruğudur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي إِدْخَالِ الْكَافِ فِي قَوْلِهِ أَوْ كَالَّذِي وَذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Nahivciler, O'nun: { أَوْ كَالَّذِي } “Yahut ... gibisini” buyruğundaki “kâf” (كَ) harfinin dahil edilmesi hususunda ihtilaf etmiş ve bu konuda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:
أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ [البقرة: ٢٥٨] فِي مَعْنَى (أَلَمْ تَرَ كَالَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ) وَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَعْطُوفَةً عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتَ كَالَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ، أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ، فَيَكُونُ هَذَا عَطْفًا عَلَى الْمَعْنَى، وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ، وَأَكْثَرِ النَّحْوِيِّينَ قَالُوا: وَنَظِيرُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } “İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” [Bakara 258] buyruğunun "(İbrahim ile tartışan gibisini görmedin mi?)" anlamında olması ve bu ayetin de ona matuf bulunmasıdır; takdiri şöyledir: "İbrahim ile tartışan gibisini yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini gördün mü?" Bu durumda bu, manaya atıf olur. Bu, Kisâî, Ferrâ, Ebû Ali el-Fârisî ve nahivcilerin çoğunun görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun Kur'an'dan benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤، ٨٥] ثُمَّ قَالَ: مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٥، ٨٦] فَهَذَا عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ معناه: لمن السموات؟ فَقِيلَ لِلَّهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' 'Allah'a aittir' diyecekler” [Mü'minûn 84-85]. Sonra şöyle buyurmuştur: { مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler” [Mü'minûn 86-87]. İşte bu, manaya atıftır; zira anlamı: "Gökler kime aittir?" şeklindedir, buna karşılık "Allah'a" denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
مُعَاوِيَ إِنَّنَا بَشَرٌ فَأَسْجِحْ ... فَلَسْنَا بِالْجِبَالِ وَلَا الْحَدِيدَا
"Ey Muâviye! Şüphesiz bizler insanız, müsamaha göster; çünkü biz ne dağlarız ne de demir."
فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى وَتَرْكِ اللَّفْظِ.
Burada lafız terk edilip manaya hamledilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَخْفَشِ: أَنَّ الْكَافَ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ وَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ.
İkinci görüş: Bu, Ahfeş'in tercihidir; "kâf" harfi zâiddir (fazlalıktır) ve takdiri: "Tartışan kimseyi ve kasabaya uğrayan kimseyi görmedin mi?" şeklindedir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْمُبَرِّدِ: أَنَّا نُضْمِرُ فِي الْآيَةِ زِيَادَةً، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ، وَأَلَمْ تَرَ إِلَى مَنْ كَانَ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ.
Üçüncü görüş: Bu, Müberred'in tercihidir; ayette gizli bir ziyade takdir ederiz ve takdiri: "İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Bir kasabaya uğrayan kimse gibi olanı da görmedin mi?" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الَّذِي مَرَّ بِالْقَرْيَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ رَجُلًا كَافِرًا شَاكًّا فِي الْبَعْثِ/ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَقَالَ الْبَاقُونَ: إِنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا، ثُمَّ قَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَاكُ وَالسُّدِّيُّ:
İkinci Mesele: Kasabaya uğrayan kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: O, diriliş hakkında şüphe duyan kâfir bir adamdı. Bu, Mücâhid'in ve Mu'tezile'den müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Diğerleri ise onun bir Müslüman olduğunu söylemişlerdir. Sonra Katâde, İkrime, Dahhâk ve Süddî şöyle demiştir:
هُوَ عُزَيْرٌ، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هُوَ أَرْمِيَاءُ، ثُمَّ مِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ قَالَ: إِنَّ أَرْمِيَاءَ هُوَ الْخَضِرُ ﵇، وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ سِبْطِ هَارُونَ بْنِ عِمْرَانَ ﵉، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّ أرمياء هو النبي الذي بعثه الله عند ما خَرَّبَ بُخْتَنَصَّرُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَأَحْرَقَ التَّوْرَاةَ، حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْمَارَّ كَانَ كَافِرًا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها وَهَذَا كَلَامُ مَنْ يَسْتَبْعِدُ مِنَ اللَّهِ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ وَذَلِكَ كُفْرٌ.
O, Üzeyr'dir. Atâ ise İbn Abbâs'tan naklen: "O, İrmiyâ'dır" demiştir. Sonra bunlardan bazıları: "İrmiyâ, Hızır aleyhisselâm'dır ve o İmrân oğlu Hârûn aleyhimesselâm'ın soyundan bir adamdır" demiştir ki bu, Muhammed b. İshâk'ın sözüdür. Vehb b. Münebbih de şöyle demiştir: "İrmiyâ, Buhtunassar Beytülmakdis'i harap edip Tevrat'ı yaktığında Allah'ın gönderdiği peygamberdir." Bu uğrayan kişinin kâfir olduğunu söyleyenlerin delili birtakım vecihlerdir: Birincisi: Allah onun hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” Bu ise ölümden sonra diriltmeyi Allah hakkında uzak gören birinin sözüdür ve bu küfürdür.
فَإِنْ قِيلَ: يَجُوزُ أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ مِنْهُ قَبْلَ الْبُلُوغِ.
Şayet: "Bunun onun büluğ çağından önce meydana gelmiş olması caizdir" denilirse,
قُلْنَا: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ مِنَ اللَّهِ تعالى أن يعجب رسوله منه إذا الصَّبِيُّ لَا يُتَعَجَّبُ مِنْ شَكِّهِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ ضَعِيفَةٌ لِاحْتِمَالِ أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِبْعَادَ مَا كَانَ بِسَبَبِ الشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ، بَلْ
Deriz ki: Eğer öyle olsaydı, Yüce Allah'ın Resulünü ona hayret ettirmesi caiz olmazdı; zira çocuğun böyle bir şeyde şüphe etmesi hayretle karşılanmaz. Bu delil zayıftır; çünkü o uzak görmenin Yüce Allah'ın buna gücünün yettiği hususunda şüpheden kaynaklanmamış olması, bilakis
كَانَ بِسَبَبِ اطِّرَادِ الْعَادَاتِ فِي أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الْخَرَابِ قَلَّمَا يُصَيِّرُهُ اللَّهُ مَعْمُورًا وَهَذَا كَمَا أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا يُشِيرُ إِلَى جَبَلٍ، فَيَقُولُ: مَتَى يَقْلِبُهُ اللَّهُ ذَهَبًا، أَوْ يَاقُوتًا، لَا أَنَّ مُرَادَهُ مِنْهُ الشَّكُّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ عَلَى أَنَّ مُرَادَهُ مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقَعُ وَلَا يَحْصُلُ في مطرد العادات، فكذا هاهنا.
böyle harap bir yeri Allah'ın pek az mamur hale getirdiğine dair adetlerin cereyan edişinden kaynaklanmış olması muhtemeldir. Bu, tıpkı içimizden birinin bir dağa işaret ederek: "Allah bunu ne zaman altına yahut yakuta çevirecek?" demesi gibidir; bundan maksadı Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe etmek değil, bilakis bunun adetlerin cereyanında vuku bulup gerçekleşmeyeceğini kastetmesidir. Burada da durum böyledir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّهِ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَبْلَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ التَّبَيُّنُ حَاصِلًا لَهُ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ تَبَيُّنَ الْإِحْيَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَاهَدَةِ مَا كَانَ حَاصِلًا لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ، فَأَمَّا أَنَّ تَبَيُّنَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ مَا كَانَ حَاصِلًا فَهُوَ مَمْنُوعٌ.
İkinci vecih: Şöyle demişlerdir: Yüce Allah onun hakkında: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Fakat [durum] kendisine apaçık belli olunca” buyurmuştur. Bu ise bundan önce o açıklığın kendisinde hâsıl olmadığına delalet eder. Bu da zayıftır; çünkü diriltmenin müşahede yoluyla açıklığı bundan önce kendisinde hâsıl değildi; fakat bunun istidlal yoluyla açıklığının hâsıl olmadığı iddiası ise kabul edilemez.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَهَذَا يَدُلُّ على أن هذا العالم إِنَّمَا حَصَلَ لَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَأَنَّهُ كَانَ خَالِيًا عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْعِلْمِ قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ تِلْكَ الْمُشَاهَدَةَ لَا شَكَّ أَنَّهَا أَفَادَتْ نَوْعَ تَوْكِيدٍ وَطُمَأْنِينَةٍ وَوُثُوقٍ، وَذَلِكَ الْقَدْرُ مِنَ التَّأْكِيدِ إِنَّمَا حَصَلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْعِلْمِ مَا كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ ذَلِكَ.
Üçüncü vecih: Onun: { أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir” demiş olmasıdır. Bu, söz konusu ilmin kendisinde ancak o vakitte hâsıl olduğuna ve o vakitten önce böylesi bir ilimden yoksun olduğuna delalet eder. Bu da zayıftır; çünkü o müşahedenin bir tür teyit, tatmin ve güven sağladığında şüphe yoktur ve o derecedeki teyit ancak o vakitte hâsıl olmuştur. Bu ise ilmin aslının bundan önce hâsıl olmadığına delalet etmez.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: لَهُمْ أَنَّ هَذَا الْمَارَّ كَانَ كَافِرًا لِانْتِظَامِهِ مَعَ نَمْرُوذَ فِي سِلْكٍ وَاحِدٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّ قَبْلَهُ وَإِنْ كَانَ قِصَّةَ نَمْرُوذَ، وَلَكِنَّ بَعْدَهُ قِصَّةَ سُؤَالِ إِبْرَاهِيمَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا مِنْ جِنْسِ إِبْرَاهِيمَ.
Dördüncü vecih: Onlara göre bu uğrayan kişi, Nemrud ile aynı sırada dizildiği için kâfirdi. Bu da zayıftır; çünkü her ne kadar ondan önce Nemrud kıssası yer alsa da ondan sonra İbrahim'in soru sorma kıssası yer almaktadır; öyleyse onun İbrahim cinsinden bir peygamber olması gerekirdi.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا وَكَانَ نَبِيًّا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِاللَّهِ، وَعَلَى أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ تَعَالَى يَصِحُّ مِنْهُ الْإِحْيَاءُ فِي الْجُمْلَةِ، لِأَنَّ تَخْصِيصَ هَذَا الشَّيْءِ بِاسْتِبْعَادِ الْإِحْيَاءِ إِنَّمَا يَصِحُّ أَنْ لَوْ حَصَلَ الِاعْتِرَافُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الْإِحْيَاءِ فِي الْجُمْلَةِ فَأَمَّا مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الْإِحْيَاءِ مُمْتَنِعَةٌ لَمْ يُبْقِ لِهَذَا التَّخْصِيصِ فَائِدَةً.
Onun mümin ve bir peygamber olduğunu söyleyenlerin delili birtakım vecihlerdir: Birincisi: Onun: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” sözü, onun Allah'ı bildiğine ve Yüce Allah'tan diriltmenin genel olarak sahih olduğunu bildiğine delalet eder. Zira bu şeyin diriltilmesini uzak görmeye tahsis etmek, ancak diriltmeye kudretin genel olarak itiraf edilmesi halinde sahih olur; diriltmeye kudretin imkânsız olduğuna inanan bir kimseye gelince, bu tahsisin bir faydası kalmaz.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ كَمْ لَبِثْتَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ قَائِلٍ وَالْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَصَارَ التَّقْدِيرُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كَمْ لَبِثْتَ فَقَالَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلُهُ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى جَعْلِهِ آيَةً لِلنَّاسِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها، ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً وَلَا شَكَّ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ عَلَى أَنَّهُ تَكَلَّمَ مَعَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِحَالِ هَذَا الْكَافِرِ.
İkinci delil: { كَمْ لَبِثْتَ } “Ne kadar kaldın?” buyruğunun bir söyleyeni olması gerekir; daha önce zikredilen ise Yüce Allah'tır. Böylece takdir şöyle olur: Allah Teâlâ: "Ne kadar kaldın?" buyurdu. O insan da: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” dedi. Allah Teâlâ da: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın” buyurdu. Bu sözü söyleyenin Allah Teâlâ olduğunu pekiştiren hususlardan biri de O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğudur; malumdur ki onu insanlara bir ayet (ibret) kılmaya kadir olan Yüce Allah'tır. Sonra: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها، ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “Kemiklere bak, onları nasıl birbiri üzerine kaldırıp diziyoruz, sonra onlara et giydiriyoruz” buyurmuştur; bu sözü söyleyenin Allah Teâlâ olduğunda şüphe yoktur. Böylece bu ayetin bu pek çok vecihten onunla konuştuğuna delalet ettiği sabit olmuştur; bunun ise o kâfirin durumuna yakışmayacağı malumdur.
فَإِنْ قِيلَ: لَعَلَّهُ تَعَالَى بَعْثَ إِلَيْهِ رَسُولًا أَوْ مَلَكًا حَتَّى قَالَ لَهُ هَذَا الْقَوْلَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى.
Şayet: "Belki de Yüce Allah ona bu sözü Allah Teâlâ'dan aktararak söylemesi için bir elçi veya melek göndermiştir" denilirse,
قُلْنَا: ظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَائِلَ هَذِهِ الْأَقْوَالِ مَعَهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَصَرْفُ اللَّفْظِ عَنْ هَذَا الظَّاهِرِ إِلَى الْمَجَازِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ يُوجِبُهُ غَيْرُ جَائِزٍ.
Deriz ki: Bu kelâmın zahiri, onunla bu sözleri söyleyenin bizzat Allah Teâlâ olduğuna delalet eder; dolayısıyla lafzı gerektiren bir delil olmaksızın bu zahirden mecaza çevirmek caiz değildir.
وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ إِعَادَتَهُ حَيًّا وَإِبْقَاءَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ عَلَى حَالِهِمَا، وَإِعَادَةَ الحمار حياً بعد ما صَارَ رَمِيمًا مَعَ كَوْنِهِ مُشَاهِدًا لِإِعَادَةِ أَجْزَاءِ الْحِمَارِ إِلَى التَّرْكِيبِ وَإِلَى الْحَيَاةِ إِكْرَامٌ عَظِيمٌ وَتَشْرِيفٌ كَرِيمٌ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ الْكَافِرِ لَهُ.
Üçüncü delil: Onun diri olarak iade edilmesi, yiyecek ve içeceğin kendi halleri üzere bırakılması, çürümüş kemik haline geldikten sonra eşeğin yeniden diri kılınması ve kendisinin de eşeğin parçalarının bir araya getirilip diriltilmesini müşahede etmesi, büyük bir ikram ve şerefli bir taltiftir; bu ise bir kâfirin durumuna yakışmaz.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِنَّمَا أَدْخَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الْوُجُودِ إِكْرَامًا لِإِنْسَانٍ آخَرَ كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ.
Şayet: "Bütün bu şeylerin, Yüce Allah tarafından o zamanda peygamber olan başka bir insana ikram olmak üzere varlık sahasına çıkarıldığının söylenmesi niçin caiz olmasın?" denilirse,
قُلْنَا: لَمْ يَجْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ هَذَا النَّبِيِّ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ حَالَةٌ مُشْعِرَةٌ بِوُجُودِ النَّبِيِّ أَصْلًا فَلَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِظْهَارِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِكْرَامَ ذَلِكَ النَّبِيِّ وَتَأْيِيدَ رِسَالَتِهِ بِالْمُعْجِزَةِ لَكَانَ تَرْكُ ذِكْرِ ذَلِكَ الرَّسُولِ إِهْمَالًا لِمَا هُوَ الْغَرَضُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْكَلَامِ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Deriz ki: Bu ayette o peygamberin bahsi geçmemiştir ve bu kıssada peygamberin varlığını hissettiren hiçbir durum yoktur. Şayet bu şeylerin ortaya konmasından maksat o peygambere ikram etmek ve onun elçiliğini mucize ile desteklemek olsaydı, o elçinin zikrinin terk edilmesi kelâmın asıl maksadı olan şeyin ihmal edilmesi olurdu ki bu da caiz değildir.
فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ ذَلِكَ الشَّخْصَ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ادَّعَى النُّبُوَّةَ مِنْ قَبْلِ الْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ أَوْ بَعْدَهُمَا، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّ إِرْسَالَ النَّبِيِّ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ يَكُونُ لِمَصْلَحَةٍ تَعُودُ عَلَى الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ، وَإِنِ ادَّعَى النُّبُوَّةَ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ فَالْمُعْجِزُ قَدْ تَقَدَّمَ عَلَى الدَّعْوَى، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٌ.
Şayet: "Eğer o şahıs [peygamber] olsaydı ya peygamberliği öldürülüp diriltilmeden önce ya da bu ikisinden sonra iddia ettiği söylenirdi. Birincisi bâtıldır; zira peygamberin Allah tarafından gönderilmesi ümmete dönecek bir maslahat içindir, bu ise öldürüldükten sonra tamamlanmaz. Şayet diriltildikten sonra peygamberlik iddia etmişse, mucize iddiadan önce gelmiş olur ki bu da caiz değildir" denilirse,
قُلْنَا: إِظْهَارُ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ عَلَى يَدِ مَنْ يَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُ سَيَصِيرُ رَسُولًا جَائِزٌ عِنْدَنَا، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ زَالَ السُّؤَالُ.
Deriz ki: Harikulade hallerin (mucizelerin), Allah'ın ileride elçi olacağını bildiği kimsenin elinde [peygamberlikten önce] ortaya çıkması bize göre caizdir (irhasat kabilindendir); bu yolla itiraz zail olmuştur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ هَذَا الشَّخْصِ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَهَذَا اللَّفْظُ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] فَكَانَ هَذَا وَعْدًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَجْعَلُهُ نَبِيًّا، وَأَيْضًا فَهَذَا الْكَلَامُ لَمْ يَدُلَّ عَلَى النُّبُوَّةِ بِصَرِيحِهِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يُفِيدُ التَّشْرِيفَ الْعَظِيمَ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ مَنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى الشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Dördüncü delil: Yüce Allah bu şahıs hakkında: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ayet (ibret) kılalım diye” buyurmuştur. Bu lafız ancak peygamberler ve elçiler hakkında kullanılır; nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık” [Enbiyâ 91] buyurmuştur. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'dan onu peygamber kılacağına dair bir vaat idi. Ayrıca bu kelâm sarih olarak peygamberliğe delalet etmese bile büyük bir şereflendirmeyi ifade ettiğinde şüphe yoktur; bu ise küfür ve Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe üzere ölen bir kimsenin durumuna yakışmaz.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ جَعْلِهِ آيَةً أَنَّ مَنْ عَرَفَهُ مِنَ النَّاسِ شَابًّا كَامِلًا إِذَا شَاهَدُوهُ بَعْدَ مِائَةِ سَنَةٍ عَلَى شَبَابِهِ وَقَدْ شَاخُوا أَوْ هَرِمُوا، أَوْ سَمِعُوا بِالْخَبَرِ أَنَّهُ كَانَ مَاتَ مُنْذُ زَمَانٍ/ وَقَدْ عَادَ شَابًّا صَحَّ أَنْ يُقَالَ لِأَجْلِ ذَلِكَ إِنَّهُ آيَةٌ لِلنَّاسِ لِأَنَّهُمْ يَعْتَبِرُونَ بِذَلِكَ وَيَعْرِفُونَ بِهِ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى، وَنُبُوَّةَ نَبِيِّ ذَلِكَ الزَّمَانِ.
Şayet: "Onun bir ayet kılınmasından maksadın; insanlardan onu kâmil bir genç olarak tanıyanların, yüz yıl sonra kendileri yaşlanmış yahut pir-i fani olmuşken onu gençliği üzere müşahede etmeleri veya onun bir zaman önce öldüğü ve yeniden genç olarak döndüğü haberini işitmeleri sebebiyle onun insanlar için bir ayet olduğunun söylenmesi niçin caiz olmasın? Çünkü onlar bundan ibret alırlar ve bununla Allah Teâlâ'nın kudretini ve o zamanın peygamberinin peygamberliğini tanırlar" denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً إِخْبَارٌ عَنْ أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُهُ آيَةً، وَهَذَا الْإِخْبَارُ إِنَّمَا وَقَعَ بَعْدَ أَنْ أَحْيَاهُ اللَّهُ، وَتَكَلَّمَ مَعَهُ، وَالْمَجْعُولُ لَا يُجْعَلُ ثَانِيًا، فَوَجَبَ حَمْلُ قَوْلِهِ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ عَلَى أَمْرٍ زَائِدٍ عَنْ هَذَا الْإِحْيَاءِ، وَأَنْتُمْ تَحْمِلُونَهُ عَلَى نَفْسِ هَذَا الْإِحْيَاءِ فَكَانَ بَاطِلًا والثاني: أنه وَجْهَ التَّمَسُّكِ أَنَّ قَوْلَهُ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ يَدُلُّ عَلَى التَّشْرِيفِ الْعَظِيمِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ مَنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ وَالشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Cevap iki vecihledir: Birincisi: O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً } “Seni bir ibret kılalım diye” buyruğu, Yüce Allah'ın onu bir ibret kılacağını bildirmesidir; bu haber verme ise ancak Allah onu dirilttikten ve onunla konuştuktan sonra vuku bulmuştur. Kılınmış olan şey ise ikinci kez kılınmaz; bu sebeple O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğunu bu diriltmenin ötesinde zâit bir emre hamletmek vacip olur; siz ise onu bu diriltmenin bizzat kendisine hamlediyorsunuz, dolayısıyla bâtıldır. İkincisi: Tutunulan gerekçe şudur ki O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğu büyük bir taltife delalet eder; bu ise küfür ve Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe üzere ölen kimsenin haline yakışmaz.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ قَالَ: إِنَّ بُخْتَنَصَّرَ غَزَا بني إسرائيل فسبى منهم الكثيرون، وَمِنْهُمْ عُزَيْرٌ وَكَانَ مِنْ عُلَمَائِهِمْ، فَجَاءَ بِهِمْ إلى بابل، فدخل عزيز يَوْمًا تِلْكَ الْقَرْيَةَ وَنَزَلَ تَحْتَ شَجَرَةٍ وَهُوَ عَلَى حِمَارٍ، فَرَبَطَ حِمَارَهُ وَطَافَ فِي الْقَرْيَةِ فَلَمْ يَرَ فِيهَا أَحَدًا فَعَجِبَ مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها لَا عَلَى سَبِيلِ الشَّكِّ فِي الْقُدْرَةِ، بَلْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْعَادِ بِحَسَبِ الْعَادَةِ، وَكَانَتِ الْأَشْجَارُ مُثْمِرَةً، فَتَنَاوَلَ مِنَ الْفَاكِهَةِ التِّينَ وَالْعِنَبَ، وَشَرِبَ مِنْ عَصِيرِ الْعِنَبِ وَنَامَ، فَأَمَاتَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَنَامِهِ مِائَةَ عَامٍ وَهُوَ شَابٌّ، ثُمَّ أَعْمَى عَنْ مَوْتِهِ أَيْضًا الْإِنْسَ وَالسِّبَاعَ وَالطَّيْرَ، ثُمَّ أَحْيَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ الْمِائَةِ وَنُودِيَ من السماء: يا عزيز كَمْ لَبِثْتَ بَعْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ يَوْماً فَأَبْصَرَ مِنَ الشَّمْسِ بَقِيَّةً فَقَالَ أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ مِنَ التِّينِ وَالْعِنَبِ وَشَرَابِكَ مِنَ الْعَصِيرِ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُمَا، فَنَظَرَ فَإِذَا التِّينُ وَالْعِنَبُ كَمَا شَاهَدَهُمَا ثُمَّ قَالَ: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ عِظَامٌ بِيضٌ تَلُوحُ وَقَدْ تَفَرَّقَتْ أَوْصَالُهُ وَسَمِعَ صَوْتًا أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ إِنِّي جَاعِلٌ فِيكِ رُوحًا فَانْضَمَّ أَجْزَاءُ الْعِظَامِ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، ثُمَّ الْتَصَقَ
Beşinci delil: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ayetin iniş sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Buhtunassar İsrailoğulları'na savaş açıp onlardan pek çoğunu esir etti; onların âlimlerinden olan Üzeyr de bunların arasındaydı. Onları Babil'e getirdi. Üzeyr bir gün o kasabaya girdi, eşeğinin üzerindeyken bir ağacın altına indi. Eşeğini bağlayıp kasabada dolaştı, orada hiç kimseyi görmedi. Buna hayret ederek kudrette şüphe yoluyla değil de âdet bakımından uzak görme kabilinden: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” dedi. Ağaçlar meyveliydi; meyvelerden incir ve üzüm aldı, üzüm suyundan içti ve uyudu. Yüce Allah uykusunda onu genç iken yüz yıl ölü bıraktı. Sonra insanları, yırtıcı hayvanları ve kuşları da onun ölümünden habersiz kıldı. Sonra Yüce Allah yüz yıldan sonra onu diriltti ve gökten şöyle seslenildi: "Ey Üzeyr! Ölümden sonra ne kadar kaldın?" O: "Bir gün" dedi, güneşten bir kalıntı görünce de: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “yahut günün bir kısmı kadar” dedi. Allah Teâlâ buyurdu ki: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } “Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine bak” incir ve üzümden [olan yiyeceğine] { وَشَرَابِكَ } [içeceğine bak] meyve suyundan [olan içeceğine], tatları değişmemiştir. Baktı ki incir ve üzüm aynen gördüğü gibidir. Sonra [Allah]: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Eşeğine de bak” buyurdu. Bir de baktı ki o, parıldayan beyaz kemiklerdir, eklemleri birbirinden ayrılmıştır. Bir ses işitti: "Ey çürümüş kemikler! Şüphesiz ben içinize ruh koyacağım!" Bunun üzerine kemiklerin parçaları birbirine eklendi, sonra
كُلُّ عُضْوٍ بِمَا يَلِيقُ بِهِ الضِّلْعُ إِلَى الضِّلْعِ وَالذِّرَاعُ إِلَى مَكَانِهِ ثُمَّ جَاءَ الرَّأْسُ إِلَى مَكَانِهِ ثُمَّ الْعَصَبُ وَالْعُرُوقُ ثُمَّ أَنْبَتَ طَرَاءُ اللَّحْمِ عَلَيْهِ، ثُمَّ انْبَسَطَ الْجِلْدُ عَلَيْهِ، ثُمَّ خَرَجَتِ الشُّعُورُ عَنِ الْجِلْدِ، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ الرُّوحُ، فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ يَنْهَقُ فَخَرَّ عُزَيْرٌ سَاجِدًا، وَقَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ثُمَّ إِنَّهُ دَخَلَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَقَالَ الْقَوْمُ: حَدَّثَنَا آبَاؤُنَا أَنَّ عُزَيْرَ بْنَ شَرْخَيَاءَ مَاتَ بِبَابِلَ، وَقَدْ كَانَ بُخْتَنَصَّرُ قَتَلَ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ أَرْبَعِينَ أَلْفًا مِمَّنْ قَرَأَ التَّوْرَاةَ وَكَانَ فِيهِمْ عُزَيْرٌ، وَالْقَوْمُ مَا عَرَفُوا أَنَّهُ يَقْرَأُ التَّوْرَاةَ، فَلَمَّا أَتَاهُمْ بَعْدَ مِائَةِ عَامٍ جَدَّدَ لَهُمُ التَّوْرَاةَ وَأَمْلَاهَا عَلَيْهِمْ عَنْ ظَهْرِ قَلْبِهِ لَمْ يَخْرِمْ مِنْهَا حَرْفًا، وَكَانَتِ التَّوْرَاةُ قَدْ دُفِنَتْ فِي مَوْضِعٍ فَأُخْرِجَتْ وَعُورِضَ بِمَا أَمْلَاهُ فَمَا اخْتَلَفَا فِي حَرْفٍ، فَعِنْدَ ذلك قالوا: عزيز ابْنُ اللَّهِ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ مَشْهُورَةٌ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَارَّ كَانَ نَبِيًّا.
her uzuv kendine layık olanla birleşti; kaburga kaburgaya, kol yerine bağlandı, sonra baş yerine geldi, sonra sinirler ve damarlar, sonra üzerinde taze et bitti, sonra üzerine deri gerildi, sonra deriden kıllar çıktı, sonra içine ruh üflendi; bir de baktı ki o ayakta durup anırıyor. Bunun üzerine Üzeyr secdeye kapandı ve: { أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir” dedi. Sonra Beytülmakdis'e girdi; oradaki topluluk: "Babalarımız bize Şerhyâ oğlu Üzeyr'in Babil'de öldüğünü anlattı; nitekim Buhtunassar Beytülmakdis'te Tevrat'ı okuyanlardan kırk bin kişiyi öldürmüştü ve Üzeyr de onların arasındaydı" dediler. Topluluk onun Tevrat'ı okuduğunu (ezbere bildiğini) bilmiyordu. Yüz yıl sonra onlara gelince kendilerine Tevrat'ı yeniledi ve ondan tek bir harf bile eksiltmeksizin ezberinden onlara yazdırdı. Tevrat bir yerde gömülüydü; çıkarıldı ve onun yazdırdığıyla karşılaştırıldı, tek bir harfte dahi ihtilaf etmediler. İşte o vakit: "Üzeyr Allah'ın oğludur" dediler. Bu rivayet insanlar arasında meşhurdur ve bu, o uğrayan kişinin peygamber olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ فَقَالَ وَهْبٌ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالرَّبِيعُ: إِيلِيَاءُ وَهِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هِيَ الْقَرْيَةُ الَّتِي خَرَجَ مِنْهَا الْأُلُوفُ حَذَرَ الْمَوْتِ.
Üçüncü Mesele: O kasaba hakkında ihtilaf etmişlerdir: Vehb, Katâde, İkrime ve Rebî': "İlyâ'dır, o da Beytülmakdis'tir" demişlerdir. İbn Zeyd ise: "Ölüm korkusuyla binlerce kişinin çıktığı kasabadır" demiştir.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: خَوَى الْبَيْتُ فَهُوَ يَخْوِي خَوَاءً ممدود إِذَا مَا خَلَا مِنْ أَهْلِهِ، وَالْخَوَا: خُلُوُّ الْبَطْنِ مِنَ الطَّعَامِ،
Yüce Allah'ın: { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “ve o, çatıları üzerine çökmüştü” buyruğuna gelince; Asmaî şöyle demiştir: Bir ev ahalisinden boşaldığında have’l-beytü fe hüve yahvî havâen (خَوَى الْبَيْتُ فَهُوَ يَخْوِي خَوَاءً -hemze uzatılarak-) denir. El-Havâ (الْخَوَا) ise karnın yiyecekten boş olmasıdır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا سَجَدَ خَوَّى»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem secde ettiği vakit havvâ (خَوَّى -arayı açardı-) yapardı."
أَيْ خَلَّى مَا بَيْنَ عَضُدَيْهِ وَجَنْبَيْهِ، وَبَطْنِهِ وَفَخْذَيْهِ، وَخَوَّى الْفَرَسُ مَا بَيْنَ قَوَائِمِهِ، ثُمَّ يُقَالُ لِلْبَيْتِ إِذَا انْهَدَمَ: خَوَى لِأَنَّهُ بِتَهَدُّمِهِ يَخْلُو مِنْ أَهْلِهِ، وَكَذَلِكَ: خَوَتِ النُّجُومُ وَأَخْوَتْ إِذَا سَقَطَتْ وَلَمْ تُمْطِرْ لِأَنَّهَا خَلَتْ عَنِ الْمَطَرِ، وَالْعَرْشُ سَقْفُ الْبَيْتِ، وَالْعُرُوشُ الْأَبْنِيَةُ، وَالسُّقُوفُ مِنَ الْخَشَبِ يُقَالُ: عَرَشَ الرَّجُلُ يَعْرِشُ وَيَعْرُشُ إِذَا بَنَى وَسَقَّفَ بِخَشَبٍ، فَقَوْلُهُ:
Yani pazıları ile yanlarının, karnı ile uyluklarının arasını açardı. "At ayaklarının arasını açtı" denildiğinde de havve’l-feras (خَوَّى الْفَرَسُ) denir. Sonra ev yıkıldığı vakit, yıkılmasıyla ahalisinden boşaldığı için havâ (خَوَى) denilir. Aynı şekilde yıldızlar batıp yağmur yağdırmadığında, yağmurdan hali kaldıkları için haveti’n-nücûm (خَوَتِ النُّجُومُ) ve ahvet (أَخْوَتْ) denir. El-Arş (الْعَرْشُ) evin tavanıdır; el-urûş (الْعُرُوشُ) ise binalar ve ahşaptan tavanlardır. Bir kimse ahşapla bina yapıp tavan örttüğünde araşe’r-racülü ya‘rişu ve ya‘ruşu (عَرَشَ الرَّجُلُ يَعْرِشُ وَيَعْرُشُ) denir. Dolayısıyla O'nun:
وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها أَيْ مُنْهَدِمَةٌ سَاقِطَةٌ خَرَابٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ حِيطَانَهَا كَانَتْ قَائِمَةً وَقَدْ تَهَدَّمَتْ سُقُوفُهَا، ثُمَّ انْقَعَرَتِ الْحِيطَانُ مِنْ قَوَاعِدِهَا فَتَسَاقَطَتْ عَلَى السُّقُوفِ الْمُنْهَدِمَةِ، وَمَعْنَى الْخَاوِيَةِ الْمُنْقَلِعَةِ وَهِيَ الْمُنْقَلِعَةُ مِنْ أُصُولِهَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٧] وَمَوْضِعٌ آخَرُ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [الْقَمَرِ: ٢٠] وَهَذِهِ الصِّفَةُ فِي خَرَابِ الْمَنَازِلِ مِنْ أَحْسَنِ مَا يُوصَفُ بِهِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها أَيْ خَاوِيَةٌ عَنْ عُرُوشِهَا، جَعَلَ (عَلَى) بِمَعْنَى (عَنْ) كَقَوْلِهِ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢] أَيْ عَنْهُمْ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْقَرْيَةَ خَاوِيَةٌ مَعَ كَوْنِ أَشْجَارِهَا مَعْرُوشَةً فَكَانَ التَّعَجُّبُ مِنْ ذَلِكَ أَكْثَرَ، لِأَنَّ الْغَالِبَ مِنَ الْقَرْيَةِ الْخَالِيَةِ الْخَاوِيَةِ أَنْ يَبْطُلَ مَا فِيهَا مِنْ عُرُوشِ الْفَاكِهَةِ، فَلَمَّا خَرِبَتِ الْقَرْيَةُ مَعَ بَقَاءِ عُرُوشِهَا كَانَ التَّعَجُّبُ أَكْثَرَ.
{ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “ve o, çatıları üzerine çökmüştü” buyruğu, yani yıkılmış, çökmüş ve harap olmuş demektir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Duvarları ayaktaydı, tavanları çökmüştü; sonra duvarlar temellerinden sökülüp çöken tavanların üzerine yıkıldı. Hâviye (الْخَاوِيَةُ) kelimesinin anlamı kökünden sökülendir ki köklerinden sökülmüş demektir; buna Yüce Allah'ın: { أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ } “kökünden sökülmüş hurma kütükleri” [Hâkka 7] ve başka bir yerdeki: { أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “kökünden sökülmüş hurma kütükleri” [Kamer 20] buyrukları delalet eder. Evlerin harabiyeti hakkındaki bu niteleme, yapılan tavsiflerin en güzelidir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “çatıları üzerine çökmüştü” buyruğu, yani tavanlarından hali kalmıştı demektir; tıpkı: { إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ } “İnsanlardan ölçüp aldıkları zaman” [Mutaffifîn 2] buyruğundaki gibi (عَلَى) harfi (عَنْ) manasında kılınmıştır, yani "onlardan" demektir. Üçüncüsü: Maksat, ağaçları çardaklara alınmış (meyve çardakları durur) olduğu halde kasabanın bomboş kalmış olmasıdır; bu sebeple buna olan hayret daha fazlaydı. Zira ıssız ve harap kasabada galip olan durum, oradaki meyve çardaklarının yok olmasıdır; kasaba harap olup çardakları baki kalınca hayret daha fazla olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَنْ قَالَ: الْمَارُّ كَانَ كَافِرًا حَمَلَهُ عَلَى الشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَنْ قَالَ كَانَ نَبِيًّا حَمَلَهُ عَلَى الِاسْتِبْعَادِ بِحَسَبِ مَجَارِي الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ أَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ طَلَبَ زِيَادَةِ الدَّلَائِلِ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] وَقَوْلُهُ أَنَّى أَيْ مِنْ أَيْنَ كَقَوْلِهِ أَنَّى لَكِ هَذَا [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] وَالْمُرَادُ بِإِحْيَاءِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ عِمَارَتُهَا، أَيْ مَتَى يَفْعَلُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ يُرِيَهُ فِي نَفْسِهِ، وَفِي إِحْيَاءِ الْقَرْيَةِ آيَةً فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ وَقَدْ ذَكَرْنَا الْقِصَّةَ.
Yüce Allah'ın: { قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' dedi” buyruğuna gelince; uğrayan kişinin kâfir olduğunu söyleyen kimsenin bunu Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe etmeye hamlettiğini, onun peygamber olduğunu söyleyen kimsenin ise bunu örf ve âdetin cereyan edişi bakımından uzak görmeye veya İbrahim aleyhisselâm'ın: { أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster” [Bakara 260] demesi gibi teyit maksadıyla delillerin artmasını talep etmeye hamlettiğini zikretmiştik. O'nun: { أَنَّى } “nasıl / nereden” buyruğu, O'nun: { أَنَّى لَكِ هَذَا } “Bu sana nereden [geldi]?” [Âl-i İmrân 37] buyruğu gibi "nereden" anlamındadır. Bu kasabanın diriltilmesinden maksat mamur edilmesidir; yani "Allah Teâlâ bunu yapmaz" manasında "Allah Teâlâ bunu ne zaman yapacak?" [demektir]. Allah Teâlâ onun bizzat kendisinde ve kasabanın diriltilmesinde bir ayet (ibret) göstermeyi diledi de { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ } “bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı”. Kıssayı daha önce zikretmiştik.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي إِمَاتَةِ اللَّهِ لَهُ مِائَةَ عَامٍ، مَعَ أن الاستدلال بالإحياء يوم أو بَعْضِ يَوْمٍ حَاصِلٌ.
Şayet: "Bir gün yahut günün bir kısmı kadar diriltmekle delil getirme hasıl olduğu halde, Allah'ın onu yüz yıl ölü bırakmasındaki fayda nedir?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ تَرَاخِي الْمُدَّةِ أَبْعَدُ فِي الْعُقُولِ مِنَ الْإِحْيَاءِ بَعْدَ قُرْبِ الْمُدَّةِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ بَعْدَ تَرَاخِي الْمُدَّةِ مَا يُشَاهَدُ مِنْهُ، وَيُشَاهِدُ هُوَ مِنْ غيره أعجب.
Deriz ki: Çünkü sürenin uzamasından sonra diriltmek akıllara sürenin kısalığından sonra diriltmekten daha uzaktır. Ayrıca sürenin uzamasından sonra onun kendisinden müşahede edilen şey ile kendisinin başkalarından müşahede edeceği şey daha hayret vericidir.