Binûn

Bakara Suresi — 83. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ الْحَيُّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun { الْحَيُّ } “el-Hayy (Diri)” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْحَيُّ أَصْلُهُ حَيِيٌ كَقَوْلِهِ: حَذِرٌ وَطَمِعٌ فَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ عِنْدَ اجْتِمَاعِهِمَا، وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَصْلُهُ الْحَيْوُ، فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْيَاءُ وَالْوَاوُ ثم كان السابق ساكناً فجعلنا ياء مشددة.

Birinci Mesele: { الْحَيُّ } kelimesinin aslı, { حَذِرٌ } ve { طَمِعٌ } kelimeleri gibi “hayiyün” (حَيِيٌ) şeklindedir. İki ya harfi yan yana gelince ya, ya'ya idgam edilmiştir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Aslı “el-hayvü” (الْحَيْوُ) idi; ya ile vav bir araya gelip önceki de sakin olunca ikisi şeddeli bir ya yapıldı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ الْحَيُّ كُلُّ ذَاتٍ يَصِحُّ أَنْ يَعْلَمَ وَيَقْدِرَ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ صِفَةٌ مَوْجُودَةٌ أَمْ لَا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ الشَّيْءِ بِحَيْثُ لَا يَمْتَنِعُ أَنَّهُ يَعْلَمُ وَيَقْدِرُ، وَعَدَمُ الِامْتِنَاعِ لَا يَكُونُ صِفَةً مَوْجُودَةً، وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَلَمَّا كَانَتِ الْحَيَاةُ عِبَارَةً عَنْ عَدَمِ الِامْتِنَاعِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الِامْتِنَاعَ أَمْرٌ عَدَمِيٌّ، إِذْ لَوْ كَانَ وَصْفًا مَوْجُودًا لَكَانَ الْمَوْصُوفُ بِهِ مَوْجُودًا، فَيَكُونُ مُمْتَنِعُ الْوُجُودِ مَوْجُودًا وَهُوَ مُحَالٌ، وَثَبَتَ أَنَّ الِامْتِنَاعَ عَدَمٌ، وَثَبَتَ أَنَّ الْحَيَاةَ عَدَمُ هَذَا الِامْتِنَاعِ، وَثَبَتَ أَنَّ عَدَمَ الْعَدَمِ وُجُودٌ، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمَفْهُومُ مِنَ الْحَيَاةِ صِفَةً مَوْجُودَةً وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

İkinci Mesele: Kelamcılar, "Hayy (diri), bilmesi ve güç yetirmesi sahih olan her zattır" demişler; bu mefhumun mevcut bir sıfat olup olmadığında ise ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bu, bir şeyin bilmesinin ve güç yetirmesinin imkânsız olmamasından ibarettir; imkânsızlığın yokluğu ise mevcut bir sıfat olamaz" demiştir. Muhakkikler ise şöyle demiştir: Hayat, imkânsızlığın yokluğundan ibaret olunca ve imkânsızlığın da ademî (yoklukla ilgili) bir durum olduğu sabit olunca —çünkü eğer mevcut bir vasıf olsaydı, onunla vasıflananın da mevcut olması gerekirdi; bu takdirde varlığı imkânsız olan şey mevcut olurdu ki bu muhaldir— ve imkânsızlığın yokluk olduğu sabit olup hayatın da bu imkânsızlığın yokluğu olduğu ve yokluğun yokluğunun ise varlık olduğu sabit olunca; hayattan anlaşılan mefhumun mevcut bir sıfat olması zorunlu hale gelir ki matlup olan da budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا كَانَ مَعْنَى الْحَيِّ هُوَ أَنَّهُ الَّذِي يَصِحُّ أَنْ يَعْلَمَ وَيَقْدِرَ، وَهَذَا الْقَدْرُ حَاصِلٌ لِجَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ أَنْ يَمْدَحَ اللَّهُ نَفْسَهُ بِصِفَةٍ يُشَارِكُهُ فِيهَا أَخَسُّ الْحَيَوَانَاتِ.

Üçüncü Mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: Hayy'ın anlamı, bilmesi ve güç yetirmesi sahih olan kimse demek olduğuna ve bu miktar bütün hayvanlarda (canlılarda) da bulunduğuna göre, Allah'ın kendisini en aşağı mahlukların bile ortak olduğu bir sıfatla övmesi nasıl uygun düşer?

وَالَّذِي عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْحَيَّ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الصِّحَّةِ، بَلْ كُلُّ شَيْءٍ كَانَ كَامِلًا فِي جِنْسِهِ، فَإِنَّهُ يُسَمَّى حَيًّا، أَلَا تَرَى أَنَّ عِمَارَةَ الْأَرْضِ الْخَرِبَةِ تُسَمَّى: إِحْيَاءَ الْمَوَاتِ، وَقَالَ تعالى: فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الرُّومِ: ٥٠] وَقَالَ: إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ [فَاطِرٍ:

Bu hususta benim kanaatim şudur: Dilin aslında hayy (diri), bu imkândan (sıhhatten) ibaret değildir; bilakis kendi cinsinde kâmil olan her şeye “hayy” (diri/canlı) denir. Görmez misin ki harap arazinin imar edilmesine “ihyâu'l-mevât” (ölü arazinin diriltilmesi) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeri nasıl diriltiyor!” [er-Rûm: 50] ve { إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ } “...ölü bir beldeye [sevk ederiz de] onunla yeri diriltiriz” [Fâtır:

٩] وَالصِّفَةُ الْمُسَمَّاةُ فِي عُرْفِ الْمُتَكَلِّمِينَ، إِنَّمَا سُمِّيَتْ بِالْحَيَاةِ لِأَنَّ كَمَالَ حَالِ الْجِسْمِ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَةِ فَلَا جَرَمَ سُمِّيَتْ تِلْكَ الصِّفَةُ حَيَاةً وكمال حال الأشجار أن لا تَكُونَ مُورِقَةً خَضِرَةً فَلَا جَرَمَ سُمِّيَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَيَاةً وَكَمَالُ الْأَرْضِ أَنْ تَكُونَ مَعْمُورَةً فَلَا جَرَمَ سُمِّيَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَيَاةً فَثَبَتَ أَنَّ الْمَفْهُومَ الْأَصْلِيَّ مِنْ لَفْظِ الْحَيِّ كَوْنُهُ وَاقِعًا عَلَى أَكْمَلِ أَحْوَالِهِ وَصِفَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ زَالَ الْإِشْكَالُ لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْحَيِّ هُوَ الْكَامِلُ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُقَيَّدًا بِأَنَّهُ كَامِلٌ فِي هَذَا دُونَ ذَاكَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ كَامِلٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَقَوْلُهُ الْحَيُّ يُفِيدُ كَوْنَهُ كَامِلًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَالْكَامِلُ هُوَ أَنْ لَا يَكُونَ قَابِلًا لِلْعَدَمِ، لَا في ذاته ولا في صفاته الحقيقة وَلَا فِي صِفَاتِهِ النِّسْبِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ، ثُمَّ عِنْدَ هَذَا إِنْ خَصَّصْنَا الْقَيُّومَ بِكَوْنِهِ سَبَبًا لِتَقْوِيمِ غَيْرِهِ فَقَدْ زَالَ الْإِشْكَالُ، لِأَنَّ كَوْنَهُ سَبَبًا لِتَقْوِيمِ غَيْرِهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُتَقَوِّمًا بِذَاتِهِ، وَكَوْنِهِ قَيُّومًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، وَإِنْ جَعَلْنَا الْقَيُّومَ اسْمًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ/ يَتَنَاوَلُ الْمُتَقَوِّمَ بِذَاتِهِ وَالْمُقَوِّمَ لِغَيْرِهِ كَانَ لَفْظُ الْقَيُّومِ مُفِيدًا فَائِدَةَ لَفْظِ الْحَيِّ مَعَ زِيَادَةٍ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

9] buyurmuştur. Kelamcıların örfünde bu isimle anılan sıfata "hayat" denilmesi, cismin kâmil halinin bu sıfatla nitelenmesi sebebiyledir; bu yüzden o sıfata hayat denmiştir. Ağaçların kâmil hali yapraklı ve yemyeşil olmalarıdır; bu yüzden bu duruma hayat denmiştir. Toprağın kâmil hali ise imar edilmiş olmasıdır; bu yüzden bu duruma hayat denmiştir. Böylece sabit oldu ki hayy lafzından anlaşılan asıl mefhum, bir şeyin en kâmil halleri ve sıfatları üzere bulunmasıdır. Durum böyle olunca müşkil ortadan kalkmış olur; çünkü hayy mefhumu kâmil demektir. Bu durum, şunda kâmil olup bunda kâmil olmamakla kayıtlanmadığına göre, mutlak olarak kâmil olduğuna delalet eder. Dolayısıyla O'nun { الْحَيُّ } buyruğu, mutlak anlamda kâmil olduğunu ifade eder. Kâmil ise yokluğu kabul etmeyen kimsedir; ne zatında, ne hakiki sıfatlarında, ne de nisbî ve izafî sıfatlarında [yokluğu kabul etmez]. Bu durumda eğer Kayyûm ismini, başkasını ayakta tutmasının sebebi oluşuyla tahsis edersek müşkil ortadan kalkmış olur; zira başkasını ayakta tutan olması bizzat kendisiyle kaim olduğuna, Kayyûm olması ise başkasını ayakta tuttuğuna delalet eder. Şayet Kayyûm ismini bizzat kendisiyle kaim olmayı ve başkasını ayakta tutmayı kapsayan bir isim kılarsak, Kayyûm lafzı Hayy lafzının ifade ettiği faydayı fazlasıyla ifade etmiş olur. Bu konuda benim kanaatim budur, en doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الْقَيُّومُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { الْقَيُّومُ } “el-Kayyûm” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقَيُّومُ فِي اللُّغَةِ مُبَالَغَةٌ فِي الْقَائِمِ، فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْيَاءُ وَالْوَاوُ ثُمَّ كَانَ السَّابِقُ سَاكِنًا جُعِلَتَا يَاءً مُشَدَّدَةً، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى فَعُّولٍ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَا لَكَانَ قَوُّومًا، وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: قَيُّومٌ، وَقَيَّامٌ وَقَيِّمٌ، وَيُرْوَى عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَرَأَ: الْحَيُّ الْقَيَّامُ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ هَذِهِ اللَّفْظَةُ عِبْرِيَّةٌ لَا عَرَبِيَّةٌ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: حَيًّا قَيُّومًا، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ لَهُ وَجْهًا صَحِيحًا فِي اللُّغَةِ، وَمِثْلُهُ مَا فِي الدَّارِ دَيَّارٌ وَدَيُّورٌ، وَدَيِّرٌ، وَهُوَ مِنَ الدَّوَرَانِ، أَيْ مَا بِهَا خَلْقٌ يَدُورُ، يَعْنِي: يَجِيءُ وَيَذْهَبُ، وَقَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Birinci Mesele: el-Kayyûm dilde kâim (ayakta duran/tutan) kelimesinin mübalağasıdır. Ya ve vav bir araya gelip önceki sakin olunca ikisi şeddeli bir ya yapılmıştır. Bu kelimenin “fa‘ûl” (فَعُّول) vezninde olması caiz değildir; çünkü öyle olsaydı “kavvûm” (قَوُّوم) olurdu. Bu kelimede üç lehçe vardır: Kayyûm (قَيُّوم), kayyâm (قَيَّام) ve kayyim (قَيِّم). Ömer'den (radıyallâhu anh) onun { الْحَيُّ الْقَيَّامُ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İnsanlardan bazıları bu lafzın Arapça değil İbranice olduğunu söylemiştir; çünkü onlar “hayyen kayyûmen” derler. Fakat durum böyle değildir; çünkü biz bunun dilde sahih bir yönü olduğunu açıkladık. Tıpkı “Evde hiçbir kimse (deyyâr / deyyûr / deyyir) yoktur” sözünde olduğu gibi ki bu da “deveran” (dönüp dolaşma) kökündendir; yani evde dönüp dolaşan, gelip giden hiçbir mahluk yoktur demektir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

قَدَّرَهَا الْمُهَيْمِنُ الْقَيُّومُ

“Onu Müheymin ve Kayyûm olan [Allah] takdir etti.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذَا الْبَابِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْقَيُّومُ الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَتَأْوِيلُهُ أَنَّهُ قَائِمٌ بِتَدْبِيرِ أَمْرِ الْخَلْقِ فِي إِيجَادِهِمْ، وَفِي أَرْزَاقِهِمْ، وَنَظِيرُهُ مِنَ الْآيَاتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ

İkinci Mesele: Bu konuda müfessirlerin ifadeleri farklılık göstermiştir. Mücahid: “Kayyûm, her şeyin üzerinde kaim olandır” demiştir. Bunun tevili; O'nun mahlukatı var etmede ve rızıklarını vermede onların işini tedbir ile çekip çeviren olmasıdır. Ayetlerden bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ

عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ

{ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığı üzerinde kaim olan (gözetip koruyan Allah inkâr edilir mi?)...”

[الرَّعْدِ: ٣٣] وَقَالَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمران: ١٨] إلى قوله قائِماً بِالْقِسْطِ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ [فَاطِرٍ:

“Her nefsin kazandığı üzerinde kaim olan (gözetip koruyan Allah inkâr edilir mi?)...” [er-Ra‘d: 33] buyruğudur. Yine: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah şahitlik etti ki O'ndan başka ilah yoktur...” [Âl-i İmrân: 18] buyurup { قائِماً بِالْقِسْطِ } “adaleti ayakta tutarak” kısmına kadar [devam etmiştir]. Yine: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } “Şüphesiz Allah, zail olmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun ki şayet zail olurlarsa, O'ndan sonra onları kimse tutamaz” [Fâtır:

٤١] وَهَذَا الْقَوْلُ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى كَوْنِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْقَيُّومُ الدَّائِمُ الْوُجُودِ الَّذِي يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ التَّغَيُّرُ، وَأَقُولُ: هَذَا الْقَوْلُ يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِنَفْسِهِ فِي ذَاتِهِ وَفِي وُجُودِهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْقَيُّومُ الَّذِي لَا يَنَامُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ بِعِيدٌ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ قَوْلَهُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ.

41] buyurmuştur. Bu görüşün neticesi, O'nun başkasını ayakta tutan oluşuna racidir. Dahhâk ise: “Kayyûm; varlığı daimi olan, kendisine değişimin imkânsız olduğu zattır” demiştir. Ben derim ki: Bu görüşün manası, O'nun zatında ve varlığında kendi nefsiyle kaim oluşuna racidir. Bazıları da şöyle demiştir: “Kayyûm, Süryanicede uyumayan demektir.” Bu görüş uzaktır; çünkü bu takdirde O'nun { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } buyruğuyla aynı anlama gelirdi.

أَمَّا قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: السِّنَةُ مَا يَتَقَدَّمُ مِنَ الْفُتُورِ الَّذِي يُسَمَّى النعاس.

Birinci Mesele: Sine (سِنَة), uykudan önce gelen ve “nuâs” (uyuklama) denilen gevşemedir.

فإن قيل: إذ كَانَتِ السِّنَةُ عِبَارَةً عَنْ مُقَدِّمَةِ النُّوَّمِ، فَإِذَا قَالَ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ فَقَدْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَأْخُذُهُ نَوْمٌ بِطْرِيقِ الْأَوْلَى، وَكَانَ ذِكْرُ النَّوْمِ تَكْرِيرًا.

Eğer: “Sine (uyuklama) uykunun mukaddimesi olduğuna göre, { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ } dediğinde bu, evleviyetle uykunun da O'nu tutmayacağına delalet etmiş olur, bu durumda uykunun zikredilmesi bir tekrar olur” denilirse,

قُلْنَا: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَأْخُذَهُ النَّوْمُ.

Deriz ki: Ayetin takdiri şöyledir: “O'nu uyku tutması şöyle dursun, bir uyuklama dahi tutmaz.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ دَلَّ عَلَى أَنَّ النَّوْمَ وَالسَّهْوَ وَالْغَفْلَةَ مُحَالَاتٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ عِبَارَاتٍ عَنْ عَدَمِ الْعِلْمِ، أَوْ عَنْ أَضْدَادِ الْعِلْمِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَجَوَازُ طَرَيَانِهَا يَقْتَضِي جَوَازَ زَوَالِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَتْ ذَاتُهُ تَعَالَى بِحَيْثُ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا، وَيَصِحُّ أَنْ لَا يَكُونَ عَالِمًا، فَحِينَئِذٍ يَفْتَقِرُ حُصُولُ صِفَةِ الْعِلْمِ لَهُ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ كَمَا فِي الْأَوَّلِ وَالتَّسَلْسُلُ مُحَالٌ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى مَنْ يَكُونُ عِلْمُهُ صِفَةً وَاجِبَةَ الثُّبُوتِ مُمْتَنِعَةَ الزَّوَالِ، / وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ النَّوْمُ وَالْغَفْلَةُ وَالسَّهْوُ عَلَيْهِ مُحَالًا.

İkinci Mesele: Aklî delil, uyku, unutma ve gafletin Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğuna delalet etmiştir. Çünkü bu şeyler ya ilmin yokluğundan ya da ilmin zıtlarından ibarettir. Her iki takdirde de bunların arız olmasının caiz görülmesi, Allah Teâlâ'nın ilminin zail olmasının caiz olmasını gerektirir. Eğer böyle olsaydı, Allah Teâlâ'nın zatı bilen olmasının da bilen olmamasının da sahih olacağı bir yapıda olurdu. Bu durumda O'nda ilim sıfatının hâsıl olması bir faile muhtaç olurdu. Bu fail hakkındaki söz de ilki gibi olur ve teselsül muhal olduğuna göre, ilmi sabit olması vacip ve zevali imkânsız bir sıfat olan Zât'ta nihayete ermesi zorunlu olur. Durum böyle olunca uyku, gaflet ve unutma O'nun hakkında muhal olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

يُرْوَى عَنِ الرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُ حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ وَقَعَ فِي نَفْسِهِ: هَلْ يَنَامُ اللَّهُ تَعَالَى أَمْ لَا، فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكًا فَأَرَّقَهُ ثَلَاثًا، ثُمَّ أَعْطَاهُ قَارُورَتَيْنِ فِي كُلِّ يَدٍ وَاحِدَةٍ، وَأَمَرَهُ بِالِاحْتِفَاظِ بِهِمَا، وَكَانَ يَتَحَرَّزُ بِجُهْدِهِ إِلَى أَنْ نَامَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ فَاصْطَفَقَتْ يَدَاهُ فَانْكَسَرَتِ الْقَارُورَتَانِ، فَضَرَبَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ مَثَلًا لَهُ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ يَنَامُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى حفظ السموات وَالْأَرْضِ.

Resûl'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre o, Mûsâ'dan (aleyhisselâm) şöyle nakletmiştir: Mûsâ'nın içinden “Allah Teâlâ uyur mu uyumaz mı?” diye geçti. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi ve melek onu üç [gece] uykusuz bıraktı. Sonra her bir eline birer tane olmak üzere iki şişe verip bunları korumasını emretti. O da olanca gücüyle dikkat etmeye çalıştı; nihayetinde uyuyakaldı, iki eli birbirine çarptı ve iki şişe kırıldı. Allah Teâlâ, eğer Kendisi uyusaydı gökleri ve yeri korumaya güç yetiremeyeceğini beyan etmek üzere bunu ona bir misal kıldı.

وَاعْلَمْ أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يُمْكِنُ نِسْبَتُهُ إِلَى مُوسَى ﵇، فَإِنَّ مَنْ جَوَّزَ النَّوْمَ عَلَى اللَّهِ أَوْ كَانَ شَاكًّا فِي جَوَازِهِ كَانَ كَافِرًا، فَكَيْفَ يَجُوزُ نِسْبَةُ هَذَا إِلَى مُوسَى، بَلْ إِنْ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ،. فَالْوَاجِبُ نِسْبَةُ هَذَا السُّؤَالِ إِلَى جُهَّالِ قَوْمِهِ.

Bil ki bunun benzeri bir şeyin Mûsâ'ya (aleyhisselâm) nispet edilmesi mümkün değildir. Zira Allah hakkında uykuyu caiz gören veya bunun caiz oluşunda şüpheye düşen kimse kâfir olur; hal böyleyken bu durum Mûsâ'ya nasıl nispet edilebilir! Bilakis rivayet sahih ise bu sorunun onun kavminin cahillerine nispet edilmesi vaciptir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْإِضَافَةِ إِضَافَةُ الْخَلْقِ وَالْمُلْكِ، وَتَقْدِيرُهُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ وَاجِبُ الْوُجُودِ وَاحِدًا كَانَ مَا عَدَاهُ مُمْكِنَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مُمْكِنٍ فَلَهُ مُؤَثِّرٌ، وَكُلُّ مَا لَهُ مُؤَثِّرٌ فَهُوَ مُحْدَثٌ فَإِذَنْ كُلُّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُحْدَثٌ بِإِحْدَاثِهِ مُبْدَعٌ بِإِبْدَاعِهِ فَكَانَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ إِضَافَةَ الْمُلْكِ وَالْإِيجَادِ.

Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyruğuna gelince; bu izafetten murat yaratma ve mülkiyet izafetidir. Bunun takdiri zikrettiğimiz şu husustur: Vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu olan) bir olunca, O'nun dışındakiler zatı gereği mümkinü'l-vücûd (varlığı mümkün olan) olur. Her mümkinin bir müessiri (etki edeni) vardır; müessiri olan her şey ise muhdestir (sonradan olmadır). O halde O'nun dışındaki her şey, O'nun ihdasıyla sonradan var edilmiş ve O'nun ibdâıyla yoktan yaratılmıştır; dolayısıyla bu izafet, mülk ve icad izafetidir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَلَمْ يَقُلْ: لَهُ مَنْ في السموات؟.

Eğer: “Niçin { لَهُ مَنْ في السموات } (göklerde kim varsa O'nundur) demedi de { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ } (göklerde ne varsa O'nundur) dedi?” denilirse,

قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ إِضَافَةَ مَا سِوَاهُ إِلَيْهِ بِالْمَخْلُوقِيَّةِ، وَكَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ مَا لَا يَعْقِلُ أَجْرَى الْغَالِبَ مَجْرَى الْكُلِّ فَعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ مَا وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ إِنَّمَا أُسْنِدَتْ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَخْلُوقَةٌ، وَهِيَ مِنْ حيث إنها

Deriz ki: Murad, O'nun dışındakilerin yaratılmışlık yönüyle O'na izafe edilmesi olunca ve mahlukatın çoğunluğu da akıl sahibi olmayanlardan oluşunca, çoğunluğa bütünün hükmü verilmiş ve “mâ” (مَا) lafzıyla ifade edilmiştir. Ayrıca bu şeyler O'na yaratılmış olmaları bakımından isnat edilmiştir; yaratılmış olmaları bakımından ise

مَخْلُوقَةٌ غَيْرُ عَاقِلَةٍ، فَعَبَّرَ عَنْهَا بِلَفْظِ مَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْإِضَافَةِ إِلَيْهِ الْإِضَافَةُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ.

akıl sahibi değildirler. Dolayısıyla O'na yapılan bu izafetten muradın bu cihetten bir izafet olduğuna dikkat çekmek için “mâ” (مَا) lafzıyla ifade edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَصْحَابَ قَدِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلُهُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يتناول كل ما في السموات وَالْأَرْضِ، وَأَفْعَالُ الْعِبَادِ مِنْ جُمْلَةِ مَا فِي السموات وَالْأَرْضِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُنْتَسِبَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى انْتِسَابَ الْمِلْكِ وَالْخَلْقِ، وَكَمَا أَنَّ اللَّفْظَ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَالْعَقْلُ يُؤَكِّدُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَتَرَجَّحُ إِلَّا بِتَأْثِيرٍ وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَإِلَّا لَزِمَ تَرَجُّحُ الْمُمْكِنِ مِنْ غَيْرِ مُرَجَّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ.

Bil ki ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü O'nun { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğu göklerde ve yerde olan her şeyi kapsamaktadır; kulların fiilleri de göklerde ve yerde olanların cümlesindendir. Dolayısıyla mülk ve yaratma nispetiyle Allah Teâlâ'ya intisap etmiş olması vaciptir. Lafız bu manaya delalet ettiği gibi akıl da bunu teyit etmektedir. Çünkü O'nun dışındaki her şey zatı gereği mümkündür; zatı gereği mümkün olan ise ancak zatı gereği vacibü'l-vücûd olanın tesiriyle tercih edilir (varlık sahasına çıkar). Aksi takdirde mümkinin bir tercih edici (müreccih) olmaksızın tercih edilmesi gerekir ki bu muhaldir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek olan kimdir?” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مَنْ ذَا الَّذِي اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ الْإِنْكَارُ وَالنَّفْيُ، أَيْ لَا يَشْفَعُ عِنْدَهُ أَحَدٌ إِلَّا بِأَمْرِهِ وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] وَقَوْلُهُمْ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٨] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى/ أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ هَذَا الْمَطْلُوبَ. فَقَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ [يُونُسَ: ١٨] فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا شَفَاعَةَ عِنْدَهُ لِأَحَدٍ إِلَّا مَنِ اسْتَثْنَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النَّبَأِ: ٣٨] .

Birinci Mesele: O'nun { مَنْ ذَا الَّذِي } sözü, inkâr ve nefy manası taşıyan bir istifhamdır (sorudur); yani “O'nun emri olmaksızın katında hiç kimse şefaat edemez” demektir. Şöyle ki: Müşrikler putların kendilerine şefaat edeceğini iddia ediyorlardı. Nitekim Allah Teâlâ onların: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara, sırf bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3] dediklerini ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] sözlerini haber vermiştir. Sonra Allah Teâlâ onların bu talebe erişemeyeceklerini beyan ederek: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda vermeyecek şeylere tapıyorlar” [Yûnus: 18] buyurmuştur. Böylece Allah Teâlâ, { إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan...” buyruğuyla istisna ettiği kimseler müstesna, katında hiç kimseye şefaat hakkı olmadığını haber vermiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rûh'un ve meleklerin saf saf duracağı gün; Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz” [en-Nebe: 38].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَأْذَنُ فِي الشَّفَاعَةِ لِغَيْرِ الْمُطِيعِينَ، إِذْ كَانَ لَا يَجُوزُ فِي حِكْمَتِهِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ أَهْلِ الطَّاعَةِ وَأَهْلِ الْمَعْصِيَةِ، وَطَوَّلَ فِي تَقْرِيرِهِ.

İkinci Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: “Allah Teâlâ itaatkâr olmayanlar için şefaate izin vermez; zira O'nun hikmetinde itaat ehli ile masiyet ehlini bir tutmak caiz değildir.” O, bunu izah ederken sözü uzatmıştır.

وَأَقُولُ: إِنَّ هَذَا الْقَفَّالَ عَظِيمُ الرَّغْبَةِ فِي الِاعْتِزَالِ حَسَنُ الِاعْتِقَادِ فِي كَلِمَاتِهِمْ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ كَانَ قَلِيلَ الْإِحَاطَةِ بِأُصُولِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنْ مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ مِنْهُمْ أَنَّ الْعَفْوَ عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ حَسَنٌ فِي الْعُقُولِ، إِلَّا أَنَّ السَّمْعَ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقَعُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ الْعَقْلِيُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ الْعُصَاةِ خَطَأً عَلَى قَوْلِهِمْ، بَلْ عَلَى مَذْهَبِ الْكَعْبِيِّ أَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْمَعَاصِي قَبِيحٌ عَقْلًا، فَإِنْ كَانَ الْقَفَّالُ عَلَى مَذْهَبِ الْكَعْبِيِّ، فَحِينَئِذٍ يَسْتَقِيمُ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ، إِلَّا أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ يَرُدُّ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِقَابَ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى وَلِلْمُسْتَحِقِّ أَنْ يُسْقِطَ حَقَّ نَفْسِهِ، بِخِلَافِ الثَّوَابِ فَإِنَّهُ حَقُّ الْعَبْدِ فَلَا يَكُونُ لِلَّهِ تَعَالَى أَنْ يُسْقِطَهُ، وَهَذَا الْفَرْقُ ذَكَرَهُ الْبَصْرِيُّونَ فِي الْجَوَابِ عَنْ شُبْهَةِ الْكَعْبِيِّ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَجُوزُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي إِنْ أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ فَهُوَ جَهْلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ سَوَّى بَيْنَهُمَا فِي الْخَلْقِ وَالْحَيَاةِ وَالرِّزْقِ وَإِطْعَامِ الطَّيِّبَاتِ، وَالتَّمْكِينِ مِنَ الْمُرَادَاتِ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي كُلِّ الْأُمُورِ فَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ، فَكَيْفَ لَا يَقُولُ ذَلِكَ وَالْمُطِيعُ لَا يَكُونُ لَهُ جَزَعٌ، وَلَا يَكُونُ خَائِفًا مِنَ الْعِقَابِ، وَالْمُذْنِبُ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْخَوْفِ وَرُبَّمَا يَدْخُلُ النَّارَ وَيَتَأَلَّمُ مُدَّةً، ثُمَّ يُخَلِّصُهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ بِشَفَاعَةِ الرَّسُولِ ﷺ.

Ben derim ki: Bu Kaffâl, İ'tizâl mezhebine son derece meyilli ve onların sözlerine hüsnüzan besleyen biriydi; bununla birlikte onların usulünü kavraması azdı. Zira Basralı Mutezilîlerin mezhebine göre büyük günah işleyenin affedilmesi aklen güzeldir, ancak naklî delil bunun vuku bulmayacağına delalet etmiştir. Durum böyle olunca günahkârlar hakkında şefaatin engellendiğine dair aklî delil getirmek onların görüşüne göre de hatalıdır; bilakis günahların affedilmesinin aklen çirkin olduğu Ka‘bî'nin mezhebidir. Şayet Kaffâl Ka‘bî'nin mezhebi üzere ise o takdirde bu delillendirme tutarlı olur. Ne var ki buna verilecek cevap bunu birkaç vecihten reddeder: Birincisi: Cezalandırmak Allah Teâlâ'nın hakkıdır ve hak sahibinin kendi hakkını düşürme salahiyeti vardır; sevap ise böyle değildir, zira o kulun hakkıdır ve Allah Teâlâ'nın onu düşürmesi söz konusu olmaz. Bu farkı Basralılar, Ka‘bî'nin şüphesine cevap verirken zikretmişlerdir. İkincisi: Onun “İtaatkâr ile günahkârı bir tutmak caiz değildir” sözüyle eğer ikisini hiçbir hususta eşit kılmanın caiz olmadığını kastediyorsa bu bir cehalettir; çünkü Allah Teâlâ onları yaratmada, yaşatmada, rızıklandırmada, temiz rızıklarla beslemede ve istediklerini yapabilme imkânı vermede eşit kılmıştır. Yok eğer muradı onları her hususta eşit kılmanın caiz olmadığı ise biz de bunun gereğini kabul ederiz. Nitekim nasıl öyle denmesin ki; itaatkâr olan kimse feryat figan etmez ve azaptan korkmaz, günahkâr ise son derece korku içinde olur, belki de cehenneme girip bir müddet elem çeker, sonra Allah Teâlâ Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) şefaatiyle onu o azaptan kurtarır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَفَّالَ ﵀ كَانَ حَسَنَ الْكَلَامِ فِي التَّفْسِيرِ دَقِيقَ النَّظَرِ فِي تَأْوِيلَاتِ الْأَلْفَاظِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ عَظِيمَ الْمُبَالَغَةِ فِي تَقْرِيرِ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ قَلِيلَ الْحَظِّ مِنْ عِلْمِ الْكَلَامِ قَلِيلَ النَّصِيبِ مِنْ مَعْرِفَةِ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ.

Bil ki Kaffâl (rahimehullâh) tefsirde güzel söz söyleyen, lafızların tevilinde ince anlayış sahibi biriydi; ancak kelam ilminden nasibi az ve Mutezile'nin kelamını bilme hususundaki payı yetersiz olmasına rağmen Mutezile mezhebini temellendirmede aşırıya kaçardı.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضمير لما في السموات وَالْأَرْضِ، لِأَنَّ فِيهِمُ الْعُقَلَاءَ، أَوْ لِمَا

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zamir göklerde ve yerde olanlara racidir; çünkü onların içinde akıl sahipleri de vardır. Ya da

دَلَّ عَلَيْهِ مَنْ ذَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ.

{ مَنْ ذَا } “kimdir o” ifadesinin delalet ettiği melekler ve peygamberlere racidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَالسُّدِّيُّ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مَا كَانَ قَبْلَهُمْ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا وَما خَلْفَهُمْ مَا يَكُونُ بَعْدَهُمْ مَنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَالثَّانِي: قَالَ الضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي الْآخِرَةَ لِأَنَّهُمْ يُقْدِمُونَ عَلَيْهَا وَما خَلْفَهُمْ الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ يَخْلُفُونَهَا وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَالثَّالِثُ: قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَما خَلْفَهُمْ يُرِيدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالرَّابِعُ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ بَعْدَ انْقِضَاءِ آجَالِهِمْ وَما خَلْفَهُمْ أَيْ مَا كَانَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَخْلُقَهُمْ وَالْخَامِسُ: مَا فَعَلُوا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَمَا يَفْعَلُونَهُ بَعْدَ ذَلِكَ.

İkinci Mesele: Ayette birtakım vecihler vardır: Birincisi: Mücahid, Atâ ve Süddî şöyle demiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “önlerindeki”, kendilerinden önceki dünya işleridir; { وَما خَلْفَهُمْ } “arkalarındaki” ise kendilerinden sonra olacak ahiret işidir. İkincisi: Dahhâk ve Kelbî şöyle demiştir: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ }, yani ahirettir; çünkü onlar ona doğru gitmektedirler. { وَما خَلْفَهُمْ } ise dünyadır; çünkü onlar onu arkalarında bırakmaktadırlar. Üçüncüsü: Atâ, İbn Abbas'tan nakletmiştir: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ }, semadan arza kadar olan kısımdır; { وَما خَلْفَهُمْ } ile ise semalarda olanı murat etmektedir. Dördüncüsü: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ }, ecellerinin bitiminden sonrasıdır; { وَما خَلْفَهُمْ }, yani onları yaratmadan önce olan şeylerdir. Beşincisi: Hayır ve şerden işledikleri şeyler ile bundan sonra işleyecekleri şeylerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ بِأَحْوَالِ الشَّافِعِ وَالْمَشْفُوعِ لَهُ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِاسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ وَالثَّوَابِ، لِأَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ، وَالشُّفَعَاءُ لَا يَعْلَمُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّ لَهُمْ مِنَ الطَّاعَةِ مَا يَسْتَحِقُّونَ بِهِ هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ الْعَظِيمَةَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هَلْ أَذِنَ لَهُمْ فِي تِلْكَ الشَّفَاعَةِ وَأَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ الْمَقْتَ وَالزَّجْرَ عَلَى ذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْخَلَائِقِ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى الشَّفَاعَةِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki bu kelamdan maksat şudur: Sübhân olan Allah, ceza ve mükâfatı hak etmeyle ilgili olarak şefaat edenin ve kendisine şefaat olunanın hallerini bilir; çünkü O bütün malumatı bilendir, O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz. Şefaatçiler ise kendilerinde Allah Teâlâ katında bu yüce mertebeyi hak edecek bir itaatin bulunup bulunmadığını bilmezler; Allah Teâlâ'nın kendilerine o şefaat için izin verip vermediğini ve bundan ötürü bir gazap ve azarlamayı hak edip etmeyeceklerini de bilmezler. Bu da yaratılmışlardan hiçbir kimsenin Allah Teâlâ'nın izni olmaksızın şefaate cüret edemeyeceğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةَ، وَسَائِرَ مَنْ يَشْفَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ.

Üçüncü Mesele: Bu ayette zikredilenlerin melekler ve kıyamet günü şefaat edecek olan diğer nebiler, sıddîklar, şehitler ve salihler olması muhtemeldir.

أَمَّا قَوْلُهُ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayıp kuşatamazlar” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الأولى: المراد بالعلم هاهنا كَمَا يُقَالُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا عِلْمَكَ فِينَا، أَيْ مَعْلُومَكَ وَإِذَا ظَهَرَتْ آيَةٌ عَظِيمَةٌ، قِيلَ: هَذِهِ قُدْرَةُ اللَّهِ، أَيْ مَقْدُورُهُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَحَدًا لَا يُحِيطُ بِمَعْلُومَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci Mesele: Buradaki “ilim”den murat “malum”dur (bilinen şeydir). Nitekim: “Allahım, hakkımızdaki ilmini (yani bildiğin günahlarımızı) bize bağışla” denir. Büyük bir mucize/ayet zuhur ettiğinde de: “Bu Allah'ın kudretidir”, yani makdurudur (güç yetirdiği şeydir) denilir. Anlamı şudur: Hiç kimse Allah Teâlâ'nın bildiklerini kuşatamaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ بَعْضُ الْأَصْحَابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ صِفَةِ الْعِلْمِ لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ كَلِمَةَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ، وَهِيَ داخلة هاهنا عَلَى الْعِلْمِ. فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ نَفْسَ الصِّفَةِ لَزِمَ دُخُولُ التَّبْعِيضِ فِي صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ مُحَالٌ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ بِما شاءَ لَا يَأْتِي فِي الْعِلْمِ إِنَّمَا يَأْتِي فِي الْمَعْلُومِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا وقع هاهنا فِي الْمَعْلُومَاتِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَالْخَلْقُ لَا يَعْلَمُونَ كُلَّ الْمَعْلُومَاتِ، بَلْ لَا يَعْلَمُونَ مِنْهَا إِلَّا الْقَلِيلَ.

İkinci Mesele: Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet'ten) bazıları Allah Teâlâ'ya ilim sıfatını ispat etmede bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu ise birkaç yönden zayıftır: Birincisi: “Min” (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik/bölünme) ifade eder ve burada ilim kelimesinin başına gelmiştir. Şayet ilimden murat sıfatın kendisi olsaydı, Allah Teâlâ'nın sıfatında cüzlere ayrılmanın meydana gelmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır. İkincisi: { بِما شاءَ } “dilediği şey müstesna” buyruğu ilim hakkında değil ancak malum hakkında geçerlidir. Üçüncüsü: Buradaki kelam malumat hakkında cereyan etmiştir ve murat şudur: Allah Teâlâ bütün malumatı bilendir; mahlukat ise bütün malumatı bilmez, bilakis ondan ancak pek azını bilirler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ أَحْرَزَ شَيْئًا، أَوْ بَلَغَ عِلْمُهُ أَقْصَاهُ قَدْ أَحَاطَ بِهِ، وذلك لأنه عَلِمَ بِأَوَّلِ الشَّيْءِ وَآخِرِهِ بِتَمَامِهِ صَارَ الْعِلْمُ كَالْمُحِيطِ بِهِ.

Üçüncü Mesele: Leys şöyle demiştir: Bir şeyi tamamen ele geçiren veya bilgisi o şeyin son noktasına ulaşan herkes hakkında “onu ihata etti (kuşattı)” denir. Bunun sebebi, bir şeyin başını ve sonunu tastamam bildiğinde ilmin onu çepeçevre kuşatmış gibi olmasıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ إِلَّا بِما شاءَ ففيه قولان أحدها: أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنْ مَعْلُومَاتِهِ إِلَّا مَا شَاءَ هُوَ أَنْ يُعَلِّمَهُمْ كَمَا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ إِلَّا عِنْدَ إِطْلَاعِ اللَّهِ بَعْضَ أَنْبِيَائِهِ عَلَى بَعْضِ الْغَيْبِ، كما قَالَ: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ.

O'nun: { إِلَّا بِما شاءَ } “Dilediği müstesna” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kendilerinden nakledildiği üzere meleklerin: { لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” demeleri gibi, O'nun kendilerine öğretmeyi dilediği miktar müstesna, O'nun malumatından hiçbir şeyi bilemezler. İkincisi: Allah'ın peygamberlerinden bazılarını gaybın bir kısmına muttali kılması müstesna, gaybı bilemezler. Nitekim şöyle buyurmuştur: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O gaybı bilendir; razı olduğu bir elçi müstesna, gaybını hiç kimseye açmaz”.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ يُقَالُ: وَسِعَ فَلَانًا الشَّيْءُ يَسَعُهُ سَعَةً إِذَا احْتَمَلَهُ وَأَطَاقَهُ وَأَمْكَنَهُ الْقِيَامُ بِهِ، ولا يسعك هذا، أي لا تطبقه وَلَا تَحْتَمِلُهُ وَمِنْهُ

Allah Teâlâ'nın: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyruğuna gelince; bil ki: “Bir şey falanı genişliğiyle içine aldı, taşıdı, ona güç yetirdi ve onu ayakta tutması mümkün oldu” anlamında “vesi‘a fülânen eş-şey’ü yese‘uhû sea[ten]” (وَسِعَ فَلَانًا الشَّيْءُ يَسَعُهُ سَعَةً) denir. “Lâ yese‘uke hâzâ” (ولا يسعك هذا) sözü ise “Buna gücün yetmez ve onu kaldıramazsın” demektir. Nitekim

قَوْلُهُ ﵇: «لَوْ كَانَ مُوسَى حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا اتِّبَاعِي»

Peygamber'in (aleyhisselâm): “Eğer Mûsâ hayatta olsaydı, bana uymaktan başka bir şey yapması caiz olmazdı (ona yetmezdi)” buyruğu da bu kabildendir;

أَيْ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ وَأَمَّا الْكُرْسِيُّ فَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ مِنْ تَرَكُّبِ الشَّيْءِ بَعْضِهِ على

yani bundan başkası caiz olmazdı demektir. “Kürsü” kelimesine gelince; dildeki aslı bir şeyin birbiri üstüne

بَعْضٍ، وَالْكِرْسُ أَبْوَالُ الدَّوَابِّ وَأَبْعَارُهَا يَتَلَبَّدُ بَعْضُهَا فَوْقَ/ بَعْضٍ، وَأَكْرَسَتِ الدَّارُ إِذَا كَثُرَتْ فِيهَا الْأَبْعَارُ وَالْأَبْوَالُ وَتَلَبَّدَ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، وَتَكَارَسَ الشَّيْءُ إِذَا تَرَكَّبَ، وَمِنْهُ الْكُرَّاسَةُ لِتَرَكُّبِ بَعْضِ أَوْرَاقِهَا عَلَى بَعْضٍ وَالْكُرْسِيُّ هُوَ هَذَا الشَّيْءُ الْمَعْرُوفُ لِتَرَكُّبِ خَشَبَاتِهِ بَعْضِهَا فَوْقَ بَعْضٍ.

binmesinden (terakkübünden) gelir. “Kirs” (الْكِرْسُ), bineklerin üst üste yığılıp sertleşen idrar ve gübreleridir. “Ekreset ed-dâru” (أَكْرَسَتِ الدَّارُ) ifadesi, evde gübre ve idrar çoğalıp üst üste yığıldığında kullanılır. Bir şey üst üste bindiğinde “tekârase eş-şey’ü” (تَكَارَسَ الشَّيْءُ) denir; sayfaları üst üste bindiği için “kürrâse” (defter/forma) kelimesi de buradan gelir. “Kürsî” ise tahtaları birbiri üstüne çatıldığı için bu bilinen nesneye denmiştir.

وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جِسْمٌ عظيم يسع السموات وَالْأَرْضَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ الْحَسَنُ الْكُرْسِيُّ هُوَ نَفْسُ الْعَرْشِ، لِأَنَّ السَّرِيرَ قَدْ يُوصَفُ بِأَنَّهُ عَرْشٌ، وَبِأَنَّهُ كُرْسِيٌّ، لِكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِحَيْثُ يَصِحُّ التَّمَكُّنُ عَلَيْهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْكُرْسِيُّ غَيْرُ الْعَرْشِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ دُونَ الْعَرْشِ وَفَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّهُ تَحْتَ الْأَرْضِ وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ السُّدِّيِّ.

Müfessirler dört görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: O, gökleri ve yeri içine alan büyük bir cisimdir. Sonra bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Hasan: “Kürsü, Arş'ın bizzat kendisidir; zira taht hem arş hem de kürsü olarak nitelenebilir, çünkü her ikisi de üzerine yerleşmenin sahih olduğu şeylerdir” demiştir. Bazıları ise: “Aksine, kürsü Arş'tan başkadır” demiştir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Kimisi “O, Arş'ın altında ve yedinci semanın üstündedir” demiş; diğerleri ise “Yerin altındadır” demiştir ki bu Süddî'den nakledilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْكُرْسِيِّ وَرَدَ فِي الْآيَةِ وَجَاءَ

Bil ki kürsü lafzı ayette geçmiş ve

فِي الْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ أَنَّهُ جِسْمٌ عَظِيمٌ تَحْتَ الْعَرْشِ وَفَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ

sahih haberlerde onun Arş'ın altında ve yedinci semanın üstünde büyük bir cisim olduğu rivayet edilmiştir.

وَلَا امْتِنَاعَ فِي الْقَوْلِ بِهِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِاتِّبَاعِهِ، وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ الله تَعَالَى عَنْهُمَا أَنَّهُ قَالَ: مَوْضِعُ الْقَدَمَيْنِ، وَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَقُولَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مَوْضِعُ قَدَمَيِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ عَنِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ عَلَى نَفْيِ الْجِسْمِيَّةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ، فَوَجَبَ رَدُّ هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَوْ حَمْلُهَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْكُرْسِيَّ مَوْضِعُ قَدَمَيِ الرُّوحِ الْأَعْظَمِ أَوْ مَلَكٍ آخَرَ عَظِيمِ الْقَدْرِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu söylemekte imkânsız bir durum yoktur, dolayısıyla buna uymayı kabul etmek vaciptir. Saîd b. Cübeyr vasıtasıyla İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilen: “O, iki ayağın konduğu yerdir” sözüne gelince; İbn Abbas'ın “O, Allah Teâlâ'nın iki ayağının konduğu yerdir” demiş olması uzaktır; zira Allah Teâlâ organlardan ve azazardan münezzehtir. Bu kitabın pek çok yerinde cismaniyetin nefyine dair birçok delil zikretmiştik. Bu sebeple bu rivayeti reddetmek veya onu, kürsünün Rûhu'l-A'zam'ın ya da Allah Teâlâ katında büyük kadrü kıymeti olan başka bir meleğin iki ayağını bastığı yer olduğu manasına hamletmek vaciptir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكُرْسِيِّ السُّلْطَانُ وَالْقُدْرَةُ وَالْمُلْكُ، ثُمَّ تَارَةً يُقَالُ: الْإِلَهِيَّةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالْقُدْرَةِ وَالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ، وَالْعَرَبُ يُسَمُّونَ أَصْلَ كُلِّ شَيْءٍ الْكُرْسِيَّ وَتَارَةً يُسَمَّى الْمُلْكُ بِالْكُرْسِيِّ، لِأَنَّ الْمَلِكَ يَجْلِسُ عَلَى الْكُرْسِيِّ، فَيُسَمَّى الْمَلِكُ بَاسِمِ مَكَانِ الْمُلْكِ.

İkinci görüş: Kürsüden maksat hükümranlık (saltanat), kudret ve mülktür. Bazen şöyle denir: İlahlık ancak kudret, yaratma ve var etme ile gerçekleşir; Araplar da her şeyin aslına kürsü derler. Bazen de mülke kürsü adı verilir; zira hükümdar kürsüye oturur, böylece mülk, mülk mekanının ismiyle adlandırılmış olur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْكُرْسِيَّ هُوَ الْعِلْمُ، لِأَنَّ الْعِلْمَ مَوْضِعُ الْعَالِمِ، وَهُوَ الْكُرْسِيُّ فَسَمِّيَتْ صِفَةُ الشَّيْءِ بِاسْمِ مَكَانِ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِأَنَّ الْعِلْمَ هُوَ الْأَمْرُ الْمُعْتَمَدُ عَلَيْهِ، وَالْكُرْسِيُّ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْعُلَمَاءِ: كَرَاسِي، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يُعْتَمَدُ عَلَيْهِمْ كَمَا يُقَالُ لَهُمْ: أَوْتَادُ الْأَرْضِ.

Üçüncü görüş: Kürsü ilimdir; çünkü ilim âlimin bulunduğu yerdir, o da kürsüdür. Dolayısıyla bir şeyin sıfatı, o şeyin mekânının ismiyle mecaz yoluyla adlandırılmıştır. Zira ilim kendisine dayanılan şeydir, kürsü de kendisine dayanılan şeydir. Nitekim âlimlere, kendilerine dayanılan kimseler oldukları için -tıpkı yerin direkleri denildiği gibi- kürsüler (kerâsî) denir.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: مَا اخْتَارَهُ الْقَفَّالُ، وَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَصْوِيرُ عَظَمَةِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ الْخَلْقَ فِي تَعْرِيفِ ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ بِمَا اعْتَادُوهُ فِي مُلُوكِهِمْ وَعُظَمَائِهِمْ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ جَعَلَ الْكَعْبَةَ بَيْتًا لَهُ يَطُوفُ النَّاسُ بِهِ كَمَا يَطُوفُونَ بِبِيُوتِ مُلُوكِهِمْ وَأَمَرَ النَّاسَ بِزِيَارَتِهِ كَمَا يَزُورُ النَّاسُ بُيُوتَ مُلُوكِهِمْ وَذَكَرَ فِي الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ أَنَّهُ يَمِينُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ ثُمَّ جَعَلَهُ مَوْضِعًا لِلتَّقْبِيلِ كَمَا يُقَبِّلُ النَّاسُ أَيْدِي مُلُوكِهِمْ، وَكَذَلِكَ مَا ذَكَرَ فِي مُحَاسَبَةِ الْعِبَادِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ حُضُورِ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَوَضْعِ الْمَوَازِينِ، فَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ عَرْشًا، فَقَالَ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] ثُمَّ وَصَفَ عَرْشَهُ فَقَالَ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ [هُودٍ: ٧] ثُمَّ قَالَ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ/ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَقَالَ: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَقَالَ: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ [غَافِرٍ: ٧] ثُمَّ أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ كُرْسِيًّا فَقَالَ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ.

Dördüncü görüş: Kaffâl'in tercih ettiği görüştür ki o da şudur: Bu sözden maksat Allah'ın azametini ve kibriyasını tasvir etmektir. Bunun açıklaması şöyledir: Allah Teâlâ zatını ve sıfatlarını kullarına tanıtırken, onların krallarında ve büyüklerinde alışageldikleri şeyler üzerinden hitap etmiştir. Örneğin, insanların krallarının evlerini tavaf ettikleri gibi tavaf etmeleri için Kâbe'yi kendisine bir ev kılmış ve insanların krallarının evlerini ziyaret ettikleri gibi orayı ziyaret etmelerini emretmiştir. Hacerülesved hakkında onun yeryüzünde Allah'ın sağ eli olduğunu zikretmiş, sonra insanların krallarının ellerini öptükleri gibi onu öpülecek bir yer kılmıştır. Aynı şekilde kıyamet gününde kulların hesaba çekilmesi hususunda meleklerin, nebilerin ve şahitlerin hazır bulunmasını ve terazilerin konulmasını zikretmiştir. İşte bu kıyasa binaen kendisi için bir arş ispat etmiş ve: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istiva etmiştir” [Tâhâ 5] buyurmuş, sonra Arş'ını niteleyerek: { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “O'nun Arş'ı su üzerindeydi” [Hûd 7] buyurmuş, sonra: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ/ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Meleklerin de Arş'ın etrafını kuşatarak Rablerini hamd ile tesbih ettiklerini görürsün” [Zümer 75] buyurmuş, yine: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } “O gün Rabbinin Arş'ını, onların üstünde sekiz [melek] taşır” [Hâkka 17] buyurmuş ve: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ } “Arş'ı taşıyanlar ve onun etrafında bulunanlar...” [Mü'min 7] buyurmuştur. Sonra da kendisi için bir kürsü ispat etmiş ve: “Kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَا جَاءَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُوهِمَةِ لِلتَّشْبِيهِ فِي الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ، فَقَدْ وَرَدَ مِثْلُهَا بَلْ أَقْوَى مِنْهَا فِي الْكَعْبَةِ وَالطَّوَافِ وَتَقْبِيلِ الحجر، ولما توافقنا هاهنا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ تَعْرِيفُ عَظَمَةِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ مع

Bunu bildiğinde deriz ki: Arş ve Kürsü hakkında teşbih vehmi veren ne kadar lafız gelmişse, Kâbe, tavaf ve Hacer'i öpmek hususunda bunların benzeri, hatta daha güçlüsü varit olmuştur. Maksadın Allah'ın azamet ve kibriyasını bildirmek olduğu hususunda burada ittifak ettiğimiz halde

الْقَطْعِ بِأَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْكَعْبَةِ، فَكَذَا الْكَلَامُ فِي الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ، وَهَذَا جَوَابٌ مُبِينٌ إِلَّا أَنَّ الْمُعْتَمَدَ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ تَرْكَ الظَّاهِرِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ لَا يَجُوزُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

O'nun Kâbe'den münezzeh olduğunu kesin olarak bildiğimize göre, Arş ve Kürsü hakkındaki söz de böyledir. Bu açık bir cevaptır; ancak muteber olan birinci görüştür, zira delil olmaksızın zahiri terk etmek caiz değildir. Doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قوله تعالى: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما فاعلم أنه يقال: آده يؤده: إِذَا أَثْقَلَهُ وَأَجْهَدَهُ، وَأُدْتُ الْعُودَ أَوْدًا، وَذَلِكَ إِذَا اعْتَمَدْتَ عَلَيْهِ بِالثِّقْلِ حَتَّى أَمَلْتَهُ، وَالْمَعْنَى: لَا يَثْقُلُهُ وَلَا يَشُقُّ عَلَيْهِ حِفْظُهُمَا أَيْ حفظ السموات وَالْأَرْضِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } “Onları korumak O'na ağır gelmez” kavline gelince; bil ki bir şey kişiye ağır geldiğinde ve onu meşakkate soktuğunda Arapçada âdehû yeûdühû (آده يؤده) denir. Ağır basıp eğilmesine yol açacak şekilde üzerine yüklendiğinde udtü'l-ûde evden (أُدْتُ الْعُودَ أَوْدًا) denir. Manası şudur: Onları, yani gökleri ve yeri korumak O'na ağır gelmez ve O'na güçlük vermez.

ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعُلُوَّ بِالْجِهَةِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى ذَلِكَ بِوُجُوهٍ كثيرة، ونزيد هاهنا وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ عُلُوُّهُ بِسَبَبِ الْمَكَانِ، لَكَانَ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا فِي جِهَةِ فَوْقٍ، أَوْ غَيْرَ مُتَنَاهٍ فِي تِلْكَ الْجِهَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فِي جِهَةِ فَوْقٍ، كَانَ الْجُزْءُ الْمَفْرُوضُ فَوْقَهُ أَعْلَى مِنْهُ، فَلَا يَكُونُ هُوَ أَعْلَى مِنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ، بَلْ يَكُونُ غَيْرُهُ أَعْلَى مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ فَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ بُعْدٍ لَا نِهَايَةَ لَهُ بَاطِلٌ بِالْبَرَاهِينِ الْيَقِينِيَّةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّا إِذَا قَدَّرْنَا بُعْدًا لَا نِهَايَةَ لَهُ، لَافْتُرِضَ فِي ذَلِكَ الْبُعْدِ نُقَطٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ فِي تِلْكَ النُّقَطِ نُقْطَةٌ وَاحِدَةٌ لَا يُفْتَرَضُ فَوْقَهَا نُقْطَةٌ أُخْرَى، وَإِمَّا أَنْ لَا يَحْصُلَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَتِ النُّقْطَةُ طَرَفًا لِذَلِكَ الْبُعْدِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْبُعْدُ مُتَنَاهِيًا، وَقَدْ فَرَضْنَاهُ غَيْرَ مُتَنَاهٍ هَذَا خُلْفٌ، وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ فِيهَا نُقْطَةٌ إِلَّا وَفَوْقَهَا نُقْطَةٌ أُخْرَى كَانَ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ النُّقَطِ الْمُفْتَرَضَةِ فِي ذَلِكَ الْبُعْدِ سُفْلًا، وَلَا يَكُونُ فِيهَا مَا يَكُونُ فَوْقًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِشَيْءٍ مِنَ النفقات الْمُفْتَرَضَةِ فِي ذَلِكَ الْبُعْدِ عُلُوٌّ مُطْلَقٌ الْبَتَّةَ وَذَلِكَ يَنْفِي صِفَةَ الْعُلْوِيَّةِ.

Sonra: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “O, çok yücedir, çok büyüktür” buyurdu. Bil ki bundan maksadın cihet bakımından yücelik olması caiz değildir; biz buna pek çok vecihle delil getirdik. Burada iki vecih daha ekleyelim: Birincisi: Eğer O'nun yüceliği mekân sebebiyle olsaydı, ya yukarı cihetinde sonlu olurdu ya da o cihette sonsuz olurdu. Birincisi bâtıldır; zira yukarı cihetinde sonlu olsaydı, O'nun üstünde farz edilen cüz O'ndan daha yüksek olurdu; dolayısıyla O, kendisi dışındaki her şeyden daha yüce olmaz, bilakis başkası O'ndan daha yüce olurdu. Eğer sonsuz olsaydı bu da imkânsızdır; çünkü sonsuz bir boyut ispatı iddiası kesin delillerle bâtıldır. Ayrıca sonsuz bir boyut takdir ettiğimizde, o boyutta sonsuz noktaların var olduğu farz edilir. Bu durumda o noktalar içinde üstünde başka bir nokta farz edilemeyecek tek bir noktanın bulunması veya bulunmaması gerekir. Eğer birincisi ise bu nokta söz konusu boyutun bir sınırı olur ve o boyut sonlu hale gelir; oysa biz onu sonsuz farz etmiştik, bu ise bir çelişkidir. Şayet orada üstünde başka bir nokta bulunmayan hiçbir nokta yoksa, o boyutta farz edilen noktaların her biri aşağıda kalır ve aralarında mutlak olarak yukarıda olan hiçbir nokta bulunmaz. O takdirde o boyutta farz edilen hiçbir şey için asla mutlak bir ulviyet söz konusu olmaz; bu da yücelik sıfatını nefyeder.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْعَالَمَ كُرَةٌ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكُلُّ جَانِبٍ يَفْرِضُ عُلُوًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَحَدِ وَجْهَيِ الْأَرْضِ يَكُونُ سُفْلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، فَيَنْقَلِبُ غَايَةُ الْعُلُوِّ غَايَةَ السُّفْلِ.

İkinci delil: Âlem bir küredir. Durum böyle olunca, yerkürenin bir yüzüne göre yukarı farz edilen her taraf, ikinci yüzüne göre aşağı olur; böylece en yüksek nokta en aşağı noktaya dönüşür.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ كُلَّ وَصْفٍ يَكُونُ ثُبُوتُهُ لِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِذَاتِهِ، وَلِلْآخَرِ بِتَبَعِيَّةِ الْأَوَّلِ كَانَ ذَلِكَ الْحُكْمُ فِي الذَّاتِيِّ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ، وَفِي الْعَرَضِيِّ أَقَلَّ وَأَضْعَفَ، فَلَوْ كَانَ عُلُوُّ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ الْمَكَانِ لَكَانَ عُلُوُّ الْمَكَانِ الَّذِي بِسَبَبِهِ حَصَلَ هَذَا الْعُلُوُّ لِلَّهِ تَعَالَى صِفَةً ذَاتِيَّةً، وَلَكَانَ حُصُولُ هَذَا الْعُلُوِّ لِلَّهِ تَعَالَى حُصُولًا بِتَبَعِيَّةِ حُصُولِهِ فِي الْمَكَانِ، فَكَانَ عُلُوُّ الْمَكَانِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ مِنْ عُلُوِّ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ عُلُوُّ اللَّهِ نَاقِصًا وَعُلُوُّ غَيْرِهِ كَامِلًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ قَاطِعَةٌ فِي أَنَّ عُلُوَّ اللَّهِ تَعَالَى يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بِالْجِهَةِ، وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ أَبُو مُسْلِمِ بْنُ بَحْرٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢] قَالَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَكَانَ وَالْمَكَانِيَّاتِ بِأَسْرِهَا مِلْكُ اللَّهِ تَعَالَى وَمَلَكُوتُهُ، ثُمَّ قَالَ: وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ [الْأَنْعَامِ: ١٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّمَانَ وَالزَّمَانِيَّاتِ بِأَسْرِهَا مِلْكُ اللَّهِ تَعَالَى وَمَلَكُوتُهُ، فَتَعَالَى وَتَقَدَّسَ عَنْ أَنْ يَكُونَ عُلُوُّهُ بِسَبَبِ الْمَكَانِ وَأَمَّا عَظَمَتُهُ فَهِيَ أَيْضًا بِالْمَهَابَةِ وَالْقَهْرِ وَالْكِبْرِيَاءِ، وَيَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ بِسَبَبِ الْمِقْدَارِ وَالْحَجْمِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ فِي كُلِّ الْجِهَاتِ أَوْ فِي بَعْضِ الْجِهَاتِ فَهُوَ مُحَالٌ لِمَا ثَبَتَ بِالْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ عَدَمُ إِثْبَاتِ أَبْعَادٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَإِنْ كَانَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ كَانَتِ الْأَحْيَازُ الْمُحِيطَةُ بِذَلِكَ الْمُتَنَاهِي أَعْظَمَ مِنْهُ، فَلَا يَكُونُ مِثْلُ هَذَا الشَّيْءِ عَظِيمًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَالْحَقُّ أَنَّهُ ﷾ أَعْلَى وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْجَوَاهِرِ وَالْأَجْسَامِ تَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظالمون علواً كبيراً.

Üçüncü delil: İki şeyden biri için bizzat, diğeri için ise birinciye bağlı olarak sabit olan her nitelik, bizzat sabit olanda daha tam ve mükemmel; arızi olanda ise daha az ve zayıftır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın yüceliği mekân sebebiyle olsaydı, Allah Teâlâ için bu yüceliğin gerçekleşmesine sebep olan mekânın yüceliği zatî bir sıfat olurdu; Allah Teâlâ için bu yüceliğin gerçekleşmesi ise O'nun o mekânda bulunmasına bağlı olarak gerçekleşirdi. Böylece mekânın yüceliği Allah Teâlâ'nın zatının yüceliğinden daha tam ve mükemmel olurdu. Bu takdirde Allah'ın yüceliği noksan, başkasının yüceliği ise kâmil olurdu ki bu imkânsızdır. İşte bu vecihler, Allah Teâlâ'nın yüceliğinin cihetle olmasının imkânsız olduğu hususunda kesindir. Ebû Müslim b. Bahr el-İsfahânî, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır” [En'âm 12] kavlinin tefsirinde ne güzel söylemiştir! Şöyle demiştir: “Bu ayet, mekânın ve mekânda bulunanların tamamının Allah Teâlâ'nın mülkü ve melekûtu olduğuna delalet eder.” Sonra: { وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Gecede ve gündüzde barınan her şey O'nundur” [En'âm 13] buyurmuştur ki bu da zamanın ve zamanda bulunanların tamamının Allah Teâlâ'nın mülkü ve melekûtu olduğuna delalet eder. Dolayısıyla O'nun yüceliğinin mekân sebebiyle olmasından Allah yüce ve münezzehtir. O'nun azametine (büyüklüğüne) gelince; o da heybet, kahir ve kibriya iledir. Bunun miktar ve hacim sebebiyle olması imkânsızdır; zira O bütün cihetlerde yahut bazı cihetlerde sonsuz olsaydı, sonsuz boyutların bulunamayacağı kesin delillerle sabit olduğundan bu imkânsız olurdu. Eğer her cihetten sonlu olsaydı, o sonluyu kuşatan uzay boşlukları O'ndan daha büyük olurdu; dolayısıyla böyle bir şey mutlak anlamda büyük olamazdı. Hak olan şudur ki O (celle celâluhû), cevherler ve cisimler cinsinden olmaktan çok daha yüce ve çok daha büyüktür. Allah zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 256]

لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)

{ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır. Kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmış olur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (256)

[في قوله تعالى لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ] فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } kavli hakkında] iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي الدِّينِ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَامُ الْعَهْدِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْإِضَافَةِ، كَقَوْلِهِ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النَّازِعَاتِ: ٤١] أَيْ مَأْوَاهُ، وَالْمُرَادُ فِي دِينِ اللَّهِ.

Birinci Mesele: “ed-Dîn” (الدِّينِ) kelimesindeki lâm-ı tarif hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ahid lâmıdır. İkincisi: { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Şüphesiz cennet, barınağın ta kendisidir” [Nâziât 41] yani “onun barınağıdır” (me'vâhu) ayetinde olduğu gibi izafetten bedeldir; maksat da “Allah'ın dininde” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ وَالْقَفَّالِ وَهُوَ الْأَلْيَقُ بِأُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ:

İkinci Mesele: Ayetin yorumunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim ve Kaffâl'in görüşü olup Mutezile'nin usulüne en uygun olanıdır:

مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى مَا بَنَى أَمْرَ الْإِيمَانِ عَلَى الْإِجْبَارِ وَالْقَسْرِ، وَإِنَّمَا بَنَاهُ عَلَى التَّمَكُّنِ وَالِاخْتِيَارِ، ثُمَّ احْتَجَّ الْقَفَّالُ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ بَيَانًا شَافِيًا قَاطِعًا لِلْعُذْرِ، قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ بَعْدَ إِيضَاحِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ لِلْكَافِرِ عُذْرٌ فِي الْإِقَامَةِ عَلَى الْكُفْرِ إِلَّا أَنْ يَقْسِرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَيُجْبِرَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَجُوزُ فِي دَارِ الدُّنْيَا الَّتِي هِيَ دَارُ الِابْتِلَاءِ، إِذْ فِي الْقَهْرِ وَالْإِكْرَاهِ عَلَى الدِّينِ بُطْلَانُ مَعْنَى الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] وَقَالَ فِي سُورَةٍ أُخْرَى وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشعراء: ٣، ٤] وَقَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ، إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا/ الْقَوْلَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ يَعْنِي ظَهَرَتِ الدَّلَائِلُ، وَوَضَحَتِ الْبَيِّنَاتُ، وَلَمْ يَبْقَ بَعْدَهَا إِلَّا طَرِيقُ الْقَسْرِ وَالْإِلْجَاءِ وَالْإِكْرَاهِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ يُنَافِي التَّكْلِيفَ فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا التَّأْوِيلِ.

Bunun manası şudur: Allah Teâlâ iman işini cebir ve zorlama üzerine değil, imkân verme ve serbest irade (ihtiyar) üzerine bina etmiştir. Ardından Kaffâl maksadın bu olduğuna şöyle delil getirmiştir: Allah Teâlâ tevhid delillerini mazereti ortadan kaldıracak şekilde doyurucu bir beyanla açıklayınca, bundan sonra kâfir için bu delillerin açıklığa kavuşmasından sonra imana zorlanıp icbar edilmek dışında küfürde kalmaya hiçbir mazereti kalmadığını belirtmiştir. Bu ise imtihan yurdu olan dünya yurdunda caiz olmayan bir şeydir; zira dinde kahir ve zorlama bulunması, iptila ve imtihan manasını iptal eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” [Kehf 29] buyruğudur. Başka bir surede de: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. O halde insanları inanmaları için sen mi zorlayacaksın?” [Yûnus 99] buyurmuştur. Şuarâ Suresi'nde de: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ، إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “İman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin! Biz dilersek onların üzerine gökten bir ayet (mucize) indiririz de ona boyunları eğilip kalır” [Şuarâ 3-4] buyurmuştur. Bu/ görüşü teyit eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın bu ayetin ardından: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” buyurmasıdır; yani deliller ortaya çıkmış, apaçık burhanlar vuzuha kavuşmuştur ve bundan sonra zorlama, mecbur bırakma (ilca) ve icbar yolundan başka bir yol kalmamıştır; bu ise teklife aykırı olduğu için caiz değildir. İşte bu yorumun açıklaması budur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ هُوَ أَنَّ الْإِكْرَاهَ أَنْ يَقُولَ الْمُسْلِمُ لِلْكَافِرِ: إِنْ آمَنَتْ وَإِلَّا قَتَلْتُكَ فَقَالَ تَعَالَى: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ أَمَّا فِي حَقِّ أَهْلِ الْكِتَابِ وَفِي حَقِّ الْمَجُوسِ، فَلِأَنَّهُمْ إِذَا قَبِلُوا الْجِزْيَةَ سَقَطَ الْقَتْلُ عَنْهُمْ، وَأَمَّا سَائِرُ الْكُفَّارِ فَإِذَا تَهَوَّدُوا أَوْ تَنَصَّرُوا فَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِيهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ يُقَرُّ عَلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ عَنْهُ الْقَتْلُ إِذَا قَبِلَ الْجِزْيَةَ، وَعَلَى مَذْهَبِ هَؤُلَاءِ كَانَ قَوْلُهُ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ عَامًّا فِي كُلِّ الْكُفَّارِ، أَمَّا مَنْ يَقُولُ مِنَ الْفُقَهَاءِ بِأَنَّ سَائِرَ الْكُفَّارِ إِذَا تَهَوَّدُوا أَوْ تَنَصَّرُوا فَإِنَّهُمْ لَا يُقِرُّونَ عَلَيْهِ، فَعَلَى قَوْلِهِ يَصِحُّ الْإِكْرَاهُ فِي حَقِّهِمْ، وَكَانَ قَوْلُهُ لَا إِكْراهَ مَخْصُوصًا بِأَهْلِ الْكِتَابِ.

Yorumdaki ikinci görüş: İkrah (zorlama), Müslümanın kâfire: “İman edersen ne âlâ, yoksa seni öldürürüm” demesidir. Allah Teâlâ ise: “Dinde zorlama yoktur” buyurmuştur. Ehl-i Kitap ve Mecusiler hakkında bu böyledir; zira onlar cizyeyi kabul ettiklerinde üzerlerinden öldürülme [hükmü] kalkar. Diğer kâfirlere gelince; onlar Yahudileşir veya Hristiyanlaşırsa fukaha onlar hakkında ihtilaf etmiştir: Bazıları “Olduğu hal üzere bırakılır” demiştir. Bu takdire göre o kâfir cizyeyi kabul ettiğinde üzerinden öldürülme cezası kalkar ve bu görüş sahiplerine göre: “Dinde zorlama yoktur” kavli bütün kâfirler hakkında geneldir. Diğer kâfirlerin Yahudileşmeleri veya Hristiyanlaşmaları halinde bu halleri üzere bırakılmayacaklarını söyleyen fakihlere göre ise onlar hakkında zorlama sahihtir ve “Zorlama yoktur” kavli Ehl-i Kitap ile tahsis edilmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: لَا تَقُولُوا لِمَنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ بَعْدَ الْحَرْبِ إِنَّهُ دَخَلَ مُكْرَهًا، لِأَنَّهُ إِذَا رَضِيَ بَعْدَ الْحَرْبِ وَصَحَّ إِسْلَامُهُ فَلَيْسَ بِمُكْرَهٍ، وَمَعْنَاهُ لَا تَنْسِبُوهُمْ إِلَى الْإِكْرَاهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً [النِّسَاءِ: ٩٤] .

Üçüncü görüş: Savaştan sonra dine girene “O zorla girdi” demeyiniz; zira o savaştan sonra razı olmuş ve İslam'ı sahih olmuşsa zorlanmış değildir. Manası: Onları zorlanmış olmaya nispet etmeyiniz demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene (veya teslim olana) 'Sen mümin değilsin' demeyin” [Nisâ 94] kavlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: بَانَ الشَّيْءُ وَاسْتَبَانَ وَتَبَيَّنَ إِذَا ظَهَرَ وَوَضَحَ، وَمِنْهُ الْمَثَلُ: قَدْ تَبَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ، وَعِنْدِي أَنَّ الْإِيضَاحَ وَالتَّعْرِيفَ إِنَّمَا سُمِّيَ بَيَانًا لِأَنَّهُ يُوقِعُ الْفَصْلَ وَالْبَيْنُونَةَ بَيْنَ الْمَقْصُودِ وَغَيْرِهِ، وَالرُّشْدُ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهُ إِصَابَةُ الْخَيْرِ، وَفِيهِ لُغَتَانِ: رُشْدٌ وَرَشَدٌ وَالرَّشَادُ مَصْدَرٌ أَيْضًا كَالرُّشْدِ، وَالْغَيُّ نَقِيضُ الرُّشْدِ، يُقَالُ غَوَى يَغْوِي غَيًّا وَغَوَايَةً، إِذَا سَلَكَ غَيْرَ طَرِيقِ الرُّشْدِ.

Birinci Mesele: Bir şey açığa çıkıp vuzuha kavuştuğunda bâne eş-şey’ü ve’stebâne ve tebeyyene (بان الشيء واستبان وتبين) denir. “İki gözü olana sabah apaçık belli olmuştur” darbımeseli de buradan gelir. Bana göre açıklama ve tarif etmeye “beyan” (بيان) denilmesinin sebebi, kastedilen şey ile başkası arasında bir ayrım ve kopuş (beynûnet) meydana getirmesidir. Rüşd (الرُّشْدُ) kelimesinin lügat manası hayra isabet etmektir; bu kelimede iki söyleyiş vardır: rüşd (رُشْدٌ) ve reşed (رَشَدٌ). Reşâd (الرَّشَادُ) kelimesi de rüşd gibi masdardır. Gayy (الْغَيُّ) ise rüşdün zıddıdır; doğru yoldan başka bir yola saptığında gavâ yagvî gayyen ve gavâyeten (غَوَى يَغْوِي غَيًّا وَغَوَايَةً) denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ أَيْ تَمَيَّزَ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَالْإِيمَانُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْهُدَى مِنَ الضَّلَالَةِ بِكَثْرَةِ الْحُجَجِ وَالْآيَاتِ الدَّالَّةِ، قَالَ الْقَاضِي: وَمَعْنَى قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ أَيْ أَنَّهُ قَدِ اتَّضَحَ وَانْجَلَى بِالْأَدِلَّةِ لَا أَنَّ كَلَّ مُكَلَّفٍ تَنَبَّهَ لِأَنَّ الْمَعْلُومَ ذَلِكَ وَأَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَى تَبَيَّنَ انْفَصَلَ وَامْتَازَ، فَكَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ حَصَلَتِ الْبَيْنُونَةُ بَيْنَ الرُّشْدِ وَالْغَيِّ بِسَبَبِ قُوَّةِ الدَّلَائِلِ وَتَأْكِيدِ الْبَرَاهِينِ، وَعَلَى هَذَا كَانَ اللَّفْظُ مُجْرَى عَلَى ظَاهِرِهِ.

İkinci Mesele: “Tebeyyene'r-rüşdü mine'l-gayy”, delillerin ve ayetlerin çokluğu sebebiyle hakkın batıldan, imanın küfürden, hidayetin sapıklıktan ayrılıp belirginleşmesidir. Kadı şöyle demiştir: “Kad tebeyyene'r-rüşdü kavlinin manası, her mükellefin intibaha gelmesi değil, delillerle vuzuha kavuşup açığa çıkmasıdır; zira bilinen budur.” Ben de derim ki: Tebeyyene fiilinin ayrılmak ve temayüz etmek manasına geldiğini zikretmiştik; dolayısıyla maksat, delillerin kuvveti ve burhanların teyidi sebebiyle doğruluk ile sapıklık arasında ayrımın (beynûnetin) hâsıl olmasıdır. Buna göre lafız zahiri üzere yürütülmüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ فَقَدْ قَالَ النَّحْوِيُّونَ: الطَّاغُوتُ وَزْنُهُ فَعَلُوتُ، نَحْوُ جَبَرُوتٍ، وَالتَّاءُ زَائِدَةٌ وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنْ طَغَا، وَتَقْدِيرُهُ طَغَوُوتُ، إِلَّا أَنَّ لَامَ الْفِعْلِ قُلِبَتْ إِلَى مَوْضِعِ الْعَيْنِ كَعَادَتِهِمْ فِي الْقَلْبِ، نَحْوَ: الصَّاقِعَةُ وَالصَّاعِقَةُ، ثُمَّ قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِوُقُوعِهَا فِي مَوْضِعِ حَرَكَةِ وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، قَالَ الْمُبَرِّدُ فِي الطَّاغُوتِ: الْأَصْوَبُ عِنْدِي أَنَّهُ جَمْعٌ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَلَيْسَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا كَذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّاغُوتَ مَصْدَرٌ كَالرَّغَبُوتِ وَالرَّهَبُوتِ وَالْمَلَكُوتِ، فَكَمَا/ أَنَّ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ آحَادٌ كَذَلِكَ هَذَا الِاسْمُ مُفْرَدٌ وَلَيْسَ بِجَمْعٍ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مصدر مفرد قوله أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ فَأُفْرِدَ فِي مَوْضِعِ الْجَمْعِ، كَمَا يُقَالُ: هُمْ رضاهم عَدْلٌ، قَالُوا: وَهَذَا اللَّفْظُ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمْعِ، أَمَّا فِي الْوَاحِدِ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ [النِّسَاءِ: ٦٠] وَأَمَّا فِي الْجَمْعِ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] وَقَالُوا: الْأَصْلُ فِيهِ التَّذْكِيرُ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها [الزُّمَرِ: ١٧] فَإِنَّمَا أُنِّثَتْ إِرَادَةُ الْآلِهَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Kim tağutu inkâr ederse...” kavline gelince; nahivciler şöyle demiştir: Tâgût (الطَّاغُوتُ) kelimesinin vezni, ceberût (جَبَرُوت) gibi fe'alût (فَعَلُوت) veznindedir; baştaki tâ zâiddir ve tagâ (طَغَا) fiilinden türemiştir, aslı da tagavût (طَغَوُوت) takdirindedir. Ancak fiilin lamel-fiili, Arapların kalb (harf değiştirme) âdetleri gereği aynel-fiilinin yerine aktarılmış -tıpkı es-sâkı'a (الصَّاقِعَةُ) ve es-sâ'ıka (الصَّاعِقَةُ) gibi-, sonra vâv harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife çevrilmiştir. Müberred tağut hakkında: “Bana göre en doğru olan onun çoğul olmasıdır” demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: “Bizim nezdimizde durum öyle değildir; zira tağut, ragabût (الرَّغَبُوتِ), rahebût (الرَّهَبُوتِ) ve melekût (الْمَلَكُوتِ) gibi bir masdardır. Nasıl ki/ bu isimler tekil ise aynı şekilde bu isim de müfreddir, çoğul değildir.” Onun müfred bir masdar olduğuna delalet eden hususlardan biri Allah Teâlâ'nın: “Onların dostları tağuttur” kavlidir; zira tıpkı “Onların rızası adalettir (adlünhüm)” denildiği gibi çoğul yerinde tekil olarak kullanılmıştır. Şöyle dediler: Bu lafız hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Tekile gelince; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Ona inanmamaları emrolunduğu halde tağutun huzurunda muhakemeleşmek isterler” [Nisâ 60] kavlinde olduğu gibidir. Çoğula gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur” [Bakara 257] kavlinde olduğu gibidir. Şöyle de dediler: Onda asıl olan müzekkerliktir. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها } “Tağuta kulluk etmekten kaçınanlar...” [Zümer 17] kavline gelince; buradaki müenneslik ilahların (putların) kastedilmesinden ötürüdür.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ خَمْسَةَ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: قَالَ عُمَرُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ هُوَ الشَّيْطَانُ الثَّانِي: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْكَاهِنُ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هُوَ السَّاحِرُ الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ الْأَصْنَامُ الْخَامِسُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Müfessirler bu hususta beş görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Ömer, Mücâhid ve Katâde “O, şeytandır” demişlerdir. İkincisi: Saîd b. Cübeyr “Kâhindir” demiştir. Üçüncüsü: Ebü'l-Âliye “O, sihirbazdır” demiştir. Dördüncüsü: Bazıları “Putlardır” demiştir. Beşincisi:

أَنَّهُ مَرَدَةُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَكُلُّ مَا يَطْغَى، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الطُّغْيَانُ عِنْدَ الِاتِّصَالِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ جُعِلَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ أَسْبَابًا لِلطُّغْيَانِ كَمَا فِي قَوْلِهِ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] .

Cin ve insanların azgınları ve haddi aşan (tuğyan eden) her şeydir. İşin tahkiki şudur: Bu şeylerle irtibat kurulduğunda tuğyan meydana geldiği için, Allah Teâlâ'nın: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhîm 36] kavlinde olduğu gibi bu şeyler tuğyanın sebepleri kılınmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْكَافِرِ مِنْ أَنْ يَتُوبَ أَوَّلًا عَنِ الْكُفْرِ، ثُمَّ يُؤْمِنَ بَعْدَ ذَلِكَ.

{ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsa” kavline gelince; bunda kâfirin önce küfürden tövbe etmesinin, ardından iman etmesinin gerekli olduğuna bir işaret vardır.

أَمَّا قَوْلُهُ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى فَاعْلَمْ أَنَّهُ يُقَالُ: اسْتَمْسَكَ بِالشَّيْءِ إِذَا تَمَسَّكَ بِهِ وَالْعُرْوَةُ جَمْعُهَا عُرًا نَحْوَ عُرْوَةِ الدَّلْوِ وَالْكُوزِ وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ بِذَلِكَ، لِأَنَّ الْعُرْوَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي يُتَعَلَّقُ بِهِ وَالْوُثْقَى تَأْنِيثُ الْأَوْثَقِ، وَهَذَا مِنْ بَابِ اسْتِعَارَةِ الْمَحْسُوسِ لِلْمَعْقُولِ، لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ إِمْسَاكَ شَيْءٍ يَتَعَلَّقُ بِعُرْوَتِهِ، فَكَذَا هاهنا مَنْ أَرَادَ إِمْسَاكَ هَذَا الدِّينِ تَعَلَّقَ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ، وَلَمَّا كَانَتْ دَلَائِلُ الْإِسْلَامِ أَقْوَى الدَّلَائِلِ وَأَوْضَحَهَا، لَا جَرَمَ وَصَفَهَا بِأَنَّهَا الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى.

{ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “şüphesiz en sağlam kulpa yapışmış olur” kavline gelince; bil ki bir şeye tutunulduğunda istemseke bi'ş-şey'i (اسْتَمْسَكَ بِالشَّيْءِ) denir. Urve (الْعُرْوَةُ) kelimesinin çoğulu kovanın ve testinin kulpu gibi urâ (عُرًا) şeklinde gelir. Buna bu ismin verilmesi, urvenin kendisine tutunulan şeyi ifade etmesindendir. Vüskâ (الْوُثْقَى) ise evsak (الْأَوْثَقِ) kelimesinin müennesidir. Bu, somutun soyut için istiare edilmesi kabilindendir; çünkü bir şeyi tutmak isteyen onun kulpuna tutunur. Tıpkı bunun gibi, burada da bu dini tutmak isteyen kimse ona delalet eden delillere sarılır. İslam'ın delilleri en güçlü ve en açık deliller olduğu için, şüphesiz onu “en sağlam kulp” olarak nitelendirmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ لَا انْفِصامَ لَها فَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ لَا انْفِصامَ لَها } “Kopması mümkün olmayan” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْفَصْمُ كَسْرُ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ إِبَانَةٍ، وَالِانْفِصَامُ مُطَاوِعُ الْفَصْمِ فَصَمْتُهُ فَانْفَصَمَ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ الْمُبَالَغَةُ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا انْفِصَامٌ، فَأَنْ لَا يَكُونَ لَهَا انْقِطَاعٌ أَوْلَى.

Birinci Mesele: Fasm (الْفَصْمُ), bir şeyi tamamen koparmaksızın kırmaktır/çatlatmaktır. İnfisâm (الِانْفِصَامُ) ise fasmın mutavaatıdır (dönüşlüsüdür); fasamtühû fenfasame (فَصَمْتُهُ فَانْفَصَمَ - onu çatlattım o da çatladı) denir. Bu lafızdan maksat mübalağadır; zira onda çatlama bile yoksa, kopmanın hiç bulunmaması evleviyetledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: نَظْمُ الْآيَةِ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى الَّتِي لَا انْفِصَامَ لَهَا، وَالْعَرَبُ تُضْمِرُ (الَّتِي) وَ (الَّذِي) وَ (مَنْ) وَتَكْتَفِي بِصَلَاتِهَا مِنْهَا، قَالَ سَلَامَةُ بْنُ جَنْدَلٍ:

İkinci Mesele: Nahivciler şöyle demiştir: Ayetin nazmı “kendisinde infisam olmayan en sağlam kulpa” (bi'l-urveti'l-vüskâ elletî lenfısâme lehâ) takdirindedir. Araplar (الَّتِي), (الَّذِي) ve (مَنْ) ilgi zamirlerini gizler ve onların yerine sıla cümleleriyle yetinirler. Selâme b. Cendel şöyle demiştir:

وَالْعَادِيَاتُ أَسَامِي لِلدِّمَاءِ بِهَا ... كَأَنَّ أَعْنَاقَهَا أنصاب ترحيب

“Ve koşan atlar ki, kanlar içindedirler / Boyunları sanki kurban taşları gibidir.”

يُرِيدُ الْعَادِيَاتُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] أَيْ مَنْ لَهُ.

Şair “koşan atlar ki” (el-âdiyâtü elletî) demek istemiştir. Allah Teâlâ da: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” [Sâffât 164] yani “makamı olan kimse” (men lehû) buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Sonra: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurdu. Bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَسْمَعُ قَوْلَ مَنْ يَتَكَلَّمُ بِالشَّهَادَتَيْنِ، وَقَوْلَ مَنْ يَتَكَلَّمُ بِالْكُفْرِ، وَيَعْلَمُ مَا فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ مِنَ الِاعْتِقَادِ الطَّاهِرِ، وَمَا فِي قَلْبِ الْكَافِرِ مِنَ الِاعْتِقَادِ الْخَبِيثِ.

Birinci görüş: Allah Teâlâ kelime-i şehadeti söyleyenin sözünü de küfür sözünü söyleyenin sözünü de işitir; müminin kalbindeki temiz inancı da kâfirin kalbindeki habis inancı da bilir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي:

İkinci görüş:

رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحِبُّ إِسْلَامَ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا حَوْلَ الْمَدِينَةِ، وَكَانَ يَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى ذَلِكَ سِرًّا وَعَلَانِيَةً، فَمَعْنَى قَوْلِهِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ لِدُعَائِكَ يَا مُحَمَّدُ بِحِرْصِكَ عَلَيْهِ واجتهادك.

Atâ, İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine çevresindeki Yahudilerden olan Ehl-i Kitab'ın Müslüman olmasını çok arzu eder ve bunu gizli ve aşikâr olarak Allah Teâlâ'dan dilerdi. Dolayısıyla O'nun: “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin manası: “Ey Muhammed, senin bu konudaki hırsın ve gayretinle yaptığın duanı işitendir” demektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 257]

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Allah iman edenlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır); onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)

[فِي قوله تعالى اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا] فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavli hakkında] iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَلِيُّ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ قَوْلِهِمْ: وَلِيَ فُلَانٌ الشَّيْءَ يَلِيهِ وِلَايَةً فَهُوَ وَالٍ وَوَلِيٌّ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْوَلْيِ الَّذِي هُوَ الْقُرْبُ، قَالَ الْهُذَلِيُّ:

Birinci Mesele: Veli (الْوَلِيُّ), “Falanca bir şeye velayet etti/üstlendi” (veliye fülânün eş-şey'e yelîhi vilâyeten) ifadesinden fâil manasında faîl veznindedir; dolayısıyla o hem vâlidir hem de velidir. Aslı ise yakınlık manasındaki vely (الْوَلْيِ) kökünden gelir. Hüzeylî şöyle demiştir:

وَعَدَتْ عَوَادٍ دون وليك تشغب

“Sana yakın olmanın önünde engel çıkaran engeller türedi.”

وَمِنْهُ يُقَالُ: دَارِي تَلِي دَارَهَا، أَيْ تَقْرُبُ مِنْهَا، وَمِنْهُ يُقَالُ: لِلْمُحِبِّ الْمُعَاوِنِ: وَلِيٌّ لِأَنَّهُ يَقْرُبُ مِنْكَ بِالْمَحَبَّةِ وَالنُّصْرَةِ وَلَا يُفَارِقُكَ، وَمِنْهُ الْوَالِي، لِأَنَّهُ يَلِي الْقَوْمَ بِالتَّدْبِيرِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَمِنْهُ الْمَوْلَى وَمِنْ ثَمَّ قَالُوا فِي خِلَافِ الْوِلَايَةِ: الْعَدَاوَةُ مِنْ عَدَّا الشَّيْءَ إِذَا جَاوَزَهُ، فَلِأَجْلِ هَذَا كَانَتِ الْوِلَايَةُ خِلَافَ الْعَدَاوَةِ.

Nitekim “Evim onun evine yakındır” manasında dârî telî dârahâ (دَارِي تَلِي دَارَهَا) denir. Yine seven ve yardım eden kimseye, sevgi ve yardımıyla sana yakın olduğu ve senden ayrılmadığı için “veli” denir. Yönetimiyle, emriyle ve nehyiyle kavmin işlerini üstlendiği için yöneticiye de “vâlî” denmiştir. “Mevlâ” kelimesi de buradan gelir. Bundan dolayıdır ki velayetin zıddına “adâvet” (düşmanlık) demişlerdir; zira bu, bir şeyi aşıp geçtiğinde kullanılan adâ eş-şey'e (عَدَّا الشَّيْءَ) kökünden gelir. İşte bu sebeple velayet, adavetin zıddı olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَلْطَافَ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمُؤْمِنَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ أَكْثَرُ مِنْ أَلْطَافِهِ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، بِأَنْ قَالُوا: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى التَّعْيِينِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْوَلِيَّ لِلشَّيْءِ هُوَ الْمُتَوَلِّي لِمَا يَكُونُ سَبَبًا لِصَلَاحِ الْإِنْسَانِ وَاسْتِقَامَةِ أَمْرِهِ فِي الْغَرَضِ الْمَطْلُوبِ وَلِأَجْلِهِ قَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın din hususunda mümin hakkındaki lütuflarının kâfir hakkındaki lütuflarından daha çok olduğuna bu ayetle delil getirip şöyle demişlerdir: Ayet, Allah Teâlâ'nın bizzat tayin ederek iman edenlerin velisi olduğuna delalet etmiştir. Bilinmektedir ki bir şeyin velisi, hedeflenen maksatta insanın salahına ve durumunun istikametine sebep olacak işleri üstlenen kimsedir. Nitekim bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الْأَنْفَالِ: ٣٤] فَجَعَلَ الْقَيِّمَ بِعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ وَلِيًّا لَهُ وَنَفَى فِي الْكُفَّارِ أَنْ يَكُونُوا أَوْلِيَاءَهُ، فَلَمَّا كَانَ مَعْنَى الْوَلِيِّ الْمُتَكَفِّلَ بِالْمَصَالِحِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ نَفْسَهُ وَلِيًّا لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى التَّخْصِيصِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى تَكَفَّلَ بِمَصَالِحِهِمْ فَوْقَ مَا تَكَفَّلَ بِمَصَالِحِ الْكُفَّارِ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ تَعَالَى سَوَّى بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي الْهِدَايَةِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْأَلْطَافِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُبْطِلَةً لِقَوْلِهِمْ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذَا التَّخْصِيصُ مَحْمُولٌ عَلَى/ أَحَدِ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى زِيَادَةِ الْأَلْطَافِ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] وَتَقْرِيرُهُ مِنْ حَيْثُ الْعَقْلُ أَنَّ الْخَيْرَ وَالطَّاعَةَ يَدْعُو بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا حَضَرَ مَجْلِسًا يَجْرِي فِيهِ الْوَعْظُ، فَإِنَّهُ يَلْحَقُ قَلْبَهُ خُشُوعٌ وَخُضُوعٌ وَانْكِسَارٌ، وَيَكُونُ حَالُهُ مُفَارِقًا لِحَالِ مَنْ قَسَا قَلْبُهُ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَصِحُّ فِي الْمُؤْمِنِ مِنَ الْأَلْطَافِ مَا لَا يَصِحُّ فِي غَيْرِهِ، فَكَانَ تَخْصِيصُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُ تَعَالَى وَلِيُّهُمْ مَحْمُولًا عَلَى ذَلِكَ.

{ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken [nasıl azap edilmesinler]? Oysa onlar oranın velileri (hizmetkârları) da değillerdir. Oranın velileri ancak takva sahipleridir” [Enfâl 34]. Böylece Mescid'in imarını üstlenen kimseyi onun velisi kılmış ve kâfirlerin oranın velileri olmasını nefyetmiştir. Velinin manası maslahatları üstlenen kimse olunca ve Allah Teâlâ da kendisini özellikle müminlerin velisi kıldığına göre, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin maslahatlarını üstlendiğinin fevkinde müminlerin maslahatlarını üstlendiğini anlamış oluruz. Mutezile'ye göre ise Allah Teâlâ hidayet, tevfik ve lütuflarda kâfirler ile müminleri eşit tutmuştur. Dolayısıyla bu ayet onların sözünü iptal etmektedir. Mutezile dedi ki: Bu tahsis/ şu vecihlerden birine hamledilir: Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Hidayete erenlere gelince, Allah onların hidayetini artırmıştır” [Muhammed 17] kavlinde zikrettiği gibi lütufların artırılmasına hamledilir. Bunun akıl cihetinden açıklaması şudur: Hayır ve taat birbirini çağırır. Zira mümin bir vaaz meclisinde hazır bulunduğunda kalbine bir huşu, hudu ve incelik gelir; onun hali, küfür ve günahlarla kalbi katılaşmış kimsenin halinden farklı olur. Bu da müminde başkasında sahih olmayan lütufların mümkün olduğuna delalet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onların velisi olmasıyla müminlerin tahsis edilmesi buna hamledilmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يُثِيبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَيَخُصُّهُمْ بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ وَالْإِكْرَامِ الْعَظِيمِ فَكَانَ التَّخْصِيصُ مَحْمُولًا عَلَيْهِ.

İkinci vecih: Allah Teâlâ ahirette onları mükâfatlandıracak ve onlara ebedî nimeti ve büyük ikramı tahsis edecektir; dolayısıyla tahsis buna hamledilmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ وَلِيًّا لِلْكُلِّ بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُتَكَفِّلًا بِمَصَالِحِ الْكُلِّ عَلَى السَّوِيَّةِ، إِلَّا أَنَّ الْمُنْتَفِعَ بِتِلْكَ الْوِلَايَةِ هُوَ الْمُؤْمِنُ، فَصَحَّ تَخْصِيصُهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] .

Üçüncü vecih: Allah Teâlâ eşit bir şekilde herkesin maslahatlarını üstlenmesi manasında herkesin velisi olsa bile, bu velayetten istifade eden müminin kendisidir. Dolayısıyla: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara 2] kavlinde olduğu gibi, O'nun bu ayetle tahsis edilmesi sahih olmuştur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ، بِمَعْنَى: أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يُحِبُّ تَعْظِيمَهُمْ.

Dördüncü vecih: Allah Teâlâ'nın müminlerin velisi olması, onları sevmesi manasındadır; bundan maksat ise onların yüceltilmesini sevmesidir.

أَجَابَ الْأَصْحَابُ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ زِيَادَةَ الْأَلْطَافِ مَتَى أُمْكِنَتْ وَجَبَتْ عِنْدَكُمْ، وَلَا يَكُونُ لِلَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ إِلَّا أَدَاءُ الْوَاجِبِ، وَهَذَا الْمَعْنَى بِتَمَامِهِ حَاصِلٌ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، بَلِ الْمُؤْمِنُ فَعَلَ مَا لِأَجْلِهِ اسْتَوْجَبَ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ الْمَزِيدَ مِنَ اللُّطْفِ.

Ashabımız birinciye şöyle cevap vermiştir: Fazladan lütuflar mümkün olduğunda sizin mezhebinize göre vacip olur. Bu durumda Allah Teâlâ'nın mümin hakkındaki fiili vacibi yerine getirmekten ibaret kalır; oysa bu mana bütünüyle kâfir hakkında da mevcuttur; bilakis mümin, Allah'tan bu lütuf artışını hak etmesine sebep olan şeyi kendisi yapmıştır.

أَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُثِيبُهُ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ أَيْضًا بَعِيدٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الثَّوَابَ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَوَلِيُّ الْمُؤْمِنِ هُوَ الَّذِي جَعَلَهُ مُسْتَحِقًّا عَلَى اللَّهِ ذَلِكَ الثَّوَابَ، فَيَكُونُ وَلِيُّهُ هُوَ نَفْسَهُ وَلَا يَكُونُ اللَّهُ هُوَ وَلِيًّا لَهُ.

İkinci soruya gelince -ki o da Allah Teâlâ'nın onu ahirette mükâfatlandırmasıdır-; bu da uzaktır. Çünkü bu mükâfat [Mutezile'ye göre] Allah Teâlâ'ya vaciptir; dolayısıyla müminin velisi, onu Allah katında bu mükâfata müstahak kılan kimsedir; bu durumda onun velisi bizzat kendisi olur, Allah onun velisi olmaz.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْمُنْتَفِعَ بِوِلَايَةِ اللَّهِ هُوَ الْمُؤْمِنُ، فَنَقُولُ: هَذَا الْأَمْرُ الَّذِي امْتَازَ بِهِ الْمُؤْمِنُ عَنِ الْكَافِرِ فِي بَابِ الْوِلَايَةِ صَدَرَ مِنَ الْعَبْدِ لَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ وَلِيُّ الْعَبْدِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ هُوَ الْعَبْدَ نَفْسَهُ لَا غَيْرَ.

Üçüncü soruya gelince -ki o da Allah'ın velayetinden istifade edenin mümin olmasıdır-; deriz ki: Müminin velayet bahsinde kâfirden ayrıldığı bu husus, Allah Teâlâ'dan değil kulun kendisinden sadır olmuştur. Bu söze göre kulun velisi başkası değil, bizzat kulun kendisi olmuş olur.

وَأَمَّا السؤال الرابع: وهو أن الولاية هاهنا مَعْنَاهَا الْمَحَبَّةُ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمَحَبَّةَ مَعْنَاهَا إِعْطَاءُ الثَّوَابِ، وَذَلِكَ هُوَ السُّؤَالُ الثَّانِي، وَقَدْ أَجَبْنَا عَنْهُ.

Dördüncü soruya gelince -ki o da buradaki velayetin sevgi manasına gelmesidir-; buna cevap şudur: Sevgi mükâfat vermek demektir; bu ise ikinci sorunun aynısıdır ve biz ona cevap vermiştik.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” kavline gelince; bunda iki mesele vardır: