Binûn

Bakara Suresi — 82. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ كَلَّمَ اللَّهَ بِالنَّصْبِ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَدَلُّ عَلَى الْفَضْلِ، لِأَنَّ كُلَّ مُؤْمِنٍ فَإِنَّهُ يُكَلِّمُ اللَّهَ عَلَى مَا

İkinci Mesele: [Lafzatullah] nasb ile (kellemallâhe şeklinde) de okunmuştur. Ancak birinci kıraat üstünlüğe daha çok delalet eder; çünkü her mümin Allah ile konuşur, nitekim

قَالَ ﵇: «الْمُصَلِّي مُنَاجٍ رَبَّهُ»

Hz. Peygamber aleyhisselâm: «Namaz kılan kimse Rabbine münacatta bulunur (O'nunla fısıldaşır/konuşur)» buyurmuştur.

إِنَّمَا الشَّرَفُ فِي أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَقَرَأَ اليماني:

Şeref ise ancak Allah Teâlâ'nın onunla konuşmasındadır. Yemânî ise şöyle okumuştur:

كالم الله من المكالمة، ويدل على قَوْلُهُمْ: كَلِيمُ اللَّهِ بِمَعْنَى مُكَالِمُهُ.

Mükâleme (karşılıklı konuşma) kökünden 'kâlemallâhe' şeklinde [okumuştur]. Nitekim insanların, 'Kelîmullah' sözünü 'mükâlimuhu' (O'nunla karşılıklı konuşan) anlamında kullanmaları da buna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ فَالْمَسْمُوعُ هُوَ الْكَلَامُ الْقَدِيمُ الْأَزَلِيُّ، الَّذِي لَيْسَ بِحَرْفٍ وَلَا صَوْتٍ أَمْ غَيْرُهُ؟ فَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ وَأَتْبَاعُهُ: الْمَسْمُوعُ هُوَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَمْتَنِعْ رُؤْيَةُ مَا لَيْسَ بِمُكَيَّفٍ، فَكَذَا لَا يُسْتَبْعَدُ سَمَاعُ مَا لَيْسَ بِمُكَيَّفٍ، وَقَالَ الْمَاتُرِيدِيُّ: سَمَاعُ ذَلِكَ الْكَلَامِ مُحَالٌ، وَإِنَّمَا الْمَسْمُوعُ هُوَ الْحَرْفُ وَالصَّوْتُ.

Üçüncü Mesele: Allah'ın kendisiyle konuştuğu kimsede işitilen şeyin, harf ve ses olmayan ezeli ve kadim kelam mı yoksa başka bir şey mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Eş'arî ve ona tabi olanlar şöyle demişlerdir: İşitilen şey bizzat o [kadim kelam]dır; çünkü keyfiyeti olmayan bir şeyin görülmesi imkânsız olmadığı gibi, keyfiyeti olmayan bir şeyin işitilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Mâtürîdî ise şöyle demiştir: O kelamın işitilmesi imkânsızdır; işitilen şey ancak harf ve sestir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ مُرَادٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ قَالُوا وَقَدْ سَمِعَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى السَبْعُونَ الْمُخْتَارُونَ وَهُمُ الَّذِينَ أَرَادَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَهَلْ سَمِعَهُ مُحَمَّدٌ ﷺ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ؟ اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: نَعَمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle de Allah konuşmuştur” buyruğunda Mûsâ'nın aleyhisselâm kastedildiği konusunda ittifak etmişlerdir. Dediler ki: Mûsâ'nın kavminden seçilmiş yetmiş kişi de bunu işitmiştir; onlar Allah'ın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” [A'râf: 155] buyruğuyla kastettiği kimselerdir. Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç gecesinde bunu işitti mi? Bu konuda ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى } “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyruğu deliliyle 'Evet' demiştir;

[النَّجْمِ: ١٠] .

[Necm: 10].

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ غَايَةِ مَنْقَبَةِ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَلَّمَ اللَّهُ

Şayet denilirse ki: Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle de Allah konuşmuştur” buyruğundan maksat, Allah'ın kendileriyle konuştuğu o peygamberlerin faziletinin son noktasını açıklamaktır.

تَعَالَى، وَلِهَذَا السَّبَبِ لَمَّا بَالَغَ فِي تَعْظِيمِ مُوسَى ﵇، قَالَ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً ثُمَّ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مُكَالَمَةٌ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ، حَيْثُ قَالَ: فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ [ص: ٧٩- ٨١] إِلَى آخِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى مُكَالَمَةٍ كَثِيرَةٍ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ يُوجِبُ غَايَةَ الشَّرَفِ فَكَيْفَ حَصَلَ لِإِبْلِيسَ الذَّمُّ وَإِنْ لَمْ يُوجِبْ شَرَفًا فَكَيْفَ ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ التَّشْرِيفِ لِمُوسَى ﵇ حَيْثُ قَالَ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً؟.

Bu sebeple Mûsâ'yı aleyhisselâm yüceltmede mübalağa ettiğinde: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” [Nisâ: 164] buyurmuştur. Sonra Kur'an'da Allah ile İblis arasında bir konuşma geçmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } “[İblis:] 'Bana [insanların] diriltilecekleri güne kadar mühlet ver' dedi. [Allah:] 'Sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin' buyurdu” [Sâd: 79-81] ayetlerin sonuna kadar... Bu ayetlerin zahiri, Allah ile İblis arasında çokça konuşma geçtiğine delalet etmektedir. Şayet bu konuşma en üstün şerefi gerektiriyorsa, nasıl oldu da İblis yerildi? Şayet bir şeref gerektirmiyorsa, nasıl oldu da Mûsâ aleyhisselâm için: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” diyerek bunu bir şereflendirme makamında zikretti?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قِصَّةَ إِبْلِيسَ لَيْسَ فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ تِلْكَ الْجَوَابَاتِ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ فَلَعَلَّ الْوَاسِطَةَ كَانَتْ مَوْجُودَةً.

Cevap: İblis kıssasında, Allah Teâlâ'nın bu cevapları onunla vasıtasız olarak konuştuğuna delalet eden bir husus yoktur; dolayısıyla bir vasıtanın bulunmuş olması muhtemeldir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ مَرَاتِبَ الرُّسُلِ مُتَفَاوِتَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَلَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِثْلَهُ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ، وَجَمَعَ لِدَاوُدَ الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ وَلَمْ يَحْصُلْ هَذَا لِغَيْرِهِ، وَسَخَّرَ لِسُلَيْمَانَ الْإِنْسَ وَالْجِنَّ وَالطَّيْرَ وَالرِّيحَ، وَلَمْ يَكُنْ هَذَا حَاصِلًا لِأَبِيهِ دَاوُدَ ﵇، وَمُحَمَّدٌ ﵇ مَخْصُوصٌ بِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَبِأَنَّ شَرْعَهُ نَاسِخٌ لِكُلِّ الشَّرَائِعِ، وَهَذَا إِنْ حَمَلْنَا الدَّرَجَاتِ عَلَى الْمَنَاصِبِ وَالْمَرَاتِبِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهَا عَلَى الْمُعْجِزَاتِ فَفِيهِ أَيْضًا وَجْهٌ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أُوتِيَ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْمُعْجِزَةِ لَائِقًا بِزَمَانِهِ فَمُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇، وَهِيَ قَلْبُ الْعَصَا حَيَّةً، وَالْيَدُ الْبَيْضَاءُ، وَفَلْقُ الْبَحْرِ، كَانَ كَالشَّبِيهِ بِمَا كَانَ أَهْلُ ذَلِكَ الْعَصْرِ مُتَقَدِّمِينَ فِيهِ وَهُوَ السِّحْرُ، وَمُعْجِزَاتُ عِيسَى ﵇ وَهِيَ إِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، وَإِحْيَاءُ الْمَوْتَى، كَانَتْ كَالشَّبِيهِ بِمَا كَانَ أَهْلُ ذَلِكَ الْعَصْرِ مُتَقَدِّمِينَ فِيهِ، وَهُوَ الطِّبُّ، وَمُعْجِزَةُ مُحَمَّدٍ ﵇، وَهِيَ الْقُرْآنُ كَانَتْ مِنْ جِنْسِ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ وَالْخُطَبِ وَالْأَشْعَارِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُعْجِزَاتُ مُتَفَاوِتَةٌ بِالْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ، وَبِالْبَقَاءِ وَعَدَمِ الْبَقَاءِ، وَبِالْقُوَّةِ وَعَدَمِ الْقُوَّةِ، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِتَفَاوُتِ الدَّرَجَاتِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا، وَهُوَ كَثْرَةُ الْأُمَّةِ وَالصَّحَابَةِ وَقُوَّةُ الدَّوْلَةِ، فَإِذَا تَأَمَّلْتَ الْوُجُوهَ الثَّلَاثَةَ عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِلْكُلِّ فَمَنْصِبُهُ أَعْلَى وَمُعْجِزَاتُهُ أَبْقَى وَأَقْوَى وَقَوْمُهُ أَكْثَرُ وَدَوْلَتُهُ أَعْظَمُ وَأَوْفَرُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltmiştir” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat, peygamberlerin mertebelerinin farklı olduğunu açıklamaktır. Çünkü Allah Teâlâ İbrâhim'i dost (halîl) edinmiş ve bu fazileti onun gibi hiç kimseye vermemiştir. Dâvûd için hükümdarlık ile peygamberliği bir arada toplamış ve bu başkasına nasip olmamıştır. Süleyman'ın emrine insanları, cinleri, kuşları ve rüzgârı vermiştir; bu ise babası Dâvûd aleyhisselâm için söz konusu olmamıştı. Hz. Muhammed aleyhisselâm ise hem cinlere hem insanlara gönderilmiş olması ve şeriatının bütün şeriatları nesh edici (hükmünü kaldırıcı) olmasıyla mümtaz kılınmıştır. Bu, dereceleri makam ve mertebelere hamletmemiz durumundadır. Şayet dereceleri mucizelere hamledersek bunda da bir yön vardır; çünkü peygamberlerin her birine kendi zamanına uygun farklı bir mucize türü verilmiştir. Mûsâ'nın aleyhisselâm mucizeleri olan asanın yılana dönüşmesi, yed-i beyzâ (beyaz el) ve denizin yarılması, o devir ehlinin ileri gittiği alan olan büyücülüğe benzer türdendi. Îsâ'nın aleyhisselâm mucizeleri olan anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmesi ve ölüleri diriltmesi, o devir ehlinin ileri gittiği alan olan tıbba benzer türdendi. Hz. Muhammed'in aleyhisselâm mucizesi olan Kur'an ise belagat, fesahat, hitabet ve şiir cinsindendi. Hülasa mucizeler azlık ve çokluk, baki kalma ve kalmama, güç ve güçsüzlük bakımından farklılık gösterir. Bunda üçüncü bir yön daha vardır ki o da derecelerin farklılaşmasından kastın dünyayla ilgili hususlar olmasıdır; bu da ümmetin ve ashabın çokluğu ile devletin gücüdür. Bu üç yönü düşündüğünde Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunların hepsini kendisinde topladığını anlarsın; zira onun makamı en yüce, mucizeleri en kalıcı ve en güçlü, ümmeti en çok, devleti ise en büyük ve en görkemlidir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مُحَمَّدٌ ﵇، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُفَضَّلُ عَلَى الْكُلِّ، وَإِنَّمَا قَالَ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ عَلَى سَبِيلِ التَّنْبِيهِ وَالرَّمْزِ كَمَنْ فَعَلَ فِعْلًا عَظِيمًا فَيُقَالُ لَهُ: مَنْ فَعَلَ هَذَا/ فَيَقُولُ أَحَدُكُمْ أَوْ بَعْضُكُمْ وَيُرِيدُ بِهِ نَفْسَهُ، وَيَكُونُ ذَلِكَ أَفْخَمَ مِنَ التَّصْرِيحِ بِهِ، وَسُئِلَ الْحُطَيْئَةُ عَنْ أَشْعَرِ النَّاسِ، فَذَكَرَ زُهَيْرًا وَالنَّابِغَةَ، ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ شِئْتُ لَذَكَرْتُ الثَّالِثَ أَرَادَ نَفْسَهُ، وَلَوْ قَالَ: وَلَوْ شِئْتُ لَذَكَرْتُ نَفْسِي لَمْ يَبْقَ فِيهِ فَخَامَةٌ.

İkinci Görüş: Bu ayetten murat Hz. Muhammed'dir aleyhisselâm; çünkü o hepsinden üstün kılınandır. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltmiştir” buyruğu, üstü kapalı bir işaret ve remiz yoluyla söylenmiştir. Nitekim büyük bir iş yapan kimseye: 'Bunu kim yaptı?' denildiğinde onun: 'Biriniz' veya 'Bazınız' deyip kendisini kastetmesi gibidir ki bu, açıkça söylemekten daha görkemlidir. Huteye'ye insanların en iyi şairinin kim olduğu sorulduğunda Züheyr ve Nâbiga'yı zikretmiş, sonra da: 'İsteseydim üçüncüyü de zikrederdim' diyerek kendisini kastetmiştir. Şayet: 'İsteseydim kendimi zikrederdim' deseydi bu ifadede bir görkem kalmazdı.

فَإِنْ قِيلَ: الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ هُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْرِيرِ؟ وَأَيْضًا قَوْلُهُ: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ كَلَامٌ كُلِّيٌّ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ شُرُوعٌ فِي تفضيل تِلْكَ الْجُمْلَةِ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ إِعَادَةٌ لِذَلِكَ الْكُلِّيِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِعَادَةَ الْكَلَامِ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِي تَفْصِيلِ جُزْئِيَّاتِهِ يَكُونُ مُسْتَدْرَكًا.

Şayet denilirse ki: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltmiştir” sözünden anlaşılan mana ile { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte bu elçiler; biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” sözünden anlaşılan mana aynıdır; öyleyse tekrarın faydası nedir? Ayrıca { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte bu elçiler; biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” sözü küllî (genel) bir sözdür; bundan sonraki { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle de Allah konuşmuştur” sözü ise bu genel hükmü detaylandırmaya başlamaktır. Bundan sonra gelen { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltmiştir” sözü ise o küllî ifadeyi tekrarlamaktır. Malumdur ki cüzlerini (ayrıntılarını) açıklamaya başladıktan sonra genel sözü tekrarlamak lüzumsuz/fazlalık olur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ تَفْضِيلِ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ، فَأَمَّا أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّفْضِيلَ حَصَلَ بِدَرَجَاتٍ كَثِيرَةٍ أَوْ بِدَرَجَاتٍ قَلِيلَةٍ فَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ فِيهِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ فلم يكن تكريرا.

Cevap: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte bu elçiler; biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” buyruğu, bir kısmının diğerine üstün kılındığını ispata delalet eder. Ancak bu üstünlüğün çok derecelerle mi yoksa az derecelerle mi gerçekleştiğine dair onda bir delalet yoktur. Dolayısıyla: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltmiştir” buyruğunda ziyade bir fayda vardır ve bu bir tekrar değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” buyruğuna gelince, bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ ثُمَّ عَدَلَ عَنْ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْكَلَامِ إِلَى الْمُغَايَبَةِ فَقَالَ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ ثُمَّ عَدَلَ مِنَ الْمُغَايَبَةِ إِلَى النَّوْعِ الْأَوَّلِ فَقَالَ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْعُدُولِ عَنِ الْمُخَاطَبَةِ إِلَى الْمُغَايَبَةِ ثُمَّ عَنْهَا إِلَى الْمُخَاطَبَةِ مَرَّةً أُخْرَى؟.

Birinci Soru: Allah Teâlâ ayetin başında: { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “[Biz] onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” buyurmuş, sonra bu söz üslubundan gaip sigasına dönerek: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Onlardan kimiyle Allah konuşmuş, kiminin de derecelerini yükseltmiştir” buyurmuş, ardından gaip sigasından ilk üsluba dönerek: { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” buyurmuştur. [Mütekellim] üslubundan gaip üslubuna, sonra da ondan tekrar [mütekellim] üslubuna dönmenin faydası nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ أَهْيَبُ وَأَكْثَرُ وَقْعًا مِنْ أَنْ يُقَالَ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمْنَا، وَلِذَلِكَ قَالَ:

Cevap: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle Allah konuşmuştur” buyruğu, 'Onlardan kimiyle biz konuştuk' denilmesinden daha heybetli ve daha tesirlidir. Nitekim şöyle buyurmuştur:

وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً فَلِهَذَا الْمَقْصُودِ اخْتَارَ لَفْظَةَ الْغَيْبَةِ.

{ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” [Nisâ: 164]. İşte bu maksatla gaip lafzını seçmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ فَإِنَّمَا اخْتَارَ لَفْظَ الْمُخَاطَبَةِ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْنا ضَمِيرُ التَّعْظِيمِ وَتَعْظِيمُ الْمُؤْتَى يَدُلُّ عَلَى عَظَمَةِ الْإِيتَاءِ.

{ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” buyruğunda mütekellim lafzını seçmesinin sebebi ise, { وَآتَيْنا } “Verdik” sözündeki zamirin tazim (yüceltme) zamiri olmasıdır; veren zatın yüceltilmesi ise verilen şeyin azametine delalet eder.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خَصَّ مُوسَى وَعِيسَى مِنْ بَيْنِ الْأَنْبِيَاءِ بِالذِّكْرِ؟ وَهَلْ يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمَا أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِمَا؟.

İkinci Soru: Peygamberler arasından niçin özellikle Mûsâ ve Îsâ zikredilmiştir? Bu durum, o ikisinin diğerlerinden daha üstün olduğuna delalet eder mi?

وَالْجَوَابُ: سَبَبُ التَّخْصِيصِ أَنَّ مُعْجِزَاتِهِمَا أَبَرُّ وَأَقْوَى مِنْ مُعْجِزَاتِ غَيْرِهِمَا وَأَيْضًا فَأُمَّتُهُمَا مَوْجُودُونَ حَاضِرُونَ فِي هَذَا الزَّمَانِ وَأُمَمُ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ لَيْسُوا مَوْجُودِينَ فَتَخْصِيصُهُمَا بِالذِّكْرِ تَنْبِيهٌ عَلَى الطَّعْنِ فِي أُمَّتِهِمَا، كَأَنَّهُ قِيلَ: هَذَانِ الرَّسُولَانِ مَعَ عُلُوِّ دَرَجَتِهِمَا وَكَثْرَةِ مُعْجِزَاتِهِمَا لَمْ يَحْصُلِ الِانْقِيَادُ مِنْ أُمَّتِهِمَا، بَلْ نَازَعُوا وَخَالَفُوا، وَعَنِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِمْ فِي طَاعَتِهِمَا أعرضوا.

Cevap: Onların tahsis edilmesinin sebebi, mucizelerinin diğer peygamberlerin mucizelerinden daha parlak ve daha güçlü olmasıdır. Ayrıca onların ümmetleri bu zamanda mevcut ve hazır bulunurken diğer peygamberlerin ümmetleri mevcut değildir. Dolayısıyla o ikisinin zikredilmesi, onların ümmetlerini yermeye yönelik bir uyarıdır; sanki şöyle denilmiştir: Bu iki elçi, derecelerinin yüceliğine ve mucizelerinin çokluğuna rağmen ümmetlerinden bir boyun eğiş görmemiş, bilakis onlar çekişmiş, muhalefet etmiş ve o iki elçiye itaatte üzerlerine düşen vacipten yüz çevirmişlerdir.

السؤال الثالث: تخصيص عيسى بن مَرْيَمَ بِإِيتَاءِ الْبَيِّنَاتِ، يَدُلُّ أَوْ يُوهِمُ أَنَّ إِيتَاءَ الْبَيِّنَاتِ مَا حَصَلَ فِي غَيْرِهِ، وَمَعْلُومٌ أن ذلك غير جائز فإن قلتم: إِنَّمَا خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّ تِلْكَ الْبَيِّنَاتِ/ أَقْوَى؟ فَنَقُولُ: إِنَّ بَيِّنَاتِ مُوسَى ﵇ كَانَتْ أَقْوَى مِنْ بَيِّنَاتِ عِيسَى ﵇، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ أَقْوَى فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْمُسَاوَاةِ.

Üçüncü Soru: Meryem oğlu Îsâ'ya beyyinâtın (apaçık delillerin) verilmesinin tahsis edilmesi, beyyinâtın başkasına verilmediğine delalet eder veya bunu vehmettirir; bunun ise caiz olmadığı (doğru olmadığı) malumdur. Şayet: 'Onun zikredilmesi o beyyinâtın daha güçlü olmasındandır' derseniz, biz de deriz ki: Mûsâ'nın aleyhisselâm beyyinâtı Îsâ'nın aleyhisselâm beyyinâtından daha güçlüydü; daha güçlü değilse bile en azından eşitti.

الْجَوَابُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى قُبْحِ أَفْعَالِ الْيَهُودِ، حَيْثُ أَنْكَرُوا نُبُوَّةَ عِيسَى ﵇ مَعَ مَا ظَهَرَ عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ اللَّائِحَةِ.

Cevap: Bundan maksat, ellerinde apaçık deliller zahir olduğu halde Îsâ'nın aleyhisselâm peygamberliğini inkâr eden Yahudilerin fiillerinin çirkinliğine dikkat çekmektir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الْبَيِّنَاتُ جَمْعُ قِلَّةٍ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَقَامِ.

Dördüncü Soru: Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ) cem-i kıllet (azlık çoğulu)dir; bu ise bu makama uygun düşmez.

قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ جَمْعُ قِلَّةٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Deriz ki: Onun cem-i kıllet olduğunu kabul etmiyoruz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقُدُسُ تُثَقِّلُهُ أَهْلُ الْحِجَازِ وَتَخَفِّفُهُ تَمِيمٌ.

Birinci Mesele: Kuds (الْقُدُس) kelimesini Hicaz ehli [dâl harfini] ötreli (el-Kudus şeklinde), Temîm kabilesi ise sakin (el-Kuds şeklinde) okur.

المسألة الثانية: في تفسيره أقوال لأول: قَالَ الْحَسَنُ: الْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَرُوحُهُ جِبْرِيلُ ﵇، وَالْإِضَافَةُ لِلتَّشْرِيفِ، وَالْمَعْنَى أَعَنَّاهُ بِجِبْرِيلَ ﵇ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ وَفِي وَسَطِهِ وَفِي آخِرِهِ، أَمَّا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فلقوله: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [التحريم: ١٢] وَأَمَّا فِي وَسَطِهِ فَلِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ عَلَّمَهُ الْعُلُومَ، وَحَفِظَهُ مِنَ الْأَعْدَاءِ، وَأَمَّا فِي آخِرِ الْأَمْرِ فَحِينَ أَرَادَتِ الْيَهُودُ قَتْلَهُ أَعَانَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَرَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رُوحَ الْقُدُسِ جِبْرِيلُ ﵇ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ [النحل: ١٠٢] .

İkinci Mesele: Bunun tefsirinde birtakım görüşler vardır: Birincisi: Hasan demiştir ki: el-Kudüs, Allah Teâlâ'dır; O'nun ruhu ise Cibrîl'dir aleyhisselâm. İzafet ise şereflendirme içindir. Mana şudur: İster işinin başında, ister ortasında, ister sonunda olsun, ona Cibrîl aleyhisselâm ile yardım ettik. İşinin başında olması Allah'ın: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } “Ona ruhumuzdan üfledik” [Tahrîm: 12] buyruğundan dolayıdır. İşinin ortasında olması, Cibrîl'in aleyhisselâm ona ilimleri öğretmesi ve onu düşmanlardan koruması sebebiyledir. İşinin sonunda olması ise Yahudiler onu öldürmek istediklerinde Cibrîl'in aleyhisselâm ona yardım edip göğe yükseltmesidir. Rûhu'l-Kudüs'ün Cibrîl aleyhisselâm olduğuna delalet eden husus Allah Teâlâ'nın: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs indirmiştir” [Nahl: 102] buyruğudur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْمَنْقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رُوحَ الْقُدُسِ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي كَانَ يُحْيِي بِهِ عِيسَى ﵇ الْمَوْتَى.

İkinci Görüş: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Rûhu'l-Kudüs, Îsâ'nın aleyhisselâm kendisiyle ölüleri dirilttiği [İsm-i Âzam olan] isimdir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ رُوحَ الْقُدُسِ الَّذِي أُيِّدَ بِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الرُّوحَ الطَّاهِرَةَ الَّتِي نَفَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ، وَأَبَانَهُ بِهَا عَنْ غَيْرِهِ مِمَّنْ خُلِقَ مِنِ اجْتِمَاعِ نُطْفَتَيِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى.

Üçüncü Görüş: Ebû Müslim'in görüşüdür: Kendisiyle teyit edildiği Rûhu'l-Kudüs'ün, Allah Teâlâ'nın ona üflediği ve erkek ile dişinin iki nutfesinin birleşmesinden yaratılan diğer insanlardan kendisini onunla ayırdığı tertemiz ruh olması caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَعَلُّقُ هَذِهِ بِمَا قَبْلَهَا هو أن الرسل بعد ما جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ، وَوَضَحَتْ لَهُمُ الدَّلَائِلُ وَالْبَرَاهِينُ، اخْتَلَفَتْ أَقْوَامُهُمْ، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ، وَبِسَبَبِ ذَلِكَ الِاخْتِلَافِ تَقَاتَلُوا وَتَحَارَبُوا.

Birinci Mesele: Bu ayetin öncekiyle irtibatı şudur: Peygamberlere apaçık deliller gelip delil ve bürhanlar apaçık ortaya konduktan sonra kavimleri ihtilaf etmiş, onlardan kimi inanmış, kimi de inkâr etmiştir. İşte bu ihtilaf sebebiyle birbirleriyle savaşıp çarpışmışlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ كُلَّ الْحَوَادِثِ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا يَقْتَتِلُوا لَمْ يَقْتَتِلُوا، وَالْمَعْنَى أَنَّ عَدَمَ الِاقْتِتَالِ لَازِمٌ لِمَشِيئَةِ عَدَمِ الِاقْتِتَالِ، وَعَدَمُ اللَّازِمِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَلْزُومِ، فَحَيْثُ وُجِدَ الِاقْتِتَالُ عَلِمْنَا أَنَّ مَشِيئَةَ عَدَمِ الِاقْتِتَالِ مَفْقُودَةٌ، بَلْ كَانَ الْحَاصِلُ هُوَ مَشِيئَةَ الِاقْتِتَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الِاقْتِتَالَ مَعْصِيَةٌ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ وَالْعِصْيَانَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَعَلَى أَنَّ قَتْلَ الْكُفَّارِ وَقِتَالَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci Mesele: Bütün hadiselerin Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana geldiğini söyleyenler bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Ayetin takdiri şudur: 'Şayet Allah onların savaşmamasını dileseydi savaşmazlardı.' Anlamı ise, savaşmamanın, savaşmama meşietinin (iradesinin) lazımı (sonucu) olmasıdır; lazımın bulunmaması melzumun (sebebin) bulunmadığına delalet eder. Dolayısıyla savaş meydana geldiğine göre anlarız ki savaşmama meşieti yoktur; bilakis vaki olan, savaşma meşietidir. Şüphe yok ki bu savaş bir günahtır; bu da küfrün, imanın, itaatin ve isyanın Allah'ın kaza, kader ve meşietiyle olduğuna ve kâfirlerin müminleri öldürmesinin ve onlarla savaşmasının Allah Teâlâ'nın iradesiyle gerçekleştiğine delalet eder.

وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ أَجَابُوا عَنِ الِاسْتِدْلَالِ، وَقَالُوا: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا قَتَلُوا فَلَيْسَ ذَلِكَ بِغَلَبَةٍ مِنْهُمْ لِلَّهِ تَعَالَى وَهَذَا الْمَقْصُودُ يَحْصُلُ بِأَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ شَاءَ لَأَهْلَكَهُمْ وَأَبَادَهُمْ أَوْ يُقَالُ: لَوْ شَاءَ لَسَلَبَ الْقُوَى وَالْقُدَرَ مِنْهُمْ أَوْ يُقَالُ: لَوْ شَاءَ لَمَنَعَهُمْ مِنَ الْقِتَالِ جَبْرًا وَقَسْرًا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ الْمُرَادُ مِنْهُ هَذِهِ الْأَنْوَاعُ مِنَ الْمَشِيئَةِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: لَوْ شَاءَ الْإِمَامُ لَمْ يَعْبُدِ الْمَجُوسُ النَّارَ فِي مَمْلَكَتِهِ، وَلَمْ تَشْرَبِ النَّصَارَى الْخَمْرَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمَشِيئَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَكَذَا هاهنا، ثُمَّ أَكَّدَ الْقَاضِي هَذِهِ الْأَجْوِبَةَ وَقَالَ: إِذَا كَانَتِ الْمَشِيئَةُ تَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ وَتَنْتَفِي عَلَى وُجُوهٍ لَمْ يَكُنْ فِي الظَّاهِرِ دَلَالَةٌ عَلَى الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ، لَا سِيَّمَا وَهَذِهِ الْأَنْوَاعُ مِنَ الْمَشِيئَةِ مُتَبَايِنَةٌ مُتَنَافِيَةٌ.

Mûtezile ise bu istidlale cevap vererek şöyle demiştir: Ayetten maksat, kâfirler savaştıklarında bunun Allah Teâlâ'ya galebe çalmaları sebebiyle olmadığını açıklamaktır. Bu maksat da şöyle denilerek hâsıl olur: Allah Teâlâ dileseydi onları helak eder ve köklerini kazırdı; yahut dileseydi onlardan güç ve kudretleri çekip alırdı; yahut dileseydi onları zorla ve cebren savaştan menederdi. Durum böyle olunca, { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi” buyruğundan murat bu tür meşietlerdir. Nitekim: 'Devlet başkanı dileseydi ülkesinde Mecusiler ateşe tapmaz, Hristiyanlar da şarap içmezdi' denilmesi gibidir ki bundan murat zikrettiğimiz [cebrî] meşiettir; burada da böyledir. Sonra Kâdî [Abdülcebbâr] bu cevapları pekiştirerek şöyle demiştir: Meşiet muhtelif vecihler üzere vaki olup muhtelif vecihler üzere nefyedildiğine göre, [ayetin] zahirinde hususi bir veche delalet yoktur; bilhassa bu meşiet türleri birbirinden farklı ve birbirine zıttır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ أَنْوَاعَ الْمَشِيئَةِ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ وَتَبَايَنَتْ إِلَّا أَنَّهَا مُشْتَرِكَةٌ فِي عُمُومِ كَوْنِهَا مَشِيئَةً، وَالْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ هُوَ الْمَشِيئَةُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَشِيئَةٌ، لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَشِيئَةٌ خَاصَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمُسَمَّى حَاصِلًا، وَتَخْصِيصُ الْمَشِيئَةِ بِمَشِيئَةٍ خَاصَّةٍ، وَهِيَ إِمَّا مَشِيئَةُ الْهَلَاكِ، أَوْ مَشِيئَةُ سَلْبِ الْقُوَى وَالْقُدَرِ، أَوْ مَشِيئَةُ الْقَهْرِ وَالْإِجْبَارِ، تَقْيِيدٌ لِلْمُطْلَقِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَكَمَا أَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ اللَّفْظِ فَهُوَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا كَانَ عَالِمًا بِوُقُوعِ الِاقْتِتَالِ، وَالْعِلْمُ بِوُقُوعِ الِاقْتِتَالِ حَالَ عَدَمِ وُقُوعِ الِاقْتِتَالِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، وَبَيْنَ السَّلْبِ وَالْإِيجَابِ، فَحَالُ حُصُولِ الْعِلْمِ بِوُجُودِ الِاقْتِتَالِ لَوْ أَرَادَ عَدَمَ الِاقْتِتَالِ لَكَانَ قَدْ أَرَادَ الْجَمْعَ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ عَلَى ضِدِّ قَوْلِهِمْ، وَالْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ عَلَى ضِدِّ قَوْلِهِمْ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

Cevap: Meşiet türleri her ne kadar farklı ve muhtelif olsa da meşiet olmanın genel anlamında ortaktırlar. Ayette şart makamında zikredilen ise özel bir meşiet olması bakımından değil, meşiet olması bakımından meşiettir; dolayısıyla bu ismin ifade ettiği mananın hâsıl olması vaciptir. Meşieti; helak etme meşieti, güç ve kudretleri çekip alma meşieti veya kahır ve cebir meşieti gibi özel bir meşiete tahsis etmek, mutlakı takyit etmektir (geneli sınırlandırmaktır) ki bu caiz değildir. Bu tahsis lafzın zahirine aykırı olduğu gibi kat'î delile de aykırıdır. Zira Allah Teâlâ savaşın vuku bulacağını bildiğinde -ki savaşın vuku bulacağını bilmekle beraber savaşın vuku bulmaması nefy ile ispatı, olumsuz ile olumluyu birleştirmektir- savaşın varlığına dair ilmin bulunduğu anda savaşın olmamasını murat etseydi, nefy ile ispatı birleştirmeyi murat etmiş olurdu ki bu muhaldir. Böylece ayetin zahirinin onların görüşünün aksine olduğu ve kat'î bürhanın da onların aleyhine bulunduğu sabit olmuştur. Muvaffakiyet Allah'tandır.

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ الْآيَةِ أَنَّ الْمَعْنَى: وَلَوْ شَاءَ لَمْ يَخْتَلِفُوا، وَإِذَا لَمْ يَخْتَلِفُوا لَمْ يَقْتَتِلُوا، وَإِذَا اخْتَلَفُوا فَلَا جَرَمَ اقْتَتَلُوا، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لَا يَقَعُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الدَّاعِي، لِأَنَّهُ بَيَّنَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ يَسْتَلْزِمُ التَّقَاتُلَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اخْتِلَافَهُمْ فِي الدِّينِ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْمُقَاتَلَةِ،

Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “Fakat ihtilaf ettiler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti” buyurmuştur. Ayetin başında mananın şöyle olduğunu zikretmiştik: 'Eğer dileseydi ihtilaf etmezlerdi; ihtilaf etmeselerdi savaşmazlardı; ihtilaf ettiklerinde ise kaçınılmaz olarak savaştılar.' Bu ayet, bir fiilin ancak sâik/dâî (yönlendirici etken) meydana geldikten sonra vaki olacağına delalet eder; çünkü ayet, ihtilafın savaşmayı gerektirdiğini açıklamıştır. Mana ise dindeki ihtilaflarının onları savaşmaya sevk etmesidir.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُقَاتَلَةَ لَا تَقَعُ إِلَّا لِهَذَا الدَّاعِي، وَعَلَى أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ هَذَا الدَّاعِي وَقَعَتِ الْمُقَاتَلَةُ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ عِنْدَ عَدَمِ الدَّاعِي، وَوَاجِبٌ عِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِي، وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، لِأَنَّ الدَّوَاعِيَ تَسْتَنِدُ لَا مَحَالَةَ إِلَى دَاعِيَةٍ يَخْلُقُهَا اللَّهُ فِي الْعَبْدِ دَفْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً أَيْضًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا.

Bu da savaşmanın ancak bu dâî (sevk edici güç) sebebiyle gerçekleştiğine ve bu dâî hâsıl olduğu zaman savaşın mutlaka vuku bulduğuna delalet eder. Bu yönden bakıldığında dâî bulunmadığı zaman fiilin vuku bulmasının imkânsız olduğuna, dâî hâsıl olduğunda ise vuku bulmasının vacip (zorunlu) olduğuna delalet eder. Bu sabit olduğunda ise her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğu açıkça ortaya çıkar; zira teselsülü önlemek için dâîler kaçınılmaz olarak Allah'ın kulda yarattığı bir dâiyeye (yönlendirici iradeye) dayanır. Dolayısıyla ayet bu yönden de mezhebimizin doğruluğuna delalet etmektedir.

ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْرِيرِ؟.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı” buyurmuştur. Şayet denilirse ki: Bu tekrardaki fayda nedir?

قُلْنَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّمَا كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا لِلْكَلَامِ وَتَكْذِيبًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ وَلَمْ يَجْرِ بِهِ قَضَاءٌ وَلَا قَدَرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Deriz ki: Vâhidî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Bunu, sözü pekiştirmek ve onların bunu kendi kendilerine yaptıklarını, bunda Allah Teâlâ'dan hiçbir kaza ve kaderin cereyan etmediğini iddia edenleri yalanlamak için tekrarlamıştır.

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ فَيُوَفِّقُ مَنْ يَشَاءُ وَيَخْذُلُ مَنْ يَشَاءُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ/ وَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِإِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالُوا: لِأَنَّ الْخَصْمَ يُسَاعِدُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَفْعَلُ كُلَّ مَا يُرِيدُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ لِإِيمَانِ الْمُؤْمِنِ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى، وَأَيْضًا لِمَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَفْعَلُ كُلَّ مَا يُرِيدُ فَلَوْ كَانَ يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُفَّارِ لَفَعَلَ فِيهِمُ الْإِيمَانَ، وَلَكَانُوا مُؤْمِنِينَ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنْهُمْ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ، وَعَلَى مَسْأَلَةِ إِرَادَةِ الْكَائِنَاتِ وَالْمُعْتَزِلَةُ يُقَيِّدُونَ الْمُطْلَقَ وَيَقُولُونَ: الْمُرَادُ يَفْعَلُ كُلَّ مَا يُرِيدُ مِنْ أَفْعَالِ نَفْسِهِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَقْيِيدٌ لِلْمُطْلَقِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى هَذَا التَّقْيِيدِ تَصِيرُ الْآيَةُ بَيَانًا لِلْوَاضِحَاتِ فَإِنَّهُ يَصِيرُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَفْعَلُهُ الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ كَذَلِكَ فَلَا يَكُونُ فِي وَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ قدرته وعلو مرتبته والله أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Fakat Allah dilediğini yapar” buyurmuştur. O, dilediğine muvaffakiyet verir, dilediğini de yardımsız bırakır; O'nun fiiline hiçbir itiraz yapılamaz. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), müminlerin imanının yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna bu ayetle istidlal etmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü hasım taraf (Mûtezile) da Allah Teâlâ'nın müminden imanı dilediğini kabul etmektedir; ayet ise O'nun dilediği her şeyi yaptığını göstermiştir. O halde müminin imanını yapan/yaratanın Allah Teâlâ olması vaciptir. Ayrıca ayet O'nun dilediği her şeyi yaptığına delalet ettiğine göre, kâfirlerden de imanı dilemiş olsaydı onlarda imanı yaratırdı ve onlar da mümin olurlardı. Durum böyle olmadığına göre bu, Allah Teâlâ'nın onlardan imanı dilemediğine delalet eder. Dolayısıyla bu ayet hem amellerin yaratılması (halk-ı ef'âl) meselesine hem de var olan her şeyin O'nun iradesiyle olduğuna delalet etmektedir. Mûtezile ise mutlak olanı takyit ederek: 'Murat edilen, kendi fiillerinden dilediği her şeyi yapmasıdır' demektedir. Bu [tevil] birkaç yönden zayıftır: Birincisi, bu mutlakı takyit etmektir. İkincisi, bu takyide göre ayet aşikâr olan şeyleri açıklamış olur; çünkü ayetin manası 'yaptığını yapar' şekline dönüşür. Üçüncüsü, herkes bu durumdadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bununla vasfedilmesinde O'nun kudretinin kemaline ve mertebesinin yüceliğine delalet eden bir yön kalmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 254]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” (254)

اعْلَمْ أَنَّ أَصْعَبَ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْإِنْسَانِ بَذْلُ النَّفْسِ فِي الْقِتَالِ، وَبَذْلُ الْمَالِ فِي الْإِنْفَاقِ فَلَمَّا قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ أَعْقَبَهُ بِالْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ، وَأَيْضًا فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْقِتَالِ فِيمَا سَبَقَ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٤] ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي الْجِهَادِ، ثُمَّ إِنَّهُ مَرَّةً ثَانِيَةً أَكَّدَ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ وَذَكَرَ فِيهِ قِصَّةَ طَالُوتَ، ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِالْأَمْرِ بالإنفاق في الجهاد، وهو قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا.

Bil ki insana en zor gelen şeyler, savaşta canını feda etmek ve infak ile malını sarf etmektir. Allah Teâlâ savaş emrini öne alınca ardından infak emrini getirdi. Ayrıca bunda başka bir yön daha vardır: Allah Teâlâ daha önce: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara: 244] buyruğuyla savaşmayı emretmiş, ardından: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o Allah'a güzel bir borç verecek olan?” [Bakara: 245] buyruğunu getirmiştir ki bundan maksat cihatta malı infak etmektir. Sonra ikinci kez savaş emrini tekit etmiş ve bunda Tâlût kıssasını zikretmiş, ardından da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا } “Ey iman edenler! İnfak edin” buyruğuyla cihatta infak etmeyi emretmiştir.

إِذَا عَرَفْتَ وَجْهَ النَّظْمِ فَنَقُولُ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetin tertip ve münasebet vechini bildiğine göre deriz ki: Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ لَا يَكُونُ إِلَّا حَلَالًا بِقَوْلِهِ: أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ فَنَقُولُ:

Birinci Mesele: Mûtezile, rızkın ancak helal olabileceğine { أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” buyruğunu delil getirerek şöyle demiştir:

اللَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْإِنْفَاقِ مِنْ كُلِّ مَا كَانَ رِزْقًا بِالْإِجْمَاعِ أَمَّا مَا كَانَ حَرَامًا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِنْفَاقُهُ، وَهَذَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِأَنَّ الرِّزْقَ لَا يَكُونُ حَرَامًا، وَالْأَصْحَابُ قَالُوا: ظَاهِرُ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِإِنْفَاقِ كُلِّ مَا كَانَ رِزْقًا إِلَّا أَنَّا نُخَصِّصُ هَذَا الْأَمْرَ بِإِنْفَاقِ كُلِّ مَا كَانَ رِزْقًا حَلَالًا.

Allah Teâlâ icma ile rızık olan her şeyden infak etmeyi emretmiştir; haram olan şeye gelince, onun infak edilmesi caiz değildir. Bu da rızkın haram olamayacağını kesin olarak ifade eder. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Ayetin zahiri rızık olan her şeyin infak edilmesini emretmeye delalet etse de biz bu emri, helal rızık olan her şeyin infak edilmesine tahsis ederiz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْفِقُوا مُخْتَصٌّ بِالْإِنْفَاقِ الْوَاجِبِ كَالزَّكَاةِ أَمْ هُوَ عَامٌّ/ فِي كُلِّ الْإِنْفَاقَاتِ سَوَاءٌ كَانَتْ وَاجِبَةً أَوْ مَنْدُوبَةً، فَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا الْأَمْرُ مُخْتَصٌّ بِالزَّكَاةِ، قَالَ لِأَنَّ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ

İkinci Mesele: { أَنْفِقُوا } “İnfak edin” buyruğunun zekât gibi vacip olan infaka mı mahsus olduğu, yoksa vacip olsun mendup olsun bütün infaklarda genel mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan demiştir ki: Bu emir zekâta mahsustur; çünkü O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ

يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ

يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce”

كَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَا يَتَوَجَّهُ إِلَّا عَلَى الْوَاجِبِ وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هَذَا الْأَمْرُ يَتَنَاوَلُ الْوَاجِبَ وَالْمَنْدُوبَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ وَعِيدٌ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: حَصِّلُوا مَنَافِعَ الْآخِرَةِ حِينَ تَكُونُونَ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّكُمْ إِذَا خَرَجْتُمْ مِنَ الدُّنْيَا لَا يُمْكِنُكُمْ تَحْصِيلُهَا وَاكْتِسَابُهَا فِي الْآخِرَةِ وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْإِنْفَاقُ فِي الْجِهَادِ:

sözü vad ve vaid (tehdit) gibidir; bu da ancak vacip olan şey hakkında yöneltilir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Bu emir vacibi de mendubu da kapsar; ayette ise bir vaid (azap tehdidi) yoktur. Sanki şöyle denilmiştir: Dünyadayken ahiret menfaatlerini elde edin; zira dünyadan çıktığınızda ahirette bunları elde etmeniz ve kazanmanız mümkün olmayacaktır. Üçüncü Görüş: Bundan murat cihatta infaktır.

وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَذْكُورٌ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِنْفَاقَ فِي الْجِهَادِ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ.

Bunun delili de cihat emrinden sonra zikredilmiş olmasıdır; dolayısıyla bundan murat cihatta infaktır. Bu, Asamm'ın görüşüdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو لَا بَيْعَ، وَلَا خُلَّةَ، وَلَا شَفَاعَةَ بِالنَّصْبِ، وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ [إِبْرَاهِيمَ: ٣١] وَفِي الطُّورِ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ [الطُّورِ: ٢٣] وَالْبَاقُونَ جَمِيعًا بِالرَّفْعِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ النَّصْبِ وَالرَّفْعِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلُهُ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ [الْبَقَرَةِ:

Üçüncü Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, { لَا بَيْعَ، وَلَا خُلَّةَ، وَلَا شَفَاعَةَ } nasb ile okumuşlardır. İbrâhîm Suresi'nde (Aleyhisselâm) { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } [İbrâhîm 31] ve Tûr Suresi'nde { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } [Tûr 23] şeklinde geçer. Geriye kalan [kıraat imamlarının] tamamı ise ref ile okumuşlardır. Nasb ile ref arasındaki farkı, { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ } [el-Bakara:

١٩٧] .

197] ayetinde zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِيءُ وَحْدَهُ، وَلَا يَكُونُ مَعَهُ شَيْءٌ مِمَّا حَصَّلَهُ فِي الدُّنْيَا، قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] وَقَالَ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً [مَرْيَمَ: ٨٠] .

Dördüncü Mesele: Ayetten maksat, insanın tek başına geleceği ve dünyada elde ettiği şeylerden hiçbirinin yanında bulunmayacağıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size lütfettiğimiz şeyleri de arkalarınızda bıraktınız” [el-En'âm 94] ve şöyle buyurmuştur: { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً } “Onun söylediğine biz mirasçı oluruz ve o bize yapayalnız gelir” [Meryem 80].

أَمَّا قَوْلُهُ: لَا بَيْعٌ فِيهِ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أن البيع هاهنا بِمَعْنَى الْفِدْيَةِ، كَمَا قَالَ: فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ [الْحَدِيدِ: ١٥] وَقَالَ: وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ [الْبَقَرَةِ: ١٢٣] وَقَالَ: وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها [الْأَنْعَامِ: ٧] فَكَأَنَّهُ قَالَ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا تِجَارَةَ فِيهِ فَتَكْتَسِبَ مَا تَفْتَدِي بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنَ الْمَالِ الَّذِي هُوَ فِي مِلْكِكُمْ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ الْيَوْمُ الَّذِي لَا يَكُونُ فِيهِ تِجَارَةٌ وَلَا مُبَايَعَةٌ حَتَّى يُكْتَسَبَ شَيْءٌ مِنَ الْمَالِ.

O'nun: { لَا بَيْعٌ فِيهِ } “İçinde hiçbir alışverişin bulunmadığı” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Buradaki alışveriş (el-bey') fidye anlamındadır; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ } “Bugün artık sizden hiçbir fidye alınmaz” [el-Hadîd 15], yine şöyle buyurmuştur: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan hiçbir fidye kabul edilmez” [el-Bakara 123] ve şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “O her türlü fidyeyi denk getirse de kendisinden alınmaz” [el-En'âm 70]. Sanki şöyle buyurmuştur: Kendisiyle azaptan kurtulmak üzere fidye kazanacağınız hiçbir ticaretin bulunmadığı bir gün gelmeden önce. İkincisi: Anlamın şöyle olmasıdır: Kendisinde mal kazanılacak hiçbir ticaretin ve alışverişin bulunmadığı gün gelmeden önce mülkiyetinizde olan maldan kendiniz için [ahirete] takdim edin.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا خُلَّةٌ فَالْمُرَادُ الْمَوَدَّةُ، وَنَظِيرُهُ مِنَ الْآيَاتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] وَقَالَ: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ [البقرة: ١٦٦] وقال: يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] وَقَالَ حِكَايَةً عَنِ الْكُفَّارِ: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشُّعَرَاءِ: ١٠٠] وَقَالَ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٠] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا شَفاعَةٌ يَقْتَضِي نَفْيَ كُلِّ الشَّفَاعَاتِ.

O'nun: { وَلا خُلَّةٌ } “ve hiçbir dostluğun [bulunmadığı]” buyruğuna gelince, bundan murat sevgidir. Ayetlerden bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri hariç dostlar birbirine düşmandır” [ez-Zuhruf 67], { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Aralarındaki bütün bağlar kopmuştur” [el-Bakara 166], { يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz” [el-Ankebût 25], kâfirlerden naklen şöyle buyurması: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için ne bir şefaatçi ne de samimi bir dost vardır” [eş-Şuarâ 100-101] ve { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” [el-Bakara 270]. O'nun: { وَلا شَفاعَةٌ } “ve hiçbir şefaatin [bulunmadığı]” buyruğuna gelince, bu bütün şefaatlerin nefyini gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ عَامٌّ فِي الْكُلِّ، إِلَّا أَنَّ سَائِرَ الدَّلَائِلِ دَلَّتْ عَلَى ثُبُوتِ الْمَوَدَّةِ وَالْمَحَبَّةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨١] لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٤٨] .

Bil ki O'nun: { وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “Hiçbir dostluk ve hiçbir şefaat yoktur” buyruğu hepsi hakkında geneldir; ne var ki diğer deliller müminler arasında sevgi ve muhabbetin sübutuna ve müminler için şefaatin sübutuna delalet etmiştir. Biz bunu, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz günden sakının” [el-Bakara 281] ve { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “Kimsenin kimseden hiçbir şeyi ödeyemeyeceği ve kendisinden bir şefaatin kabul edilmeyeceği [günden sakının]” [el-Bakara 48] ayetlerinin tefsirinde açıklamıştık.

وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ فِي عَدَمِ الْخُلَّةِ وَالشَّفَاعَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أُمُورٌ أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَكُونُ مَشْغُولًا بِنَفْسِهِ، عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عَبَسَ: ٣٧] وَالثَّانِي: أَنَّ الْخَوْفَ الشَّدِيدَ غَالِبٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، عَلَى مَا قَالَ: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى

Bil ki kıyamet gününde dostluğun ve şefaatin bulunmamasının sebebi birtakım hususlardır. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır” [Abese 37] buyurduğu üzere herkesin kendi derdiyle meşgul olmasıdır. İkincisi: Allah'ın: { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى } “Onu göreceğiniz gün, her emzikli kadın emzirdiğini unutur, her hamile kadın yükünü düşürür; insanları sarhoş görürsün, oysa onlar sarhoş değillerdir”

[الْحَجِّ: ٢] وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا نَزَلَ الْعَذَابُ بِسَبَبِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ صَارَ/ مُبَغِّضًا لِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَإِذَا صَارَ مُبَغِّضًا لَهُمَا صَارَ مُبَغِّضًا لِمَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهِمَا.

[el-Hac 2] buyurduğu üzere şiddetli korkunun herkese galip gelmesidir. Üçüncüsü: Küfür ve fısk sebebiyle azap indiğinde kişinin bu iki şeye buğzeder hâle gelmesidir; bu ikisine buğzedince de bu sıfatlarla nitelenen kimselere buğzeder hâle gelir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ فَنُقِلَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” buyruğuna gelince, Atâ b. Yesâr'dan nakledildiğine göre o şöyle derdi: Hamdolsun Allah'a ki şöyle buyurmuştur:

وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَلَمْ يُقِلِ الظَّالِمُونَ هُمُ الْكَافِرُونَ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ أَوْهَمَ ذَلِكَ نَفْيَ الْخُلَّةِ وَالشَّفَاعَةِ مُطْلَقًا، فَذَكَرَ تَعَالَى عَقِيبَهُ: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النَّفْيَ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِينَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَصِيرُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ الْفُسَّاقِ، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا التَّأْوِيلُ غَيْرُ صَحِيحٍ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ فَلَمْ يَجِبْ تَعْلِيقُهُ بِمَا تَقَدَّمَ.

{ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir”; "Zalimler kâfirlerin ta kendileridir" buyurmamıştır. Sonra bu ayetin tevilinde birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ: { وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “Hiçbir dostluk ve hiçbir şefaat yoktur” buyurunca bu, dostluğun ve şefaatin mutlak olarak nefyedildiği vehmini verdi. Bunun ardından Allah Teâlâ, bu nefyin kâfirlere mahsus olduğuna delalet etsin diye: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” buyruğunu zikretti. Bu takdire göre ayet, günahkârlar hakkında şefaatin sübutuna delalet eder hâle gelir. Kâdî demiştir ki: Bu tevil sahih değildir; çünkü { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } sözü mübteda bir kelamdır (yeni bir cümledir), dolayısıyla onun öncesine bağlanması gerekmez.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَوْ جَعَلْنَا هَذَا الْكَلَامَ مُبْتَدَأً تَطَرَّقَ الْخُلْفُ إِلَى كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، لَأَنَّ غَيْرَ الْكَافِرِينَ قَدْ يَكُونُ ظَالِمًا، أَمَّا إِذَا عَلَّقْنَاهُ بِمَا تَقَدَّمَ زَالَ الْإِشْكَالُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى تَعْلِيقِهِ بِمَا قَبْلَهُ.

Cevap şudur: Eğer biz bu sözü mübteda [bir kelam] kılarsak, Allah Teâlâ'nın kelamına hilaf (gerçeğe aykırılık) yol bulur; çünkü kâfir olmayan da bazen zalim olabilir. Ancak onu önceki [kısma] bağladığımızda bu müşkillik zail olur; bu yüzden onu öncesine bağlamak vacip olmuştur.

التأويل الثاني: أن الكافرون إِذَا دَخَلُوا النَّارَ عَجَزُوا عَنِ التَّخَلُّصِ عَنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ، فَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يَظْلِمْهُمْ بِذَلِكَ الْعَذَابِ، بَلْ هُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ اخْتَارُوا الْكُفْرَ وَالْفِسْقَ حَتَّى صَارُوا مُسْتَحِقِّينَ لِهَذَا الْعَذَابِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً [الْكَهْفِ: ٤٩] .

İkinci Tevil: Kâfirler cehenneme girdiklerinde bu azaptan kurtulmaktan aciz kalırlar. Allah Teâlâ bu azapla onlara zulmetmemiştir; bilakis bu azabı hak edinceye kadar küfrü ve fıskı tercih etmek suretiyle kendilerine zulmedenler bizzat kendileridir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Yaptıklarını hazır bulmuşlardır; Rabbin hiç kimseye zulmetmez” [el-Kehf 49].

وَالتَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَافِرِينَ هُمُ الظَّالِمُونَ حَيْثُ تَرَكُوا تَقْدِيمَ الْخَيْرَاتِ لِيَوْمِ فَاقَتِهِمْ وَحَاجَتِهِمْ وَأَنْتُمْ أَيُّهَا الْحَاضِرُونَ لَا تَقْتَدُوا بِهِمْ فِي هَذَا الِاخْتِيَارِ الرَّدِيءِ، وَلَكِنْ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مَا تَجْعَلُونَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِدْيَةً لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ.

Üçüncü Tevil: Kâfirler, yoksulluk ve ihtiyaç günleri için hayırları önden takdim etmeyi terk etmekle bizzat zalimlerin ta kendileridir; ey [hitaba] muhatap olanlar, sizler bu kötü tercihte onlara uymayın, bilakis kıyamet gününde Allah'ın azabından nefislerinize fidye yapacağınız şeyleri kendiniz için önden takdim edin.

وَالتَّأْوِيلُ الرَّابِعُ: الْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِوَضْعِ الْأُمُورِ فِي غَيْرِ مَوَاضِعِهَا، لِتَوَقُّعِهِمُ الشَّفَاعَةَ مِمَّنْ لَا يَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ في الأوثان: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] ، وَقَالُوا أَيْضًا:

Dördüncü Tevil: Kâfirler, Allah katında kendilerine şefaat etmeyecek kimselerden şefaat beklemek suretiyle işleri yerli yerine koymayarak kendilerine zulmedenlerdir. Zira onlar putlar hakkında şöyle diyorlardı: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus 18] ve yine şöyle demişlerdi:

مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] فَمَنْ عَبَدَ جَمَادًا وَتَوَقَّعَ أَنْ يَكُونَ شَفِيعًا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ حَيْثُ توقع الخبر مِمَّنْ لَا يَجُوزُ التَّوَقُّعُ مِنْهُ.

{ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” [ez-Zümer 3]. Cansız bir varlığa ibadet eden ve onun Allah katında kendisine şefaatçi olmasını uman kimse, kendisinden [böyle bir şey] umulması caiz olmayan birinden hayır beklemek suretiyle nefsine zulmetmiş olur.

وَالتَّأْوِيلُ الْخَامِسُ: الْمُرَادُ مِنَ الظُّلْمِ تَرْكُ الْإِنْفَاقِ، قَالَ تَعَالَى: آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْفِ:

Beşinci Tevil: Zulümden murat infakı terk etmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “[İki bahçe de] yemişlerini verdi ve ondan hiçbir şeyi eksik etmedi (zulmetmedi)” [el-Kehf:

٣٣] أَيْ أَعْطَتْ وَلَمْ تَمْنَعْ فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ وَالْكَافِرُونَ التَّارِكُونَ لِلْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَمَّا الْمُسْلِمُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُنْفِقَ مِنْهُ شَيْئًا قَلَّ أَوْ كَثُرَ.

33], yani verdi ve esirgemedi. Bu takdirde ayetin anlamı: Kâfirler, Allah yolunda infakı terk edenlerin ta kendileridir. Müslümana gelince, o az olsun çok olsun mutlaka ondan bir şey infak eder.

وَالتَّأْوِيلُ السَّادِسُ: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ أَيْ هُمُ الْكَامِلُونَ فِي الظُّلْمِ الْبَالِغُونَ الْمَبْلَغَ الْعَظِيمَ فِيهِ كَمَا يُقَالُ: الْعُلَمَاءُ هُمُ الْمُتَكَلِّمُونَ أَيْ هُمُ الْكَامِلُونَ فِي الْعِلْمِ فَكَذَا هاهنا، وَأَكْثَرُ هَذِهِ الْوُجُوهِ قَدْ ذَكَرَهَا الْقَفَّالُ ﵀ والله أعلم.

Altıncı Tevil: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir”, yani zulümde kamil olanlar, onda büyük bir dereceye ulaşanlardır. Nitekim “Âlimler kelamcılardır” denildiğinde, “onlar ilimde kamil olanlardır” manası kastedildiği gibi burada da böyledir. Bu vecihlerin çoğunu el-Kaffâl rahimehullâh zikretmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

تم الجزء السادس، ويليه إن شاء الله تعالى الجزء السابع، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ أعان الله على إكماله

Altıncı cüz sona erdi. Bunu Allah Teâlâ'nın izniyle yedinci cüz takip edecektir; onun başı da Allah Teâlâ'nın { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } buyruğudur. Allah tamamlamaya yardım etsin.

الجزء السابع

YEDİNCİ CÜZ

[تتمة سورة البقرة]

[Bakara Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٥]

[Bakara Suresi (2), 255. Ayet]

اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)

{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “Allah, O'ndan başka ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. O'nun izni olmadan katında şefaat edecek olan kimdir? Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; O'nun dilediği dışında ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır; ikisini koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür.” (255)

اعْلَمْ أَنَّ مِنْ عَادَتِهِ ﷾ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ أَنَّهُ يَخْلِطُ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الثَّلَاثَةَ بَعْضَهَا بِالْبَعْضِ، أَعْنِي عِلْمَ التَّوْحِيدِ، وَعِلْمَ الْأَحْكَامِ، وَعِلْمَ الْقَصَصِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ الْقَصَصِ إِمَّا تَقْرِيرُ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، وَإِمَّا الْمُبَالَغَةُ فِي إِلْزَامِ الْأَحْكَامِ وَالتَّكَالِيفِ، وَهَذَا الطَّرِيقُ هُوَ الطَّرِيقُ الْأَحْسَنُ لَا إِبْقَاءُ الْإِنْسَانِ فِي النَّوْعِ الْوَاحِدِ لِأَنَّهُ يُوجِبُ الْمَلَالَ، فَأَمَّا إِذَا انْتَقَلَ مِنْ نَوْعٍ مِنَ الْعُلُومِ إِلَى نَوْعٍ آخَرَ فَكَأَنَّهُ يَشْرَحُ بِهِ الصَّدْرَ وَيُفْرِحُ بِهِ الْقَلْبَ، فَكَأَنَّهُ سَافَرَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ وَانْتَقَلَ مِنْ بُسْتَانٍ إِلَى بُسْتَانٍ آخَرَ، وَانْتَقَلَ مِنْ تَنَاوُلِ طَعَامٍ لَذِيذٍ إِلَى تَنَاوُلِ نَوْعٍ آخَرَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَكُونُ أَلَذَّ وَأَشْهَى، وَلَمَّا ذَكَرَ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ عِلْمِ الْأَحْكَامِ وَمِنْ عِلْمِ الْقَصَصِ مَا رَآهُ مَصْلَحَةً ذَكَرَ الْآنَ مَا يَتَعَلَّقُ بِعِلْمِ التَّوْحِيدِ، فَقَالَ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki O'nun celle celâluhu bu yüce Kitap'taki âdeti, şu üç türü birbiriyle mezcetmesidir; yani tevhid ilmi, ahkâm ilmi ve kıssalar ilmi. Kıssaların zikredilmesinden maksat ise ya tevhid delillerini takrir etmek ya da ahkâmı ve mükellefiyetleri bağlayıcı kılmada mübalağayı sağlamaktır. Bu yol en güzel yoldur; zira insanı tek bir türde tutmak bıkkınlık verir. Fakat bir ilim türünden diğer bir türe geçildiğinde sanki bununla göğüs açılır ve kalp sevinir; nitekim bir beldeden diğer bir beldeye seyahat eden, bir bahçeden diğer bir bahçeye geçen ve lezzetli bir yemeği yemekten başka bir çeşidi yemeye geçen kimse gibidir ve şüphe yok ki bu daha lezzetli ve daha iştah açıcıdır. Daha önce ahkâm ve kıssa ilminden maslahat gördüğü şeyleri zikredince, şimdi tevhid ilmiyle ilgili olanı zikretti ve: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” buyurdu. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي فَضَائِلِ هَذِهِ الْآيَةِ

Birinci Mesele: Bu ayetin faziletleri hakkındadır.

رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: / «مَا قُرِئَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي دَارٍ إِلَّا اهْتَجَرَتْهَا الشَّيَاطِينُ ثَلَاثِينَ يَوْمًا وَلَا يَدْخُلُهَا سَاحِرٌ وَلَا سَاحِرَةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً»

Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Bu ayet bir evde okunduğunda şeytanlar otuz gün o evi terk eder ve kırk gece oraya hiçbir erkek ve kadın büyücü giremez.”

وَعَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ عَلَى أَعْوَادِ الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ: «مَنْ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ، وَلَا يُوَاظِبُ عَلَيْهَا إِلَّا صِدِّيقٌ أَوْ عَابِدٌ، وَمَنْ قَرَأَهَا إِذَا أَخَذَ مَضْجَعَهُ أَمَّنَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ وَجَارِهِ وَجَارِ جَارِهِ وَالْأَبْيَاتِ الَّتِي حَوْلَهُ»

Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebinizi minber basamakları üzerinde şöyle derken işittim: “Kim her farz namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi okursa onun cennete girmesine ölümden başka bir engel olmaz; ona ancak sıddîk veya âbid olan devam eder. Kim de yatağına girdiğinde onu okursa, Allah onu kendisine, komşusuna, komşusunun komşusuna ve etrafındaki evlere karşı emin kılar.”

وَتَذَاكَرَ الصَّحَابَةُ أَفْضَلَ مَا فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ: أَيْنَ أَنْتُمْ مِنْ آيَةِ الْكُرْسِيِّ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا عَلِيُّ سَيِّدُ الْبَشَرِ آدَمُ، وَسَيِّدُ الْعَرَبِ مُحَمَّدٌ وَلَا فَخْرَ، وَسَيِّدُ الْكَلَامِ الْقُرْآنُ، وَسَيِّدُ الْقُرْآنِ الْبَقَرَةُ، وَسَيِّدُ الْبَقَرَةِ آيَةُ الْكُرْسِيِّ»

Sahabe Kur'an'daki en faziletli şeyi müzakere etti de Ali onlara şöyle dedi: Âyetü'l-Kürsî nerededir siz neredesiniz? Sonra dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: “Ey Ali! İnsanlığın efendisi Âdem'dir; Arapların efendisi övünmek olmasın Muhammed'dir; kelamın efendisi Kur'an'dır; Kur'an'ın efendisi Bakara'dır; Bakara'nın efendisi de Âyetü'l-Kürsî'dir.”

وَعَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَاتَلْتُ ثُمَّ جِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْظُرُ مَاذَا يَصْنَعُ، قَالَ فَجِئْتُ وَهُوَ سَاجِدٌ يَقُولُ: يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ، لَا يَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَى الْقِتَالِ ثُمَّ جِئْتُ وَهُوَ يَقُولُ ذَلِكَ، فَلَا أَزَالُ أَذْهَبُ وَأَرْجِعُ وَأَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَكَانَ لَا يَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَنْ فَتَحَ اللَّهُ لَهُ.

Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü olunca savaştım, sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptığına bakmak için geldim. Dedi ki: Geldim, o secdede: “Yâ Hayyu yâ Kayyûm!” diyor, bundan fazlasını söylemiyordu. Sonra savaşa döndüm, sonra yine geldim, o bunu söylüyordu. Allah ona fethi nasip edene kadar gidip geliyor ve ona bakıyordum; o bundan fazlasını söylemiyordu.

وَاعْلَمْ أَنَّ الذِّكْرَ وَالْعِلْمَ يَتْبَعَانِ الْمَذْكُورَ وَالْمَعْلُومَ فَكُلَّمَا كَانَ الْمَذْكُورُ وَالْمَعْلُومُ أَشْرَفَ كَانَ الذِّكْرُ وَالْعِلْمُ أَشْرَفَ، وَأَشْرَفُ الْمَذْكُورَاتِ وَالْمَعْلُومَاتِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَلْ هُوَ مُتَعَالٍ عَنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي نَوْعَ مُجَانَسَةٍ وَمُشَاكَلَةٍ، وَهُوَ مُقَدَّسٌ عَنْ مُجَانَسَةِ مَا سِوَاهُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كُلُّ كَلَامٍ اشْتَمَلَ عَلَى نُعُوتِ جَلَالِهِ وَصِفَاتِ كِبْرِيَائِهِ، كَانَ ذَلِكَ الْكَلَامُ فِي نِهَايَةِ الْجَلَالِ وَالشَّرَفِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَالِغَةً فِي الشَّرَفِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَأَبْلَغِ النِّهَايَاتِ.

Bil ki zikir ve ilim, zikredilene ve bilinene tâbidir. Zikredilen ve bilinen ne kadar şerefli ise zikir ve ilim de o kadar şerefli olur. Zikredilenlerin ve bilinenlerin en şereflisi ise Allah Sübhânehû'dur; hatta O, başkasından daha şereflidir denilmekten bile münezzehtir; çünkü bu bir tür türdeşlik ve benzerlik iktiza eder, O ise Kendisinden başkasıyla türdeş olmaktan mukaddestir. İşte bu sebeple O'nun celal sıfatlarını ve kibriya vasıflarını içeren her söz, son derece celal ve şeref sahibi bir sözdür. Bu ayet de böyle olunca, şüphesiz bu ayet şerefte en nihai gayelere ve en beliğ sınırlara ulaşmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ لَفْظَةِ اللَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ قَدْ تَقَدَّمَ

İkinci Mesele: Bil ki “Allah” lafzının tefsiri kitabın başında geçmişti. O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” sözünün tefsiri de

فِي قَوْلِهِ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [البقرة: ١٦٣] بقي هاهنا أَنْ نَتَكَلَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: أَعْظَمُ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَمَا

O'nun: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka ilah yoktur” [el-Bakara 163] ayetinde geçmişti. Burada geriye O'nun: { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Hayy'dır, Kayyûm'dur” buyruğunun tefsirini konuşmamız kaldı. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre o şöyle derdi: Allah'ın en büyük ismi el-Hayy ve el-Kayyûm'dur. Nitekim

رَوَيْنَا أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ مَا كَانَ يَزِيدُ عَلَى ذِكْرِهِ فِي السُّجُودِ يَوْمَ بَدْرٍ

Resûlullah'ın salavâtullâhi ve selâmühû aleyh Bedir günü secdede O'nu zikretmekten fazlasını yapmadığını rivayet etmiş olmamız,

يَدُلُّ عَلَى عَظَمَةِ هَذَا الِاسْمِ وَالْبَرَاهِينُ الْعَقْلِيَّةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّتِهِ وَتَقْرِيرُهُ، وَمِنَ اللَّهِ التَّوْفِيقُ: أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بِأَسْرِهَا مُمْكِنَةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ بِأَسْرِهَا وَاجِبَةً وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ بَعْضُهَا مُمْكِنَةً وَبَعْضُهَا وَاجِبَةً لَا جَائِزٌ أَنْ تَكُونَ بِأَسْرِهَا مُمْكِنَةً، لِأَنَّ كُلَّ مَجْمُوعٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ هَذَا الْمَجْمُوعِ مُمْكِنٌ وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الْمُمْكِنِ أَوْلَى بِالْإِمْكَانِ، فَهَذَا الْمَجْمُوعُ مُمْكِنٌ بِذَاتِهِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ مُمْكِنٌ فَإِنَّهُ لَا يَتَرَجَّحُ وَجُودُهُ عَلَى عَدَمِهِ إِلَّا لِمُرَجَّحٍ مُغَايِرٍ لَهُ، فَهَذَا الْمَجْمُوعُ مُفْتَقِرٌ بِحَسَبِ كَوْنِهِ مَجْمُوعًا وَبِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ إلى مرجح مغاير له وكل وما كَانَ مُغَايِرًا لِكُلِّ الْمُمْكِنَاتِ لَمْ يَكُنْ مُمْكِنًا فَقَدْ وُجِدَ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِمُمْكِنٍ، فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِأَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ مُمْكِنٌ وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْمَوْجُودَاتُ بِأَسْرِهَا وَاجِبَةٌ فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ. لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ/ وُجُودَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ لَكَانَا مُشْتَرِكَيْنِ فِي الْوُجُوبِ بِالذَّاتِ وَمُتَغَايِرَيْنِ بِالنَّفْيِ، وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ مُغَايِرٌ لِمَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ، فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَكَّبًا فِي الْوُجُوبِ الَّذِي بِهِ الْمُشَارَكَةُ، وَمِنَ الْغَيْرِ الَّذِي بِهِ الْمُمَايَزَةُ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ جُزْئِهِ وَجُزْءِ غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَلَوْ كَانَ وَاجِبُ الْوُجُودِ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ لَمَا كَانَ شَيْءٌ مِنْهَا وَاجِبَ الْوُجُودِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي مَجْمُوعِ الْمَوْجُودَاتِ مَوْجُودٌ وَاحِدٌ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَأَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ مَوْجُودٌ بِإِيجَادِ ذَلِكَ الْمَوْجُودِ الَّذِي هُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ فَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ مَوْجُودٌ لِذَاتِهِ وَبِذَاتِهِ، وَمُسْتَغْنٍ فِي وُجُودِهِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَأَمَّا كُلُّ مَا سِوَاهُ فَمُفْتَقِرٌ فِي وُجُودِهِ وَمَاهِيَّتِهِ إِلَى إِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، فَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ قَائِمٌ بِذَاتِهِ وَسَبَبٌ لِتَقَوُّمِ كُلِّ مَا سِوَاهُ فِي مَاهِيَّتِهِ وَفِي وَجُودِهِ، فَهُوَ الْقَيُّومُ الْحَيُّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ، فَالْقَيُّومُ هُوَ الْمُتَقَوِّمُ بِذَاتِهِ، الْمُقَوِّمُ لِكُلِّ مَا عَدَاهُ فِي مَاهِيَّتِهِ وَوُجُودِهِ، وَلَمَّا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ كَانَ هُوَ الْقَيُّومَ الْحَقَّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْغَيْرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُؤَثِّرًا عَلَى سَبِيلِ الْعِلْيَةِ وَالْإِيجَابِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُؤَثِّرًا عَلَى سَبِيلِ الْفِعْلِ وَالِاخْتِيَارِ: لَا جَرَمَ أَزَالَ وَهْمَ كَوْنِهِ مُؤَثِّرًا بِالْعِلْيَةِ وَالْإِيجَابِ بِقَوْلِهِ الْحَيُّ الْقَيُّومُ فَإِنَّ الْحَيَّ هُوَ الدَّرَّاكُ الْفَعَّالُ، فَبِقَوْلِهِ الْحَيُّ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا قَادِرًا، وَبِقَوْلِهِ الْقَيُّومُ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِذَاتِهِ وَمُقَوِّمًا لِكُلِّ مَا عَدَاهُ، وَمِنْ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ تَتَشَعَّبُ جَمِيعُ الْمَسَائِلِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي عِلْمِ التَّوْحِيدِ.

bu ismin büyüklüğüne delalet eder. Aklî deliller de bunun sıhhatine ve takririne delalet etmektedir; muvaffakiyet Allah'tandır: Mevcutların varlığında şüphe yoktur. Bunlar ya bütünüyle mümkindir ya bütünüyle vaciptir ya da bir kısmı mümkin bir kısmı vaciptir. Bütünüyle mümkin olmaları caiz değildir; çünkü her bütün, parçalarının her birine muhtaçtır ve bu bütünün parçalarından her biri mümkindir; mümkine muhtaç olan ise mümkin olmaya daha layıktır. O hâlde bu bütün zatı gereği mümkindir ve parçalarından her biri de mümkindir; zira onun varlığı yokluğuna ancak kendisinden farklı bir tercih edici (müreccih) sebebiyle tercih edilir. Dolayısıyla bu bütün, hem bütün olması bakımından hem de parçalarının her biri bakımından kendisinden farklı bir tercih ediciye muhtaçtır. Bütün mümkinlerden farklı olan her şey ise mümkin değildir; demek ki mümkin olmayan bir mevcut vardır. Böylece her mevcudun mümkin olduğu sözü bâtıl olmuştur. İkinci kısma, yani mevcutların bütünüyle vacip olduğu sözüne gelince, bu da bâtıldır. Çünkü şayet her biri zatı gereği vacip olan iki varlık bulunsaydı, zatı gereği vacip olmakta ortak ve tayin/farklılaşma bakımından birbirine zıt olurlardı. Ortaklık unsuru ise farklılaşma unsurundan başkadır; dolayısıyla her biri hem ortaklık unsuru olan vücûbdan hem de farklılaşma unsuru olan başkalıktan mürekkep olurdu. Her mürekkep ise kendi parçalarından her birine ve başkasının parçasına muhtaçtır; her mürekkep başkasına muhtaçtır ve başkasına muhtaç olan her şey zatı gereği mümkindir. Dolayısıyla şayet Vâcibü'l-Vücûd birden fazla olsaydı, onlardan hiçbiri Vâcibü'l-Vücûd olamazdı ki bu da imkânsızdır. Bu iki kısım bâtıl olunca, mevcutlar mecmuasında zatı gereği Vâcibü'l-Vücûd olan tek bir mevcudun bulunduğu ve O'nun dışındaki her şeyin zatı gereği mümkin olup zatı gereği Vâcibü'l-Vücûd olan o mevcudun var etmesiyle var olduğu sabit olmuştur. Bu iki kısım bâtıl olunca, zatı gereği vacip olan varlık, zatı için ve zatıyla mevcuttur; varlığında O'nun dışındaki her şeyden müstağnidir. O'nun dışındaki her şey ise varlığında ve mahiyetinde zatı gereği vacip olanın icadına muhtaçtır. Dolayısıyla zatı gereği vacip olan, zatıyla kaimdir ve O'nun dışındaki her şeyin mahiyetinde ve varlığında kıvam bulmasının sebebidir. O hâlde O, bütün mevcutlara nispetle Kayyûm'dur, Hayy'dır. Kayyûm, zatıyla kaim olan ve O'nun dışındaki her şeyi mahiyetinde ve varlığında ayakta tutandır. Zatı gereği Vâcibü'l-Vücûd olunca, her şeye nispetle hakiki Kayyûm O olmuştur. Sonra başkasına etki eden (müessir), ya illet ve icap yoluyla etki edendir ya da fiil ve ihtiyar yoluyla etki edendir. Bu yüzden O'nun illet ve icap yoluyla etki edici olduğu vehmini { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } buyruğuyla bertaraf etmiştir; zira Hayy, idrak eden ve faal olandır. Dolayısıyla O, { الْحَيُّ } buyruğuyla âlim ve kâdir olduğuna, { الْقَيُّومُ } buyruğuyla da zatıyla kaim ve O'nun dışındaki her şeyi ayakta tutan olduğuna delalet etmiştir. Tevhid ilminde muteber olan bütün meseleler işte bu iki asıldan dallanıp budaklanır.

فَأَوَّلُهَا: أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَاحِدٌ بِمَعْنَى أَنَّ مَاهِيَّتَهُ غَيْرُ مُرَكَّبَةٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ، وَبُرْهَانُهُ أَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ فَإِنَّهُ مُفْتَقِرٌ فِي تَحَقُّقُهُ إِلَى تَحَقُّقِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَجُزْؤُهُ غَيْرُهُ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُتَقَوِّمٌ بِغَيْرِهِ، وَالْمُتَقَوِّمُ بِغَيْرِهِ لَا يَكُونُ مُتَقَوِّمًا بِذَاتِهِ، فَلَا يَكُونُ قَيُّومًا، وَقَدْ بَيَّنَّا بِالْبُرْهَانِ أَنَّهُ قَيُّومٌ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ وَاحِدٌ، فهذا الأصل له لازمان أحدها: أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَاحِدٌ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ شَيْئَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ إِذْ لَوْ فُرِضَ ذَلِكَ لَاشْتَرَكَا فِي الْوُجُوبِ وَتَبَايَنَا فِي التَّعَيُّنِ، وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُبَايَنَةُ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ كُلِّ واحد منهما في ذاته مركباً من جز أين، وَقَدْ بَيَّنَّا بَيَانَ أَنَّهُ مُحَالٌ.

Bunların birincisi: Vâcibü'l-Vücûd'un, mahiyetinin parçalardan mürekkep olmaması anlamında bir (vâhid) olmasıdır. Bunun delili şudur: Her mürekkep, gerçekleşmesinde parçalarından her birinin gerçekleşmesine muhtaçtır ve parçası kendisinden başkadır. Her mürekkep başkasıyla kıvam bulur; başkasıyla kıvam bulan ise zatıyla kıvam bulmuş olamaz, dolayısıyla Kayyûm olamaz. Biz ise O'nun Kayyûm olduğunu delille açıklamıştık. Allah Teâlâ'nın zatında bir olduğu sabit olunca, bu aslın iki lazımı (gereği) vardır: Birincisi: Vâcibü'l-Vücûd'un, varlıkta her biri zatı gereği vacip olan iki şeyin bulunmaması anlamında bir olmasıdır. Zira bu farz edilseydi, vücûbda ortak olur ve taayyünde ayrışırlardı; ortaklık unsuru ise ayrışma unsurundan başkadır. Dolayısıyla her birinin zatında iki parçadan mürekkep olması gerekirdi; bunun imkânsız olduğunu ise açıklamıştık.

اللَّازِمُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا امْتَنَعَ فِي حَقِيقَتِهِ أَنْ تَكُونَ مُرَكَّبَةً مِنْ جُزْأَيْنِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ مُتَحَيِّزًا، لِأَنَّ كُلَّ مُتَحَيِّزٍ فَهُوَ

İkinci Lazım: Hakikatinin iki parçadan mürekkep olması imkânsız olunca mütehayyiz (yer kaplayan) olması da imkânsız olmuştur; çünkü her mütehayyiz

مُنْقَسِمٌ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ التَّرْكِيبَ عَلَيْهِ مُمْتَنِعٌ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ امْتَنَعَ كَوْنُهُ فِي الْجِهَةِ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْمُتَحَيِّزِ إِلَّا مَا يُمْكِنُ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ إِشَارَةً حِسِّيَّةً، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَيْسَ فِي الْجِهَةِ، امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَعْضَاءٌ وَحَرَكَةٌ وَسُكُونٌ.

bölünebilirdir. Terkibin O'na imkânsız olduğu ise sabit olmuştur. Mütehayyiz olmadığı sabit olunca bir cihette olması da imkânsız olmuştur; çünkü mütehayyizin hissi bir işaretle işaret edilebilen şeyden başka bir anlamı yoktur. Mütehayyiz olmadığı ve cihette bulunmadığı sabit olunca O'nun için uzuvların, hareketin ve sükûnun bulunması imkânsız olmuştur.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ قَيُّومًا كَانَ قائماً بذاته، وكونه قائماً بذاته يستلزم أمور:

İkincisi: O Kayyûm olunca zatıyla kaimdir; zatıyla kaim olması ise birtakım hususları gerektirir:

اللَّازِمُ الْأَوَّلُ: أَنْ لَا يَكُونَ عَرَضًا فِي مَوْضُوعٍ، وَلَا صُورَةً فِي مَادَّةٍ، وَلَا حَالًا فِي مَحَلٍّ أَصْلًا لِأَنَّ الْحَالَ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْمَحَلِّ وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الْغَيْرِ لَا يَكُونُ قَيُّومًا بِذَاتِهِ.

Birinci Lazım: Bir mevzuda araz olmaması, bir maddede suret olmaması ve asla bir mahalde hâll (yerleşen) olmamasıdır; çünkü hâll olan mahalle muhtaçtır, başkasına muhtaç olan ise zatıyla Kayyûm olamaz.

وَاللَّازِمُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا مَعْنَى لِلْعِلْمِ إِلَّا حُضُورُ حَقِيقَةِ الْمَعْلُومِ لِلْعَالِمِ، فَإِذَا كَانَ قَيُّومًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِنَفْسِهِ لَا بِغَيْرِهِ كَانَتْ حَقِيقَتُهُ حَاضِرَةً عِنْدَ ذَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ لَا مَعْنَى لِلْعِلْمِ إِلَّا هَذَا الْحُضُورُ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَتُهُ مَعْلُومَةً لِذَاتِهِ فَإِذَنْ ذَاتُهُ مَعْلُومَةٌ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مَا عَدَاهُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِتَأْثِيرِهِ، وَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ قَيُّومٌ بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، وَذَلِكَ التَّأْثِيرُ إِنْ كَانَ بِالِاخْتِيَارِ فَالْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُ شُعُورٌ بِفِعْلِهِ وَإِنْ كَانَ بِالْإِيجَابِ لَزِمَ أَيْضًا كَوْنُهُ عَالِمًا بِكُلِّ مَا سِوَاهُ لِأَنَّ ذَاتَهُ مُوجِبَةٌ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَقَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ قَائِمًا بِالنَّفْسِ لِذَاتِهِ كَوْنُهُ عَالِمًا بِذَاتِهِ، وَالْعِلْمُ بِالْعِلَّةِ عِلَّةٌ لِلْعِلْمِ بِالْمَعْلُولِ، فَعَلَى التَّقْدِيرَاتِ كُلِّهَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ قَيُّومًا كَوْنُهُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ.

İkinci Lazım: Bazı âlimler şöyle demiştir: İlim, bilinenin hakikatinin bilene hazır olmasından (huzurundan) başka bir anlam taşımaz. O, başkasıyla değil kendi nefsiyle kaim olması anlamında Kayyûm olunca, hakikati Kendi zatı nezdinde hazır olur. İlim de bu huzurdan başka bir anlam taşımadığına göre, hakikatinin zatı tarafından bilinir olması vacip olur. O hâlde zatı, zatı tarafından bilinendir. O'nun dışındaki her şey ise ancak O'nun tesiriyle hasıl olur; zira biz O'nun başkasını ayakta tutan anlamında Kayyûm olduğunu açıklamıştık. Bu tesir şayet ihtiyar ile ise, muhtar olan failin fiilinin şuurunda olması zorunludur; şayet icap (zorunluluk) ile ise, zatı Kendisinden başkası için mucib (gerektirici) olduğundan O'nun dışındaki her şeyi bilir olması yine gerekir. Biz O'nun zatı gereği nefsiyle kaim olmasından zatını bilir olmasının gerekeceğini delillendirmiştik; illeti bilmek ise ma'lûlü (sonucu) bilmenin illetidir. Bütün bu takdirlere göre O'nun Kayyûm olmasından bütün bilinenleri bilir olması gerekir.

وَثَالِثُهَا: لَمَّا كَانَ قَيُّومًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ كَانَ كُلُّ مَا سِوَاهُ مُحْدَثًا، لِأَنَّ تَأْثِيرَهُ فِي تَقْوِيمِ ذَلِكَ الْغَيْرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ حَالَ بَقَاءِ ذَلِكَ الْغَيْرِ لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ فَهُوَ إِمَّا حَالُ عَدَمِهِ وَإِمَّا حَالُ حُدُوثِهِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْكُلُّ مُحْدَثًا.

Üçüncüsü: O'nun dışındaki her şey için Kayyûm olunca, O'nun dışındaki her şey muhdes (sonradan var edilmiş) olmuştur; çünkü O'nun o başkasını ayakta tutmadaki tesirinin o başkası baki iken olması imkânsızdır, zira var olanı var kılmak (tahsîlü'l-hâsıl) muhaldir. O hâlde bu [tesir] ya onun yokluğu hâlindedir ya da hudûsu (meydana geliş) hâlindedir. Her iki takdire göre de her şeyin muhdes olması vacip olmuştur.

وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ قَيُّومًا لِكُلِّ الْمُمْكِنَاتِ اسْتَنَدَتْ كُلُّ الْمُمْكِنَاتِ إِلَيْهِ إِمَّا بِوَاسِطَةٍ أَوْ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ كَانَ الْقَوْلُ بِالْقَضَاءِ وَالْقَدْرِ حَقًّا، وَهَذَا مِمَّا قَدْ فَصَّلْنَاهُ وَأَوْضَحْنَاهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ فَأَنْتَ إِنْ سَاعَدَكَ التَّوْفِيقُ وَتَأَمَّلْتَ فِي هَذِهِ الْمَعَاقِدِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الْإِحَاطَةِ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَسَائِلِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ إِلَّا بِوَاسِطَةِ كَوْنِهِ تَعَالَى حَيًّا قَيُّومًا فَلَا جَرَمَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الِاسْمُ الْأَعْظَمُ هُوَ هَذَا، وَأَمَّا سَائِرُ الْآيَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، كَقَوْلِهِ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٣] وَقَوْلِهِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] فَفِيهِ بَيَانُ التَّوْحِيدِ بِمَعْنَى نَفْيِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ، وَأَمَّا قوله قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الصمد: ١] فَفِيهِ بَيَانُ التَّوْحِيدِ بِمَعْنَى نَفْيِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ، وَبِمَعْنَى أَنَّ حَقِيقَتَهُ غَيْرُ مُرَكَّبَةٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] فَفِيهِ بَيَانُ صِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ وَحْدَةِ الْحَقِيقَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ الْحَيُّ الْقَيُّومُ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْكُلِّ لِأَنَّ كَوْنَهُ قَيُّومًا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَائِمًا بِذَاتِهِ، وَأَنْ يَكُونَ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ وَكَوْنُهُ قَائِمًا بِذَاتِهِ يَقْتَضِي الْوَحْدَةَ بِمَعْنَى نَفْيِ الْكَثْرَةِ فِي حَقِيقَتِهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْوَحْدَةَ بِمَعْنَى نَفْيِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ وَيَقْتَضِي نَفْيَ التَّحَيُّزِ وَبِوَاسِطَتِهِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْجِهَةِ، وَأَيْضًا كَوْنُهُ قَيُّومًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ يَقْتَضِي حُدُوثَ كُلِّ مَا سِوَاهُ جِسْمًا كَانَ أَوْ رُوحًا عَقْلًا كَانَ أَوْ نَفْسًا، وَيَقْتَضِي اسْتِنَادَ الْكُلِّ إِلَيْهِ وَانْتِهَاءَ جُمْلَةِ الْأَسْبَابِ وَالْمُسَبِّبَاتِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِالْقَضَاءِ وَالْقَدْرِ فَظَهَرَ أَنَّ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ كَالْمُحِيطَيْنِ بِجَمِيعِ مَبَاحِثِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ، فَلَا جَرَمَ بَلَغَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الشَّرَفِ إِلَى الْمَقْصِدِ الْأَقْصَى وَاسْتَوْجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى.

Dördüncüsü: Bütün mümkinler için Kayyûm olunca, bütün mümkinler ya vasıtalı ya da vasıtasız olarak O'na dayanmıştır. Her iki takdire göre de kaza ve kader sözü hak olmuştur. Bu, bizim bu kitapta birçok ayette tafsilatıyla açıkladığımız ve izah ettiğimiz hususlardandır. Eğer tevfik sana yoldaş olur da zikrettiğimiz bu esasları düşünürsen, Allah Teâlâ'nın Hayy ve Kayyûm olması vasıtası dışında ilahî ilimle ilgili meselelerden hiçbir şeyi kuşatmanın bir yolu olmadığını anlarsın. Bu yüzden İsm-i Âzam'ın bu olması uzak bir ihtimal değildir. O'nun: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka ilah yoktur” [el-Bakara 163] ve { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah şahitlik etti ki O'ndan başka ilah yoktur” [Âl-i İmrân 18] buyrukları gibi diğer ilahî ayetlere gelince, bunlarda zıt ve dengin nefyi anlamında tevhidin beyanı vardır. O'nun: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [el-İhlâs 1] buyruğuna gelince, bunda zıt ve dengin nefyi anlamında ve hakikatinin parçalardan mürekkep olmaması anlamında tevhidin beyanı vardır. O'nun: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” [el-A'râf 54] buyruğuna gelince, bunda rubûbiyet sıfatının beyanı vardır; hakikatin vahdetinin beyanı yoktur. { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } buyruğuna gelince, bu hepsine delalet eder; çünkü O'nun Kayyûm olması zatıyla kaim olmasını ve başkasını ayakta tutan olmasını iktiza eder. Zatıyla kaim olması, hakikatinde çokluğun nefyi anlamında vahdeti iktiza eder; bu da zıt ve dengin nefyini iktiza eder, mütehayyiz olmanın nefyini ve bunun vasıtasıyla cihetin nefyini iktiza eder. Yine O'nun başkasını ayakta tutan anlamında Kayyûm olması, cisim olsun ruh olsun, akıl olsun nefis olsun O'nun dışındaki her şeyin hudûsunu iktiza eder; hepsinin O'na dayanmasını ve sebep ile müsebbeblerin tamamının O'nda son bulmasını iktiza eder; bu da kaza ve kaderi kabul etmeyi vacip kılar. Böylece bu iki lafzın ilahî ilmin bütün bahislerini kuşatıcı gibi olduğu ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bu ayet şerefte en yüce maksada ulaşmış ve Allah Teâlâ'nın isimlerinden İsm-i Âzam olmayı hak etmiştir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ حَيٌّ قَيُّومٌ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَغْفُلُ عَنْ تَدْبِيرِ الْخَلْقِ، لِأَنَّ الْقَيِّمَ بِأَمْرِ الطِّفْلِ لَوْ غَفَلَ عَنْهُ سَاعَةً لَاخْتَلَّ أَمْرُ الطِّفْلِ، فَهُوَ سُبْحَانُهُ قَيِّمُ جَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ، وَقَيُّومُ الْمُمْكِنَاتِ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَغْفُلَ عَنْ تَدْبِيرِهِمْ، فَقَوْلُهُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ كَالتَّأْكِيدِ لِبَيَانِ كَوْنِهِ تَعَالَى قَائِمًا، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ لِمَنْ ضَيَّعَ وَأَهْمَلَ: إِنَّكَ لو سنان نَائِمٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ قَيُّومًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِذَاتِهِ، مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، رَتَّبَ عَلَيْهِ حُكْمًا وَهُوَ قَوْلُهُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ كُلُّ مَا سِوَاهُ إِنَّمَا تَقَوَّمَتْ مَاهِيَّتُهُ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ وُجُودُهُ بِتَقْوِيمِهِ وَتَكْوِينِهِ وَتَخْلِيقِهِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَا سِوَاهُ مُلْكًا لَهُ وَمِلْكًا لَهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ثُمَّ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ الْمَلِكُ وَالْمَالِكُ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، ثَبَتَ أَنَّ حُكْمَهُ فِي الْكُلِّ جَارٍ لَيْسَ لِغَيْرِهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ حُكْمٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَأَمْرِهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ مَالِكًا لِلْكُلِّ، أَنْ لَا يَكُونَ لِغَيْرِهِ فِي مُلْكِهِ تَصَرُّفٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ عَالِمًا بِالْكُلِّ وَكَوْنِ غَيْرِهِ غَيْرَ عَالِمٍ بِالْكُلِّ، أَنْ لَا يَكُونَ لِغَيْرِهِ فِي مُلْكِهِ تَصَرُّفٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِالْكُلِّ، ثُمَّ قَالَ: وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ غَيْرِهِ غَيْرَ عَالِمٍ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ لما بيّن كمال ملكه وحكمه في السموات وَفِي الْأَرْضِ، بَيَّنَ أَنَّ مُلْكَهُ فِيمَا وَرَاءَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَعْظَمُ وَأَجَلُّ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا تَصِلُ إِلَيْهِ أَوْهَامُ الْمُتَوَهِّمِينَ وَيَنْقَطِعُ دُونَ الارتقاء إلى أدنى درجة من درجاتها الْمُتَخَيِّلِينَ، فَقَالَ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ نَفَاذَ حُكْمِهِ وَمُلْكِهِ فِي الْكُلِّ عَلَى نَعْتٍ وَاحِدٍ، وَصُورَةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَالَ: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ قَيُّومًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُقَوِّمًا لِلْمُحْدَثَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ وَالْمَخْلُوقَاتِ، بَيَّنَ كَوْنَهُ قَيُّومًا بِمَعْنَى قَائِمًا بِنَفْسِهِ وَذَاتِهِ، مُنَزَّهًا عَنِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى غَيْرِهِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، فَتَعَالَى عَنْ أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى مَكَانٍ، أَوْ مُتَغَيِّرًا حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى زَمَانٍ، فَقَالَ: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الْعُلُوُّ وَالْعَظَمَةُ، بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى غَيْرِهِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَلَا يُنْسَبُ غَيْرِهِ فِي صِفَةٍ مِنَ الصِّفَاتِ وَلَا فِي نَعْتٍ مِنَ النُّعُوتِ، فَقَالَ: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ إِشَارَةً إِلَى مَا بَدَأَ بِهِ فِي

Sonra Allah Teâlâ Hayy ve Kayyûm olduğunu beyan edince, bunu { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” buyruğuyla tekit etmiştir. Bunun anlamı şudur: O, mahlukatı idare etmekten gafil olmaz; zira çocuğun işini üstlenen kimse ondan bir an bile gafil olsa çocuğun durumu bozulur. Sübhânehu olan Allah ise bütün muhdesatın yöneticisi ve mümkinatın Kayyûm'udur; dolayısıyla onları idare etmekten gafil olması mümkün değildir. { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın kaim oluşunu beyan için tekit gibidir; nitekim [işi] zayi edip ihmal eden kimseye: "Sen sanki uyuklayan bir uyuyansın" denilmesi gibidir. Sonra Allah Teâlâ, zatıyla kaim ve başkasını ayakta tutan anlamında Kayyûm olduğunu beyan edince, bunun üzerine bir hüküm bina etmiş ve bu da O'nun: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” buyruğu olmuştur. Çünkü O'nun dışındaki her şeyin mahiyeti ancak O'nun ayakta tutmasıyla kıvam bulduğuna ve varlığı ancak O'nun var kılması, yaratması ve icat etmesiyle hasıl olduğuna göre, O'nun dışındaki her şeyin O'na ait bir mülk olması gerekmiştir. { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğundan murat da budur. Sonra O'nun, Kendisinden başkası için yegâne Hükümran (el-Melik) ve Malik olduğu sabit olunca, O'nun hükmünün her şeyde geçerli olduğu; O'nun izni ve emri olmaksızın hiçbir şeyde başkasının hiçbir hükmü bulunmadığı sabit olmuştur. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek olan kimdir?” buyruğundan murat da budur. Sonra O'nun her şeyin maliki olmasından, O'nun mülkünde başkasının hiçbir şekilde tasarruf yetkisi bulunmamasının gerekeceğini beyan edince; aynı şekilde O'nun her şeyi bilir olmasından ve başkasının her şeyi bilmez olmasından dolayı, O'nun izni olmaksızın O'nun mülkünde başkasının hiçbir şekilde tasarruf yetkisi bulunmamasının gerekeceğini de beyan etmiştir. Bu da O'nun: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” buyruğudur ki bu, Sübhânehu olan Allah'ın her şeyi bilir olduğuna işarettir. Sonra: { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” buyurmuştur ki bu da O'nun dışındakilerin bilinenlerin tamamını bilmediğine işarettir. Sonra göklerde ve yerdeki mülkünün ve hükmünün kemalini beyan edince, göklerin ve yerin ötesindeki mülkünün daha büyük ve daha yüce olduğunu; bunun vehmedenlerin vehimlerinin ulaşamayacağı ve hayal kuranların onun derecelerinden en alt dereceye bile yükselmekten aciz kalacağı bir şey olduğunu beyan ederek: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyurmuştur. Sonra hükmünün ve mülkünün her şeyde tek bir vasıf ve tek bir suret üzere geçerli olduğunu beyan ederek: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } “İkisini koruyup gözetmek O'na ağır gelmez” buyurmuştur. Sonra muhdesatı, mümkinatı ve mahlukatı ayakta tutan anlamında Kayyûm olduğunu beyan edince; kendi nefsi ve zatıyla kaim, hiçbir hususta başkasına muhtaç olmaktan münezzeh anlamında Kayyûm olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla O, mekâna muhtaç olacak şekilde mütehayyiz olmaktan veya zamana muhtaç olacak şekilde değişken olmaktan yücedir; nitekim: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “O, çok yücedir, çok büyüktür” buyurmuştur. Bundan murat ise hiçbir hususta başkasına muhtaç olmaması, hiçbir sıfatta ve hiçbir vasıfta başkasının O'na nispet edilememesi anlamında yücelik ve azamettir. Nitekim { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } buyurması, ayetin başında başladığı

الْآيَةِ مِنْ كَوْنِهِ قَيُّومًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِذَاتِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، وَمَنْ أَحَاطَ عَقْلُهُ بِمَا ذَكَرْنَا عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَ الْعُقُولِ الْبَشَرِيَّةِ مِنَ الْأُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ كَلَامٌ أَكْمَلَ، وَلَا بُرْهَانٌ أَوْضَحَ مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتُ.

O'nun zatıyla kaim ve başkasını ayakta tutan anlamında Kayyûm oluşuna bir işarettir. Aklı zikrettiğimiz hususları kuşatan kimse, insan akılları nezdinde ilahî meselelere dair bu ayetlerin içerdiğinden daha mükemmel bir kelam ve daha açık bir bürhan bulunmadığını bilir.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْأَسْرَارَ، فَلْنَرْجِعْ إِلَى ظَاهِرِ التَّفْسِيرِ.

Bu sırları bildiğine göre, tefsirin zahirine dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

O'nun: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, O'ndan başka ilah olmayandır” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّهُ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ.

Birinci Mesele: “Allah” lafzı mübteda olarak ref edilmiştir, sonrası ise onun haberidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْإِلَهُ هُوَ الْمَعْبُودُ، وَهُوَ خَطَأٌ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ، وَمَا كَانَ مَعْبُودًا وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ مَعْبُودًا سِوَاهُ فِي الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَنْبِيَاءِ:

İkinci Mesele: Bazıları: “İlah, ibadet edilendir (mâbuddur)” demiştir. Bu iki vecihten dolayı hatalıdır: Birincisi: Allah Teâlâ ezelde ilahtı, fakat ibadet edilen değildi. İkincisi: Allah Teâlâ, Kur'an'da: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız...” [el-Enbiyâ:

٩٨] بَلِ الْإِلَهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى مَا إِذَا فَعَلَهُ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ.

98] buyruğuyla Kendisinden başka mâbudun [varlığını] ispat etmiştir. Bilakis ilah; yaptığında ibadete müstahak olacağı şeye güç yetirendir.