وَالِاحْتِمَالُ الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مَحْمُولًا عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّ بَيْنَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ قَدْرًا مُشْتَرَكًا وَهُوَ دَفْعُ الْمَفْسَدَةِ، فَإِذَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَيْهِ دَخَلَتِ الْأَقْسَامُ بِأَسْرِهَا فِيهِ.
Beşinci İhtimal: Bu lafzın tamamına hamledilmesidir. Çünkü bu kısımlar arasında ortak bir payda vardır; o da fesadın savılmasıdır. Dolayısıyla lafız buna hamledildiğinde, bütün bu kısımlar onun kapsamına girer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى مَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْجَبْرِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْفَسَادُ مِنْ خَلْقِهِ فَكَيْفَ يَصْلُحُ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَيَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ عَلَى قَوْلِهِمْ لِدِفَاعِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ تَأْثِيرٌ فِي زَوَالِ الْفَسَادِ وَذَلِكَ لِأَنَّ عَلَى قَوْلِهِمُ الْفَسَادَ إِنَّمَا لَا يَقَعُ بِسَبَبِ أَنْ لَا يَفْعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَلَا يَخْلُقُهُ لَا لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ.
Üçüncü Mesele: Kadı şöyle demiştir: “Bu ayet, cebrin (insanın fiillerinde mecbur olduğu görüşünün) batıl olduğuna delalet eden en güçlü delillerdendir. Çünkü fesat Allah'ın yaratmasıyla olsaydı, Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” buyurması nasıl uygun düşerdi? Onların (Cebriyye'nin) görüşüne göre, insanların birbirini savmasının fesadın yok olmasında hiçbir tesirinin olmaması gerekir. Zira onların sözüne göre fesadın vuku bulmaması, insanlara raci olan bir durumdan dolayı değil, sadece Allah Teâlâ'nın onu yapmaması ve yaratmaması sebebiyledir.”
وَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِوُقُوعِ الْفَسَادِ، فَإِذَا صَحَّ مَعَ ذَلِكَ الْعِلْمِ أَنْ لَا يَفْعَلَ الْفَسَادَ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَصِحُّ مِنَ الْعَبْدِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ عَدَمِ الْفَسَادِ وَبَيْنَ الْعِلْمِ بِوُجُودِ الْفَسَادِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ وَهُوَ مُحَالٌ.
Cevap şudur: Allah Teâlâ fesadın vuku bulacağını bildiğine göre, bu ilimle birlikte [kulun] fesadı yapmamasının sahih olması durumunda bunun anlamı, kulun fesadın yokluğu ile fesadın varlığına dair ilmi bir arada toplamasının sahih olması demektir. Bu durumda [kulun] nefy ile ispatı (yokluk ile varlığı) bir arada toplamaya muktedir olması gerekir ki bu da imkânsızdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ دَفْعَ الْفَسَادِ بِهَذَا الطَّرِيقِ إِنْعَامٌ يعم الناس
Allah Teâlâ'nın: {وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ} “Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir” kavline gelince, bundan maksat, fesadın bu yolla savılmasının bütün insanları kuşatan bir nimet oluşudur.
كُلَّهُمْ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالُوا: لَوْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى، لَمْ يكن دفع المحققين شَرَّ الْمُبْطِلِينَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا لِأَنَّ الْمُتَوَلِّيَ لِذَلِكَ الدَّفْعِ إِذَا كَانَ هُوَ الْعَبْدَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ وَبِاخْتِيَارِهِ وَلَمْ يَكُنْ لِلَّهِ تَعَالَى وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الدَّفْعِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الدَّفْعَ الَّذِي هُوَ فِعْلُهُمْ هُوَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ تَقْدِيرِهِ.
Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), her şeyin Allah Teâlâ'nın takdiriyle olduğuna dair bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Eğer kulun fiili Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olmasaydı, hak üzere olanların batıl ehlinin şerrini savması, dünya ehli üzerine Allah Teâlâ'dan bir lütuf olmazdı. Çünkü bu savmayı bizzat üstlenen kişi, kendi nefsinden ve kendi ihtiyarıyla hareket eden kul olsaydı ve Allah Teâlâ'ya [ait] olmasaydı, {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı” kavlinin hemen ardından gelen {وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ} “Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir” ifadesi, O Teâlâ'nın bu savma sebebiyle âlemlere karşı lütuf sahibi olduğuna delalet eder. Bu da onların fiili olan bu savmanın, Allah Teâlâ'nın yaratması ve takdiriyle olduğuna delalet etmiştir.
فَإِنْ قَالُوا: يُحْمَلُ هَذَا عَلَى الْبَيَانِ وَالْإِرْشَادِ وَالْأَمْرِ.
Eğer: “Bu, açıklama, irşat ve emretmeye hamledilir” derlerse,
قُلْنَا: كُلُّ ذَلِكَ قَائِمٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ وَالْفُجَّارِ وَلَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ الدَّفْعُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ فَضْلَ اللَّهِ وَنِعْمَتَهُ عَلَيْنَا إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ نَفْسِ ذَلِكَ الدَّفْعِ وذلك يوجب قولنا والله أعلم.
Biz de deriz ki: Bunların tamamı kâfirler ve fâsıklar hakkında da mevcuttur; fakat onlardan savma fiili hasıl olmamıştır. Dolayısıyla bildik ki Allah'ın bize olan lütfu ve nimeti, ancak bizzat o savma sebebiyle olmuştur. Bu da bizim görüşümüzü gerektirir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 252]
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)
{تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin.” (252)
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: تِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِصَصِ الَّتِي ذَكَرَهَا مِنْ حَدِيثِ الْأُلُوفِ وَإِمَاتَتِهِمْ وَإِحْيَائِهِمْ وَتَمْلِيكِ طَالُوتَ، وَإِظْهَارِ الْآيَةِ الَّتِي هِيَ نُزُولُ التَّابُوتِ مِنَ السَّمَاءِ، وَغَلَبِ الْجَبَابِرَةِ عَلَى يَدِ دَاوُدَ وَهُوَ صَبِيٌّ فَقِيرٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ آيَاتٌ بَاهِرَةٌ دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: {تِلْكَ} kavli; binlerce kişinin kıssasından, onların öldürülüp sonra diriltilmesinden, Tâlût'un melik kılınmasından, Tâbût'un gökten inmesi şeklindeki mucizenin ortaya konulmasından ve zorbaların, fakir bir çocuk olan Dâvûd'un eliyle mağlup edilmesinden bahsettiği kıssalara bir işarettir. Hiç şüphe yoktur ki bu durumlar, Allah Teâlâ'nın kudretinin, hikmetinin ve rahmetinin kemaline delalet eden apaçık ayetlerdir (mucizelerdir).
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: تِلْكَ وَلَمْ يَقُلْ: (هَذِهِ) مَعَ أَنَّ تِلْكَ يُشَارُ بِهَا إِلَى غَائِبٍ لَا إِلَى حَاضِرٍ؟.
Eğer: “{تِلْكَ} (şu/bunlar) kelimesi hazır olana değil de gaip olana işaret etmek için kullanıldığı halde, niçin (هَذِهِ) (bu/bunlar) demeyip de {تِلْكَ} demiştir?” denilirse,
قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٢] أَنَّ تِلْكَ وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى هَذِهِ وَهَذَا، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْقِصَصُ لَمَّا ذُكِرَتْ صَارَتْ بَعْدَ ذِكْرِهَا كَالشَّيْءِ الَّذِي انْقَضَى وَمَضَى، فَكَانَتْ فِي حُكْمِ الْغَائِبِ فَلِهَذَا التَّأْوِيلِ قَالَ: تِلْكَ.
Biz deriz ki: {ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ} [Bakara, 2] kavlinin tefsirinde {تِلْكَ} ve {ذلِكَ} kelimelerinin (هَذِهِ) ve (هَذَا) anlamına geldiğini açıklamıştık. Ayrıca bu kıssalar zikredilince, zikredilmelerinden sonra bitip geçmiş bir şey gibi olmuş ve gaip hükmüne girmiştir. İşte bu tevil sebebiyle: {تِلْكَ} buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَتْلُوها يَعْنِي يَتْلُوهَا جِبْرِيلُ ﵇ عَلَيْكَ لَكِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تِلَاوَةَ جِبْرِيلَ ﵇ تِلَاوَةً لِنَفْسِهِ، وَهَذَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ لِجِبْرِيلَ ﵇، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] .
Allah Teâlâ'nın: {نَتْلُوها} kavline gelince; yani Cebrail aleyhisselâm onları sana okur, demektir. Ancak Allah Teâlâ, Cebrail'in aleyhisselâm okumasını kendi okuması kılmıştır. Bu da Cebrail aleyhisselâm için büyük bir şereftir ve bu, O'nun şu kavli gibidir: {إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [Fetih, 10].
أَمَّا قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَصِ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ، وَتَعْتَبِرَ بِهَا أُمَّتُهُ فِي احْتِمَالِ الشَّدَائِدِ فِي الْجِهَادِ، كَمَا احْتَمَلَهَا الْمُؤْمِنُونَ فِي الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَثَانِيهَا: بِالْحَقِّ أَيْ بِالْيَقِينِ الَّذِي لَا يَشُكُّ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُ فِي كُتُبِهِمْ، كَذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ أَصْلًا وَثَالِثُهَا: إِنَّا أَنْزَلَنَا هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى وَجْهٍ تَكُونُ دَالَّةً فِي نُبُوَّتِكَ بِسَبَبِ مَا فِيهَا مِنَ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ وَرَابِعُهَا: تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ أَيْ يَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَيْكَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الشَّيَاطِينِ، وَلَا بِسَبَبِ تَحْرِيفِ الْكَهَنَةِ وَالسَّحَرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {بِالْحَقِّ} kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu kıssaların zikredilmesinden maksat; önceki ümmetlerdeki müminlerin katlandığı gibi, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetinin de cihattaki zorluklara katlanma hususunda bunlardan ibret almasıdır. İkincisi: {بِالْحَقِّ} yani Ehl-i Kitab'ın hakkında şüphe etmeyeceği kesin bir bilgiyle [okuyoruz], demektir. Çünkü bu kıssalar onların kitaplarında da hiçbir farklılık olmaksızın aynen böyledir. Üçüncüsü: Biz bu ayetleri, içerdikleri fesahat ve belağat sebebiyle senin peygamberliğine delalet edecek şekilde indirdik, demektir. Dördüncüsü: {تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ} yani bu ayetlerin sana indirilmesinin şeytanların fısıldamasıyla veya kâhinlerin ve büyücülerin tahrifiyle değil, Allah Teâlâ katından olduğunu bilmek gerekir, demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا عَقِيبَ مَا تَقَدَّمَ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّكَ أَخْبَرْتَ عَنْ هَذِهِ الْأَقَاصِيصِ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ وَلَا دِرَاسَةٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ إِنَّمَا ذَكَرَهَا وَعَرَفَهَا بِسَبَبِ الْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَثَانِيهَا: أَنَّكَ قَدْ عَرَفْتَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ مَا جَرَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْخَوْفِ عَلَيْهِمْ وَالرَّدِّ لِقَوْلِهِمْ، فَلَا يَعْظُمَنَّ عَلَيْكَ كُفْرُ مَنْ كَفَرَ بِكَ، وَخِلَافُ مَنْ خَالَفَ عَلَيْكَ، لِأَنَّكَ مِثْلُهُمْ، وَإِنَّمَا بَعَثَ الْكُلَّ لِتَأْدِيَةِ الرِّسَالَةِ وَلِامْتِثَالِ الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِيَارِ وَالتَّطَوُّعِ، لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِكْرَاهِ، فَلَا عُتْبَ عَلَيْكَ فِي
Sonra: {وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Ve şüphesiz sen peygamberlerdensin” buyurmuştur. Bunu daha önce geçenlerin hemen ardından zikretmesi şu vecihlerden dolayıdır: Birincisi: Sen bu kıssaları hiçbir öğrenim ve ders görmeksizin haber verdin; bu da onun aleyhisselâm bunları ancak Allah Teâlâ'dan gelen vahiy sebebiyle zikredip bildiğine delalet eder. İkincisi: Sen bu ayetlerle, İsrâiloğulları içindeki peygamberlerin aleyhimüsselâm başına gelen korkuları ve onların sözlerinin reddedildiğini öğrendin; o halde sana inkâr edenlerin inkârı ve sana muhalefet edenlerin muhalefeti sana ağır gelmesin. Çünkü sen de onlar gibisin. Zira [Allah] herkesi zorlama yoluyla değil, risaleti tebliğ etmek ve emre ihtiyarî ve gönüllü olarak uymak üzere göndermiştir. Dolayısıyla onların
خِلَافِهِمْ وَكُفْرِهِمْ وَالْوَبَالُ فِي ذَلِكَ يَرْجِعُ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﷺ فِيمَا يَظْهَرُ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ كالتنبيه على ذلك.
muhalefet etmelerinde ve inkârlarında sana bir kınama yoktur; bunun vebali kendilerine döner. Böylece bu, kâfirlerden ve münafıklardan sadır olan şeyler hususunda Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli olur. O'nun: {وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} kavli de buna bir dikkat çekme mesabesindedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 253]
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)
{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} “İşte o peygamberler! Biz onların bazısını bazısına üstün kıldık. Onlardan Allah'ın kendisiyle konuştuğu kimseler vardır; bazısını da derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar.” (253)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تِلْكَ ابْتِدَاءٌ، وَإِنَّمَا قَالَ: تِلْكَ وَلَمْ يَقُلْ أُولَئِكَ الرُّسُلُ، لِأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى الْجَمَاعَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: تِلْكَ الْجَمَاعَةُ الرُّسُلُ بِالرَّفْعِ، لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِتِلْكَ وَخَبَرُ الِابْتِدَاءِ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ.
Birinci Mesele: {تِلْكَ} kelimesi mübtedadır (öznedir). Topluluğa raci kılındığı için {أُولَئِكَ الرُّسُلُ} demeyip {تِلْكَ} demiştir; sanki: “Şu peygamberler topluluğu” denilmiştir. {الرُّسُلُ} kelimesi, {تِلْكَ} kelimesinin sıfatı olduğu için merfûdur. Mübtedanın haberi (yüklemi) ise: {فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ} kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: تِلْكَ الرُّسُلُ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي الْقُرْآنِ، كَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَمُوسَى وَغَيْرِهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَأَشْمُوِيلَ وَدَاوُدَ وَطَالُوتَ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَجْعَلُهُ نَبِيًّا وَالثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {تِلْكَ الرُّسُلُ} kavli hakkında birkaç görüş vardır: Birincisi: Bundan murat, İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, Musa ve diğerleri gibi -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- Kur'an'da daha önce zikri geçen peygamberlerdir aleyhimüsselâm. İkincisi: Bundan murat, Şemuel, Davud ve kendisini nebi kabul edenlerin görüşüne göre Talut gibi bu ayet grubunda daha önce zikri geçenlerdir. Üçüncüsü ise el-Asam'ın şu görüşüdür:
تِلْكَ الرُّسُلُ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ لِدَفْعِ الْفَسَادِ، الَّذِينَ إِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ [البقرة: ٢٥١] .
{تِلْكَ الرُّسُلُ} Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” [Bakara, 251] kavliyle kendilerine işaret edilen, fesadı savmak için Allah'ın gönderdiği peygamberlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَجْهُ تَعْلِيقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْبَأَ مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ أَخْبَارِ الْمُتَقَدِّمِينَ مَعَ قَوْمِهِمْ، كَسُؤَالِ قَوْمِ مُوسَى أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النِّسَاءِ: ١٥٣] وَقَوْلِهِمْ: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] وَكَقَوْمِ عِيسَى بَعْدَ أَنْ شَاهَدُوا مِنْهُ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءَ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ بِإِذْنِ اللَّهِ فَكَذَّبُوهُ وَرَامُوا قَتْلَهُ، ثُمَّ أَقَامَ فَرِيقٌ عَلَى الْكُفْرِ بِهِ وَهُمُ الْيَهُودُ، وَفَرِيقٌ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَوْلِيَاؤُهُ وَادَّعَتْ عَلَى الْيَهُودِ مَنْ قَتَلَهُ وَصَلَبَهُ مَا كَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ كَالْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَسَدُوا طَالُوتَ وَدَفَعُوا مُلْكَهُ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ، وَكَذَلِكَ مَا جَرَى مَنْ أَمْرِ النَّهْرِ، فَعَزَّى اللَّهُ رَسُولَهُ عَمَّا/ رَأَى مِنْ قَوْمِهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْحَسَدِ، فَقَالَ: هَؤُلَاءِ الرُّسُلُ الَّذِينَ كَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْضَهُمْ، وَرَفَعَ الْبَاقِينَ دَرَجَاتٍ وَأَيَّدَ عِيسَى بِرُوحِ الْقُدُسِ، قَدْ نَالَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ مَا ذَكَرْنَاهُ بَعْدَ مُشَاهَدَةِ الْمُعْجِزَاتِ، وَأَنْتَ رَسُولٌ مِثْلُهُمْ فَلَا تَحْزَنْ عَلَى مَا تَرَى مِنْ قَوْمِكَ، فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ تَخْتَلِفُوا أَنْتُمْ وَأُولَئِكَ، وَلَكِنْ مَا قَضَى اللَّهُ فَهُوَ كَائِنٌ، وَمَا قَدَّرَهُ فَهُوَ وَاقِعٌ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ ﷺ عَلَى إِيذَاءِ قَوْمِهِ لَهُ.
Üçüncü Mesele: Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatının vechi, Ebu Müslim'in zikrettiği şu husustur: Allah Teâlâ Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, Musa'nın kavminin: {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Bize Allah'ı apaçık göster” [Nisâ, 153] şeklindeki talepleri ve: {اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ} “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [A'râf, 138] sözleri gibi; İsa'nın kavminin ise ondan ölüleri diriltmesini, anadan doğma körü ve alacalıyı Allah'ın izniyle iyileştirmesini müşahede ettikten sonra onu yalanlamaları ve öldürmeye kalkışmaları, ardından bir fırkanın (Yahudilerin) onu inkârda ısrar etmesi, bir fırkanın ise onun dostları olduğunu iddia edip onu öldüren ve asan kimsenin Yahudiler olduğunu öne sürmesi gibi -ki Allah Teâlâ onları bu konuda yalanlamıştır-; İsrâiloğulları ileri gelenlerinin, peygamber istemelerinin ardından Tâlût'a haset edip onun hükümdarlığını reddetmeleri ve aynı şekilde nehir meselesinde cereyan eden olaylar gibi önceki peygamberlerin kavimleriyle olan haberlerini bildirmiştir. Bunun üzerine Allah, kavminden gördüğü yalanlama ve hasetten dolayı Resûlü'nü teselli ederek şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ'nın bazısıyla konuştuğu, diğerlerini derecelerle yükselttiği ve İsa'yı Rûhu'l-Kudüs ile desteklediği bu peygamberler, mucizeleri müşahede ettikten sonra kavimlerinden zikrettiğimiz bu muameleleri görmüşlerdir. Sen de onlar gibi bir peygambersin; kavminden gördüğün şeylere üzülme. Eğer Allah dileseydi, ne siz ne de onlar ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah neyi hükmetmişse o olur, neyi takdir etmişse o vuku bulur. Özetle bu kelamdan maksat, kavminin kendisine verdiği eziyetler karşısında Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَجْمَعْتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْأَنْبِيَاءِ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ، وَعَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ مِنَ الْكُلِّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] فَلَمَّا كَانَ رَحْمَةً لِكُلِّ الْعَالَمِينَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ كُلِّ الْعَالَمِينَ.
Dördüncü Mesele: Ümmet, peygamberlerin bazısının bazısından üstün olduğu ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem hepsinden üstün olduğu hususunda icma etmiştir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ, 107] kavlidir. O bütün âlemlere rahmet olunca, bütün âlemlerden daha üstün olması gerekmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ فَقِيلَ فِيهِ لِأَنَّهُ قَرَنَ ذِكْرَ مُحَمَّدٍ بِذِكْرِهِ فِي كَلِمَةِ الشَّهَادَةِ وَفِي الْأَذَانِ وَفِي التَّشَهُّدِ وَلَمْ يَكُنْ ذِكْرُ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ كَذَلِكَ.
İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ} “Senin şanını yücelttik” [İnşirâh, 4] kavlidir. Bu konuda şöyle denilmiştir: Çünkü Allah, Kelime-i Şehadet'te, ezanda ve teşehhütte Muhammed'in zikrini Kendi zikrine bitiştirmiştir; diğer peygamberlerin zikri ise böyle olmamıştır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَرَنَ طَاعَتَهُ بِطَاعَتِهِ، فَقَالَ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاءِ: ٨٠] وَبَيْعَتَهُ بِبَيْعَتِهِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْحِ: ١٠] وَعِزَّتَهُ بِعِزَّتِهِ فَقَالَ:
Üçüncü Delil: Allah Teâlâ, Peygamber'e itaati Kendisine itaatle bitiştirerek: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ} “Kim Resûl'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur” [Nisâ, 80] buyurmuştur. O'na biati Kendi biatine bitiştirerek: {إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih, 10] buyurmuştur. O'nun izzetini Kendi izzetine bitiştirerek:
وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] وَرِضَاهُ بِرِضَاهُ فَقَالَ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٦٢] وإجابته بإجابته فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ [الْأَنْفَالِ: ٢٤] .
{وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ} “İzzet Allah'ındır ve Resûlü'nündür” [Münâfikûn, 8] buyurmuştur. O'nun rızasını Kendi rızasına bitiştirerek: {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ} “Eğer mümin iseler, razı etmelerine en layık olan Allah ve Resûlü'dür” [Tevbe, 62] buyurmuştur. O'na icabeti Kendisine icabetle bitiştirerek: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e icabet edin” [Enfâl, 24] buyurmuştur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا بِأَنْ يَتَحَدَّى بِكُلِّ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] وَأَقْصَرُ السُّوَرِ سُورَةُ الْكَوْثَرِ وَهِيَ ثَلَاثُ آيَاتٍ، وَكَانَ اللَّهُ تَحَدَّاهُمْ بكل ثلاثة آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَمَّا كَانَ كُلُّ الْقُرْآنِ سِتَّةَ آلَافِ آيَةٍ، وَكَذَا آيَةٍ، لَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ مُعْجِزُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا وَاحِدًا بَلْ يَكُونُ أَلْفَيْ مُعْجِزَةٍ وَأَزْيَدَ.
Dördüncü Delil: Allah Teâlâ Muhammed'e Kur'an'ın her bir suresiyle meydan okumasını emredip: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzeri bir sure getirin” [Bakara, 23] buyurmuştur. En kısa sure ise Kevser Suresi olup üç ayettir. Allah onlara Kur'an'dan her üç ayetle meydan okumuştur. Bütün Kur'an altı bin küsur ayet olduğuna göre, Kur'an'ın mucizesinin tek bir mucize olmayıp iki bin veya daha fazla mucize olması gerekir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ تَشْرِيفَ مُوسَى بِتِسْعِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ، فَلِأَنْ يَحْصُلَ التَّشْرِيفُ لِمُحَمَّدٍ بِهَذِهِ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ كَانَ أَوْلَى.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Sübhânehu, Musa'yı dokuz apaçık mucize ile şereflendirdiğini zikretmiştir; dolayısıyla Muhammed için bu kadar çok mucize ile şereflendirmenin hasıl olması [üstünlük açısından] çok daha evladır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ مُعْجِزَةَ رَسُولِنَا ﷺ أَفْضَلُ مِنْ مُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَسُولُنَا أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ.
Beşinci Delil: Resûlümüzün sallallâhu aleyhi ve sellem mucizesi diğer peygamberlerin mucizelerinden daha üstündür; bu sebeple Resûlümüzün diğer peygamberlerden daha üstün olması vacip olmuştur.
بَيَانُ الْأَوَّلِ
Birincisinin Açıklaması:
قَوْلُهُ ﵇: «الْقُرْآنُ فِي الْكَلَامِ كَآدَمَ فِي الْمَوْجُودَاتِ» .
Peygamber'in aleyhisselâm şu sözüdür: “Sözler içinde Kur'an'ın yeri, varlıklar içinde Âdem'in yeri gibidir.”
بَيَانُ الثَّانِي أَنَّ الْخِلْعَةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَشْرَفَ كَانَ صَاحِبُهَا أَكْرَمَ عِنْدَ الْمَلِكِ.
İkincisinin açıklaması şudur: Hilat ne kadar şerefli olursa, onun sahibi de melikin katında o kadar değerli olur.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ مُعْجِزَتَهُ ﵇ هِيَ الْقُرْآنُ وَهِيَ مِنْ جِنْسِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَهِيَ أَعْرَاضٌ غَيْرُ بَاقِيَةٍ وَسَائِرُ مُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ جِنْسِ الْأُمُورِ الْبَاقِيَةِ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ مُعْجِزَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَاقِيَةً إِلَى آخِرِ الدَّهْرِ، وَمُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ فَانِيَةً مُنْقَضِيَةً.
Altıncı Delil: O'nun aleyhisselâm mucizesi Kur'an'dır; o da harfler ve sesler cinsindendir ki bunlar kalıcı olmayan arazlardır. Diğer peygamberlerin bütün mucizeleri ise baki olan şeyler cinsindendir. Buna rağmen Allah Sübhânehu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem mucizesini zamanın sonuna kadar baki kılmış, diğer peygamberlerin mucizelerini ise yok olup biten kılmıştır.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ مَا حَكَى أَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ قَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ/ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] فَأَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ قَبْلَهُ، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مَأْمُورًا بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي أُصُولِ الدِّينِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ تَقْلِيدٌ، أَوْ فِي فُرُوعِ الدِّينِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ شَرْعَهُ نَسَخَ سَائِرَ الشَّرَائِعِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَحَاسِنَ الْأَخْلَاقِ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنَّا أَطْلَعْنَاكَ عَلَى أَحْوَالِهِمْ وَسِيَرِهِمْ، فَاخْتَرْ أَنْتَ مِنْهَا أَجْوَدَهَا وَأَحْسَنَهَا وَكُنْ مُقْتَدِيًا بِهِمْ فِي كُلِّهَا، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ مِنَ الْخِصَالِ الْمَرْضِيَّةِ مَا كَانَ مُتَفَرِّقًا فِيهِمْ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ.
Yedinci Delil: Allah Teâlâ peygamberlerin aleyhimüsselâm durumlarını anlattıktan sonra: {أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ} “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm, 90] buyurarak Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden öncekilere uymasını emretmiştir. Burada ya dinin asıllarında (inanç esaslarında) onlara uymakla emrolunduğu söylenecektir ki bu caiz değildir, çünkü bu taklittir; ya da dinin füruunda (ameli hükümlerde) emrolunduğu söylenecektir ki bu da caiz değildir, çünkü onun şeriatı diğer bütün şeriatları neshetmiştir. Geriye ancak bunun ahlak güzellikleri manasına gelmesi kalır. Sanki Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur: “Biz seni onların hallerine ve siretlerine vakıf kıldık; sen de onlardan en güzelini ve en hayırlısını seç ve hepsinde onlara uy.” Bu da onlarda dağınık halde bulunan bütün övgüye değer hasletlerin onda toplandığını iktiza eder; dolayısıyla onun hepsinden üstün olması vacip olur.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّهُ ﵇ بُعِثَ إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ مَشَقَّتُهُ أَكْثَرَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ، أَمَّا إِنَّهُ بُعِثَ إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [سَبَأٍ: ٢٨] وَأَمَّا إِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ مَشَقَّتُهُ أَكْثَرَ فَلِأَنَّهُ كَانَ إِنْسَانًا فَرْدًا مِنْ غَيْرِ مَالٍ وَلَا أَعْوَانٍ وَأَنْصَارٍ، فَإِذَا قَالَ لِجَمِيعِ الْعَالَمِينَ: يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ صَارَ الْكُلُّ أَعْدَاءً لَهُ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ خَائِفًا مِنَ الْكُلِّ، فَكَانَتِ الْمَشَقَّةُ عَظِيمَةً، وَكَذَلِكَ فَإِنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا بُعِثَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَهُوَ مَا كَانَ يَخَافُ أَحَدًا إِلَّا مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵇ فَالْكُلُّ كَانُوا أَعْدَاءً لَهُ، يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّ إِنْسَانًا لَوْ قِيلَ لَهُ: هَذَا الْبَلَدُ الْخَالِي عَنِ الصَّدِيقِ وَالرَّفِيقِ فِيهِ رَجُلٌ وَاحِدٌ ذُو قُوَّةٍ وَسِلَاحٍ فَاذْهَبْ إِلَيْهِ الْيَوْمَ وَحِيدًا وَبَلِّغْ إِلَيْهِ خبرا يوحشه ويؤذيه، فإنه قلما مسحت نَفْسُهُ بِذَلِكَ، مَعَ أَنَّهُ إِنْسَانٌ
Sekizinci Delil: Peygamber aleyhisselâm bütün mahlukata gönderilmiştir; bu da onun meşakkatinin daha çok olmasını iktiza eder, dolayısıyla onun daha üstün olması vacip olur. Bütün mahlukata gönderildiğine delil, Allah Teâlâ'nın: {وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” [Sebe, 28] kavlidir. Bunun daha çok meşakkat gerektirmesine gelince; çünkü o malı, yardımcıları ve destekçileri bulunmayan tek bir insandı. Bütün âlemlere: “Ey kâfirler!” dediğinde hepsi ona düşman oldu. O vakit hepsinden endişe eder hale geldi ve meşakkat pek büyük oldu. Aynı şekilde Musa aleyhisselâm İsrâiloğullarına gönderildiğinde, Firavun ve kavminden başka kimseden korkmuyordu. Muhammed'e aleyhisselâm gelince, herkes onun düşmanıydı. Bunu şu husus açıklar: Bir kimseye: “Dostun ve yoldaşın bulunmayan şu ıssız beldede güçlü ve silahlı tek bir adam vardır; bugün oraya tek başına git ve ona canını sıkacak ve onu incitecek bir haber ilet” dense, tek bir insan olmasına rağmen nefsi buna pek razı gelmez.
وَاحِدٌ، وَلَوْ قِيلَ لَهُ: اذْهَبْ إِلَى بَادِيَةٍ بعيدة ليس فيها أنس وَلَا صَدِيقٌ، وَبَلِّغْ إِلَى صَاحِبِ الْبَادِيَةِ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْأَخْبَارِ الْمُوحِشَةِ لَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْإِنْسَانِ، أَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَإِنَّهُ كَانَ مَأْمُورًا بِأَنْ يَذْهَبَ طُولَ لَيْلِهِ وَنَهَارِهِ فِي كُلِّ عُمُرِهِ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ الَّذِينَ لَا عَهْدَ لَهُ بِهِمْ، بَلِ الْمُعْتَادُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يُعَادُونَهُ وَيُؤْذُونَهُ وَيَسْتَخِفُّونَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ لَمْ يَمَلَّ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ وَلَمْ يَتَلَكَّأْ، بَلْ سَارَعَ إِلَيْهَا سَامِعًا مُطِيعًا، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَحَمَّلَ فِي إِظْهَارِ دِينِ اللَّهِ أَعْظَمَ الْمَشَاقِّ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ [الْحَدِيدِ: ١٠] وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ الْبَلَاءَ كَانَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ، فَإِذَا عَظُمَ فَضْلُ الصَّحَابَةِ بِسَبَبِ تِلْكَ الشِّدَّةِ فَمَا ظَنُّكَ بِالرَّسُولِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ مَشَقَّتَهُ أَعْظَمُ مِنْ مَشَقَّةِ غَيْرِهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ فَضْلُهُ أَكْثَرَ مِنْ فَضْلِ غَيْرِهِ
Yine o kimseye: “İçinde hiçbir tanıdık ve dost bulunmayan uzak bir çöle git ve o çölün sahibine şöyle şöyle can sıkıcı haberler ilet” dense, bu durum insana pek ağır gelirdi. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelince; o, bütün ömrü boyunca gece gündüz, kendilerini hiç tanımadığı, bilakis âdetleri kendisine düşmanlık etmek, eziyet vermek ve onu hafife almak olan cinlere ve insanlara gitmekle emrolunmuştu. Bununla birlikte Peygamber aleyhisselâm bu durumdan usanmadı ve geri durmadı; bilakis işitip itaat ederek buna koştu. Bu durum, Allah'ın dinini ortaya koyma hususunda onun en büyük meşakkatlere katlandığını iktiza eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ} “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar bir olmaz” [Hadîd, 10]. Malumdur ki o meşakkat ve imtihan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeydi. Sahabenin fazileti bu zorluk sebebiyle böylesine yüce olunca, artık Resûlullah hakkındaki zannın ne olur! Onun meşakkatinin başkalarının meşakkatinden daha büyük olduğu sabit olunca, faziletinin de başkalarının faziletinden daha çok olması vacip olmuştur;
لِقَوْلِهِ ﵇: «أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ أَحَمَزُهَا» .
Nitekim Peygamber aleyhisselâm: “İbadetlerin en faziletlisi, en meşakkatli olanıdır” buyurmuştur.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ دِينَ مُحَمَّدٍ ﵇ أَفْضَلُ الْأَدْيَانِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﷺ أَفْضَلَ الْأَنْبِيَاءِ، بَيَانُ الْأَوَّلِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْإِسْلَامَ نَاسِخًا لِسَائِرِ الْأَدْيَانِ، وَالنَّاسِخُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ
Dokuzuncu Delil: Muhammed'in aleyhisselâm dini dinlerin en faziletlisidir; dolayısıyla Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem de peygamberlerin en faziletlisi olması gerekir. Birincisinin açıklaması şudur: Allah Teâlâ İslam'ı diğer bütün dinleri neshedici kılmıştır; neshedenin ise daha faziletli olması gerekir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
Nitekim Peygamber aleyhisselâm: “Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir” buyurmuştur.
فَلَمَّا كَانَ هَذَا الدِّينُ أَفْضَلَ وَأَكْثَرَ ثَوَابًا، كَانَ وَاضِعُهُ أَكْثَرَ ثَوَابًا مِنْ وَاضِعِي سَائِرِ الْأَدْيَانِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﵇ أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ.
Bu din en faziletli ve sevabı en çok olan din olunca, onu vazeden (tebliğ eden) zatın sevabı da diğer dinleri vazedenlerin sevabından daha çok olur. Dolayısıyla Muhammed'in aleyhisselâm diğer peygamberlerden daha faziletli olması gerekir.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ أَفْضَلُ الْأُمَمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ أَفْضَلَ الْأَنْبِيَاءِ، بَيَانُ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] بَيَانُ الثَّانِي أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ إِنَّمَا/ نَالَتْ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ لِمُتَابَعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَفَضِيلَةُ التَّابِعِ تُوجِبُ فَضِيلَةَ الْمَتْبُوعِ، وَأَيْضًا إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَكْثَرُ ثَوَابًا لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُ أَكْثَرَ، لِأَنَّ لِكَثْرَةِ الْمُسْتَجِيبِينَ أَثَرًا فِي عُلُوِّ شَأْنِ الْمَتْبُوعِ.
Onuncu Delil: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti ümmetlerin en hayırlısıdır; bu sebeple Muhammed'in peygamberlerin en faziletlisi olması vacip olmuştur. Birincisinin açıklaması, Allah Teâlâ'nın: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân, 110] kavlidir. İkincisinin açıklaması ise şudur: Bu ümmet bu fazilete ancak Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmakla nail olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân, 31] buyurmuştur. Tabi olanın fazileti, tabi olunana da fazilet kazandırır. Ayrıca Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sevabı daha çoktur; çünkü o hem cinlere hem de insanlara gönderilmiştir. Dolayısıyla onun sevabının daha çok olması vacip olmuştur; zira icabet edenlerin çokluğunun, kendisine tabi olunan kimsenin şanının yücelmesinde tesiri vardır.
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ ﵇ خَاتَمُ الرُّسُلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ، لِأَنَّ نَسْخَ الْفَاضِلِ بِالْمَفْضُولِ قَبِيحٌ فِي الْمَعْقُولِ.
On Birinci Delil: O aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusudur; dolayısıyla en faziletli olması vacip olmuştur. Çünkü daha faziletli olanın daha az faziletli olanla neshedilmesi aklen çirkindir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ تَفْضِيلَ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى بَعْضٍ يَكُونُ لِأُمُورٍ مِنْهَا: كَثْرَةُ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي هِيَ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِهِمْ وَمُوجِبَةٌ لِتَشْرِيفِهِمْ، وَقَدْ حَصَلَ فِي حَقِّ نَبِيِّنَا ﵇ مَا يَفْضُلُ عَلَى ثَلَاثَةِ آلَافٍ، وَهِيَ بِالْجُمْلَةِ عَلَى أَقْسَامٍ، مِنْهَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقُدْرَةِ، كَإِشْبَاعِ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ مِنَ الطَّعَامِ الْقَلِيلِ، وَإِرْوَائِهِمْ مِنَ الْمَاءِ الْقَلِيلِ، وَمِنْهَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْعُلُومِ كَالْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ، وَفَصَاحَةِ الْقُرْآنِ، وَمِنْهَا اخْتِصَاصُهُ فِي ذَاتِهِ بِالْفَضَائِلِ، نَحْوُ كَوْنِهِ أَشْرَفَ نَسَبًا مِنْ أَشْرَافِ الْعَرَبِ، وَأَيْضًا كَانَ فِي غَايَةِ الشَّجَاعَةِ، كَمَا
On İkinci Delil: Peygamberlerin bazısının bazısına üstün kılınması birtakım hususlarla olur. Bunlardan biri: Doğruluklarına delalet eden ve şereflerini gerektiren mucizelerin çokluğudur. Peygamberimiz aleyhisselâm hakkında ise üç binden fazla mucize vuku bulmuştur. Bunlar genel olarak kısımlara ayrılır: Bir kısmı kudretle alakalıdır; az yemekten pek çok insanı doyurması ve azıcık sudan onları suya kandırması gibi. Bir kısmı ilimlerle alakalıdır; gayblardan haber vermesi ve Kur'an'ın fesahati gibi. Bir kısmı ise zatına mahsus faziletlerdir; Arapların en şereflilerinden daha şerefli bir nesebe sahip olması gibi. Ayrıca o, son derece cesur idi; nitekim
رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ مُحَارَبَةِ عَلِيٍّ ﵁ لِعَمْرِو بْنِ وُدٍّ: كَيْفَ وَجَدْتَ نَفْسَكَ يَا عَلِيُّ، قَالَ: وَجَدْتُهَا لَوْ كَانَ كُلُّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي جَانِبٍ وَأَنَا فِي جَانِبٍ لَقَدَرْتُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: تَأَهَّبْ فَإِنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ هَذَا الْوَادِي فَتًى يُقَاتِلُكَ، الْحَدِيثَ إِلَى آخِرِهِ
Rivayet edildiğine göre, Ali'nin radıyallâhu anh Amr b. Vüdd ile savaşmasından sonra Peygamber ona: “Kendini nasıl buldun ey Ali?” diye sormuş, o da: “Bütün Medine halkı bir tarafta, ben bir tarafta olsaydım onlara güç yetirebileceğimi hissettim” demiştir. Bunun üzerine Peygamber: “Hazırlan! Zira şu vadiden seninle savaşacak bir yiğit çıkacaktır...” buyurmuştur. Hadis sonuna kadar devam eder
وَهُوَ مَشْهُورٌ، وَمِنْهَا فِي خُلُقِهِ وَحِلْمِهِ وَوَفَائِهِ وَفَصَاحَتِهِ وَسَخَائِهِ، وَكُتُبُ الْحَدِيثِ نَاطِقَةٌ بِتَفْصِيلِ هَذِهِ الْأَبْوَابِ.
ve meşhurdur. Bir kısmı da ahlakı, hilmi, vefası, fesahati ve cömertliği hususundadır. Hadis kitapları bu bapların tafsilatıyla doludur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ:
On Üçüncü Delil:
قَوْلُهُ ﵇: «آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوَائِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Peygamber'in aleyhisselâm şu sözüdür: “Kıyamet gününde Âdem ve ondan sonrakiler benim sancağım altındadır.”
وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ آدَمَ وَمِنْ كُلِّ أَوْلَادِهِ،
Bu da onun Âdem'den ve onun bütün evlatlarından daha faziletli olduğuna delalet eder.
وَقَالَ ﵇: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ»
Yine Peygamber aleyhisselâm: “Övünmek yok, ben Âdemoğlunun efendisiyim” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ مِنَ النَّبِيِّينَ حَتَّى أَدْخُلَهَا أَنَا، وَلَا يَدْخُلُهَا أَحَدٌ مِنَ الْأُمَمِ حَتَّى تَدْخُلَهَا أُمَّتِي»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ben girmedikçe peygamberlerden hiçbiri cennete giremez; ümmetim girmedikçe de ümmetlerden hiçbiri oraya giremez.”
وَرَوَى أنس قَالَ ﷺ: «أَنَا أَوَّلُ النَّاسِ خُرُوجًا إِذَا بُعِثُوا، وَأَنَا خَطِيبُهُمْ إِذَا وَفَدُوا، وَأَنَا مُبَشِّرُهُمْ إِذَا أَيِسُوا، لِوَاءُ الْحَمْدِ بِيَدِي، وَأَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى
Enes [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İnsanlar diriltildiklerinde kabirden ilk çıkan ben olacağım; [huzura] geldiklerinde onların hatibi ben olacağım; ümitsizliğe düştüklerinde onların müjdecisi ben olacağım. Hamd sancağı benim elimdedir. Ben Rabbimin katında Âdemoğlunun en değerlisiyim,
رَبِّي وَلَا فَخْرَ»
[bunda] övünmek yoktur.”
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَلَسَ نَاسٌ مِنَ الصَّحَابَةِ يَتَذَاكَرُونَ فَسَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَدِيثَهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: عَجَبًا إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَقَالَ آخَرُ: مَاذَا بِأَعْجَبَ مِنْ كَلَامِ مُوسَى كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا، وَقَالَ آخَرُ:
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Sahâbeden bir grup oturmuş müzakere ediyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların konuşmalarını işitti. Onlardan biri: “Ne şaşılacak şey! Şüphesiz Allah, İbrâhim'i dost (halîl) edindi” dedi. Bir başkası: “Bu, Allah'ın Mûsâ ile bizzat konuşmasından daha şaşırtıcı değildir” dedi. Bir diğeri ise:
فَعِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ، وَقَالَ آخَرُ: آدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وقال: قَدْ سَمِعْتُ كَلَامَكُمْ وَحُجَّتَكُمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلُ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ، وَمُوسَى نَجِيُّ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ، وَعِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ، وَآدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ كَذَلِكَ، أَلَا وَأَنَا حَبِيبُ اللَّهِ وَلَا فَخْرَ، وَأَنَا حَامِلُ لِوَاءِ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرَ، وَأَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ وَأَنَا أَوَّلُ مُشَفَّعٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرَ، وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يُحَرِّكُ حَلْقَةَ الْجَنَّةِ فَيُفْتَحُ لِي فَأَدْخُلُهَا وَمَعِي فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا فَخْرَ، وَأَنَا أَكْرَمُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ وَلَا فَخْرَ.
“Îsâ da Allah'ın kelimesi ve ruhudur” dedi. Bir başkası: “Âdem'i de Allah seçip üstün kıldı” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına çıkıp şöyle buyurdu: “Sözlerinizi ve İbrâhim'in Allah'ın dostu olduğuna dair delilinizi işittim; o gerçekten öyledir. Mûsâ Allah'ın kendisiyle fısıldaştığı (necîsi) kimsedir; o gerçekten öyledir. Îsâ Allah'ın ruhudur; o gerçekten öyledir. Âdem'i de Allah Teâlâ seçip üstün kılmıştır; o gerçekten öyledir. Dikkat edin! Ben de Allah'ın sevgilisiyim (habîbiyim), [bunda] övünmek yoktur. Kıyamet gününde hamd sancağını taşıyan benim, övünmek yoktur. Kıyamet gününde ilk şefaat edecek olan ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim, övünmek yoktur. Cennetin kapı halkasını ilk çalan ben olacağım; kapı bana açılacak, fakir müminlerle birlikte oraya gireceğim, övünmek yoktur. Ben öncekilerin ve sonrakilerin en kerimiyim / değerlisiyim, övünmek yoktur.”
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ:
On Dördüncü Delil:
رَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ» أَنَّهُ ظَهَرَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ بَعِيدٍ فَقَالَ ﵇: هَذَا سَيِّدُ الْعَرَبِ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: أَلَسْتَ أَنْتَ سَيِّدُ الْعَرَبِ؟ فَقَالَ أَنَا سَيِّدُ الْعَالَمِينَ وَهُوَ سَيِّدُ الْعَرَبِ،
Beyhakî Fedâilü's-Sahâbe'de şöyle rivayet etmiştir: Ali b. Ebî Tâlib uzaktan göründüğünde Peygamber aleyhisselâm: “Bu, Arapların efendisidir” buyurdu. Âişe: “Arapların efendisi sen değil misin?” diye sorunca Peygamber: “Ben âlemlerin efendisiyim, o ise Arapların efendisidir” buyurdu.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.
Bu da onun peygamberlerin aleyhimüsselâm en faziletlisi olduğuna delalet eder.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ:
On Beşinci Delil:
رَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي وَلَا فَخْرَ، بُعِثْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ وَكَانَ النَّبِيُّ قَبْلِي يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ، وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ أَمَامِي مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَلَمْ تَكُنْ لِأَحَدٍ قَبْلِي، وَأُعْطِيتُ الشَّفَاعَةَ فَادَّخَرْتُهَا لِأُمَّتِي، فَهِيَ نَائِلَةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى لِمَنْ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا»
Mücâhid, İbn Abbâs'tan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi; [bunda] övünmek yoktur: Ben kırmızıya da siyaha da gönderildim; oysa benden önceki peygamber [sadece] kendi kavmine gönderilirdi. Yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı. Bir aylık mesafeden [düşmanın kalbine düşen] korkuyla bana yardım olundu. Ganimetler bana helal kılındı; oysa benden önceki hiç kimseye helal kılınmamıştı. Bana şefaat verildi, ben de onu ümmetim için sakladım; inşâallahu Teâlâ o, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseye ulaşacaktır.”
وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ فَضَّلَهُ بِهَذِهِ الْفَضَائِلِ عَلَى غَيْرِهِ.
Delil getirme yönü şudur: [Bu hadis], Allah'ın bu faziletlerle onu başkalarına üstün kıldığı konusunda açıktır.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى: إِنَّ كُلَّ أَمِيرٍ فَإِنَّهُ تَكُونُ مُؤْنَتُهُ عَلَى قَدْرِ رَعِيَّتِهِ، فَالْأَمِيرُ الَّذِي تَكُونُ إِمَارَتُهُ عَلَى قَرْيَةٍ تَكُونُ مُؤْنَتُهُ بِقَدْرِ تِلْكَ الْقَرْيَةِ، وَمَنْ مَلَكَ الشَّرْقَ وَالْغَرْبَ احْتَاجَ إِلَى أَمْوَالٍ وَذَخَائِرَ أَكْثَرَ مِنْ أَمْوَالِ أَمِيرِ تِلْكَ الْقَرْيَةِ فَكَذَلِكَ كُلُّ رَسُولٍ بُعِثَ إِلَى قَوْمِهِ فَأُعْطِيَ مِنْ كُنُوزِ التَّوْحِيدِ وَجَوَاهِرِ الْمَعْرِفَةِ عَلَى قَدْرِ مَا حَمَلَ مِنَ الرِّسَالَةِ، فَالْمُرْسَلُ إِلَى قَوْمِهِ فِي طَرَفٍ مَخْصُوصٍ مِنَ الْأَرْضِ إِنَّمَا يُعْطَى مِنْ هَذِهِ الْكُنُوزِ الرُّوحَانِيَّةِ بِقَدْرِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، وَالْمُرْسَلُ إِلَى كُلِّ أَهْلِ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ إِنْسِهِمْ وَجِنِّهِمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يُعْطَى مِنَ الْمَعْرِفَةِ بِقَدْرِ مَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُومَ بِسَعْيِهِ بِأُمُورِ أَهْلِ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ نِسْبَةُ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى نُبُوَّةِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ كَنِسْبَةِ كُلِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِلَى مُلْكِ بَعْضِ الْبِلَادِ الْمَخْصُوصَةِ، وَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ أُعْطِيَ مِنْ كُنُوزِ الْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ مَا لَمْ يُعْطَ أَحَدٌ قَبْلَهُ، فَلَا جَرَمَ بَلَغَ فِي الْعِلْمِ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِ: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى
On Altıncı Delil: Muhammed b. Îsâ el-Hakîm et-Tirmizî bu anlamı açıklarken şöyle demiştir: “Her emîrin tahsisatı / donanımı tebaasının miktarıncadır. Emîrliği bir köye ait olan emîrin tahsisatı o köy miktarıncadır. Doğuyu ve batıyı elinde tutan kimse ise, o köyün emîrinin mallarından çok daha fazla mala ve zahireye ihtiyaç duyar. İşte bunun gibi, kavmine gönderilen her elçiye, yüklendiği risalet ölçüsünde tevhid hazinelerinden ve marifet cevherlerinden verilmiştir. Yeryüzünün belirli bir bölgesindeki kavmine gönderilen elçiye, bu ruhani hazinelerden ancak o yer miktarınca verilir. Doğunun ve batının bütün halkına, onların insanına ve cinnine gönderilen elçiye ise, çabasıyla doğu ve batı ehlinin işlerini göğüsleyebilmesini sağlayacak ölçüde marifet verilmesi kaçınılmazdır. Durum böyle olunca, Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetinin diğer peygamberlerin nübüvvetine nisbeti, bütün doğuların ve batıların, belirli birtakım beldelerin mülkiyetine olan nisbeti gibidir. Böyle olduğu içindir ki ona hikmet ve ilim hazinelerinden kendisinden önce hiç kimseye verilmeyen şeyler verilmiştir. Bundan ötürü o, ilimde beşerden hiç kimsenin ulaşamadığı bir dereceye ulaşmıştır. Allah Teâlâ onun hakkında: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى
[النَّجْمِ: ١٠] وَفِي الْفَصَاحَةِ إِلَى أَنْ
[Necm: 10] “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyurmuştur. Fesahatte de öyle bir dereceye ulaşmıştır ki nihayet
قَالَ: «أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ»
şöyle buyurmuştur: “Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade etme kabiliyeti) verildi.”
وَصَارَ كِتَابُهُ مُهَيْمِنًا عَلَى الْكُتُبِ وَصَارَتْ أُمَّتُهُ خَيْرَ الْأُمَمِ.
Onun kitabı kitaplar üzerinde hâkim ve şahit kılınmış, ümmeti de ümmetlerin en hayırlısı olmuştur.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةَ عشرة:
On Yedinci Delil:
روى محمد بن الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ ﵀ فِي كِتَابِ «النَّوَادِرِ» : عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَمُوسَى نَجِيًّا، وَاتَّخَذَنِي حَبِيبًا، ثُمَّ قَالَ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَأُوثِرَنَّ حَبِيبِي عَلَى خَلِيلِي وَنَجِيِّي» .
Muhammed [b. Ali] el-Hakîm et-Tirmizî rahimehullâh en-Nevâdir adlı kitabında Ebû Hüreyre'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şüphesiz Allah İbrâhim'i halîl (dost), Mûsâ'yı necî (kendisiyle fısıldaşan/konuşan) edindi; beni de habîb (sevgili) edindi. Sonra da şöyle buyurdu: İzzetime ve celalime yemin olsun ki habîbimi, halîlime ve necîme kesinlikle üstün tutacağım.”
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ:
On Sekizinci Delil:
فِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَثَلِي وَمَثَلُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِي كَمَثَلِ رَجُلٍ ابْتَنَى بُيُوتًا فَأَحْسَنَهَا وَأَجْمَلَهَا وَأَكْمَلَهَا إِلَّا مَوْضِعَ لَبِنَةٍ مِنْ زَاوِيَةٍ مِنْ زَوَايَاهَا،
Sahîhayn'da Hemmâm b. Münebbih'ten, onun da Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Benim ve benden önceki peygamberlerin durumu, evler inşa edip köşelerinden birindeki bir kerpiç yeri hariç onları güzel, mükemmel ve eksiksiz yapan bir adamın durumuna benzer.
فَجَعَلَ النَّاسُ يَطُوفُونَ بِهِ وَيُعْجِبُهُمُ الْبُنْيَانُ فَيَقُولُونَ: ألا وضعت هاهنا لَبِنَةً فَيَتِمَّ بِنَاؤُكَ؟ فَقَالَ مُحَمَّدٌ: كُنْتُ أَنَا تِلْكَ اللَّبِنَةَ» .
İnsanlar onun etrafında dolaşmaya başlarlar, bina hoşlarına gider ve: ‘Şuraya da bir kerpiç koysaydın da binan tamamlansaydı ya!’ derler. Muhammed: ‘İşte o kerpiç ben idim’ buyurdu.”
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كُلَّمَا نَادَى نَبِيًّا فِي الْقُرْآنِ نَادَاهُ باسمه يا آدَمُ اسْكُنْ [البقرة: ٣٥] ، وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ [الصافات: ١٠٤] ، يا مُوسى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ [طه: ١٠، ١١] وَأَمَّا النَّبِيُّ ﵇ فإنه ناداه بقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ، يا أَيُّهَا الرَّسُولُ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْفَضْلَ.
On Dokuzuncu Delil: Allah Teâlâ Kur'an'da ne zaman bir peygambere nida etse ona ismiyle nida etmiştir: { يا آدَمُ اسْكُنْ } “Ey Âdem! Yerleş” [Bakara: 35], { وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ } “Ona 'Ey İbrâhim!' diye nida ettik” [Sâffât: 104], { يا مُوسى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Ey Mûsâ! Şüphesiz ben senin Rabbinim” [Tâhâ: 11-12]. Peygamber'e aleyhisselâm ise: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!”, { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Elçi!” sözleriyle nida etmiştir; bu da üstünlüğü ifade eder.
وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ كَانَتْ أَعْظَمَ مِنْ مُعْجِزَاتِهِ، فَإِنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ، وَمَا كَانَ مُحَمَّدٌ ﵇ كَذَلِكَ، وَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أُلْقِيَ فِي النِّيرَانِ الْعَظِيمَةِ فَانْقَلَبَتْ رَوْحًا وَرَيْحَانًا عَلَيْهِ، وَأَنَّ مُوسَى ﵇ أُوتِيَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةَ، وَمُحَمَّدٌ مَا كَانَ لَهُ مِثْلُهَا، وَدَاوُدُ لَانَ لَهُ الْحَدِيدُ فِي يَدِهِ، وَسُلَيْمَانُ كَانَ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَالطَّيْرُ وَالْوَحْشُ وَالرِّيَاحُ مُسَخَّرِينَ لَهُ، وَمَا كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَعِيسَى أَنْطَقَهُ اللَّهُ فِي الطُّفُولِيَّةِ وَأَقْدَرَهُ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَمَا كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Karşı görüştekiler birtakım gerekçelerle delil getirmişlerdir. Birincisi: Peygamberlerin mucizeleri onun mucizelerinden daha büyüktü. Zira Âdem aleyhisselâm meleklerin kendisine secde ettiği kimseydi; Hz. Muhammed aleyhisselâm ise böyle değildi. İbrâhim aleyhisselâm büyük ateşlere atıldı da o ateşler ona esenlik ve serinlik oldu. Mûsâ'ya aleyhisselâm o büyük mucizeler verildi; Muhammed için ise benzeri yoktu. Dâvûd'un elinde demir yumuşatıldı. Süleyman'a cinler, insanlar, kuşlar, yabani hayvanlar ve rüzgârlar boyun eğdirilmişti; Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bunlar hâsıl olmamıştı. Îsâ'yı Allah beşikte iken konuşturdu, ona ölüleri diriltme, körü ve alacalıyı iyileştirme gücü verdi; Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bunlar hâsıl olmamıştı.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى إِبْرَاهِيمَ فِي كِتَابِهِ خَلِيلًا، فَقَالَ: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا [النِّسَاءِ:
İkinci Delil: Allah Teâlâ kitabında İbrâhim'i halîl (dost) olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا
١٢٥] وَقَالَ فِي مُوسَى ﵇ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] وَقَالَ فِي عِيسَى ﵇:
[Nisâ: 125] “Allah İbrâhim'i dost edindi.” Mûsâ aleyhisselâm hakkında: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ: 164] buyurmuştur. Îsâ aleyhisselâm hakkında da: {
فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [التَّحْرِيمِ: ١٢] وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَقُلْهُ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﵇.
فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } [Tahrîm: 12] “Biz ona ruhumuzdan üfledik” buyurmuştur. Bunların hiçbirini Hz. Muhammed aleyhisselâm hakkında söylememiştir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Delil:
قَوْلُهُ ﵇: «لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنَ مَتَّى»
Peygamber'in aleyhisselâm şu sözüdür: “Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayın.”
وَقَالَ ﷺ: «لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurmuştur: “Peygamberler arasında üstünlük yarışı yapmayın.”
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Delil:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنَّا فِي الْمَسْجِدِ نَتَذَاكَرُ فَضْلَ الْأَنْبِيَاءِ فَذَكَرْنَا نُوحًا بِطُولِ عِبَادَتِهِ، وَإِبْرَاهِيمَ بِخُلَّتِهِ، وَمُوسَى بِتَكْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، وَعِيسَى بِرَفْعِهِ إِلَى السَّمَاءِ، وَقُلْنَا رَسُولُ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْهُمْ، بُعِثَ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، وَغُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ، وَهُوَ خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ، فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ: فِيمَ أَنْتُمْ؟
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mescitte peygamberlerin faziletini müzakere ediyorduk; Nûh'u ibadetinin uzunluğuyla, İbrâhim'i dostluğuyla (hıllet), Mûsâ'yı Allah Teâlâ'nın onunla konuşmasıyla, Îsâ'yı göğe yükseltilmesiyle andık ve şöyle dedik: “Resûlullah onlardan daha faziletlidir; çünkü bütün insanlara gönderilmiştir, geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır ve o peygamberlerin sonuncusudur.” O sırada Resûlullah içeri girdi ve: “Ne konuşuyorsunuz?” diye sordu.
فَذَكَرْنَا لَهُ فَقَالَ: «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَكُونَ خَيْرًا مِنْ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا» وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَعْمَلْ سَيِّئَةً قَطُّ وَلَمْ يَهُمَّ بِهَا.
Biz de durumu ona anlattık. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Hiç kimsenin Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha hayırlı olması yakışmaz.” Bunun sebebi, onun asla hiçbir günah işlememiş ve günaha niyet dahi etmemiş olmasıdır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ كَوْنَ آدَمَ ﵇ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵇، بِدَلِيلِ
Cevap şudur: Âdem'in aleyhisselâm meleklerin kendisine secde ettiği kimse olması, Muhammed'den aleyhisselâm daha faziletli olmasını gerektirmez. Bunun delili
قَوْلِهِ ﷺ: «آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوَائِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kıyamet gününde Âdem ve ondan sonrakiler benim sancağım altındadır”
وَقَالَ: «كُنْتُ نَبِيًّا وَآدَمُ بَيْنَ الْمَاءِ وَالطِّينِ»
ve: “Âdem su ile çamur arasındayken ben peygamberdim” sözleridir.
وَنُقِلَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَخَذَ بِرِكَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ، وَهَذَا أَعْظَمُ مِنَ السُّجُودِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى صَلَّى بِنَفْسِهِ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ وَالْمُؤْمِنِينَ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أَفْضَلُ مِنْ سُجُودِ الْمَلَائِكَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِسُجُودِ آدَمَ تَأْدِيبًا، وَأَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ تَقْرِيبًا وَالثَّانِي: أَنَّ الصَّلَاةَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ دَائِمَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا سُجُودُ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ ﵇ مَا كَانَ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً الثَّالِثُ:
Nakledildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm Miraç gecesi Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzengisini tutmuştur; bu ise secdeden daha büyüktür. Ayrıca Allah Teâlâ bizzat Muhammed'e salât etmiş, meleklere ve müminlere de ona salât etmelerini emretmiştir; bu da meleklerin secdesinden daha üstündür. Buna birkaç cihet delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ meleklere Âdem'e secde etmelerini bir terbiye (ta‘dîb) olarak emretmiş, Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmelerini ise bir yakınlaştırma (takrîb) olarak emretmiştir. İkincisi: Hz. Muhammed'e aleyhisselâm salât kıyamet gününe kadar devamlıdır; meleklerin Âdem'e aleyhisselâm secdesi ise yalnızca bir defa vuku bulmuştur. Üçüncüsü:
أَنَّ السُّجُودَ لِآدَمَ إِنَّمَا تَوَلَّاهُ الْمَلَائِكَةُ، وَأَمَّا الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَإِنَّمَا تَوَلَّاهَا رَبُّ الْعَالَمِينَ ثُمَّ أَمَرَ بِهَا الْمَلَائِكَةَ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ/ لِآدَمَ لِأَجْلِ أَنَّ نُورَ مُحَمَّدٍ ﵇ فِي جَبْهَةِ آدَمَ.
Âdem'e secdeyi sadece melekler yerine getirmiştir; Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem salâtı ise bizzat Âlemlerin Rabbi üstlenmiş, ardından meleklere ve müminlere de bunu emretmiştir. Dördüncüsü: Meleklerin Âdem'e secde etmekle emrolunması, Hz. Muhammed'in aleyhisselâm nurunun Âdem'in alnında bulunmasından dolayı idi.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ آدَمَ بِالْعِلْمِ، فَقَالَ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَةِ: ٣١] وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵇ فَقَالَ فِي حَقِّهِ: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ [الشُّورَى: ٥٢] وَقَالَ: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى [الضُّحَى: ٧] وَأَيْضًا فَمُعَلِّمُ آدَمَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ وَمُعَلِّمُ مُحَمَّدٍ ﵇ جِبْرِيلُ
Şayet denilirse ki: Allah Teâlâ Âdem'i ilimle hususi kılmış ve: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara: 31] buyurmuştur. Hz. Muhammed aleyhisselâm hakkında ise: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [Şûrâ: 52] ve { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?” [Duhâ: 7] buyurmuştur. Ayrıca Âdem'in öğreticisi bizzat Allah Teâlâ'dır; zira { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ } “Âdem'e isimleri öğretti” buyurmuştur. Hz. Muhammed'in aleyhisselâm öğreticisi ise Cibrîl
عَلَيْهِ السَّلَامُ لِقَوْلِهِ: عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى [النَّجْمِ: ٥] .
aleyhisselâm'dır; çünkü: { عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } “Ona [vahyi] üstün bir güç sahibi öğretti” [Necm: 5] buyurmuştur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي عِلْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
Cevap şudur: Allah Teâlâ Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi hakkında: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
[النِّسَاءِ: ١١٣]
[Nisâ: 113] “Sana bilmediğin şeyleri öğretti. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي»
Peygamber aleyhisselâm da: “Beni Rabbim terbiye etti ve terbiyemi ne güzel yaptı” buyurmuştur.
وَقَالَ تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ٢]
Allah Teâlâ da: { الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân: 1-2] buyurmuştur.
وَكَانَ ﵇ يَقُولُ: (أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ)
Peygamber aleyhisselâm: “[Allahım!] Bize eşyayı olduğu gibi göster” derdi.
وَقَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﵇: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] وَأَمَّا الْجَمْعُ بَيْنَهُ وبين قوله تعالى: عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى فَذَاكَ بِحَسَبِ التَّلْقِينِ، وَأَمَّا التَّعْلِيمُ فَمِنَ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَةِ: ١١] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزُّمَرِ: ٤٢] .
Allah Teâlâ Hz. Muhammed'e aleyhisselâm: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “De ki: Rabbim, ilmimi artır!” [Tâhâ: 114] buyurmuştur. Bununla Allah Teâlâ'nın: { عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } “Ona üstün bir güç sahibi öğretti” buyruğu arasındaki telife gelince: O, telkin bakımındandır; asıl öğretme (ta‘lîm) ise Allah Teâlâ'dandır. Nitekim Allah Teâlâ bir yerde: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” [Secde: 11] buyurmuş, sonra da: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri anında canları alır” [Zümer: 42] buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: قَالَ نُوحٌ ﵇ وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١١٤] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﵇: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خُلُقَ نُوحٍ أَحْسَنُ.
Şayet denilirse ki: Nûh aleyhisselâm: { وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben inananları kovacak değilim” [Şuarâ: 114] demiş; Allah Teâlâ ise Hz. Muhammed'e aleyhisselâm: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri kovma!” [En'âm: 52] buyurmuştur. Bu da Nûh'un ahlakının daha güzel olduğuna delalet eder.
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [نُوحٍ: ١] فَكَانَ أَوَّلُ أَمْرِهِ الْعَذَابَ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵇ فَقِيلَ فِيهِ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ:
Deriz ki: Allah Teâlâ: { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz biz Nûh'u, 'Kendilerine elem verici bir azap gelmeden önce kavmini uyar' diye kavmine gönderdik” [Nûh: 1] buyurmuştur; dolayısıyla onun işinin başı azap idi. Hz. Muhammed aleyhisselâm hakkında ise: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ
١٠٧] ، لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] إِلَى قوله: رَؤُفٌ رَحِيمٌ فَكَانَ عَاقِبَةُ نُوحٍ أَنْ قَالَ:
[Enbiyâ: 107] “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik”, { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir...” [Tevbe: 128] ayetinden { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Çok şefkatli, çok merhametlidir” sözüne kadar buyrulmuştur. Nûh'un işinin sonu ise şöyle demesi olmuştur:
رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَعَاقِبَةُ مُحَمَّدٍ ﵇ الشَّفَاعَةَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٩] وَأَمَّا سَائِرُ الْمُعْجِزَاتِ فَقَدْ ذُكِرَ فِي «كُتُبِ دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ» فِي مُقَابَلَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُعْجِزَةٌ أَفْضَلُ مِنْهَا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا الْكِتَابُ لَا يَحْتَمِلُ أَكْثَرَ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!” [Nûh: 26]. Hz. Muhammed'in aleyhisselâm işinin sonu ise şefaattir: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırması umulur” [İsrâ: 79]. Diğer mucizelere gelince; Delâilü'n-Nübüvve kitaplarında bunlardan her birinin karşılığında Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ondan daha üstün bir mucize zikredilmiştir. Bu kitap zikrettiğimizden fazlasını kaldırmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ ففيه مسائل:
Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle de Allah konuşmuştur” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: المراد منه مَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْهَاءُ تُحْذَفُ كَثِيرًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرُفِ: ٧١] .
Birinci Mesele: Bundan murat, “Allah Teâlâ'nın kendisiyle konuştuğu kimse”dir (men kellemullâhu teâlâ). Zamir olan hâ (هـ) harfi çokça hazfedilir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı şeyler vardır” [Zuhruf: 71].