الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: نَهْرٌ وَنَهَرٌ بِتَسْكِينِ الْهَاءِ وَتَحْرِيكِهَا لُغَتَانِ، وَكُلُّ ثُلَاثِيٍّ حَشْوُهُ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ فَإِنَّهُ يَجِيءُ عَلَى هَذَيْنِ، كَقَوْلِكَ: صَخْرٌ وَصَخَرٌ، وَشَعْرٌ وَشَعَرٌ، وَقَالُوا: بَحْرٌ وَبَحَرٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Beşinci Mesele: Nehr (نَهْرٌ) ve neher (نَهَرٌ), he harfinin sükûnu ve harekesiyle iki lügattir. Ortası boğaz harflerinden biri olan her sülâsî (üç harfli) kelime bu iki şekilde gelir; nitekim sahr (صَخْرٌ) ve sahar (صَخَرٌ), şa‘r (شَعْرٌ) ve şa‘ar (شَعَرٌ) denildiği gibi. Nitekim bahr (بَحْرٌ) ve bahar (بَحَرٌ) da demişlerdir. Şair şöyle demiştir:
كَأَنَّمَا خُلِقَتْ كَفَّاهُ مِنْ حَجَرٍ ... فَلَيْسَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَالنَّدَى عَمَلُ
Sanki iki avucu taştan yaratılmıştır / Onun elleriyle cömertlik arasında hiçbir amel yoktur.
يَرَى التَّيَمُّمَ فِي بَرٍّ وَفِي بَحَرٍ ... مَخَافَةَ أَنْ يُرَى فِي كَفِّهِ بَلَلُ
Karada da denizde de teyemmüm gerektiğini görür / Avucunda bir ıslaklık görülür korkusuyla.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي} “Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَلَيْسَ مِنِّي كَالزَّجْرِ، يَعْنِي لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينِي وَطَاعَتِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Birinci Mesele: {فَلَيْسَ مِنِّي} “...benden değildir...” buyruğu bir sakındırma ve azarlama gibidir; yani 'Benim dinimden ve bana itaatten değildir' demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ثُمَّ قَالَ قَبْلَ هَذَا:
{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar”. Bundan önce ise şöyle buyurmuştur:
الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَأَيْضًا نَظِيرُهُ
{الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar da birbirlerindendir; kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar”. Yine bunun bir benzeri de,
قَوْلُهُ ﷺ: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَلَمْ يُوَقِّرْ كَبِيرَنَا»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: “Küçüğümüze merhamet etmeyen, büyüğümüze saygı göstermeyen bizden değildir.”
أَيْ لَيْسَ عَلَى دِينِنَا وَمَذْهَبِنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Yani bizim dinimiz ve yolumuz üzere değildir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ لَمْ يَطْعَمْهُ أَيْ لَمْ يَذُقْهُ، وَهُوَ مِنَ الطَّعْمِ، وَهُوَ يَقَعُ عَلَى الطَّعَامِ/ وَالشَّرَابِ هَذَا مَا قَالَهُ أَهْلُ اللُّغَةِ، وَعِنْدِي إِنَّمَا اخْتِيرَ هَذَا اللَّفْظُ لِوَجْهَيْنِ مِنَ الْفَائِدَةِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَطِشَ جِدًّا، ثُمَّ شَرِبَ الْمَاءَ وَأَرَادَ وَصْفَ ذَلِكَ الْمَاءِ بِالطِّيبِ وَاللَّذَّةِ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْمَاءَ كَأَنَّهُ الْجُلَّابُ، وَكَأَنَّهُ عَسَلٌ فَيَصِفُهُ بِالطُّعُومِ اللَّذِيذَةِ، فَقَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ وَإِنْ بَلَغَ بِهِ الْعَطَشُ إِلَى حَيْثُ يَكُونُ ذَلِكَ الْمَاءُ فِي فَمِهِ كَالْمَوْصُوفِ بِهَذِهِ الطُّعُومِ الطَّيِّبَةِ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ، وَأَنْ لَا يَشْرَبَهُ وَالثَّانِي: أَنَّ مَنْ جَعَلَ الْمَاءَ فِي فَمِهِ وَتَمَضْمَضَ بِهِ ثُمَّ أَخْرَجَهُ مِنَ الْفَمِ، فَإِنَّهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ ذَاقَهُ وَطَعِمَهُ، وَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ شَرِبَهُ، فَلَوْ قَالَ:
İkinci Mesele: Dil âlimleri lem yat‘amhu (لَمْ يَطْعَمْهُ) ifadesinin 'onu tatmadı' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Bu kelime, hem yiyecek hem de içecek için kullanılan ta‘m (طَعْم) kökünden gelir. Dil âlimlerinin söylediği budur. Bana göre ise bu lafzın seçilmesi iki faydalı sebebe dayanmaktadır: Birincisi: İnsan aşırı derecede susayıp sonra su içtiğinde ve o suyun lezzetini ve güzelliğini nitelemek istediğinde 'Bu su sanki gül şerbeti, sanki bal' der; dolayısıyla onu lezzetli tatlarla niteler. Bu yüzden {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ} “...kim de onu tatmazsa...” buyruğunun anlamı şudur: Susuzluğu o su ağzında bu lezzetli tatlar gibi hissedilecek bir raddeye ulaşsa bile, yine de ondan sakınması ve onu içmemesi gerekir. İkincisi: Suyu ağzına alıp onunla çalkalayan (ağzını çalkalayan) ve sonra ağzından çıkaran kimse için 'onu tattı / lezzetini aldı' denmesi doğru olur, fakat 'onu içti' denmesi doğru olmaz. Şayet şöyle buyursaydı:
وَمَنْ لَمْ يَشْرَبْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي كَانَ الْمَنْعُ مَقْصُورًا عَلَى الشُّرْبِ، أَمَّا لَمَّا قَالَ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ كَانَ الْمَنْعُ حَاصِلًا فِي الشُّرْبِ وَفِي الْمَضْمَضَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ أَشَقُّ، وَأَنَّ الْمَمْنُوعَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ إِذَا تَمَضْمَضَ بِهِ وَجَدَ نَوْعَ خِفَّةٍ وَرَاحَةٍ.
{وَمَنْ لَمْ يَشْرَبْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي} [denseydi], yasaklama sadece içmeye mahsus kalırdı. Ancak {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ} buyurunca yasaklama hem içmeyi hem de ağzı çalkalamayı kapsar hale gelmiştir. Bilinmektedir ki bu sorumluluk daha ağırdır; su içmesi yasaklanan kimse ağzını çalkaladığında bir nebze hafiflik ve rahatlık bulur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ وَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْ مِنْهُ لِيَكُونَ آخِرُ الْآيَةِ مُطَابِقًا أَوَّلَهَا، إِلَّا أَنَّهُ تَرَكَ ذَلِكَ اللَّفْظَ، وَاخْتِيرَ هَذَا لِفَائِدَةٍ، وَهِيَ أَنَّ الْفُقَهَاءَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مَنْ حَلَفَ لَا يَشْرَبُ مِنْ هَذَا النَّهَرِ كَيْفَ يَحْنَثُ؟ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا يَحْنَثُ إِلَّا إِذَا كَرَعَ مِنَ النَّهْرِ، حَتَّى لَوِ اغْتَرَفَ بِالْكُوزِ مَاءً مِنْ ذَلِكَ النَّهْرِ وَشَرِبَهُ لَا يَحْنَثُ، لِأَنَّ الشُّرْبَ مِنَ الشَّيْءِ هُوَ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءُ شُرْبِهِ مُتَّصِلًا بِذَلِكَ الشَّيْءِ، وَهَذَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِأَنْ يَشْرَبَ مِنَ النَّهْرِ، وَقَالَ الْبَاقُونَ إِذَا اغْتَرَفَ الْمَاءَ بِالْكُوزِ مِنْ ذَلِكَ النَّهْرِ وَشَرِبَهُ يَحْنَثُ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ مَجَازًا إِلَّا أَنَّهُ مَجَازٌ مَعْرُوفٌ مَشْهُورٌ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ ayetin başında: {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} “Kim ondan içerse benden değildir...” buyurmuş, sonra da peşinden: {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ} “...kim de onu tatmazsa...” buyurmuştur. Ayetin sonunun başıyla uyumlu olması için {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْ مِنْهُ} [ondan tatmazsa] denmesi gerekirdi. Fakat bu lafız terk edilmiş ve bir faydadan ötürü bu ifade seçilmiştir. Şöyle ki: Fakihler 'Bu nehirden içmeyeceğim' diye yemin eden kimsenin ne şekilde yeminini bozmuş (hânis) olacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe, nehre doğrudan eğilip ağzıyla içmedikçe yeminini bozmuş sayılmayacağını söylemiştir; öyle ki bir testiyle o nehirden su alıp içse bile yeminini bozmuş olmaz. Çünkü bir şeyden içmek, içmenin başlangıcının o şeyle doğrudan irtibatlı olması demektir; bu da ancak nehirden doğrudan içmekle gerçekleşir. Diğerleri ise testiyle o nehirden su alıp içtiğinde de yeminini bozacağını söylemişlerdir; zira bu durum mecaz olsa bile bilinen ve yaygın bir mecazdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي ظَاهِرُهُ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ مَقْصُورًا عَلَى الشُّرْبِ مِنَ النَّهْرِ، حَتَّى لَوْ أَخَذَهُ بِالْكُوزِ وَشَرِبَهُ لَا يَكُونُ دَاخِلًا تَحْتَ النَّهْيِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا فِي اللَّفْظِ الْأَوَّلِ ذَكَرَ فِي اللَّفْظِ الثَّانِي مَا يُزِيلُ هَذَا الْإِبْهَامَ، فَقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي أَضَافَ الطَّعْمَ وَالشُّرْبَ إِلَى الْمَاءِ لَا إِلَى النَّهْرِ إِزَالَةً لِذَلِكَ الْإِبْهَامِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} “Kim ondan içerse benden değildir...” buyruğunun zahiri, yasağın doğrudan nehirden içmeye has kılınmasını gerektirir; öyle ki testiyle alıp içseydi yasağın altına girmezdi. İlk lafızda bu ihtimal mevcut olunca, ikinci lafızda bu kapalılığı giderecek olanı zikretti ve: {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي} “...kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” buyurdu. Bu kapalılığı gidermek için tatmayı ve içmeyi nehre değil doğrudan suya isnat etti.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ} “Eliyle bir avuç alan müstesna” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو غُرْفَةً بِفَتْحِ الْغَيْنِ، وَكَذَلِكَ يَعْقُوبُ وَخَلَفٌ، وقرأ عاصم
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr, gayn harfinin fethasıyla ğarfeten (غَرْفَةً) şeklinde okumuşlardır; Ya‘kūb ve Halef de böyledir. Âsım,
وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالضَّمِّ، قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ الْغُرْفَةُ بِالضَّمِّ الشَّيْءُ الْقَلِيلُ الَّذِي يَحْصُلُ فِي الْكَفِّ، وَالْغَرْفَةُ بِالْفَتْحِ الْفِعْلُ، وَهُوَ الِاغْتِرَافُ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَمِثْلُهُ الْأُكْلَةُ وَالْأَكْلَةُ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَأْكُلُ فِي النَّهَارِ أَكْلَةً وَاحِدَةً، وَمَا أَكَلْتُ عِنْدَهُمْ إِلَّا أُكْلَةً بِالضَّمِّ أَيْ شَيْئًا قَلِيلًا كَاللُّقْمَةِ، وَيُقَالُ: الْحُزَّةُ مِنَ اللَّحْمِ بِالضَّمِّ لِلْقِطْعَةِ الْيَسِيرَةِ مِنْهُ، وَحَزَزْتُ اللَّحْمَ حَزَّةً أَيْ قَطَعْتُهُ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَنَحْوُهُ: الْخُطْوَةُ وَالْخَطْوَةُ بِالضَّمِّ مِقْدَارُ مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ، وَالْخَطْوَةِ أَنْ يَخْطُوَ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: غَرْفَةٌ بِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ يَقَعُ عَلَى قَلِيلِ مَا فِي يَدِهِ وَكَثِيرِهِ وَالْغُرْفَةُ بِالضَّمِّ اسْمُ مِلْءِ/ الْكَفِّ أَوْ مَا اغْتُرِفَ بِهِ.
İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise damme ile [ğurfeten] okumuşlardır. Dil âlimleri şöyle demiştir: Damme ile el-ğurfe (الْغُرْفَةُ), avuca sığan az miktar şeydir. Fetha ile el-ğarfe (الْغَرْفَةُ) ise fiildir; yani bir defa avuçlamaktır. El-ukle ve el-ekle de böyledir; nitekim 'Falan kimse gündüzleri tek bir öğün (ekleten vâhideten) yer' denilir; 'Onların yanında sadece azıcık bir şey, bir lokma (ukleten -damme ile-) yedim' denilir. Nitekim az bir et parçası için damme ile el-huzze (الْحُزَّةُ) denir; 'Eti tek bir kesişle kestim' demek için hazeztü'l-lahme hazzeten (حَزَزْتُ اللَّحْمَ حَزَّةً) denir. Bunun benzeri el-hutve ve el-hatvedir: Damme ile olanı iki adım arasındaki mesafedir, fetha ile olanı ise tek bir adım atmaktır. el-Müberred şöyle demiştir: Fetha ile ğarfe (غَرْفَةٌ), kişinin elindeki az veya çok miktara delalet eden bir masdardır; damme ile el-ğurfe (الْغُرْفَةُ) ise avuç dolusunun veya kendisiyle avuçlanan şeyin ismidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ الْمُتَّصِلَةِ بِالِاسْتِثْنَاءِ، إِلَّا أَنَّهَا قُدِّمَتْ فِي الذِّكْرِ لِلْعِنَايَةِ.
İkinci Mesele: {إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ} “...eliyle bir avuç alan müstesna” ifadesi, {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} “Kim ondan içerse benden değildir” buyruğundan bir istisnadır. Bu cümle, istisnaya bağlı olma hükmündedir; ancak ehemmiyetine binaen zikirde öne alınmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَتِ الْغُرْفَةُ يَشْرَبُ مِنْهَا هُوَ وَدَوَابُّهُ وَخَدَمُهُ، وَيَحْمِلُ مِنْهَا.
Üçüncü Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bir avuç [su] öyleydi ki, ondan hem kendisi, hem binekleri hem de hizmetçileri içer ve yanlarına da su alırlardı.
وَأَقُولُ: هَذَا الْكَلَامُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَانَ مَأْذُونًا أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْمَاءِ مَا شَاءَهُ مَرَّةً وَاحِدَةً، بِغُرْفَةٍ وَاحِدَةٍ، بِحَيْثُ كَانَ الْمَأْخُوذُ فِي الْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ يَكْفِيهِ وَلِدَوَابِّهِ وَخَدَمِهِ، وَلِأَنْ يَحْمِلَهُ مَعَ نَفْسِهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُ الْقَلِيلَ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجْعَلُ الْبَرَكَةَ فِيهِ حَتَّى يَكْفِيَ لِكُلِّ هَؤُلَاءِ، وَهَذَا كَانَ مُعْجِزَةً لِنَبِيِّ ذَلِكَ الزَّمَانِ، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ يَرْوِي الْخَلْقَ الْعَظِيمَ مِنَ الْمَاءِ الْقَلِيلِ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊.
Derim ki: Bu söz iki ihtimali barındırır: Birincisi: Tek bir avuçla, tek bir seferde sudan dilediği kadar almasına izin verilmişti; öyle ki tek bir seferde alınan miktar hem kendisine, hem bineklerine hem hizmetçilerine yetiyor ve yanına almasına da imkân veriyordu. İkincisi: Az bir miktar alıyordu, fakat Allah Teâlâ onun içine bereket koyuyor, böylece bütün bunlara yetiyordu. Bu da tıpkı Allah Teâlâ'nın Muhammed aleyhisselâm zamanında az bir sudan büyük bir topluluğu suya kandırması gibi, o dönemin peygamberi için bir mucize idi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} “Derken, içlerinden pek azı müstesna, ondan içtiler” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أُبَيٌّ وَالْأَعْمَشُ إِلَّا قَلِيلٌ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَهَذَا بِسَبَبِ مَيْلِهِمْ إِلَى الْمَعْنَى، وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ اللَّفْظِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَشَرِبُوا مِنْهُ فِي مَعْنَى: فَلَمْ يُطِيعُوهُ، لَا جَرَمَ حَمَلَ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَمْ يُطِيعُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ.
Birinci Mesele: Übeyy ve el-A‘meş [lafzı merfû olarak] {إِلَّا قَلِيلٌ} şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, onların lafızdan yüz çevirip manaya yönelmelerinden kaynaklanmaktadır; zira {فَشَرِبُوا مِنْهُ} “...ondan içtiler” ifadesi, 'Ona itaat etmediler' anlamındadır. Dolayısıyla mana buna hamledilmiştir; sanki 'İçlerinden pek azı müstesna, ona itaat etmediler' denilmiş gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الِابْتِلَاءِ أَنْ يَتَمَيَّزَ الصِّدِّيقُ عَنِ الزِّنْدِيقِ، وَالْمُوَافِقُ عَنِ الْمُخَالِفِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ يَكُونُونَ أَهْلًا لِهَذَا الْقِتَالِ هُمُ الَّذِينَ لَا يَشْرَبُونَ مِنْ هَذَا النَّهْرِ، وَأَنَّ كُلَّ مَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مَأْذُونًا فِي هَذَا الْقِتَالِ، وَكَانَ فِي قَلْبِهِمْ نَفْرَةٌ شَدِيدَةٌ عَنْ ذَلِكَ الْقِتَالِ، لَا جَرَمَ أَقْدَمُوا عَلَى الشُّرْبِ، فَتَمَيَّزَ الْمُوَافِقُ عَنِ الْمُخَالِفِ، وَالصَّدِيقُ عَنِ الْعَدُوِّ، وَيُرْوَى أَنَّ أَصْحَابَ طَالُوتَ لَمَّا هَجَمُوا عَلَى النَّهْرِ بَعْدَ عَطَشٍ شَدِيدٍ، وَقَعَ أَكْثَرُهُمْ فِي النَّهْرِ، وَأَكْثَرُوا الشُّرْبَ، وَأَطَاعَ قَوْمُ قَلِيلٌ مِنْهُمْ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمْ يَزِيدُوا عَلَى الِاغْتِرَافِ، وَأَمَّا الَّذِينَ شَرِبُوا وَخَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ فَاسْوَدَّتْ شِفَاهُهُمْ وَغَلَبَهُمُ الْعَطَشُ وَلَمْ يُرْوَوْا، وَبَقُوا عَلَى شَطِّ النَّهْرِ، وَجَبُنُوا عَلَى لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَأَمَّا الَّذِينَ أَطَاعُوا أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَوِيَ قَلْبُهُمْ وَصَحَّ إِيمَانُهُمْ، وَعَبَرُوا النَّهْرَ سَالِمِينَ.
İkinci Mesele: Bu imtihandan maksadın doğru sözlü ile zındığın, itaatkâr ile muhalifin birbirinden ayrılması olduğunu zikretmiştik. Allah Teâlâ bu savaşa layık olanların o nehirden içmeyenler olduğunu ve ondan içen herkesin bu savaşa katılmasına izin verilmeyeceğini bildirince, onların kalplerinde de o savaşa karşı şiddetli bir isteksizlik ve kaçınma bulunduğundan şüphesiz içmeye giriştiler. Böylece itaatkâr muhaliften, dost da düşmandan ayrıldı. Rivayet edilir ki Tâlût'un adamları şiddetli bir susuzluğun ardından nehre hücum ettiklerinde, çoğu nehrin içine daldı ve bolca içti. İçlerinden pek az bir topluluk ise Allah Teâlâ'nın emrine itaat edip bir avuç almaktan fazlasını yapmadı. İçip Allah'ın emrine karşı gelenlerin ise dudakları karardı, susuzlukları galebe çaldı, suya kanmadılar, nehir kenarında kaldılar ve düşmanla karşılaşmaktan korkup sindiler. Allah Teâlâ'nın emrine itaat edenlerin ise kalpleri güçlendi, imanları pekişti ve nehri selametle geçtiler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَلِيلُ الَّذِي لَمْ يَشْرَبْ قِيلَ: إِنَّهُ أَرْبَعَةُ آلَافٍ، وَالْمَشْهُورُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى عَدَدِ أَهْلِ بَدْرٍ ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ
Üçüncü Mesele: [Sudan] içmeyen o az topluluğun dört bin kişi olduğu söylenmiştir. Meşhur olan ve el-Hasan'ın da belirttiği görüşe göre ise onlar Bedir ehlinin sayısı kadar, yani üç yüz on küsur kişiydiler ve mümin olanlar da bunlardı. Bunun delili şudur:
النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ يَوْمَ بَدْرٍ: أَنْتُمُ الْيَوْمَ عَلَى عِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ حِينَ عَبَرُوا النَّهَرَ وَمَا جَازَ مَعَهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ،
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü ashabına şöyle buyurmuştur: “Siz bugün, nehri geçtikleri sırada Tâlût'un arkadaşlarının sayısı kadarsınız; onunla beraber nehri ancak mümin olan geçmiştir.”
قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ: وَكُنَّا يَوْمَئِذٍ ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا.
el-Berâ b. Âzib şöyle demiştir: “Biz o gün üç yüz on üç adamdık.”
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ} “Kendisi ve beraberindeki inananlar onu geçince: 'Bugün Câlût ve askerlerine karşı koyacak gücümüz yok' dediler” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا خِلَافَ بَيْنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الَّذِينَ عَصَوُا اللَّهَ وَشَرِبُوا مِنَ النَّهْرِ رَجَعُوا إِلَى بَلَدِهِمْ وَلَمْ يَتَوَجَّهْ مَعَهُ إِلَى لِقَاءِ الْعَدُوِّ إِلَّا مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ تَعَالَى فِي بَابِ الشُّرْبِ مِنَ النَّهْرِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ رُجُوعَهُمْ إِلَى بَلَدِهِمْ كَانَ قَبْلَ عُبُورِ النَّهْرِ أَوْ بَعْدَهُ، وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا عَبَرَ مَعَهُ إِلَّا الْمُطِيعُ، وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ بِأُمُورٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ الَّذِينَ وَافَقُوهُ فِي تِلْكَ الطَّاعَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى كُلَّ الْعَسْكَرِ، ثُمَّ خَصَّ الْمُطِيعِينَ بِأَنَّهُمْ عَبَرُوا النَّهْرَ، عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا عَبَرَ النَّهْرَ أَحَدٌ إِلَّا الْمُطِيعِينَ.
Birinci Mesele: Müfessirler arasında, Allah'a isyan edip nehirden içenlerin memleketlerine döndükleri ve nehirden içme hususunda Allah Teâlâ'ya itaat edenler dışında hiç kimsenin onunla beraber düşmanla karşılaşmaya gitmediği konusunda ihtilaf yoktur. Onlar sadece, memleketlerine dönüşlerinin nehri geçmeden önce mi yoksa geçtikten sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda iki görüş vardır: Birincisi: Onunla beraber nehri ancak itaatkâr olan kimse geçmiştir. Bu görüşü savunan kimse birkaç delile dayanmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ: {فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Kendisi ve beraberindeki inananlar onu geçince...” buyurmuştur. {الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “...beraberindeki inananlar...” ifadesiyle kastedilenler, o itaatte ona muvafakat edenlerdir. Allah Teâlâ bütün orduyu zikredip ardından itaatkâr olanları nehri geçmiş olmakla tahsis edince, nehri itaatkârlardan başkasının geçmediğini anlamış oluruz.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ طَالُوتَ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي أَيْ لَيْسَ مِنْ أَصْحَابِي فِي سَفَرِي، كَالرَّجُلِ الَّذِي يَقُولُ لِغَيْرِهِ: لَسْتَ أَنْتَ مِنَّا فِي هَذَا الْأَمْرِ، قَالَ: وَمَعْنَى فَشَرِبُوا مِنْهُ أَيْ لِيَتَسَبَّبُوا بِهِ إِلَى الرُّجُوعِ، وَذَلِكَ لِفَسَادِ دِينِهِمْ وَقَلْبِهِمْ.
İkinci Delil: Önceki ayettir; yani Allah Teâlâ'nın Tâlût'tan naklen buyurduğu: {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} “Kim ondan içerse benden değildir” ifadesidir; yani 'Seferimde benim arkadaşlarımdan değildir' demektir. Nitekim bir kimsenin diğerine 'Sen bu işte bizden değilsin' demesi gibidir. [Müfessir] şöyle demiştir: {فَشَرِبُوا مِنْهُ} “...ondan içtiler” ifadesinin manası; dinlerinin ve kalplerinin bozukluğundan ötürü geri dönmeye bunu bir bahane kılmak içindi.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الِابْتِلَاءِ أَنْ يَتَمَيَّزَ الْمُطِيعُ عَنِ الْعَاصِي وَالْمُتَمَرِّدِ، حَتَّى يَصْرِفَهُمْ عَنْ نَفْسِهِ وَيَرُدَّهُمْ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدُّوا عِنْدَ حُضُورِ الْعَدُوِّ، وَإِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِابْتِلَاءِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى كَانَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ صَرَفَهُمْ عَنْ نَفْسِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَمَا أَذِنَ لَهُمْ فِي عُبُورِ النَّهْرِ.
Üçüncü Delil: Bu imtihandan maksat, düşman karşısına çıkıldığında geri dönüp kaçmalarından önce onları kendi yanından uzaklaştırmak ve geri çevirmek üzere itaatkâr olanı isyankâr ve serkeş olandan ayırt etmekti. Bu imtihandan maksat sadece bu mana olunca, zahir olan şudur ki, o vakitte onları yanından uzaklaştırmış ve nehri geçmelerine izin vermemiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْتَصْحَبَ كُلَّ جُنُودِهِ وَكُلُّهُمْ عَبَرُوا النَّهْرَ وَاعْتَمَدُوا فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْمِ طَالُوتَ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِ الْمُنْقَادِ لِأَمْرِ رَبِّهِ، بَلْ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنِ الْمُنَافِقِ أَوِ الْفَاسِقِ، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ ضَعِيفَةٌ، وَبَيَانُ ضَعْفِهَا مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ طَالُوتَ لَمَّا عَزَمَ عَلَى مُجَاوَزَةِ النَّهْرِ وَتَخَلَّفَ الْأَكْثَرُونَ ذَكَرَ الْمُتَخَلِّفُونَ أَنَّ عُذْرَنَا فِي هَذَا التَّخَلُّفِ أَنَّهُ لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ فَنَحْنُ مَعْذُورُونَ فِي هَذَا التَّخَلُّفِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جاوَزَهُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ: لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ إِنَّمَا وَقَعَ بَعْدَ الْمُجَاوَزَةِ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ طَالُوتَ وَالْمُؤْمِنِينَ لَمَّا جَاوَزُوا النَّهْرَ وَرَأَوُا الْقَوْمَ تَخَلَّفُوا وَمَا جَاوَزُوهُ، سَأَلَهُمْ عَنْ سَبَبِ التَّخَلُّفِ فَذَكَرُوا ذَلِكَ، وَمَا كَانَ النَّهْرُ فِي الْعِظَمِ بِحَيْثُ يَمْنَعُ مِنَ الْمُكَالَمَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْمُجَاوَزَةِ قُرْبَ حُصُولِ الْمُجَاوَزَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِشْكَالُ أَيْضًا زَائِلٌ.
İkinci Görüş: Bütün askerlerini beraberinde götürdü ve hepsi nehri geçti. Bu görüşü ispatlamak için Allah Teâlâ'nın Tâlût'un kavminden naklen bildirdiği: {قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ} “'Bugün Câlût ve askerlerine karşı koyacak gücümüz yok' dediler” sözüne dayanmışlardır. Bilinmektedir ki bu söz, Rabbinin emrine boyun eğmiş bir mümine yakışmaz; bilakis ancak bir münafıktan veya fasıktan sadır olur. Fakat bu delil zayıftır. Zayıflığının açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Tâlût nehri geçmeye azmedip çoğunluk geride kalınca, geride kalanlar 'Bizim bu geri kalmaktaki mazeretimiz, bugün Câlût ve askerlerine karşı koyacak gücümüzün olmamasıdır; dolayısıyla biz bu geri kalışta mazeretliyiz' demişlerdir. Buradaki en ileri itiraz, {فَلَمَّا جاوَزَهُ} buyruğundaki fâ (فَـ) harfinin, onların {لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ} sözünün ancak nehri geçtikten sonra vuku bulduğunu gerektirmesidir. Ancak biz deriz ki, şöyle denilmesi muhtemeldir: Tâlût ve müminler nehri geçip o kavmin geride kaldığını ve nehri geçmediğini görünce, onlara geride kalış sebeplerini sordular, onlar da bunu belirttiler. Zira nehir konuşmaya engel olacak kadar büyük değildi. Yahut nehri geçmekten kastın, geçme eylemine yaklaşmak olması da muhtemeldir. Bu takdirde de müşkül ortadan kalkar.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ عَبَرُوا النَّهْرَ كَانُوا فَرِيقَيْنِ: بَعْضُهُمْ مِمَّنْ يُحِبُّ الْحَيَاةَ وَيَكْرَهُ الْمَوْتَ وَكَانَ الْخَوْفُ وَالْجَزَعُ غَالِبًا عَلَى طَبْعِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ شُجَاعًا قَوِيَّ الْقَلْبِ لَا يُبَالِي بِالْمَوْتِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Cevap: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Nehri geçen müminler iki gruptu: Bir kısmı hayatı seven, ölümü kerih gören, tabiatına korku ve telaş galip gelen kimselerdi; diğer kısmı ise cesur, yürekli ve Allah Teâlâ'ya itaat yolunda ölüme aldırış etmeyen kimselerdi.
فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا: لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ.
Birinci kısım: {لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ} “Bugün gücümüz yok” diyenlerdir.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: هُمُ الَّذِينَ أَجَابُوا بِقَوْلِهِمْ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً.
İkinci kısım ise: {كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً} “Nice az bir topluluk, çok bir topluluğa galip gelmiştir...” diyerek cevap verenlerdir.
وَالْجَوَابُ الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْقِسْمُ الْأَوَّلُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا شَاهَدُوا قِلَّةَ عَسْكَرِهِمْ قَالُوا: / لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ فَلَا بُدَّ أَنْ نُوَطِّنَ أَنْفُسَنَا عَلَى الْقَتْلِ، لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الْفِرَارِ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي قَالُوا: لَا نُوَطِّنُ أَنْفُسَنَا بَلْ نَرْجُو مِنَ اللَّهِ الْفَتْحَ وَالظَّفَرَ، فَكَانَ غَرَضُ الْأَوَّلِينَ التَّرْغِيبَ فِي الشهادة والفوز
Üçüncü Cevap: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Müminlerin birinci kısmı, ordularının azlığını görünce: {لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ} “Bugün Câlût ve askerlerine karşı koyacak gücümüz yok, bu yüzden kendimizi öldürülmeye hazırlamalıyız; zira Allah'ın emrinden kaçmaya yol yoktur' dediler. İkinci kısım ise: 'Kendimizi buna hazırlamayalım, aksine Allah'tan fetih ve zafer umalım' dediler. Dolayısıyla birincilerin maksadı şehadete ve cennete kavuşmaya rağbet ettirmek,
بِالْجَنَّةِ، وَغَرَضُ الْفَرِيقِ الثَّانِي التَّرْغِيبَ فِي طَلَبِ الْفَتْحِ وَالنُّصْرَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ فِي وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ مَا يَنْقُضُ الْآخَرَ.
İkinci grubun maksadı ise fethi ve yardımı talep etmeye rağbet ettirmekti. Bu takdirde iki sözün hiçbirinde diğerini nakzeden bir durum olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّاقَةُ مَصْدَرٌ بِمَنْزِلَةِ الْإِطَاقَةِ، يُقَالُ: أَطَقْتُ الشَّيْءَ إِطَاقَةً وَطَاقَةً، وَمِثْلُهَا أَطَاعَ إِطَاعَةً، وَالِاسْمُ الطَّاعَةُ، وَأَغَارَ يُغِيرُ إِغَارَةً وَالِاسْمُ الْغَارَةُ، وَأَجَابَ يُجِيبُ إِجَابَةً وَالِاسْمُ الْجَابَةُ وَفِي الْمَثَلِ: أَسَاءَ سَمْعًا فَأَسَاءَ جَابَةً، أَيْ جَوَابًا.
İkinci Mesele: et-Tâka (الطَّاقَةُ), el-itâka (الْإِطَاقَةُ) konumunda bir masdardır; nitekim etaktü'ş-şey'e itâkaten ve tâkaten (أَطَقْتُ الشَّيْءَ إِطَاقَةً وَطَاقَةً) [bir şeye güç yetirdim] denilir. Bunun benzeri etâa itâaten (أَطَاعَ إِطَاعَةً) fiilidir ki ismi et-tâadır (الطَّاعَةُ); eğâra yüğîru iğâraten (أَغَارَ يُغِيرُ إِغَارَةً) fiilinin ismi el-ğâredir (الْغَارَةُ); ecâbe yücîbu icâbeten (أَجَابَ يُجِيبُ إِجَابَةً) fiilinin ismi ise el-câbedir (الْجَابَةُ). Atasözünde şöyle denilmiştir: Esee sem‘an feesee câbeten (أَسَاءَ سَمْعًا فَأَسَاءَ جَابَةً); yani 'Kötü dinledi, kötü cevap verdi'.
أَمَّا قوله تعالى: قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ فَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لِمَ جَعَلَهُمْ ظَانِّينَ وَلَمْ يَجْعَلْهُمْ حَازِمِينَ؟
Allah Teâlâ'nın: {قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ} “Allah'a kavuşacaklarını düşünenler / kesin olarak bilenler dediler ki...” buyruğuna gelince, burada bir soru vardır; o da şudur: Allah Teâlâ onları kesin kararlı/kesin bilenler kılmayıp neden zanda bulunanlar kıldı?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ أُمُورٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لِقَاءِ اللَّهِ الْمَوْتُ،
Bunun cevabı: Bunun sebebi birkaç husustur. Birincisi -ki bu Katâde'nin görüşüdür-: Allah'a kavuşmaktan maksat ölümdür.
قَالَ ﵊: «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ»
[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever; kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz.”
وَهَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ لَمَّا وَطَّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْقَتْلِ، وَغَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَتَخَلَّصُونَ مِنَ الْمَوْتِ، لَا جَرَمَ قِيلَ في صفتهم: إنهم يظنون أنهم ملاقوا الله الثاني: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ أي ملاقوا ثَوَابِ اللَّهِ بِسَبَبِ هَذِهِ الطَّاعَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَعْلَمُ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ ظَانًّا رَاجِيًا وَإِنْ بَلَغَ فِي الطَّاعَةِ أَبْلَغَ الْأَمْرِ، إِلَّا مَنْ أَخْبَرَ اللَّهُ بِعَاقِبَةِ أَمْرِهِ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ وَهُوَ حَسَنٌ.
Bu müminler kendilerini öldürülmeye hazırlayıp ölümden kurtulamayacakları zannı kendilerine galip gelince, şüphesiz onların vasfı hakkında: 'Onlar Allah'a kavuşacaklarını zannederler' denilmiştir. İkincisi: {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ} ifadesi, bu itaat sebebiyle Allah'ın sevabına kavuşacaklarını [umanlar] demektir. Çünkü hiç kimse kendi akıbetinin ne olacağını bilmez; dolayısıyla itaatte en ileri dereceye varsa bile, Allah'ın akıbetini kendisine bildirdiği kimseler müstesna, zanda bulunan ve uman bir kimse olmak durumundadır. Bu, Ebû Müslim'in görüşüdür ve güzeldir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: قَالَ الذين يظنون أنهم ملاقوا طَاعَةِ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَكُونَ قَاطِعًا بِأَنَّ هَذَا الْعَمَلَ الَّذِي عَمِلَهُ طَاعَةٌ، لِأَنَّهُ رُبَّمَا أَتَى فِيهِ بِشَيْءٍ مِنَ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَلَا يَكُونُ بِنِيَّةٍ خَالِصَةٍ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ الْفِعْلُ طَاعَةً، إِنَّمَا الْمُمْكِنُ فِيهِ أَنْ يَظُنَّ أَنَّهُ أَتَى بِهِ عَلَى نَعْتِ الطَّاعَةِ وَالْإِخْلَاصِ.
Üçüncü Yön: Mananın şöyle olmasıdır: 'Allah'ın rızasına ve itaatine kavuşacaklarını düşünenler dediler'. Çünkü insanın yaptığı bu amelin kesinlikle bir itaat olduğunu kesin olarak bilmesi mümkün değildir; zira belki de ona riya ve gösterişten bir şey karıştırmış ve ihlaslı bir niyetle yapmamış olabilir; bu takdirde de fiil itaat olmaz. İnsan için ancak mümkün olan, onu itaat ve ihlas niteliği üzere yerine getirdiğini zannetmesidir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّا ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّكِينَةِ عَلَى قَوْلِ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ كَانَ فِي التَّابُوتِ كُتُبٌ إِلَهِيَّةٌ نَازِلَةٌ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ لِطَالُوتَ وَجُنُودِهِ، وَلَكِنَّهُ مَا كَانَ فِي تِلْكَ الْكُتُبِ أَنَّ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ يَحْصُلُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى أَوْ بعدها، فقوله: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ يعني الذين يظنون أنهم ملاقوا وَعْدِ اللَّهِ بِالظَّفَرِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُ ظَنًّا لَا يَقِينًا لِأَنَّ حُصُولَهُ فِي الْجُمْلَةِ وَإِنْ كَانَ قَطْعًا إِلَّا أَنَّ حُصُولَهُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى مَا كَانَ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ حُسْنِ الظَّنِّ.
Dördüncü Yön: Allah Teâlâ'nın: {أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Size Rabbinden bir sekine bulunan sandığın gelmesidir” buyruğunun tefsirinde bazı müfessirlerin görüşüne göre sekîneden maksadın; sandığın içinde geçmiş peygamberlere indirilmiş olan ve Tâlût ile ordusuna zafer ve nusretin geleceğine delalet eden ilahi kitaplar olduğunu zikretmiştik. Fakat o kitaplarda zafer ve nusretin ilk seferde mi yoksa daha sonra mı gerçekleşeceği yazmıyordu. Dolayısıyla {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ} buyruğu, Allah'ın zafer vaadine kavuşacaklarını düşünenler demektir. Bunu yakîn değil de zan kılmasının sebebi; genel olarak [zaferin] gerçekleşmesi kesin olmakla birlikte, ilk seferde gerçekleşecek olmasının ancak hüsnüzan yoluyla bilinmesidir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بقوله: يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ وَيُوقِنُونَ، إِلَّا أَنَّهُ أَطْلَقَ لَفْظَ الظَّنِّ عَلَى الْيَقِينِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِمَا بَيْنَ الظَّنِّ وَالْيَقِينِ مِنَ الْمُشَابَهَةِ فِي تَأَكُّدِ الِاعْتِقَادِ.
Beşinci Yön: Pek çok müfessir şöyle demiştir: {يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ} buyruğundan maksat, onların bildikleri ve kesin olarak inandıklarıdır. Ancak zan ile yakîn arasında inancın pekişmesi bakımından benzerlik bulunduğundan ötürü, mecaz yoluyla yakîn üzerine zan lafzı kullanılmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ} “Nice az bir topluluk, Allah'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنْهُ تَقْوِيَةُ قُلُوبِ الَّذِينَ قَالُوا: لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا عِبْرَةَ بِكَثْرَةِ الْعَدَدِ إِنَّمَا الْعِبْرَةُ بِالتَّأْيِيدِ الْإِلَهِيِّ، وَالنَّصْرِ السَّمَاوِيِّ، فَإِذَا جَاءَتِ الدَّوْلَةُ فَلَا مَضَرَّةَ فِي الْقِلَّةِ وَالذِّلَّةِ، وَإِذَا جَاءَتِ الْمِحْنَةُ فَلَا مَنْفَعَةَ فِي كَثْرَةِ الْعَدَدِ وَالْعُدَّةِ.
Birinci Mesele: Bundan maksat, {لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ} “Bugün Câlût ve askerlerine karşı koyacak gücümüz yok” diyenlerin kalplerini güçlendirmektir. Mana şudur: Sayı çokluğuna itibar edilmez; itibar ancak ilahi yardıma ve semavi zafereyedir. Zira devlet ve zafer geldiğinde azlık ve zayıflığın bir zararı olmaz; bela ve imtihan geldiğinde ise sayı ve teçhizat çokluğunun hiçbir faydası olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ، لِأَنَّ بَعْضَهُمْ قَدْ فَاءَ إِلَى بَعْضٍ فَصَارُوا جَمَاعَةً، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الْفِئَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ، وَفَأَيْتُ إِذَا قَطَعْتَ، فَالْفِئَةُ الْفِرْقَةُ مِنَ النَّاسِ، كَأَنَّهَا قِطْعَةٌ مِنْهُمْ.
İkinci Mesele: el-Fi'e (الْفِئَةُ), topluluk (el-cemâa) demektir; zira bir kısmı diğerine sığınmış/dönmüş (fâe) ve böylece bir topluluk haline gelmişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: el-Fi'e kelimesinin aslı, bir şeyi kestiğinde söylenen feetü re'sehû bi's-seyfi ve feetü (فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ، وَفَأَيْتُ) sözünden gelir; dolayısıyla el-fi'e insanlardan bir fırkadır, sanki onlardan koparılmış bir parçadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ أُلْغِيَتْ مِنْ هاهنا جَازَ فِي فِئَةٍ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ وَالْخَفْضُ، أَمَّا النَّصْبُ فَلِأَنَّ (كَمْ) بِمَنْزِلَةِ عَدَدٍ فَنَصْبُ مَا بَعْدَهُ نَحْوُ عِشْرِينَ رَجُلًا، وَأَمَّا الْخَفْضُ فَبِتَقْدِيرِ دُخُولِ حَرْفِ (مِنْ) عَلَيْهِ، وَأَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى نِيَّةِ تَقْدِيمِ الْفِعْلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَمْ غَلَبَتْ فِئَةٌ.
Üçüncü Mesele: el-Ferrâ şöyle demiştir: Şayet min (مِنْ) edatı burada düşürülseydi, fi'e kelimesinde ref‘, nasb ve cer caiz olurdu. Nasb olmasına gelince; kem (كَمْ) bir sayı makamında olduğundan dolayı kendisinden sonrasının mensub olması ‘işrîne racülen (عِشْرِينَ رَجُلًا) [yirmi adam] gibidir. Cer olmasına gelince; üzerine min harf-i cerrinin dahil olduğu takdir edilerek olur. Ref‘ olmasına gelince; sanki kem ğalebet fi'etün (كَمْ غَلَبَتْ فِئَةٌ) denilmiş gibi fiilin öne alınması niyetiyledir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ فَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ الْمَعُونَةُ وَالنُّصْرَةُ، ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا قَوْلًا لِلَّذِينِ قَالُوا: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ أَظْهَرَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğuna gelince, bundan maksadın yardım ve nusret olduğunda şüphe yoktur. Sonra bunun, {كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ} “Nice az bir topluluk...” diyenlerin sözü olması muhtemel olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın bir sözü olması da muhtemeldir; her ne kadar birincisi daha zahir olsa da.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 250]
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠)
{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ} “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et' dediler” (250).
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُبَارَزَةُ فِي الْحُرُوبِ، هِيَ أَنْ يَبْرُزَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِصَاحِبِهِ وَقْتَ الْقِتَالِ، وَالْأَصْلُ فِيهَا أَنَّ الْأَرْضَ الْفَضَاءَ الَّتِي لَا حِجَابَ فِيهَا يُقَالُ لَهَا الْبَرَازُ، فَكَانَ الْبُرُوزُ عِبَارَةً عَنْ حُصُولِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي الْأَرْضِ الْمُسَمَّاةِ بِالْبَرَازِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِحَيْثُ يَرَى صَاحِبَهُ.
Birinci Mesele: Savaşlarda mübâreze (er meydanına çıkma), savaş vaktinde her birinin hasmının karşısına açıkça çıkmasıdır. Bu kelimenin aslı şuradan gelir: İçinde hiçbir engel ve siper bulunmayan açık araziye el-berâz (الْبَرَازُ) denir. Dolayısıyla el-burûz (meydana çıkmak), her ikisinin de el-berâz olarak isimlendirilen o açık arazide bulunmasından, yani her birinin diğerini görebileceği bir vaziyette olmasından ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَالْأَقْوِيَاءَ مِنْ عَسْكَرِ طَالُوتَ لَمَّا قَرَّرُوا مَعَ الْعَوَامِّ وَالضُّعَفَاءِ أَنَّهُ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ، وَأَوْضَحُوا أَنَّ الْفَتْحَ وَالنُّصْرَةَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ، لَا جَرَمَ لَمَّا بَرَزَ عَسْكَرُ طَالُوتَ إِلَى عَسْكَرِ جَالُوتَ وَرَأَوُا الْقِلَّةَ فِي جَانِبِهِمْ، وَالْكَثْرَةَ فِي جَانِبِ عَدُوِّهِمْ، لَا جَرَمَ اشْتَغَلُوا بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ، فَقَالُوا: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَنَظِيرُهُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنْ قَوْمٍ آخَرِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا حِينَ الِالْتِقَاءِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ:
İkinci Mesele: Tâlût'un ordusundaki âlimler ve güçlü kimseler, avama ve zayıflara nice az bir topluluğun Allah'ın izniyle çok olan bir topluluğa galip geldiğini iyice kavratıp zafer ve nusretin ancak Allah'ın yardımıyla gerçekleşebileceğini açıkladıklarında, Tâlût'un ordusu Câlût'un ordusunun karşısına çıkıp da kendi taraflarındaki azlığı, düşman tarafındaki çokluğu görünce, şüphesiz hemen dua ve niyaza yönelip: {رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” dediler. Bunun benzeri, Allah'ın müşriklerle karşılaştıklarında şöyle dediklerini haber verdiği başka bir topluluktur:
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٦] / إِلَى قَوْلِهِ: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٧] وَهَكَذَا كَانَ يَفْعَلُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي كُلِّ الْمَوَاطِنِ،
{وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî (kendilerini Allah'a adamış kimseler) savaştı” [Âl-i İmrân, 146] ayetinden {وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ} “Onların sözü ancak: 'Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' demekten ibaretti” [Âl-i İmrân, 147] kavline kadar olan kısımdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bütün savaş meydanlarında böyle yapardı.
وَرُوِيَ عَنْهُ فِي قِصَّةِ بَدْرٍ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَزَلْ يُصَلِّي وَيَسْتَنْجِزُ مِنَ اللَّهِ وَعْدَهُ، وَكَانَ مَتَى لَقِيَ عَدُوًّا قَالَ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ شُرُورِهِمْ وَأَجْعَلُكَ فِي نُحُورِهِمْ» وَكَانَ يَقُولُ: «اللَّهُمَّ بِكَ أَصُولُ وَبِكَ أَجُولُ» .
Bedir kıssasında onun aleyhisselâm durmaksızın namaz kıldığı ve Allah'tan vaadini yerine getirmesini istediği rivayet edilmiştir. Bir düşmanla karşılaştığı zaman şöyle derdi: “Allah'ım! Onların şerlerinden sana sığınır ve onları defetmen için seni onların karşısına koyarım.” Yine şöyle derdi: “Allah'ım! Seninle hücum eder, seninle hamle yaparım.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِفْرَاغُ الصَّبُّ، يُقَالُ: أَفْرَغْتُ الْإِنَاءَ إِذَا صَبَبْتَ مَا فِيهِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْفَرَاغِ، يُقَالُ: فُلَانٌ فَارِغٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ خَالٍ مِمَّا يَشْغَلُهُ، وَالْإِفْرَاغُ إِخْلَاءُ الْإِنَاءِ مِمَّا فِيهِ، وَإِنَّمَا يَخْلُو بِصَبِّ كُلِّ مَا فِيهِ.
Üçüncü Mesele: İfrâğ (الْإِفْرَاغُ), dökmek / boşaltmak demektir. İçindekini döktüğün zaman efrağtü'l-inâe (أَفْرَغْتُ الْإِنَاءَ) [kabı boşalttım] denir. Bunun aslı el-ferâğ (الْفَرَاغُ) [boş olmak] kelimesindendir. Fülânün fâriğun (فُلَانٌ فَارِغٌ) [falan kişi boştur] denildiğinde, bunun manası o kişinin kendisini meşgul edecek şeylerden uzak/boş olduğudur. el-İfrâğ ise kabı içindekilerden boşaltmaktır; bu da ancak içindeki her şeyin dökülmesiyle boşalır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي طَلَبِ الصَّبْرِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:
Bunu bildiğinde deriz ki: {أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Üzerimize sabır yağdır” kavli, iki yönden sabrı talep etmede mübalağaya delalet eder. Birincisi:
أَنَّهُ إِذَا صَبَّ الشَّيْءَ فِي الشَّيْءِ فَقَدْ أَثْبَتَ فِيهِ بِحَيْثُ لَا يَزُولُ عَنْهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى التَّأْكِيدِ وَالثَّانِي: أَنَّ إِفْرَاغَ الْإِنَاءِ هُوَ إِخْلَاؤُهُ، وَذَلِكَ يَكُونُ بِصَبِّ كُلِّ مَا فِيهِ، فَمَعْنَى: أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا: أَيِ اصْبُبْ عَلَيْنَا أَتَمَّ صَبٍّ وَأَبْلَغَهُ.
Bir şeyi bir şeyin içine döktüğünde, onda yok olmayacak şekilde sabit kılmış olur; bu da tekit bildirir. İkincisi: Kabı boşaltmak (ifrâğ), onu tahliye etmektir; bu da içindeki her şeyin dökülmesiyle olur. Dolayısıyla {أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} “Üzerimize sabır yağdır” ifadesinin manası: “Bize en tam ve en mükemmel şekilde [sabır] dök” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأُمُورَ الْمَطْلُوبَةَ عِنْدَ الْمُحَارَبَةِ مَجْمُوعُ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ فَأَوَّلُهَا: أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ صَبُورًا عَلَى مُشَاهَدَةِ الْمَخَاوِفِ وَالْأُمُورِ الْهَائِلَةِ، وَهَذَا هُوَ الرُّكْنُ الْأَعْلَى لِلْمُحَارِبِ فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ جَبَانًا لَا يَحْصُلُ مِنْهُ مَقْصُودٌ أَصْلًا وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ قَدْ وَجَدَ مِنَ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَالِاتِّفَاقَاتِ الْحَسَنَةِ مِمَّا يُمَكِّنُهُ أَنْ يَقِفَ وَيَثْبُتَ وَلَا يَصِيرَ مُلْجَأً إِلَى الْفِرَارِ وَثَالِثُهَا: أَنْ تَزْدَادَ قُوَّتُهُ عَلَى قُوَّةِ عَدُوِّهِ حَتَّى يُمْكِنَهُ أَنْ يَقْهَرَ العدو.
Dördüncü Mesele: Bil ki savaş esnasında talep edilen hususlar toplam üç şeyden ibarettir: Birincisi: İnsanın korkunç ve dehşetli durumları müşahede etmeye karşı sabırlı olmasıdır. Bu, savaşçının en büyük rüknüdür; zira o korkak olursa kendisinden hiçbir maksat hasıl olmaz. İkincisi: Durup sebat etmesini ve kaçmaya mecbur kalmamasını sağlayacak alet, teçhizat ve uygun şartları bulmuş olmasıdır. Üçüncüsü: Düşmanı kahretmesini mümkün kılacak şekilde kuvvetinin düşmanın kuvvetinden üstün gelmesidir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: هِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَالثَّانِيَةُ: هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Birinci mertebe, {أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Üzerimize sabır yağdır” kavlinden kastedilendir. İkincisi ise şu kavliyle kastedilendir:
وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَالثَّالِثَةُ: هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ.
{وَثَبِّتْ أَقْدامَنا} “ayaklarımızı sabit kıl”. Üçüncüsü ise şu kavliyle kastedilendir: {وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلصَّبْرِ إِلَّا الْقَصْدُ عَلَى الثَّبَاتِ، وَلَا مَعْنَى لِلثَّبَاتِ إِلَّا السُّكُونُ وَالِاسْتِقْرَارُ وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَصْدَ الْمُسَمَّى بِالصَّبْرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَعَلَى أَنَّ الثَّبَاتَ وَالسُّكُونَ الْحَاصِلَ عِنْدَ ذَلِكَ الْقَصْدِ أَيْضًا بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْإِرَادَةَ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ وَبِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الصَّبْرِ وَتَثْبِيتِ الْقَدَمِ تَحْصِيلُ أَسْبَابِ الصَّبْرِ، وَأَسْبَابِ ثَبَاتِ الْقَدَمِ، وَتِلْكَ الْأَسْبَابُ أُمُورٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَجْعَلَ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِمُ الرُّعْبَ وَالْجُبْنَ مِنْهُمْ فَيَقَعَ بِسَبَبِ ذَلِكَ مِنْهُمُ الِاضْطِرَابُ فَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَرَاءَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ، وَيَصِيرَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الصَّبْرِ عَلَى الْقِتَالِ وَتَرْكِ الِانْهِزَامِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَلْطُفَ بِبَعْضِ أَعْدَائِهِمْ فِي مَعْرِفَةِ بُطْلَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ فَيَقَعَ بَيْنَهُمُ الِاخْتِلَافُ وَالتَّفَرُّقُ وَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَرَاءَةِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ وَثَالِثُهَا: أَنْ يُحْدِثَ تَعَالَى فِيهِمْ وَفِي دِيَارِهِمْ وَأَهَالِيهِمْ مِنَ/ الْبَلَاءِ مِثْلَ الْمَوْتِ وَالْوَبَاءِ، وَمَا يَكُونُ سَبَبًا لِاشْتِغَالِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ، وَلَا يَتَفَرَّغُونَ حِينَئِذٍ لِلْمُحَارَبَةِ فَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَرَاءَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ بِمَرَضٍ وَضَعْفٍ يَعُمُّهُمْ أَوْ يَعُمُّ أَكْثَرَهُمْ، أَوْ يَمُوتَ رَئِيسُهُمْ وَمَنْ يُدَبِّرُ أَمْرَهُمْ فَيَعْرِفَ الْمُؤْمِنُونَ ذَلِكَ فَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِقُوَّةِ قُلُوبِهِمْ، وَمُوجِبًا لِأَنْ يَحْصُلَ لَهُمُ الصَّبْرُ وَالثَّبَاتُ، هَذَا كَلَامُ الْقَاضِي.
Beşinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] mensuplarımız, kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına {رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” kavliyle delil getirmişlerdir. Çünkü sabrın, sebata yönelmekten (kastetmekten) başka bir manası yoktur; sebatın da sükûnet ve kararlılıktan başka bir manası yoktur. Bu ayet, sabır diye isimlendirilen bu kastın Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet etmektedir ki bu {أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Üzerimize sabır yağdır” kavlidir. Yine bu kasıt esnasında meydana gelen sebat ve sükûnetin de Allah Teâlâ'nın fiiliyle olduğuna delalet eder ki bu da {وَثَبِّتْ أَقْدامَنا} “ve ayaklarımızı sabit kıl” kavlidir. Bu da iradenin kulun fiili ve Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna dair açık bir delildir. Kâdî [Abdülcebbâr] buna şöyle cevap vermiştir: Sabırdan ve ayakları sabit kılmaktan maksat, sabrın sebeplerini ve ayakların sebat etmesinin sebeplerini hasıl etmektir. Bu sebepler ise birtakım hususlardır. Birincisi: Düşmanlarının kalplerine onlara karşı bir korku ve çekingenlik yerleştirmesi, bunun sonucunda düşmanlarda bir panik meydana gelmesi, böylece bunun Müslümanların onlara karşı cesaretlenmesine ve savaşta sabredip hezimete uğramaktan sakınmalarına bir vesile olmasıdır. İkincisi: Düşmanlarından bazısına, içinde bulundukları durumun batıl olduğunu anlamaları hususunda lütufta bulunması, böylece aralarında ihtilaf ve ayrılık çıkması ve bunun da müminlerin onlara karşı cesaret bulmasına vesile olmasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onların içinde, yurtlarında ve ailelerinde ölüm ve veba gibi kendileriyle meşgul olmalarına yol açacak belalar var etmesi, böylece o esnada savaşla meşgul olamamaları ve bunun da Müslümanların onlara karşı cesaret bulmasına vesile olmasıdır. Dördüncüsü: Onları hepsini yahut çoğunu kuşatan bir hastalık ve zaaf ile imtihan etmesi ya da reislerinin ve işlerini sevk ve idare eden kimsenin ölmesi, müminlerin de bunu öğrenip kalplerinin kuvvet bulmasına ve kendilerinde sabır ile sebatın hasıl olmasına sebep olmasıdır. Kâdî'nin sözü bundan ibarettir.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الصَّبْرَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَصْدِ إِلَى السُّكُوتِ وَالثَّبَاتَ عِبَارَةٌ عَنِ السُّكُونِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ الْعَبْدِ وَمُرَادَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَكُمْ وَأَنْتُمْ تَصْرِفُونَ الْكَلَامَ عَنْ ظَاهِرِهِ وَتَحْمِلُونَهُ عَلَى أَسْبَابِ الصَّبْرِ وَثَبَاتِ الْأَقْدَامِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَرْكَ الظَّاهِرِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ لَا يَجُوزُ.
Buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Biz, sabrın sebat etmeyi kastetmekten ibaret olduğunu, sebatın ise sükûnetten ibaret olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla bu ayet, kulun iradesinin ve muradının Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet etmiştir; bu da sizin görüşünüzü iptal eder. Siz ise sözü zahirinden saptırıp sabrın ve ayakların sebatının sebeplerine hamletmektesiniz; malumdur ki delilsiz olarak zahiri terk etmek caiz değildir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ هَذِهِ الْأَسْبَابَ الَّتِي سَلَّمْتُمْ أَنَّهَا بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا حَصَلَتْ وَوُجِدَتْ فَهَلْ لَهَا أَثَرٌ فِي التَّرْجِيحِ الدَّاعِي أَوْ لَيْسَ لَهَا أَثَرٌ فِيهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا أَثَرٌ فِيهِ لَمْ يَكُنْ لِطَلَبِهَا مِنَ اللَّهِ فَائِدَةٌ وَإِنْ كَانَ لَهَا أَثَرٌ فِي التَّرْجِيحِ فَعِنْدَ صُدُورِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ الْمُرَجَّحَةِ مِنَ اللَّهِ يَحْصُلُ الرُّجْحَانُ، وَعِنْدَ حُصُولِ الرُّجْحَانِ يَمْتَنِعُ الطَّرَفُ الْمَرْجُوحُ، فَيَجِبُ حُصُولُ الطَّرَفِ الرَّاجِحِ، لِأَنَّهُ لَا خُرُوجَ عَنْ طَرَفَيِ النقيض وهو المطلوب والله أعلم.
Cevabın ikinci yönü: Allah Teâlâ'nın fiiliyle olduğunu kabul ettiğiniz bu sebepler meydana gelip var olduğunda, yönlendirici tercihte (et-tercîhu'd-dâî) bir etkisi var mıdır, yok mudur? Şayet bunda bir etkisi yoksa, onların Allah'tan talep edilmesinin hiçbir faydası olmaz. Eğer tercihte bir etkisi varsa, tercih ettirici bu sebepler Allah'tan sâdır olduğunda tercih hasıl olur; tercih hasıl olduğunda ise mercûh (tercih edilmeyen) taraf imkânsız hale gelir ve râcih (tercih edilen) tarafın meydana gelmesi zorunlu olur. Çünkü birbirine zıt iki tarafın dışına çıkmak mümkün değildir. Aranan netice de budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 251]
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)
{فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ} “Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, âlemlere karşı büyük bir lütuf sahibidir” (251).
الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَجَابَ دُعَاءَهُمْ، وَأَفْرَغَ الصَّبْرَ عَلَيْهِمْ، وَثَبَّتَ أَقْدَامَهُمْ، وَنَصَرَهُمْ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ: جَالُوتَ وَجُنُودِهِ وَحَقَّقَ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ ظَنَّ مَنْ قَالَ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ، وفَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَأَصْلُ الْهَزْمِ فِي اللُّغَةِ الْكَسْرُ، يُقَالُ سِقَاءٌ مُنْهَزِمٌ إِذَا تَشَقَّقَ مَعَ جَفَافٍ، وَهَزَمْتُ الْعَظْمَ أَوِ الْقَصَبَةَ هَزْمًا، وَالْهَزْمَةُ نُقْرَةٌ فِي الْجَبَلِ، أَوْ فِي الصَّخْرَةِ، قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي زَمْزَمَ: هِيَ هَزْمَةُ جِبْرِيلَ يُرِيدُ هَزَمَهَا بِرِجْلِهِ فَخَرَجَ الْمَاءُ، وَيُقَالُ: سَمِعْتُ هَزْمَةَ/ الرَّعْدِ كَأَنَّهُ صَوْتٌ فِيهِ تَشَقُّقٌ، وَيُقَالُ لِلسَّحَابِ: هَزِيمٌ، لِأَنَّهُ يَتَشَقَّقُ بِالْمَطَرِ، وَهَزَمَ الضَّرْعَ وَهَزْمُهُ مَا يُكْسَرُ مِنْهُ، ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ تِلْكَ الْهَزِيمَةَ كَانَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَبِإِعَانَتِهِ وتوفيقه
Mana şudur: Allah Teâlâ onların duasını kabul etti; üzerlerine sabır yağdırdı, ayaklarını sabit kıldı ve kâfirler topluluğuna, yani Câlût ve ordusuna karşı onlara yardım etti. Lütuf ve rahmetiyle {كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ} “Nice az bir topluluk, Allah’ın izniyle çok olan bir topluluğa galip gelmiştir” diyenlerin zannını hakikate erdirdi. {وفَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar”. Lügatte hezm (الْهَزْمُ) kelimesinin aslı kırmak demektir. Kurulukla beraber çatladığı zaman su kabı için sikâün münhezimün (سِقَاءٌ مُنْهَزِمٌ) denir. Hazemtü'l-azme evi'l-kasabete hezmen (هَزَمْتُ الْعَظْمَ أَوِ الْقَصَبَةَ هَزْمًا) [kemiği veya kamışı kırdım] denir. el-Hezme (الْهَزْمَةُ), dağda veya kayada bulunan çukurluktur. Süfyân b. Uyeyne Zemzem hakkında: “O, Cibrîl'in açtığı çukurdur (hezmetü Cibrîl)” demiştir; yani Cibrîl ayağıyla orayı kazıp yardı da su çıktı demektir. Semi'tü hezmete'r-ra'di (سَمِعْتُ هَزْمَةَ الرَّعْدِ) [gök gürültüsünün gürlemesini/çatlamasını işittim] denir; sanki içinde bir yarılma/çatlama bulunan bir sestir. Buluta hezîm (هَزِيمٌ) denir; çünkü yağmurla yarılır. Hezeme'd-dar'a (هَزَمَ الضَّرْعَ) [memeyi sıktı/kırdı] denir; hezmühû ise ondan kırılan kısımdır. Sonra Allah Teâlâ, bu hezimetin Allah'ın izniyle, yardımıyla, tevfikiyle,
وَتَيْسِيرِهِ، وَأَنَّهُ لَوْلَا إِعَانَتُهُ وَتَيْسِيرُهُ لَمَا حَصَلَ الْبَتَّةَ ثُمَّ قَالَ: وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ كَانَ رَاعِيًا وَلَهُ سَبْعَةُ إِخْوَةٍ مَعَ طَالُوتَ فَلَمَّا أَبْطَأَ خَبَرُ إِخْوَتِهِ عَلَى أَبِيهِمْ إِيشَا أَرْسَلَ ابْنَهُ دَاوُدَ إِلَيْهِمْ لِيَأْتِيَهُ بِخَبَرِهِمْ، فَأَتَاهُمْ وَهُمْ فِي الْمَصَافِّ وَبَدَرَ جَالُوتُ الْجَبَّارُ وَكَانَ مِنْ قَوْمِ عَادٍ إِلَى الْبَرَازِ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَقَالَ: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ لَوْ كُنْتُمْ عَلَى حَقٍّ لَبَارَزَنِي بَعْضُكُمْ فَقَالَ دَاوُدُ لِإِخْوَتِهِ أَمَا فِيكُمْ مَنْ يَخْرُجُ إِلَى هَذَا الْأَقْلَفِ؟ فَسَكَتُوا، فَذَهَبَ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ الصَّفِّ لَيْسَ فِيهَا إِخْوَتُهُ فَمَرَّ بِهِ طَالُوتُ وَهُوَ يُحَرِّضُ النَّاسَ، فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ: مَا تَصْنَعُونَ بِمَنْ يَقْتُلُ هَذَا الْأَقْلَفَ؟ فَقَالَ طَالُوتُ: أُنْكِحُهُ ابْنَتِي وَأُعْطِيهِ نِصْفَ مُلْكِي فَقَالَ دَاوُدُ: فَأَنَا خَارِجٌ إِلَيْهِ وَكَانَ عَادَتُهُ أَنْ يُقَاتِلَ بِالْمِقْلَاعِ الذِّئْبَ وَالْأَسَدَ فِي الرَّعْيِ، وَكَانَ طَالُوتُ عَارِفًا بِجَلَادَتِهِ، فَلَمَّا هَمَّ دَاوُدُ بِأَنْ يَخْرُجَ رَمَاهُ فَأَصَابَهُ فِي صَدْرِهِ، وَنَفَذَ الْحَجَرُ فِيهِ، وَقَتَلَ بَعْدَهُ نَاسًا كَثِيرًا، فَهَزَمَ اللَّهُ جُنُودَ جَالُوتَ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ فَحَسَدَهُ طَالُوتُ وَأَخْرَجَهُ مِنْ مَمْلَكَتِهِ، وَلَمْ يَفِ لَهُ بِوَعْدِهِ، ثُمَّ نَدِمَ فَذَهَبَ يَطْلُبُهُ إِلَى أَنْ قُتِلَ، وَمَلَكَ دَاوُدُ وَحَصَلَتْ لَهُ النُّبُوَّةُ، وَلَمْ يَجْتَمِعْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْمُلْكُ وَالنُّبُوَّةُ إِلَّا لَهُ.
ve kolaylaştırmasıyla olduğunu; O'nun yardımı ve kolaylaştırması olmasaydı bunun asla gerçekleşmeyeceğini haber verdi. Sonra: {وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ} “Dâvûd da Câlût'u öldürdü” buyurdu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm bir çobandı ve Tâlût'un yanında yedi erkek kardeşi vardı. Kardeşlerinin haberi babaları Îşâ'ya gecikince, oğlu Dâvûd'u onların haberini getirmesi için yanlarına gönderdi. Dâvûd saflar kurulmuş vaziyetteyken onların yanına vardı. Âd kavminden olan zorba Câlût er meydanına çıkmak için öne fırladı, fakat onun karşısına kimse çıkamadı. Bunun üzerine Câlût: “Ey İsrâiloğulları! Şayet siz hak üzere olsaydınız, biriniz benim karşıma çıkardı” dedi. Dâvûd kardeşlerine: “İçinizde bu sünnetsizin karşısına çıkacak kimse yok mu?” dedi; onlar ise sustular. Bunun üzerine Dâvûd safların kardeşlerinin bulunmadığı bir tarafına gitti. Tâlût insanları savaşa teşvik ederek onun yanından geçti. Dâvûd ona: “Bu sünnetsizi öldüren kişiye ne yapacaksınız?” dedi. Tâlût: “Onu kızımla evlendiririm ve mülkümün yarısını ona veririm” dedi. Dâvûd: “Öyleyse ben onun karşısına çıkıyorum” dedi. O, sürü otlatırken sapanıyla kurda ve aslana karşı savaşmayı adet edinmişti. Tâlût da onun cesaret ve dayanıklılığını biliyordu. Dâvûd meydana çıkmaya azmedince sapanla taş attı ve taş Câlût'un göğsüne isabet edip içine işledi. Dâvûd ondan sonra birçok kimseyi öldürdü. Böylece Allah Câlût'un ordusunu hezimete uğrattı ve Dâvûd Câlût'u öldürdü. Fakat Tâlût onu kıskandı ve onu mülkünden çıkardı, ona verdiği sözü de yerine getirmedi. Sonra pişman oldu ve öldürülünceye kadar onu aramaya gitti. Dâvûd hükümdar oldu ve kendisine peygamberlik verildi. İsrâiloğulları içinde hükümdarlık ile peygamberlik ancak onun şahsında birleşti.
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَزِيمَةَ عَسْكَرِ جَالُوتَ كَانَتْ مِنْ طَالُوتَ وَإِنْ كَانَ قَتْلُ جَالُوتَ مَا كَانَ إِلَّا مِنْ دَاوُدَ وَلَا دَلَالَةَ فِي الظَّاهِرِ عَلَى أَنَّ انْهِزَامَ الْعَسْكَرِ كَانَ قَبْلَ قَتْلِ جَالُوتَ أَوْ بَعْدَهُ، لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: {فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ} “Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü” kavli, her ne kadar Câlût'un öldürülmesi sadece Dâvûd eliyle olmuşsa da Câlût ordusunun hezimetinin Tâlût [ve ordusu] tarafından gerçekleştirildiğine delalet eder. Ordunun hezimete uğramasının Câlût'un öldürülmesinden önce mi yoksa sonra mı olduğuna dair lafzın zahirinde bir delalet yoktur; zira vâv (وَ) edatı sıra (tertip) bildirmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ جَزَاءً عَلَى مَا فَعَلَ مِنَ الطَّاعَةِ الْعَظِيمَةِ، وَبَذْلِ النَّفْسِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ صَالِحٌ لِتَحَمُّلِ أَمْرِ النُّبُوَّةِ، وَالنُّبُوَّةُ لَا يَمْتَنِعُ جَعْلُهَا جَزَاءً عَلَى الطَّاعَاتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ مَا فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ [الدُّخَانِ: ٣٢، ٣٣] وَقَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ دَاوُدَ أَنَّهُ قَتَلَ جَالُوتَ، قَالَ بَعْدَهُ: وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَالسُّلْطَانُ إِذَا أَنْعَمَ عَلَى بَعْضِ عَبِيدِهِ الَّذِينَ قَامُوا بِخِدْمَةٍ شَاقَّةٍ، يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْعَامَ لِأَجْلِ تِلْكَ الْخِدْمَةِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّ النُّبُوَّةَ لَا يَجُوزُ جَعْلُهَا جَزَاءً عَلَى الْأَعْمَالِ، بَلْ ذَلِكَ مَحْضُ التَّفَضُّلِ وَالْإِنْعَامِ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ [الْحَجِّ: ٧٥] .
Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın onun peygamberlik yükünü taşımaya elverişli olduğunu bilmesiyle birlikte, gösterdiği bu büyük itaat ve Allah yolunda canını feda etmesine bir mükâfat olarak Allah ona hükümdarlık ve peygamberlik vermiştir. Peygamberliğin itaatlere bir karşılık kılınması imkânsız değildir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ مَا فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ} “Andolsun ki biz onları bilerek âlemlere üstün kıldık ve onlara içinde apaçık bir imtihan bulunan ayetler verdik” [Duhân, 32-33]. Yine: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini kime vereceğini en iyi bilendir” [En'âm, 124] buyurmuştur. Bu ayetin zahiri de buna delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ, Dâvûd'un Câlût'u öldürdüğünü naklettikten sonra hemen ardından: {وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi” buyurmuştur. Bir hükümdar, meşakkatli bir hizmeti yerine getiren kölelerinden birine ihsanda bulunduğunda, bu ihsanın söz konusu hizmet sebebiyle olduğu zannı ağır basar. Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Peygamberliğin amellerin bir karşılığı kılınması caiz değildir; aksine bu, sırf ilahi bir lütuf ve ihsandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ} “Allah meleklerden de insanlardan da elçiler seçer” [Hac, 75].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَاوُدَ حِينَ قَتَلَ جَالُوتَ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ إِيتَاءَ الْمُلْكِ وَالنُّبُوَّةِ عَقِيبَ ذِكْرِهِ لِقَتْلِ دَاوُدَ جَالُوتَ، وَتَرْتِيبُ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ، وَبَيَانُ الْمُنَاسَبَةِ أَنَّهُ ﵇/ لَمَّا قَتَلَ مِثْلَ ذَلِكَ الْخَصْمِ الْعَظِيمِ بِالْمِقْلَاعِ وَالْحَجَرِ، كَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا، لَا سِيَّمَا وَقَدْ تَعَلَّقَتِ الْأَحْجَارُ مَعَهُ وَقَالَتْ: خُذْنَا فَإِنَّكَ تَقْتُلُ جَالُوتَ بِنَا، فَظُهُورُ الْمُعْجِزِ يَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ، وَأَمَّا الْمُلْكُ فَلِأَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا شَاهَدُوا مِنْهُ قَهْرَ ذَلِكَ الْعَدُوِّ الْعَظِيمِ الْمَهِيبِ بِذَلِكَ الْعَمَلِ الْقَلِيلِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ النُّفُوسَ تَمِيلُ إِلَيْهِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمُلْكِ لَهُ ظَاهِرًا، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّ حُصُولَ الْمُلْكِ وَالنُّبُوَّةِ لَهُ تَأَخَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ بِسَبْعِ سِنِينَ عَلَى مَا قَالَهُ الضَّحَّاكُ، قَالُوا وَالرِّوَايَاتُ وَرَدَتْ بِذَلِكَ، قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ عَيَّنَ طَالُوتَ لِلْمُلْكِ فَيَبْعُدُ أَنْ يَعْزِلَهُ عَنِ الْمُلْكِ حَالَ حَيَاتِهِ، وَالْمَشْهُورُ فِي أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ نَبِيُّ ذَلِكَ الزَّمَانِ أَشْمُويِلَ، وَمَلِكُ ذَلِكَ الزَّمَانِ طَالُوتَ، فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَشْمُويِلُ أَعْطَى اللَّهُ تَعَالَى النُّبُوَّةَ
İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Ayetin zahiri, Dâvûd'un Câlût'u öldürdüğü anda Allah'ın ona hükümdarlık ve peygamberlik verdiğine delalet etmektedir. Zira Allah Teâlâ hükümdarlık ve peygamberliğin verilişini, Dâvûd'un Câlût'u öldürdüğünü zikretmesinin hemen akabinde zikretmiştir. Hükmün münasip bir vasfa bağlanması, o vasfın söz konusu hükmün illeti olduğunu hissettirir. Buradaki münasebetin açıklaması şudur: Dâvûd aleyhisselâm böylesine büyük bir hasmı sapan ve taşla öldürdüğünde bu bir mucize olmuştur; hele ki taşların onunla konuşup: “Bizi al, zira Câlût'u bizimle öldüreceksin” dediği rivayeti varken. Mucizenin ortaya çıkması ise peygamberliğe delalet eder. Hükümdarlığa gelince; topluluk onun böylesine büyük ve heybetli bir düşmanı bu kadar küçük bir fiille kahrettiğini görünce, şüphesiz nefisler ona meyletmiştir; bu da zahiren hükümdarlığın ona geçmesini gerektirir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Dahhâk'ın belirttiğine göre hükümdarlık ve peygamberliğin ona verilmesi o vakitten yedi yıl sonra gerçekleşmiştir. Rivayetlerin de bu doğrultuda geldiğini söylemişlerdir; çünkü Allah Teâlâ hükümdarlık için Tâlût'u tayin etmişti, dolayısıyla hayatta olduğu sürece onu hükümdarlıktan azletmesi uzak bir ihtimaldir. İsrâiloğullarının durumlarında meşhur olan şudur: O zamanın peygamberi Eşmûîl, o zamanın hükümdarı ise Tâlût idi. Eşmûîl vefat edince Allah Teâlâ peygamberliği,
لِدَاوُدَ، وَلَمَّا مَاتَ طَالُوتُ أَعْطَى اللَّهُ تَعَالَى الْمُلْكَ لِدَاوُدَ، فَاجْتَمَعَ الْمُلْكُ وَالنُّبُوَّةُ فِيهِ.
Dâvûd'a verdi; Tâlût ölünce de Allah Teâlâ hükümdarlığı Dâvûd'a verdi. Böylece hükümdarlık ve peygamberlik onun şahsında bir araya geldi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحِكْمَةُ هِيَ وَضْعُ الْأُمُورِ مَوَاضِعَهَا عَلَى الصَّوَابِ وَالصَّلَاحِ، وَكَمَالُ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالنُّبُوَّةِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ هاهنا النُّبُوَّةَ، قَالَ تَعَالَى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٥٤] وَقَالَ فِيمَا بَعَثَ بِهِ نَبِيَّهُ ﵇ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٦] .
Üçüncü Mesele: Hikmet, işleri doğru ve uygun olan yerli yerine koymaktır. Bu mananın kemali ise ancak peygamberlikle hasıl olur; dolayısıyla burada hikmetten maksadın peygamberlik olması uzak bir ihtimal değildir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً} “Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Doğrusu biz İbrâhim ailesine kitabı ve hikmeti verdik, onlara büyük bir hükümdarlık da bahşettik” [Nisâ, 54]. Peygamberini aleyhisselâm gönderdiği vazife hakkında da: {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ} “Onlara kitabı ve hikmeti öğretir” [Âl-i İmrân, 164] buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحِكْمَةِ النُّبُوَّةَ، فَلِمَ قَدَّمَ الْمُلْكَ عَلَى الْحِكْمَةِ؟ مَعَ أَنَّ الْمُلْكَ أَدْوَنُ حَالًا مِنَ النُّبُوَّةِ.
Eğer: “Hikmetten maksat peygamberlik ise, hükümdarlık mertebece peygamberlikten daha aşağı olduğu halde hükümdarlık niçin hikmetten önce zikredilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفِيَّةَ تَرَقِّي دَاوُدَ ﵇ إِلَى الْمَرَاتِبِ الْعَالِيَةِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ الْمُتَكَلِّمُ فِي كَيْفِيَّةِ التَّرَقِّي، فَكُلُّ مَا كَانَ أَكْثَرَ تَأَخُّرًا فِي الذِّكْرِ كَانَ أَعْلَى حَالًا وَأَعْظَمَ رُتْبَةً.
Biz deriz ki: Çünkü Allah Teâlâ bu ayette Dâvûd'un aleyhisselâm yüce derecelere nasıl yükseldiğini açıklamıştır. Bir kimse yükseliş (terakki) keyfiyetinden bahsettiğinde, zikirde ne kadar sonra gelirse mertebece o kadar yüksek ve daha azametli olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٠] وَقَالَ: وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ [سَبَأٍ: ١٠، ١١] وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ كَلَامُ الطَّيْرِ وَالنَّمْلِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ: عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ [النَّمْلِ: ١٦] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحَ الدُّنْيَا وَضَبْطِ الْمُلْكِ، فَإِنَّهُ مَا وَرِثَ الْمُلْكَ مِنْ آبَائِهِ، لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُلُوكًا بَلْ كَانُوا رُعَاةً وَرَابِعُهَا: عِلْمُ الدِّينِ، قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً [النِّسَاءِ: ١٦٣] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ حَاكِمًا بَيْنَ النَّاسِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُعَلِّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفِيَّةَ الْحُكْمِ وَالْقَضَاءِ وَخَامِسُهَا: الْأَلْحَانُ الطَّيِّبَةُ، وَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْكُلِّ.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ} “ona dilediği şeylerden öğretti” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat, şu kavlinde zikrettiği husustur: {وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} “Sizi savaşınızın şiddetinden koruması için ona zırh yapma sanatını öğrettik” [Enbiyâ, 80] ve: {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ona demiri yumuşattık: 'Geniş zırhlar yap, dokumasını da ölçülü tut' dedik” [Sebe, 10-11]. İkincisi: Maksat kuşların ve karıncaların dilidir; nitekim Allah Teâlâ ondan naklen: {عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ} “Bize kuş dili öğretildi” [Neml, 16] buyurmuştur. Üçüncüsü: Maksat, dünya maslahatlarına ve mülkün idaresine dair hususlardır; zira o mülkü atalarından miras almamıştı, çünkü onlar hükümdar değil çobandılar. Dördüncüsü: Din ilmidir. Allah Teâlâ: {وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً} “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” [Nisâ, 163] buyurmuştur. Çünkü o insanlar arasında bir hâkim idi; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ona hüküm verme ve kaza usulünü öğretmesi gerekirdi. Beşincisi: Güzel nağmelerdir. Lafzı bütün bu anlamlara hamletmek uzak bir ihtimal değildir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ آتَاهُ الْحِكْمَةَ، وَكَانَ الْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ النُّبُوَّةَ، فَقَدْ دَخَلَ الْعِلْمُ فِي ذلك، فلم ذكر بعده عَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ.
Eğer: “Allah Teâlâ ona hikmet verdiğini zikretmiş olup hikmetten maksat da peygamberlik olduğuna göre ilim zaten bunun içine girmiştir; öyleyse bundan sonra niçin: {عَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ} 'ona dilediği şeylerden öğretti' buyurmuştur?” denilirse,
قُلْنَا: الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ قَطُّ لَا يَنْتَهِي إِلَى حَالَةٍ يَسْتَغْنِي عَنِ التَّعَلُّمِ، سَوَاءٌ كَانَ نَبِيًّا أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ.
Biz deriz ki: Bundan maksat, ister peygamber olsun ister olmasın kulun öğrenmekten müstağni kalacağı bir hale asla ulaşamayacağına dikkat çekmektir. Bu sebeple Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً} “'Rabbim, ilmimi artır' de” [Tâhâ, 114] buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” buyurmuştur.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْفَسَادَ الْوَاقِعَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ زَالَ بِمَا كَانَ مِنْ طَالُوتَ وَجُنُودِهِ، وَبِمَا كَانَ مِنْ دَاوُدَ مِنْ قَتْلِ جَالُوتَ بَيَّنَ عَقِيبَ ذَلِكَ جُمْلَةً تَشْتَمِلُ كُلَّ تَفْصِيلٍ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَدْفَعُ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِكَيْ لَا تَفْسُدَ الْأَرْضُ، فَقَالَ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Câlût ve ordusu sebebiyle meydana gelen fesadın Tâlût ve askerleri eliyle ve Dâvûd'un Câlût'u öldürmesiyle ortadan kalktığını beyan edince, bunun akabinde bu husustaki bütün teferruatı içine alan genel bir kuralı açıkladı ki o da şudur: Yeryüzü fesada uğramasın diye Allah Teâlâ insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla savar / defeder. Nitekim: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” buyurdu. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ [الْحَجِّ: ٤٠] وقرءا جميعا إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا [الحج: ٣٨] بِغَيْرِ أَلِفٍ وَوَافَقَهُمَا عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ الْيَحْصَبِيُّ عَلَى دَفْعِ اللَّهِ بِغَيْرِ أَلِفٍ إِلَّا أَنَّهُمْ قَرَءُوا إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْأَلِفِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَلَوْلَا دِفَاعُ الله وإِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ بِالْأَلِفِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, elifsiz olarak {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ} şeklinde okumuşlardır; Hac Suresi'ndeki {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ} [Hac, 40] ayetini de böyledir. Her ikisi de {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} [Hac, 38] ayetini elifsiz [yedfe'u şeklinde] okumuşlardır. Âsım, Hamza, el-Kisâî ve İbn Âmir el-Yahsubî de elifsiz olarak def'i'llâh (دَفْعِ اللَّهِ) kıraatinde onlara muvafakat etmişler, ancak {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} ayetini elifle okumuşlardır. Nâfi ise {وَلَوْلَا دِفَاعُ الله} ve {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ} şeklinde elifle okumuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَنَقُولُ: أَمَّا مَنْ قَرَأَ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ فَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا مَنْ
Bu rivayetleri bildiğinde deriz ki: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ} ve {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ} şeklinde okuyan kimsenin gerekçesi açıktır. Ancak,
قَرَأَ: وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا فَوَجْهُ الْإِشْكَالِ فِيهِ أَنَّ الْمُدَافَعَةَ مُفَاعَلَةٌ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُدَافِعِينَ دَافِعًا لِصَاحِبِهِ وَمَانِعًا لَهُ مِنْ فِعْلِهِ، وَذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، وَجَوَابُهُ أَنَّ لِأَهْلِ اللُّغَةِ فِي لَفْظِ دِفَاعٍ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِدَفَعَ، تَقُولُ: دَفَعْتُهُ دَفْعًا وَدِفَاعًا، كَمَا تَقُولُ:
{وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ} ve {إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} şeklinde okuyanın kıraatindeki müşkil taraf şudur: Müdâfaa (المُدَافَعَة), mufâale (مُفَاعَلَة) babındandır; bu da savunanların her birinin kendi arkadaşını savması ve onu fiilinden alıkoyması demektir. Bu ise kul açısından Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Buna verilen cevap şudur: Dil âlimlerinin difâ‘ (دِفَاع) lafzı hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: Bu, defe‘a (دَفَعَ) fiilinin masdarıdır. Şöyle dersin: Diyorsun ki: Defe'tühû def'an ve difâ'an (دَفَعْتُهُ دَفْعًا وَدِفَاعًا); nitekim şöyle de dersin:
كتبته كتبا وكتابا، قالوا: وفعال كثيرا يَجِيءُ مَصْدَرًا لِلثُّلَاثِيِّ مِنْ فَعَلَ وَفَعِلَ، تَقُولُ: جَمَحَ جِمَاحًا، وَطَمَحَ طِمَاحًا، وَتَقُولُ: لَقِيتُهُ لِقَاءً، وَقُمْتُ قِيَامًا، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ كَانَ قَوْلُهُ: وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ مَعْنَاهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ.
Ketebtühû ketben ve kitâben (كَتَبْتُهُ كَتْبًا وَكِتَابًا). Âlimler şöyle demişlerdir: Fi‘âl (فِعَال) vezni, fe‘ale (فَعَلَ) ve fe‘ile (فَعِلَ) sülâsî fiillerinin masdarı olarak çokça gelir. Cemeha cimâhan (جَمَحَ جِمَاحًا) ve tameha timâhan (طَمَحَ طِمَاحًا) dersin. Yine lakîtühû likâen (لَقِيتُهُ لِقَاءً) ve kumtü kıyâmen (قُمْتُ قِيَامًا) dersin. Bu yoruma göre {وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ} kavlinin manası, {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ} demektir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ جَعَلَ دِفَاعُ مِنْ دَافَعَ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا يَكُفُّ الظَّلَمَةَ وَالْعُصَاةَ عَنْ ظُلْمِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَيْدِي أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ وَأَئِمَّةِ دِينِهِ وَكَانَ يَقَعُ بَيْنَ أُولَئِكَ الْمُحِقِّينَ وَأُولَئِكَ الْمُبْطِلِينَ مُدَافَعَاتٌ وَمُكَافَحَاتٌ، فَحَسُنَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُدَافَعَةِ، كَمَا قَالَ: يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [المائدة: ٣٣] ، واقُّوا اللَّهَ
İkinci görüş ise: Difâ‘ (دِفَاع) kelimesini dâfe‘a (دَافَعَ) fiilinden kılan kimselerin görüşüdür. Buna göre mana şöyledir: Allah Teâlâ, zalimleri ve günahkârları müminlere zulmetmekten ancak peygamberleri, elçileri ve dininin önderleri eliyle alıkoyar; o hak ehli ile batıl ehli arasında birtakım müdafaalar ve çarpışmalar vuku bulurdu. Dolayısıyla bundan müdâfaa lafzıyla haber verilmesi güzel olmuştur; nitekim: {يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşırlar” [Mâide, 33], {شَاقُّوا اللَّهَ} “Allah'a karşı geldiler”
[الْأَنْفَالِ: ١٣] وَكَمَا قَالَ: قاتَلَهُمُ اللَّهُ [التَّوْبَةِ: ٣٠] وَنَظَائِرِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
[Enfâl, 13] ve {قاتَلَهُمُ اللَّهُ} “Allah onları kahretsin!” [Tevbe, 30] buyurmuştur ve benzerleri de böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَدْفُوعَ وَالْمَدْفُوعَ بِهِ، فَقَوْلُهُ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَدْفُوعِ، وَقَوْلُهُ: بِبَعْضٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَدْفُوعِ بِهِ، فَأَمَّا الْمَدْفُوعُ عَنْهُ فَغَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَدْفُوعُ عَنْهُ الشُّرُورَ فِي الدِّينِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَدْفُوعُ عَنْهُ الشُّرُورَ فِي الدُّنْيَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعَهُمَا.
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette defedilen (savulan) ile kendisiyle defedilen şeyi zikretmiştir. O'nun: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ} kavli savulana, {بِبَعْضٍ} kavli ise kendisiyle savulana işarettir. Kendisinden bir şey savulan tarafa gelince, ayette açıkça zikredilmemiştir. Dolayısıyla kendisinden savulan şeyin dindeki şerler olması muhtemel olduğu gibi, dünyadaki şerler olması da muhtemeldir; her ikisinin birden olması da muhtemeldir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَدْفُوعُ عَنْهُ الشُّرُورَ فِي الدِّينِ، فَتِلْكَ الشُّرُورُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَرْجِعُ بِهَا إِلَى الْكُفْرِ، أَوْ إِلَى الْفِسْقِ، أَوْ إِلَيْهِمَا، فَلْنَذْكُرْ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ.
Birinci kısma, yani kendisinden savulan şeyin dindeki şerler olmasına gelince: Bu şerler ya küfre, ya fıska veya her ikisine birden râcidir. Şimdi bu ihtimalleri zikredelim.
الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بَعْضَ النَّاسِ عَنِ الْكُفْرِ بِسَبَبِ الْبَعْضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالدَّافِعُونَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَأَئِمَّةُ الْهُدَى فَإِنَّهُمُ الَّذِينَ يَمْنَعُونَ النَّاسَ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الْكُفْرِ بِإِظْهَارِ الدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ وَالْبَيِّنَاتِ قَالَ تَعَالَى: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [إِبْرَاهِيمَ: ١] .
Birinci İhtimal: Mananın şöyle olmasıdır: “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmı sebebiyle diğer bir kısmını küfürden savması olmasaydı...” Bu takdire göre savanlar (defedenler), peygamberler ve hidayet önderleridir. Çünkü delilleri, bürhanları ve apaçık beyanları ortaya koyarak insanların küfre düşmesini engelleyenler onlardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ} “İnsanları karanlıklardan nura çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır” [İbrâhîm, 1].
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بَعْضَ النَّاسِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالْمُنْكَرَاتِ بِسَبَبِ الْبَعْضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالدَّافِعُونَ هُمُ الْقَائِمُونَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى:
İkinci İhtimal: Maksadın şöyle olmasıdır: “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmı sebebiyle diğer bir kısmını günahlardan ve münkerlerden savması olmasaydı...” Bu takdire göre savanlar, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda belirttiği üzere iyiliği emredip kötülükten nehyeden kimselerdir:
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ: الْأَئِمَّةُ الْمَنْصُوبُونَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَجْلِ إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَإِظْهَارِ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten nehyedersiniz” [Âl-i İmrân, 110]. Had cezalarını ikame etmek ve İslam'ın şeâirini (alametlerini) ortaya koymak için Allah Teâlâ tarafından tayin edilen idareciler de bu kısma dahildir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ [المؤمنون: ٩٦] وفي موضع آخر: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ [الرَّعْدِ: ٢٢] .
{ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ} “Kötülüğü en güzel olanla sav” [Mü'minûn, 96]. Başka bir yerde ise: {وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “Kötülüğü iyilikle savarlar” [Ra'd, 22] buyurmuştur.
الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بَعْضَ النَّاسِ عَنِ الْهَرْجِ وَالْمَرْجِ وَإِثَارَةِ الْفِتَنِ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ الْبَعْضِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّافِعِينَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، ثُمَّ الْأَئِمَّةُ وَالْمُلُوكُ الذَّابُّونَ عَنْ شَرَائِعِهِمْ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ الْوَاحِدَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعِيشَ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ مَا لَمْ يَخْبِزْ هَذَا لِذَاكَ وَلَا يَطْحَنُ ذَاكَ لِهَذَا، وَلَا يَبْنِي هَذَا لِذَاكَ، وَلَا يَنْسِجُ ذَاكَ لِهَذَا، لَا تَتِمُّ مَصْلَحَةُ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ، وَلَا تَتِمُّ إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ جَمْعٍ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ، فَلِهَذَا قِيلَ: الْإِنْسَانُ مَدَّنِيٌّ بِالطَّبْعِ، ثُمَّ إِنَّ الِاجْتِمَاعَ بِسَبَبِ الْمُنَازَعَةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى الْمُخَاصَمَةِ أَوَّلًا، وَالْمُقَاتَلَةِ ثَانِيًا، فَلَا بُدَّ فِي الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ مِنْ وَضْعِ شَرِيعَةٍ بَيْنَ الْخَلْقِ، لِتَكُونَ الشَّرِيعَةُ قَاطِعَةً لِلْخُصُومَاتِ وَالْمُنَازَعَاتِ، فَالْأَنْبِيَاءُ ﵈ الَّذِينَ أُوتُوا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِهَذِهِ الشَّرَائِعِ هُمُ الَّذِينَ دفع الله بسببهم وبسبب شريعهم الْآفَاتِ عَنِ الْخَلْقِ
Üçüncü İhtimal: “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmı sebebiyle diğer bir kısmını dünyada kargaşadan, fesattan ve fitneler çıkarmaktan savması olmasaydı...” Bil ki bu takdire göre savanlar, peygamberlerdir aleyhimüsselâm; sonra da onların şeriatlarını müdafaa eden imamlar ve hükümdarlardır. Bunun izahı şudur: Tek bir insanın yalnız başına yaşaması mümkün değildir. Çünkü bu kimse diğeri için ekmek yapmadıkça, öteki bunun için un öğütmedikçe, bu beriki için bina inşa etmedikçe ve beriki bunun için dokuma yapmadıkça tek bir insanın maslahatı tamamlanmaz. Bu maslahat ancak bir topluluğun tek bir yerde toplanmasıyla tamamlanır. İşte bu sebeple: “İnsan tabiatı gereği medenîdir (toplumsal bir varlıktır)” denilmiştir. Sonra bu birliktelik, önce çekişmeye ve ardından savaşa götüren münazaalar sebebiyle [bozulabilir]. Dolayısıyla ilahi hikmet gereği, çekişme ve münazaaları kesip bitirsin diye kullar arasında bir şeriat koymak zorunludur. İşte Allah katından bu şeriatlarla gönderilen peygamberler aleyhimüsselâm, Allah'ın kendileri ve şeriatları vasıtasıyla kullardan afetleri savdığı kimselerdir.
فَإِنَّ الْخَلْقَ مَا دَامُوا يَبْقَوْنَ مُتَمَسِّكِينَ بِالشَّرَائِعِ لَا يَقَعُ بَيْنَهُمْ خِصَامٌ وَلَا نِزَاعٌ، فَالْمُلُوكُ وَالْأَئِمَّةُ مَتَى كَانُوا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الشَّرَائِعِ كَانَتِ الْفِتَنُ زَائِلَةً، وَالْمَصَالِحُ حَاصِلَةً فَظَهَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَدْفَعُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْوَاعَ شُرُورِ الدُّنْيَا بِسَبَبِ بَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَمَا لَا بُدَّ فِي قَطْعِ الْخُصُومَاتِ وَالْمُنَازَعَاتِ مِنَ الشَّرِيعَةِ فَكَذَا لَا بُدَّ فِي تَنْفِيذِ الشَّرِيعَةِ مِنَ الْمُلْكِ، وَلِهَذَا
Çünkü insanlar bu şeriatlara sarılı kaldıkları müddetçe aralarında hiçbir çekişme ve münazaa vuku bulmaz. Hükümdarlar ve idareciler de bu şeriatlara sarıldıkları müddetçe fitneler yok olur, maslahatlar hasıl olur. Böylece Allah Teâlâ'nın, peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesi sebebiyle müminlerden dünyadaki her türlü şerri defettiği anlaşılmış olur. Bil ki münazaa ve husumetlerin kesilmesi için nasıl şeriat şart ise, şeriatın yürürlüğe konulması için de hükümdarlık (otorite) aynı şekilde şarttır. İşte bu sebeple,
قَالَ ﵊ «الإسلام والسلطان أخوان توأمان»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “İslam ile sultan (siyasi otorite) ikiz kardeştirler.”
وَقَالَ أَيْضًا: «الْإِسْلَامُ أَمِيرٌ، وَالسُّلْطَانُ حَارِسٌ، فَمَا لَا أَمِيرَ لَهُ فَهُوَ مُنْهَزِمٌ، وَمَا لَا حَارِسَ لَهُ فَهُوَ ضَائِعٌ»
Yine şöyle buyurmuştur: “İslam emîrdir (hüküm koyucudur), sultan ise muhafızdır. Emîri olmayanın düzeni bozulur; muhafızı olmayanın ise varlığı zayi olur.”
وَلِهَذَا يَدْفَعُ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْمُسْلِمِينَ أَنْوَاعَ شُرُورِ الدُّنْيَا بِسَبَبِ وَضْعِ الشَّرَائِعِ وَبِسَبَبِ نَصْبِ الْمُلُوكِ وَتَقْوِيَتِهِمْ، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ أَيْ لَغَلَبَ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ الْقَتْلُ وَالْمَعَاصِي، وَذَلِكَ يُسَمَّى فَسَادًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٥] وَقَالَ: أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ [الْقَصَصِ: ١٩] وَقَالَ: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ [غَافِرٍ: ٢٦] وَقَالَ: أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٢٧] وَقَالَ: ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ [الرُّومِ: ٤١] وَهَذَا التَّأْوِيلُ يَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْحَجِّ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ [الْحَجِّ: ٤٠] .
İşte bu yüzden Allah Teâlâ, şeriatlar vazetmek suretiyle ve hükümdarları tayin edip onları güçlendirmek suretiyle Müslümanlardan dünyadaki her türlü şerri savar. Bu görüşü savunan kimse, Allah'ın: {لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} “yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” kavlinin tefsirinde: “Yani yeryüzü ahalisine katil ve günahlar galip gelirdi; bu da fesat olarak isimlendirilir” demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ} “Ekini ve nesli yok eder; Allah ise fesadı sevmez” [Bakara, 205] buyurmuştur. Yine: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “'Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, ıslah edicilerden olmak istemiyorsun' dedi” [Kasas, 19] buyurmuştur. Yine: {إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ} “'Doğrusu ben onun dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum' dedi” [Gâfir, 26] buyurmuştur. Yine: {أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “'Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde fesat çıkarsınlar diye mi bırakacaksın?' dediler” [A'râf, 127] buyurmuştur. Yine: {ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ} “İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı” [Rûm, 41] buyurmuştur. Bu tefsire, Hac Suresi'ndeki şu ayet de şahittir: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ} “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler mutlaka yıkılıp giderdi” [Hac, 40].
الِاحْتِمَالُ الرَّابِعُ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بِالْمُؤْمِنِينَ وَالْأَبْرَارِ عَنِ الْكُفَّارِ وَالْفُجَّارِ، لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَهَلَكَتْ بِمَنْ فِيهَا، وَتَصْدِيقُ هَذَا مَا
Dördüncü İhtimal: “Eğer Allah'ın müminler ve iyi kimseler sebebiyle kâfirlerden ve fâsıklardan [azabı] savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrar ve içindekilerle birlikte helak olurdu.” Bunun doğruluğuna dair delil,
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يُدْفَعُ بِمَنْ يُصَلِّي مِنْ/ أُمَّتِي عَمَّنْ لَا يُصَلِّي، وَبِمَنْ يُزَكِّي عَمَّنْ لَا يُزَكِّي، وَبِمَنْ يَصُومُ عَمَّنْ لَا يَصُومُ، وَبِمَنْ يَحُجُّ عَمَّنْ لَا يَحُجُّ، وَبِمَنْ يُجَاهِدُ عَمَّنْ لَا يُجَاهِدُ، وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى تَرْكِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَمَا أَنْظَرَهُمُ اللَّهُ طَرْفَةَ عَيْنٍ» ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ مِنَ الْقُرْآنِ
Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen şu hadistir: “Ümmetimden namaz kılanlar sebebiyle kılmayanlardan; zekât verenler sebebiyle vermeyenlerden; oruç tutanlar sebebiyle tutmayanlardan; haccedenler sebebiyle haccetmeyenlerden ve cihat edenler sebebiyle cihat etmeyenlerden [bela] savılır. Şayet bu şeyleri terk etme hususunda ittifak etselerdi, Allah onlara göz açıp kapayıncaya kadar bile mühlet vermezdi.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuştur. Bu görüşün Kur'an'dan doğruluğuna dair deliller şunlardır:
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً [الْكَهْفِ: ٨٢] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ [الْفَتْحِ: ٢٥] إِلَى قَوْلِهِ: لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً [الْفَتْحِ: ٢٥] وَقَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] وَمَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ أَيْ لَأَهْلَكَ اللَّهُ أَهْلَهَا لِكَثْرَةِ الْكُفَّارِ وَالْعُصَاةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً} “Duvara gelince; o, şehirde iki yetim erkek çocuğa aitti, altında onlara ait bir define vardı ve babaları da salih bir kimseydi” [Kehf, 82] kavli, yine: {وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ} “Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı...” [Fetih, 25] ayetinden {لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, onlardan inkâr edenleri elem verici bir azapla cezalandırırdık” [Fetih, 25] kavline kadar olan kısım ve: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl, 33] kavlidir. Bu görüşü savunan kimse, Allah Teâlâ'nın: {لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ} kavlinin tefsirinde: “Kâfirlerin ve günahkârların çokluğu sebebiyle Allah yeryüzü ahalisini helak ederdi” demiştir.