الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التَّضْعِيفُ وَالْإِضْعَافُ وَالْمُضَاعَفَةُ وَاحِدٌ وَهُوَ الزِّيَادَةُ عَلَى أَصْلِ الشَّيْءِ حَتَّى يَبْلُغَ مِثْلَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ، وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَيُضَاعِفُ ثَوَابَهُ.
İkinci Mesele: Ted'îf, id'âf ve mudâ'afe [kelimeleri] birdir; o da bir şeyin aslının iki katına veya daha fazlasına ulaşacak şekilde artırılmasıdır. Ayette bir hazif (gizli öge) vardır ve takdiri: 'Sevabını kat kat artırır' şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَضْعافاً كَثِيرَةً فَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَ فِيهِ قَدْرًا مُعَيَّنًا، وَأَجْوَدُ مَا يُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ الْقَدْرُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] فَيُقَالُ
Allah Teâlâ'nın: {أَضْعافاً كَثِيرَةً} “kat kat fazlasıyla” buyruğuna gelince; onlardan bazıları bunda belirli bir miktar zikretmişlerdir. Bu konuda söylenenlerin en güzeli şudur: Bu, Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir” [Bakara 261] kavlinde zikredilen miktardır. Şöyle denilir:
يُحْمَلُ الْمُجْمَلُ عَلَى الْمُفَسَّرِ لِأَنَّ كِلْتَا الْآيَتَيْنِ وَرَدَتَا فِي الْإِنْفَاقِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقْتَصِرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى التَّحْدِيدِ، بَلْ قَالَ بَعْدَهُ: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] .
Mücmel (kapalı ifade), müfessere (açıklanmış ifadeye) hamledilir; çünkü her iki ayet de infak hakkında varid olmuştur. Buna şöyle de cevap verilebilir: Allah Teâlâ bu ayette sınırlama ile yetinmemiş, bilakis peşinden: {وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ} “Allah dilediğine kat kat fazlasını da verir” [Bakara 261] buyurmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ وَاخْتِيَارُ السُّدِّيِّ: أَنَّ هَذَا التَّضْعِيفَ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ مَا هُوَ وَكَمْ هُوَ؟ وَإِنَّمَا أَبْهَمَ تَعَالَى ذَلِكَ لِأَنَّ ذِكْرَ الْمُبْهَمِ فِي بَابِ التَّرْغِيبِ أَقْوَى مِنْ ذِكْرِ الْمَحْدُودِ.
İkinci görüş ki en sahih olanı ve es-Süddî'nin tercihidir: Bu kat kat artırmanın ne olduğunu ve ne kadar olduğunu kimse bilemez. Allah Teâlâ'nın bunu müphem (belirsiz) bırakmasının sebebi ise, teşvik konusunda müphemin zikredilmesinin sınırlı olanın zikredilmesinden daha tesirli olmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ فَفِي بَيَانِ أَنَّ هَذَا كَيْفَ يُنَاسِبُ مَا تَقَدَّمَ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: / أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ هُوَ الْقَابِضَ الْبَاسِطَ، فَإِنْ كَانَ تَقْدِيرُ هَذَا الَّذِي أُمِرَ بِإِنْفَاقِ الْمَالِ الْفَقْرَ فَلْيُنْفِقِ الْمَالَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ سَوَاءٌ أَنَفَقَ أَوْ لَمْ يُنْفِقْ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الْفَقْرُ، وَإِنْ كَانَ تَقْدِيرُهُ الْغِنَى فَلْيُنْفِقْ فَإِنَّهُ سَوَاءٌ أَنَفَقَ أَوْ لَمْ يُنْفِقْ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الْغِنَى وَالسَّعَةُ وَبَسْطُ الْيَدِ، فَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ يَكُونُ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الْقَبْضَ وَالْبَسْطَ بِاللَّهِ انْقَطَعَ نَظَرُهُ عَنْ مَالِ الدُّنْيَا، وَبَقِيَ اعْتِمَادُهُ عَلَى اللَّهِ، فَحِينَئِذٍ يَسْهُلُ عَلَيْهِ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي سَبِيلِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُوَسِّعُ عَنْ عِبَادِهِ وَيَقْتُرُ، فَلَا تَبْخَلُوا عَلَيْهِ بِمَا وَسَّعَ عَلَيْكُمْ، لِئَلَّا يُبَدِّلَ السَّعَةَ الْحَاصِلَةَ لَكُمْ بِالضِّيقِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالصَّدَقَةِ وَحَثَّهُمْ عَلَيْهَا أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُمْ ذَلِكَ إِلَّا بِتَوْفِيقِهِ وإعانته، فقال: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ يَعْنِي يَقْبِضُ الْقُلُوبَ حَتَّى لَا تُقْدِمَ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَةِ، وَيَبْسُطُ بَعْضَهَا حَتَّى يُقْدِمَ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَالْمُرَادُ بِهِ إِلَى حَيْثُ لَا حَاكِمَ وَلَا مُدَبِّرَ سواه، والله أعلم.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ} “Allah daraltır ve genişletir” buyruğuna gelince; bunun daha önceki kısımla nasıl bir münasebeti olduğunun beyanında birkaç vecih vardır: Birincisi: / Mana şudur: Daraltan ve genişleten O Teâlâ olduğuna göre, mal infak etmekle emrolunan bu kimsenin takdiri fakirlik ise, malını Allah yolunda infak etsin; çünkü o infak etse de etmese de onun için fakirlikten başkası yoktur. Eğer onun takdiri zenginlik ise yine infak etsin; zira infak etse de etmese de onun için zenginlik, genişlik ve el açıklığından başkası yoktur. Dolayısıyla her iki takdirde de malı Allah yolunda infak etmek daha evladır. İkincisi: İnsan daraltmanın ve genişletmenin Allah'ın elinde olduğunu bildiğinde, nazarını dünya malından keser ve tevekkülü Allah'a kalır; işte o zaman Allah Teâlâ'nın rızası yolunda mal infak etmek ona kolay gelir. Üçüncüsü: O Teâlâ kullarına rızkı genişletir de daraltır da. Öyleyse O'nun size genişlettiği şeylerde O'na karşı cimrilik etmeyin ki sizin için hasıl olan genişliği darlıkla değiştirmesin. Dördüncüsü: O Teâlâ onlara sadakayı emredip buna teşvik ettiğinde, bunu ancak Kendisinin muvaffak kılması ve yardımı ile yapabileceklerini bildirerek: {وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ} “Allah daraltır ve genişletir” buyurmuştur; yani bu itaate yönelmesinler diye kalpleri daraltır (sıkar) ve bu itaate yönelsinler diye bazısını da genişletir (açar). Sonra: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve O'na döndürüleceksiniz” buyurmuştur. Bundan murat, O'ndan başka hiçbir hâkimin ve yöneticinin bulunmadığı makama [döndürüleceksiniz demektir]. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 246]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)} “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah o zalimleri hakkıyla bilendir.” (246)
القصة الثانية قصة طالوت
İkinci Kıssa: Tâlût Kıssası
الْمَلَأُ الْأَشْرَافُ مِنَ النَّاسِ، وَهُوَ اسْمُ الْجَمَاعَةِ، كَالْقَوْمِ وَالرَّهْطِ وَالْجَيْشِ، وَجَمْعُهُ أَمْلَاءٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
el-Mele' (الْمَلَأُ), insanların ileri gelenleri ve şereflileridir. 'Kavim', 'raht' ve 'ceyş' (ordu) gibi bir topluluk ismidir; çoğulu 'emlâ'' (أَمْلَاء) gelir. Şair şöyle demiştir:
وَقَالَ لَهَا الْأَمْلَاءُ مِنْ كُلِّ مَعْشَرٍ ... وَخَيْرُ أَقَاوِيلِ الرِّجَالِ سَدِيدُهَا
Ve ona her topluluğun ileri gelenleri dedi ki: ... / İnsanların sözlerinin en hayırlısı dosdoğru olanıdır.
وَأَصْلُهَا مِنَ الْمَلْءِ، وَهُمُ الذين يملؤون العيون هيبة ورواء، وقيل: هم الذين يملؤون الْمَكَانَ إِذَا حَضَرُوا، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَلَأُ الرُّؤَسَاءُ، سموا بذلك لأنهم يملؤون الْقُلُوبَ بِمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَلَأَ الرجل يملأ ملأة فهو ملئ.
Bu kelimenin aslı 'el-mel'' (الْمَلْء / doldurmak) kökündendir. Onlar, heybet ve güzellikleriyle gözleri dolduran kimselerdir. Bir görüşe göre: Hazır bulunduklarında mekânı dolduran kimselerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mele', reislerdir; kendilerine ihtiyaç duyulan şeylerle kalpleri doldurdukları için bu ismi almışlardır. Bu, Arapların 'Adam doldurdukça doldurdu, artık o doludur' (مَلَأَ الرجل يملأ ملأة فهو ملئ) sözünden gelmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا} “Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder...' demişlerdi” buyruğuna gelince; ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَعَلُّقُ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَرَضَ الْقِتَالَ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٤] ثُمَّ أَمَرَنَا بِالْإِنْفَاقِ فِيهِ لِمَا لَهُ مِنَ التَّأْثِيرِ فِي كَمَالِ الْمُرَادِ بِالْقِتَالِ ذَكَرَ قِصَّةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ،
Birinci Mesele: Bu ayetin önceki ayetle irtibatı şöyledir: Allah Teâlâ: {وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşın” [Bakara 244] buyruğu ile savaşı farz kılıp ardından savaşla kastedilen hedefin tamamlanmasındaki tesirinden ötürü savaş uğrunda infakı emredince, İsrâiloğulları kıssasını zikretmiştir.
وَهِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِالْقِتَالِ نَكَثُوا وَخَالَفُوا فَذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ، وَنَسَبَهُمْ إِلَى الظُّلْمِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يُقَدِّمَ الْمَأْمُورُونَ بِالْقِتَالِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى الْمُخَالَفَةِ، وَأَنْ يَكُونُوا مُسْتَمِرِّينَ فِي الْقِتَالِ مَعَ أَعْدَاءِ اللَّهِ تَعَالَى.
O [kıssa da şudur]: Kendilerine savaş emredildiğinde sözlerinden dönmüş ve muhalefet etmişler, bunun üzerine Allah Teâlâ onları yermiş ve onları zulme nispet etmiştir. Bundan maksat, bu ümmetten savaşla emrolunanların muhalefete yeltenmemeleri ve Allah Teâlâ'nın düşmanlarıyla savaşta sebatkâr olmalarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ حَاصِلٌ، سَوَاءٌ عَلِمْنَا أَنَّ النَّبِيَّ مَنْ كَانَ مِنْ أُولَئِكَ، وَأَنَّ أُولَئِكَ الْمَلَأَ مَنْ كَانُوا أَوْ لَمْ نَعْلَمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ التَّرْغِيبُ فِي بَابِ الْجِهَادِ وَذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ، وَإِنَّمَا يُعْلَمُ مَنْ ذَلِكَ النَّبِيُّ وَمَنْ ذَلِكَ الْمَلَأُ بِالْخَبَرِ الْمُتَوَاتِرِ وَهُوَ مَفْقُودٌ، وَأَمَّا خَبَرُ الْوَاحِدِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يُوشَعُ بْنُ نُونِ بْنِ أَفْرَايِمَ بْنِ يُوسُفَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مُوسى وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ بَعْدِ مُوسى كَمَا يَحْتَمِلُ الِاتِّصَالَ يَحْتَمِلُ الْحُصُولَ مِنْ بَعْدِ زَمَانٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَ اسْمُ ذَلِكَ النَّبِيِّ أَشْمُوِيلَ مِنْ بَنِي هَارُونَ وَاسْمُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ: إِسْمَاعِيلُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ شَمْعُونُ، سَمَّتْهُ أُمُّهُ بِذَلِكَ، لِأَنَّهَا دَعَتِ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَرْزُقَهَا وَلَدًا فَاسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى دُعَاءَهَا، فَسَمَّتْهُ شَمْعُونَ، يَعْنِي سَمِعَ دُعَاءَهَا فِيهِ، وَالسِّينُ تَصِيرُ شِينًا بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَهُوَ مِنْ وَلَدِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ ﵇.
İkinci Mesele: Şüphe yok ki zikrettiğimiz maksat; o peygamberin kim olduğunu ve o ileri gelenlerin kimler olduğunu bilsek de bilmesek de hasıl olmaktadır. Çünkü asıl maksat cihat konusunda teşviktir ve bu [bilgiyle] değişmez. O peygamberin ve o ileri gelenlerin kim olduğu ancak mütevâtir haberle bilinir ki bu da mevcut değildir; âhâd haber ise zandan başkasını ifade etmez. Onlardan bir kısmı: 'O, Yûşâ b. Nûn b. Efrâyim b. Yûsuf'tur' demiştir. Buna delil olarak Allah Teâlâ'nın: {مِنْ بَعْدِ مُوسى} “Mûsâ'dan sonra” kavlini göstermişlerdir. Bu zayıftır; çünkü O'nun {مِنْ بَعْدِ مُوسى} kavli bitişikliği muhtemel olduğu gibi, bir zaman sonrasındaki vukuu da muhtemeldir. Onlardan bir kısmı: 'O peygamberin ismi Hârûn'un soyundan gelen Eşmûîl idi, Arapçadaki ismi ise İsmâîl'dir' demiştir; çoğunluğun görüşü de budur. es-Süddî ise şöyle demiştir: 'O, Şem'ûn'dur. Annesi ona bu ismi vermiştir; çünkü Allah Teâlâ'dan kendisine bir erkek çocuk rızıklandırmasını dilemiş, Allah Teâlâ da onun duasını kabul etmiştir. Bunun üzerine ona Şem'ûn ismini vermiştir; yani Allah onun bu konudaki duasını işitmiştir (semi'a). Sin harfi İbranicede şin harfine dönüşür. O, Ya'kūb aleyhisselâm'ın oğlu Lâvî'nin soyundandır.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ وَهْبٌ وَالْكَلْبِيُّ: إِنَّ الْمَعَاصِيَ كَثُرَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْخَطَايَا عَظُمَتْ فِيهِمْ، ثُمَّ غَلَبَ عَلَيْهِمْ عَدُوٌّ لَهُمْ فَسَبَى كَثِيرًا مِنْ ذَرَارِيهِمْ، فَسَأَلُوا نَبِيَّهُمْ مَلِكًا تَنْتَظِمُ بِهِ كَلِمَتُهُمْ وَيَجْتَمِعُ بِهِ أَمْرُهُمْ، وَيَسْتَقِيمُ حَالُهُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَقِيلَ تَغَلَّبَ جَالُوتُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ قِوَامُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَلِكٍ يَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ يُجَاهِدُ الْأَعْدَاءَ، وَيُجْرِي الْأَحْكَامَ، وَنَبِيٍّ يُطِيعُهُ الْمَلِكُ، وَيُقِيمُ أَمْرَ دِينِهِمْ، وَيَأْتِيهِمْ بِالْخَبَرِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِمْ.
Üçüncü Mesele: Vehb ve el-Kelbî şöyle demiştir: İsrâiloğullarında günahlar çoğalmış ve hatalar büyümüştü. Sonra onlara bir düşmanları galip gelip çocuklarından birçoğunu esir aldı. Bunun üzerine peygamberlerinden, sözlerini bir araya getirecek, işlerini toparlayacak ve düşmanlarına karşı cihatta durumlarını düzeltecek bir hükümdar istediler. Câlût'un İsrâiloğullarına üstün geldiği de söylenmiştir. İsrâiloğullarının düzeni, etrafında toplanacakları, düşmanlarla cihat edecek ve hükümleri uygulayacak bir hükümdar ile hükümdarın kendisine itaat edeceği, din işlerini ikame edecek ve Rablerinden kendilerine haber getirecek bir peygamber ile sağlanıyordu.
أَمَّا قَوْلُهُ: نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ نُقاتِلْ بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ عَلَى الْجَوَابِ، وَبِالنُّونِ وَالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ، أَيِ ابْعَثْهُ لَنَا مُقَدِّرِينَ الْقِتَالَ، أَوِ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا تَصْنَعُونَ بِالْمَلِكِ، / قَالُوا نُقَاتِلُ، وَقُرِئَ بِالْيَاءِ وَالْجَزْمِ عَلَى الْجَوَابِ، وَبِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ: مَلِكاً أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: {نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşalım” kavline gelince; bil ki bu, cevap olmak üzere nun ile ve cezimle {نُقَاتِلْ} (nukâtil), hal olmak üzere nun ile ve ref' ile {نُقَاتِلُ} (nukâtilu) -yani: 'savaşı kararlaştırmış olarak onu bize gönder'- şeklinde veya 'Hükümdarla ne yapacaksınız?' denilmiş de 'Savaşacağız' / demişler gibi istinâf (yeni başlangıç) olarak okunmuştur. Ayrıca cevap olmak üzere ye ile ve cezimle {يُقَاتِلْ} (yukâtil) ve {مَلِكاً} kavlinin sıfatı olmak üzere ref' ile {يُقَاتِلُ} (yukâtilu) şeklinde de okunmuştur. O'nun: {قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا} “[Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' dedi” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ عَسَيْتُمْ بِكَسْرِ السين هاهنا، وَفِي سُورَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَاللُّغَةُ الْمَشْهُورَةُ فَتْحُهَا وَوَجْهُ قِرَاءَةِ نَافِعٍ مَا حَكَاهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: هُوَ عَسِيٌّ بِكَذَا وَهَذَا يُقَوِّي عَسَيْتُمْ بِكَسْرِ السِّينِ، أَلَا تَرَى أَنَّ عَسِيٌّ بِكَذَا، مِثْلُ حَرِيٍّ وَشَحِيحٍ وَطَعَنَ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقَالَ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ عَسى رَبُّكُمْ أَجَابَ أَصْحَابُ نَافِعٍ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَاءَ إِذَا سَكَنَتْ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا حَصَلَ فِي التَّلَفُّظِ بِهَا نَوْعُ كُلْفَةٍ وَمَشَقَّةٍ، وَلَيْسَتِ الْيَاءُ مِنْ (عَسِيٌّ) كَذَلِكَ، لِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ فِي الْكِتَابَةِ يَاءً إِلَّا أَنَّهَا فِي اللَّفْظِ مَدَّةٌ، وَهِيَ خَفِيفَةٌ فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى خِفَّةٍ أُخْرَى.
Birinci Mesele: Nâfi' tek başına burada ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Suresi'nde sin harfinin kesresiyle {عَسِيتُمْ} (asîtüm) şeklinde okumuştur; meşhur lügat ise fethasıyladır. Nâfi'in kıraatinin vechi, İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı üzere Arapların 'O şuna yakındır/layıktır' (هُوَ عَسِيٌّ بِكَذَا) demeleridir. Bu da sin harfinin kesresiyle {عَسِيتُمْ} okunuşunu kuvvetlendirir. Görmez misin ki 'asîyyün bikezâ' (عَسِيٌّ بِكَذَا) ifadesi 'hariyy' (حَرِيٌّ) ve 'şahîh' (شَحِيحٌ) gibidir. Ebû Ubeyde bu kıraate itiraz ederek: 'Şayet bu caiz olsaydı {عَسِيَ رَبُّكُمْ} (asiye rabbüküm) demek de caiz olurdu' demiştir. Nâfi'in ashabı buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Ye harfi sakin olup bir önceki harf fethalı olduğunda onun telaffuzunda bir tür külfet ve meşakkat hasıl olur. {عَسِيٌّ} kelimesindeki ye ise böyle değildir; çünkü o yazıda ye olsa bile lafızda bir meddir ve hafiftir, dolayısıyla başka bir hafifliğe ihtiyaç duymaz.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْقِيَاسَ يَقْتَضِي جَوَازَ عَسى رَبُّكُمْ إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُمَا لُغَتَانِ، فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِاللُّغَتَيْنِ فَيَسْتَعْمِلَ إِحْدَاهُمَا فِي مَوْضِعٍ وَالْأُخْرَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ.
İkinci Cevap: Kıyasın {عَسِيَ رَبُّكُمْ} kullanımını caiz kılmayı gerektirdiğini farz etsek bile, biz bunların iki ayrı lügat olduğunu belirttik; dolayısıyla kârî her iki lügati de alabilir, birini bir yerde diğerini başka bir yerde kullanabilir.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: خبر هَلْ عَسَيْتُمْ وهو قَوْلُهُ: أَلَّا تُقاتِلُوا وَالشَّرْطُ فَاصِلٌ بَيْنَهُمَا، وَالْمَعْنَى هَلْ قَارَبْتُمْ أَنْ تُقَاتِلُوا بِمَعْنَى أَتَوَقَّعُ جُبْنَكُمْ عَنِ الْقِتَالِ فَأَدْخَلَ (هَلْ) مُسْتَفْهِمًا عَمَّا هُوَ مُتَوَقَّعٌ عِنْدَهُ وَمَظْنُونٌ، وَأَرَادَ بِالِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرَ، وَثَبَتَ أَنَّ الْمُتَوَقَّعَ كَائِنٌ لَهُ، وَأَنَّهُ صَائِبٌ فِي تَوَقُّعِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ، ثُمَّ إِنَّهُ تعالى ذكر أنه الْقَوْمَ قَالُوا: وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى
İkinci Mesele: {هَلْ عَسَيْتُمْ} ifadesinin haberi, şart cümlesi aralarını ayırmış olsa da O'nun: {أَلَّا تُقاتِلُوا} kavlidir. Mana şudur: 'Savaşmaktan korkaklık göstermenizi beklemem anlamında, savaşmamaya yaklaştınız mı?' Böylece [peygamber], kendi nezdinde beklenen ve zannedilen şey hakkında soru sorarak 'hel' (هَلْ) edatını dahil etmiş ve bu soru ile takriri (onaylatmayı) murat etmiştir. Beklenen şeyin gerçekleşeceği ve peygamberin beklentisinde isabet ettiği sabit olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ} “İnsanın üzerinden zamanın öyle bir anı geçti ki...” kavli de takrir manasındadır. Sonra Allah Teâlâ, o kavmin: {وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?” dediğini zikretmiştir ki bu da
ضَمَانٍ قَوِيٍّ خُصُوصًا وَأَتْبَعُوا ذَلِكَ بِعِلَّةٍ قَوِيَّةٍ تُوجِبُ التَّشَدُّدَ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا لِأَنَّ مَنْ بَلَغَ مِنْهُ الْعَدُوُّ هَذَا الْمَبْلَغَ فَالظَّاهِرُ مِنْ أَمْرِهِ الِاجْتِهَادُ فِي قَمْعِ عَدُوِّهِ وَمُقَاتَلَتِهِ.
kuvvetli bir teminata delalet eder; bilhassa bunun peşinden bu hususta kararlı olmayı gerektiren güçlü bir gerekçe eklemişlerdir ki o da: {وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا} “oysa yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarıldık” sözleridir. Zira düşmanın kendisine bu derece zarar verdiği kimsenin durumundan beklenen zahir olan şey, düşmanını bastırmak ve onunla savaşmak için gayret göstermesidir.
فَإِنْ قِيلَ: المشهور أنه يقال: مالك تفعل كذا؟ ولا يقال: مالك أَنْ تَفْعَلَ كَذَا؟ قَالَ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً [نُوحٍ: ١٣] وَقَالَ: وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [الْحَدِيدِ: ٨] .
Eğer: 'Meşhur olan kullanım 'mâ leke tef'alu kezâ' (Şöyle yapmana ne oluyor?) şeklindedir; 'mâ leke en tef'ale kezâ' şeklinde denilmez. Nitekim Allah Teâlâ: {مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً} “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar ummuyorsunuz?” [Nûh 13] ve: {وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Size ne oluyor da Allah'a iman etmiyorsunuz?” [Hadîd 8] buyurmuştur' denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْمُبَرِّدِ: أَنَّ (مَا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَحْدٌ لَا اسْتِفْهَامٌ كَأَنَّهُ قَالَ: مَا لَنَا نَتْرُكُ الْقِتَالَ، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ يَزُولُ السُّؤَالُ.
cevap iki vecihledir: Birincisi ki bu el-Müberred'in görüşüdür: Bu ayetteki 'mâ' (مَا) istifham değil nefiy/inkâr bildirir. Sanki: 'Savaşı terk etmemiz bize yakışmaz / terk etmeyiz' demiştir. Bu yola göre soru ortadan kalkar.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نُسَلِّمَ أن (ما) هاهنا بِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ الأول: قال الأخفش:
İkinci Vecih: Buradaki 'mâ'nın istifham manasında olduğunu kabul etmemizdir. Bu takdirde de birkaç vecih vardır. Birincisi: el-Ahfeş şöyle demiştir:
أن هاهنا زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: مَا لَنَا لَا نُقَاتِلُ وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقَوْلَ بِثُبُوتِ الزِّيَادَةِ فِي كَلَامِ اللَّهِ خِلَافُ الْأَصْلِ الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْكَلَامُ هاهنا مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ قَوْلَكَ: مَا لَكَ لَا تُقَاتِلُ مَعْنَاهُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُقَاتِلَ؟ فَلَمَّا ذَهَبَ إِلَى مَعْنَى الْمَنْعِ حَسُنَ إِدْخَالُ أَنْ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ [ص: ٧٥] وَقَالَ: مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ [الْحِجْرِ: ٣٢] الثَّالِثُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَى وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ أَيُّ شَيْءٍ لَنَا فِي تَرْكِ الْقِتَالِ؟ ثُمَّ سَقَطَتْ كَلِمَةُ فِي وَرَجَّحَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، قَوْلَ/ الْكِسَائِيِّ عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ، قَالَ: وَذَلِكَ لِأَنَّ عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا يَمْنَعُنَا مِنْ أَنْ نُقَاتِلَ، إِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ حَرْفِ الْجَرِّ عَلَى الْقَوْلَيْنِ، ثُمَّ عَلَى قَوْلِ الْكِسَائِيِّ يَبْقَى اللَّفْظُ مَعَ هَذَا الْإِضْمَارِ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ لَا يَبْقَى، فَكَانَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ لَا مَحَالَةَ أَوْلَى وَأَقْوَى.
Buradaki 'en' (أَنْ) zâiddir ve mana: 'Bize ne oluyor da savaşmıyoruz?' şeklindedir. Bu zayıftır; çünkü Allah'ın kelamında fazlalığın (zâidliğin) bulunduğunu söylemek asla aykırıdır. İkincisi: el-Ferrâ şöyle demiştir: Kelam burada manaya hamledilmiştir; çünkü senin 'mâ leke lâ tukâtil' (Sana ne oluyor da savaşmıyorsun?) sözünün manası 'Seni savaşmaktan engelleyen nedir?' demektir. Menetme manasına gidilince, kelama 'en' (أَنْ) edatının dahil edilmesi güzel olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: {مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ} “Secde etmene ne engel oldu?” [Sâd 75] ve: {مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ} “Sana ne oldu da secde edenlerle beraber olmadın?” [Hicr 32] buyurmuştur. Üçüncüsü: el-Kisâî şöyle demiştir: {وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ} ifadesinin manası 'Savaşı terk etmekte bizim için ne [fayda] var?' demektir; sonra 'fî' (فِي) kelimesi düşmüştür. Ebû Alî el-Fârisî, / el-Kisâî'nin görüşünü el-Ferrâ'nın görüşüne tercih ederek şöyle demiştir: Çünkü el-Ferrâ'nın görüşüne göre cer harfini takdir etmek zorunludur ve takdir: 'Bizi savaşmaktan alıkoyan nedir?' (مَا يَمْنَعُنَا مِنْ أَنْ نُقَاتِلَ) şeklindedir; mademki her iki görüşe göre de cer harfinin takdiri gerekmektedir, o halde el-Kisâî'nin görüşüne göre lafız bu takdirle birlikte zahiri üzere kalmakta, el-Ferrâ'nın görüşüne göre ise kalmamaktadır. Dolayısıyla el-Kisâî'nin görüşü şüphesiz daha evla ve daha kuvvetlidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى ذَلِكَ فَبَعَثَ لَهُمْ مَلِكًا وَكَتَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ فَتَوَلَّوْا.
O'nun: {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca yüz çevirdiler” kavline gelince; bil ki kelamda hazfedilmiş bir kısım vardır, takdiri: 'Bunun üzerine [peygamber] Allah Teâlâ'dan bunu diledi; O da onlara bir hükümdar gönderdi ve üzerlerine savaşı farz kıldı, fakat yüz çevirdiler' şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَهُمُ الَّذِينَ عَبَرُوا مِنْهُمُ النَّهَرَ وَسَيَأْتِي ذِكْرُهُمْ، وَقِيلَ: كَانَ عَدَدُ هَذَا الْقَلِيلِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ عَلَى عَدَدِ أَهْلِ بَدْرٍ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِمَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ حِينَ خَالَفَ رَبَّهُ وَلَمْ يَفِ بِمَا قِيلَ مِنْ رَبِّهِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ قَبْلَ ذَلِكَ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ وُجُوبَ ذَلِكَ بِأَنْ ذَكَرَ قِصَّةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْجِهَادِ وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِأَنَّ مَنْ تَقَدَّمَ عَلَى مِثْلِهِ فَهُوَ ظَالِمٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ الظَّالِمُ وَهَذَا بَيِّنٌ فِي كَوْنِهِ زَجْرًا عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَفِي كَوْنِهِ بَعْثًا عَلَى الْجِهَادِ، وَأَنْ يَسْتَمِرَّ كُلُّ مُسْلِمٍ عَلَى الْقِيَامِ بِذَلِكَ والله أعلم.
O'nun: {إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna” kavline gelince; bunlar onlardan nehri geçenlerdir ve zikirleri gelecektir. Bu azınlığın sayısının Bedir ehlinin sayısı üzere üç yüz on üç olduğu da söylenmiştir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allah o zalimleri hakkıyla bilendir” kavli ise; Rabbine muhalefet edip O'ndan gelen emri yerine getirmeyerek nefsine zulmeden kimseyi O çok iyi bilendir, demektir. Bu ayetin daha önceki: {وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşın” kavliyle irtibatına delalet eden husus da işte budur. Sanki O Teâlâ, cihat konusunda İsrâiloğulları kıssasını zikrederek ve peşinden böyle bir şeye cüret edenin zalim olduğunu ve zalimin neyi hak ettiğini Allah'ın en iyi bildiğini belirterek savaşın vücubunu pekiştirmiştir. Bu da gelecekte böyle bir duruma düşmekten bir sakındırma, cihada bir teşvik ve her Müslümanın bunu yerine getirmede sebat göstermesi gerektiği hususunda apaçıktır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 247]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)
{وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)} “Peygamberleri onlara: 'Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona maldan bir genişlik de verilmemiştir' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti, ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.” (247)
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ أَجَابَهُمْ إِلَى مَا سَأَلُوا، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَوَلَّوْا فَبَيَّنَ أَنَّ أَوَّلَ مَا تَوَلَّوْا إِنْكَارُهُمْ إِمْرَةَ طَالُوتَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْ نَبِيِّهِمْ أَنْ يَطْلُبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُعَيِّنَ لَهُمْ مَلِكًا فَأَجَابَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَهُمْ طَالُوتَ مَلِكًا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : طَالُوتُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، كَجَالُوتَ، ودَاوُدَ وَإِنَّمَا امْتَنَعَ مِنَ الصَّرْفِ لِتَعْرِيفِهِ وَعُجْمَتِهِ، وَزَعَمُوا أَنَّهُ مِنَ الطُّولِ لِمَا وُصِفَ بِهِ مِنَ الْبَسْطَةِ فِي الْجِسْمِ، وَوَزْنُهُ إِنْ كَانَ مِنَ الطُّولِ فَعَلُوتُ، وَأَصْلُهُ
Bil ki Allah Teâlâ ilk ayette onların istedikleri şeye icabet ettiğini, sonra da onların yüz çevirdiklerini beyan edince; ilk yüz çevirmelerinin Tâlût'un emirliğini inkâr etmek olduğunu açıklamıştır. Çünkü onlar peygamberlerinden kendilerine bir hükümdar tayin etmesini Allah'tan istemesini talep etmişler, peygamber de Allah'ın kendilerine hükümdar olarak Tâlût'u gönderdiğini bildirmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Tâlût, Câlût ve Dâvûd gibi gayri arapça (ucme) bir isimdir. Belirlilik (marifelik) ve ucme sebebiyle gayrimunsarif olmuştur. Bedenindeki genişlik vasfından ötürü bu ismin 'tûl' (boy/uzunluk) kelimesinden geldiğini iddia etmişlerdir. Şayet tûl kelimesinden türemiş olsaydı vezni 'fa'lût' (فَعَلُوت), aslı da /
طَوَلُوتُ، إِلَّا أَنَّ امْتِنَاعَ صَرْفِهِ يَدْفَعُ أَنْ يَكُونَ/ مِنْهُ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: هُوَ اسْمٌ عِبْرَانِيٌّ وَافَقَ عَرَبِيًّا كَمَا وَافَقَ حِطَّةٌ حِنْطَةً، وعلى هذا التقدير يكون أحد سببه الْعُجْمَةَ لِكَوْنِهِ عِبْرَانِيًّا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا عَيَّنَهُ لِأَنْ يَكُونَ مَلِكًا لَهُمْ أَظْهَرُوا التَّوَلِّيَ عَنْ طَاعَتِهِ، وَالْإِعْرَاضَ عَنْ حُكْمِهِ، وَقَالُوا: أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَاسْتَبْعَدُوا جِدًّا أَنْ يَكُونَ هُوَ مَلِكًا عَلَيْهِمْ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَسَبَبُ هَذَا الِاسْتِبْعَادِ أَنَّ النُّبُوَّةَ كَانَتْ مَخْصُوصَةً بِسِبْطٍ مُعَيَّنٍ مِنْ أَسْبَاطِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُوَ سِبْطُ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ، وَمِنْهُ مُوسَى وَهَارُونُ، وَسِبْطُ الْمَمْلَكَةِ، سِبْطُ يَهُوذَا، وَمِنْهُ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ، وَأَنَّ طَالُوتَ مَا كَانَ مِنْ أَحَدِ هَذَيْنِ السِّبْطَيْنِ، بَلْ كَانَ مِنْ وَلَدِ بِنْيَامِينَ فَلِهَذَا السَّبَبِ أَنْكَرُوا كَوْنَهُ مَلِكًا لَهُمْ، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَكَّدُوا هَذِهِ الشُّبْهَةَ بِشُبْهَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ قَوْلُهُمْ: وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ فَقِيرٌ، وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ وَهْبٌ، كَانَ دَبَّاغًا، وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ مُكَارِيًا، وَقَالَ آخَرُونَ، كَانَ سَقَّاءً.
'tavelût' (طَوَلُوت) olurdu. Ne var ki gayrimunsarif oluşu ondan türemiş olmasına engeldir; meğerki 'hıtta' (حِطَّة) kelimesinin 'hınta'ya (حِنْطَة) uygun düşmesi gibi, Arapçaya uygun düşmüş İbranice bir isim olduğu söylensin. Bu takdire göre gayrimunsariflik sebeplerinden biri İbranice oluşundan ötürü ucme olur.' Sonra Allah Teâlâ onu kendilerine hükümdar olarak tayin edince, onun itaatinden yüz çevirip hükmünden uzaklaştıklarını gösterdiler ve: {أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا} “O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir?” diyerek onun kendilerine hükümdar olmasını son derece uzak gördüler. Müfessirler şöyle demiştir: Bu uzak görmenin sebebi şudur: Nübüvvet, İsrâiloğullarının kabilelerinden belirli bir sıbta (kabileye) mahsustu ki o da Ya'kūb'un oğlu Lâvî'nin sıbtı idi; Mûsâ ve Hârûn da bu sıbttandı. Hükümdarlık sıbtı ise Yehûdâ'nın sıbtı idi; Dâvûd ve Süleymân da bu sıbttandı. Tâlût ise bu iki kabileden birinden değil, Bünyâmîn'in soyundandı. İşte bu sebeple onun kendilerine hükümdar olmasını kabul etmeyip hükümdarlığa ondan daha layık olduklarını iddia ettiler. Sonra bu şüphelerini başka bir şüphe ile pekiştirdiler ki o da: {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ} “üstelik ona maldan bir genişlik de verilmemiştir” sözleridir. Bu, onun fakir olduğuna bir işarettir. İhtilaf ettiler; Vehb: 'O bir debbağ (derici) idi' dedi. es-Süddî: 'O bir kiracı/nakliyeci (mükârî) idi' dedi. Diğerleri ise: 'O bir saka (su taşıyıcısı) idi' dediler.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْوَاوَيْنِ فِي قَوْلِهِ: وَنَحْنُ أَحَقُّ وَفِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يُؤْتَ.
Eğer: 'O'nun: {وَنَحْنُ أَحَقُّ} kavlindeki vâv ile: {وَلَمْ يُؤْتَ} kavlindeki vâv arasındaki fark nedir?' denilirse,
قُلْنَا: الْأُولَى لِلْحَالِ، وَالثَّانِيَةُ لِعَطْفِ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ حَالًا، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ يَتَمَلَّكُ عَلَيْنَا وَالْحَالُ أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ التَّمَلُّكَ لِوُجُودِ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ، وَأَنَّهُ فَقِيرٌ وَلَا بُدَّ للملك من مال يعتضد به، [وجوه التي أجاب الله تعالى في هذه الآية بأنه لَا يَسْتَحِقُّ التَّمَلُّكَ لِوُجُودِ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بالملك، وأن طالوت فَقِيرٌ وَلَا بُدَّ لِلْمَلِكِ مِنْ مَالٍ يَعْتَضِدُ بِهِ] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ شُبَهِهِمْ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
şöyle deriz: Birincisi hal içindir; ikincisi ise cümlenin hal konumundaki cümleye atfı içindir. Mana: 'Hükümdarlığa daha layık biri varken kendisi hükümdarlığı hak etmediği halde ve hükümdar için mutlaka destek alacağı bir mal gerekmesine rağmen fakir olduğu halde üzerimize nasıl hükümran olur?' şeklindedir. Sonra O Teâlâ onların şüphelerine birkaç vecihle cevap vermiştir: Birincisi: O'nun: {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِالْمُلْكِ وَالْإِمْرَةِ.
Birinci Mesele: Ayetin manası, O Teâlâ'nın hükümdarlık ve emirliği ona tahsis ettiğidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا كَانُوا مُقِرِّينَ بِنُبُوَّةِ ذَلِكَ النَّبِيِّ، كَانَ إِخْبَارُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ جَعَلَ طَالُوتَ مَلِكًا عَلَيْهِمْ حُجَّةً قَاطِعَةً فِي ثُبُوتِ الْمُلْكِ لَهُ لِأَنَّ تَجْوِيزَ الْكَذِبِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ يَقْتَضِي رَفْعَ الْوُثُوقِ بِقَوْلِهِمْ وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي ثُبُوتِ نَبُوَّتِهِمْ وَرِسَالَتِهِمْ، وَإِذَا ثَبَتَ صِدْقُ الْمُخْبِرِ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهُ بِالْمُلْكِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ كَانَ مَلِكًا وَاجِبَ الطَّاعَةِ وَكَانَتِ الِاعْتِرَاضَاتُ سَاقِطَةً.
Bil ki kavim o peygamberin nübüvvetini ikrar ettiği için, peygamberin Allah Teâlâ'nın Tâlût'u onların üzerine hükümdar kıldığına dair haberi, mülkün ona ait olduğunu gösteren kesin bir delildi. Çünkü peygamberler aleyhimüsselâm hakkında yalanı caiz görmek, onların sözlerine olan güvenin kalkmasını gerektirir; bu da onların nübüvvet ve risaletlerinin sübutuna halel getirir. Haberi verenin doğruluğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın mülkü ona tahsis ettiği de sabit olur. Bu sabit olunca da o, itaati vacip bir hükümdar olur ve bütün itirazlar düşer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: اصْطَفاهُ أَيْ أَخَذَ الْمُلْكَ مِنْ غَيْرِهِ صَافِيًا لَهُ، وَاصْطَفَاهُ، وَاسْتَصْفَاهُ بِمَعْنَى الِاسْتِخْلَاصِ، وَهُوَ أَنْ يَأْخُذَ الشَّيْءَ خَالِصًا لِنَفْسِهِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الصَّفْوَةِ، وَالْأَصْلُ فِيهِ اصْتَفَى بِالتَّاءِ فَأُبْدِلَتِ التَّاءُ طَاءً لِيَسْهُلَ النُّطْقُ بِهَا بَعْدَ الصَّادِ، وَكَيْفَمَا كَانَ الِاشْتِقَاقُ فَالْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِالْمُلْكِ وَالْإِمْرَةِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَصَفَ تَعَالَى نَفْسَهُ بِأَنَّهُ اصْطَفَى الرُّسُلَ وَوَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمُ: الْمُصْطَفَوْنَ الْأَخْيَارَ وَوَصَفَ الرَّسُولَ بِأَنَّهُ الْمُصْطَفَى.
İkinci Mesele: O'nun: {اصْطَفاهُ} kavli; yani mülkü başkasından alıp sırf ona has kıldı demektir. 'Istafâ' ve 'istassfâ' kelimeleri 'istihlâs' (öz ve halis kılmak) manasındadır ki o da bir şeyi sırf kendisi için almaktır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu kelime 'safve' (arılık, seçkinlik) kökünden alınmıştır; aslı te ile 'istefâ' (اصْتَفَى) idi, sâd harfinden sonra telaffuzu kolay olsun diye te harfi tâ harfine dönüştürüldü.' İştikakı nasıl olursa olsun murat zikrettiğimiz şeydir; yani O Teâlâ hükümdarlık ve emirliği ona tahsis etmiştir. Bu vecih üzere O Teâlâ resulleri seçtiğini belirterek Kendisini tavsif etmiş ve onları 'el-Mustafeyne'l-ahyâr' (seçkin, hayırlı kimseler) olarak, Resulü de 'el-Mustafâ' (seçilmiş) olarak nitelemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْإِمَامَةَ مَوْرُوثَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ مَلِكُهُمْ مَنْ لَا يَكُونُ مِنْ بَيْتِ الْمَمْلَكَةِ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ هَذَا سَاقِطٌ، وَالْمُسْتَحِقُّ لِذَلِكَ مَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ، وَهُوَ نَظِيرُ قوله: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] .
Üçüncü Mesele: Bu ayet, 'İmamet miras yoluyla geçer' diyen kimsenin sözünün batıl olduğuna delalet eder. Zira İsrâiloğulları hükümdarlık hanedanından olmayan birinin hükümdarları olmasını inkâr etmişler; Allah Teâlâ da bunun geçersiz olduğunu, buna hak kazanan kimsenin Allah Teâlâ'nın buna tahsis ettiği kimse olduğunu bildirmiştir. Bu da O'nun: {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ} “Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın” [Âl-i İmrân 26] kavlinin bir benzeridir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَتَقْرِيرُ/ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي اسْتِحْقَاقِهِ لِلْمُلْكِ بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ الْمُلْكِ الثَّانِي: أَنَّهُ فَقِيرٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَهْلٌ لِلْمُلْكِ وَقَرَّرَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ حَصَلَ لَهُ وَصْفَانِ أَحَدُهُمَا: الْعِلْمُ وَالثَّانِي: الْقُدْرَةُ، وَهَذَانِ الْوَصْفَانِ أَشَدُّ مُنَاسَبَةً لِاسْتِحْقَاقِهِ الْمُلْكَ مِنَ الْوَصْفَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ مِنْ باب الكمالات
Bu şüpheye cevaptaki ikinci vecih, Allah Teâlâ'nın: {وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ} “ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi” buyruğudur. Bu cevabın / takriri şöyledir: Onlar onun hükümdarlığı hak edişine iki şeyle taanda bulunmuşlardı: Birincisi, onun hükümdarlık hanedanından olmayışı; ikincisi, fakir oluşudur. Allah Teâlâ ise onun hükümdarlığa ehil olduğunu beyan etmiş ve onda iki vasfın bulunduğunu ortaya koymuştur: Birincisi ilim, ikincisi kudrettir (güçtür). Bu iki vasıf, hükümdarlığı hak etme hususunda ilk iki vasıftan çok daha münasiptir. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: İlim ve kudret hakiki yetkinliklerdendir;
الحقيقة، وَالْمَالُ وَالْجَاهُ لَيْسَا كَذَلِكَ وَالثَّانِي: أَنَّ الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ مِنَ الْكِمَالَاتِ الْحَاصِلَةِ لِجَوْهَرِ نَفْسِ الْإِنْسَانِ وَالْمَالُ وَالْجَاهُ أَمْرَانِ مُنْفَصِلَانِ عَنْ ذَاتِ الْإِنْسَانِ الثَّالِثُ: أَنَّ الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ لَا يُمْكِنُ سَلْبُهُمَا عَنِ الْإِنْسَانِ، وَالْمَالُ وَالْجَاهُ يُمْكِنُ سَلْبُهُمَا عَنِ الْإِنْسَانِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِأَمْرِ الْحُرُوبِ، وَالْقَوِيَّ الشَّدِيدَ عَلَى الْمُحَارَبَةِ يَكُونُ الِانْتِفَاعُ بِهِ فِي حِفْظِ مَصْلَحَةِ الْبَلَدِ، وَفِي دَفْعِ شَرِّ الْأَعْدَاءِ أَتَمَّ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِالرَّجُلِ النَّسِيبِ الْغَنِيِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عِلْمٌ بِضَبْطِ الْمَصَالِحِ، وَقُدْرَةٌ عَلَى دَفْعِ الْأَعْدَاءِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ إِسْنَادَ الْمُلْكِ إِلَى الْعَالِمِ الْقَادِرِ، أَوْلَى مِنْ إسناده إلى النسيب الغني ثم هاهنا مَسَائِلُ:
mal ve makam ise böyle değildir. İkincisi: İlim ve kudret insan nefsinin cevherinde hasıl olan yetkinliklerdendir; mal ve makam ise insanın zatından ayrı iki husustur. Üçüncüsü: İlim ve kudretin insandan çekip alınması mümkün değildir; mal ve makamın ise insandan çekip alınması mümkündür. Dördüncüsü: Savaş işlerini bilen ve harbetmeye karşı kuvvetli ve dayanıklı olan kimseden ülkenin maslahatını korumada ve düşmanların şerrini defetmede elde edilecek fayda; maslahatları çekip çevirmede ilmi ve düşmanları defetmeye kudreti olmayan soylu ve zengin bir adamdan elde edilecek faydadan daha tamdır. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki mülkü âlim ve kādir olana isnat etmek, onu soylu ve zengin olana isnat etmekten daha evladır. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ بِقَوْلِهِ: وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعُلُومَ الْحَاصِلَةَ لِلْخَلْقِ، إِنَّمَا حَصَلَتْ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِيجَادِهِ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْإِضَافَةُ إِنَّمَا كَانَتْ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُعْطِي الْعَقْلَ وَنَصَبَ الدَّلَائِلَ، وَأَجَابَ الْأَصْحَابُ بِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِضَافَةِ الْمُبَاشَرَةُ دُونَ التَّسَبُّبِ.
Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların fiillerinin yaratılması (halku'l-ef'âl) meselesinde O'nun: {وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ} “ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi” kavlini delil getirmişlerdir. Bu da mahlukatta hasıl olan ilimlerin ancak Allah Teâlâ'nın yaratması ve icat etmesiyle meydana geldiğine delalet eder. Mu'tezile ise: 'Bu nispet, aklı verenin ve delilleri vaz' edenin O Teâlâ olmasından ötürüdür' demiştir. Ashabımız ise nispetin aslı sebebiyet değil bizzat mübaşeret (doğrudan yaratma) olduğu şeklinde cevap vermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِالْبَسْطَةِ فِي الْجِسْمِ طُولُ الْقَامَةِ، وَكَانَ يَفُوقُ النَّاسَ بِرَأْسِهِ وَمَنْكِبِهِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ طَالُوتَ لِطُولِهِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنَ الْبَسْطَةِ فِي الْجِسْمِ الْجَمَالُ، وَكَانَ أَجْمَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْقُوَّةُ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي أَصَحُّ لِأَنَّ الْمُنْتَفَعَ بِهِ فِي دَفْعِ الْأَعْدَاءِ هُوَ الْقُوَّةُ وَالشِّدَّةُ، لَا الطُّولُ وَالْجَمَالُ.
İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bedendeki genişlikten murat boy uzunluğudur; o başı ve omuzlarıyla insanlardan üstün gelirdi, uzunluğundan ötürü de Tâlût diye isimlendirilmişti. Bedendeki genişlikten muradın güzellik olduğu ve onun İsrâiloğullarının en güzeli olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre murat kuvvettir. Bu görüş bana göre daha sahihtir; çünkü düşmanları defetmede kendisinden faydalanılan şey boy veya güzellik değil, kuvvet ve şiddettir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الْبَسْطَةَ فِي الْعِلْمِ، عَلَى الْبَسْطَةِ فِي الْجِسْمِ، وَهَذَا مِنْهُ تَعَالَى تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْفَضَائِلَ النَّفْسَانِيَّةَ أَعْلَى وَأَشْرَفُ وَأَكْمَلُ مِنَ الْفَضَائِلِ الْجِسْمَانِيَّةِ.
Üçüncü Mesele: O Teâlâ ilimdeki genişliği bedendeki genişliğin önüne geçirmiştir. Bu da O Teâlâ'dan, nefse ait faziletlerin bedene ait faziletlerden daha yüce, daha şerefli ve daha mükemmel olduğuna dair bir uyarıdır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ عَنِ الشُّبْهَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْمُلْكَ لِلَّهِ وَالْعَبِيدَ لِلَّهِ فَهُوَ سُبْحَانُهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ، لِأَنَّ الْمَالِكَ إِذَا تَصَرَّفَ فِي مُلْكِهِ فَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ.
Şüpheye cevaptaki üçüncü vecih, Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ} “Allah mülkünü dilediğine verir” buyruğudur. Bunun takriri şöyledir: Mülk Allah'ındır, kullar da Allah'ındır. O Sübhânehu mülkünü dilediğine verir ve fiilinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur; çünkü mâlik kendi mülkünde tasarruf ettiğinde hiç kimsenin onun fiiline itiraz etme hakkı bulunmaz.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَاسِعُ الْفَضْلِ وَالرِّزْقِ وَالرَّحْمَةِ، وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنْتُمْ طَعَنْتُمْ فِي طَالُوتَ بِكَوْنِهِ فَقِيرًا، وَاللَّهُ تَعَالَى وَاسِعُ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ، فَإِذَا فَوَّضَ الْمُلْكَ إِلَيْهِ، فَإِنْ عَلِمَ أَنَّ الْمُلْكَ لَا يَتَمَشَّى إِلَّا بِالْمَالِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَفْتَحُ عَلَيْهِ بَابَ الرِّزْقِ وَالسَّعَةِ فِي الْمَالِ.
Cevaptaki dördüncü vecih, Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” buyruğudur. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: O Teâlâ lütfu, rızkı ve rahmeti geniş olandır; O'nun rahmeti her şeyi kuşatmıştır. Takdiri şöyledir: Siz Tâlût'a fakir oluşuyla taanda bulundunuz; oysa Allah Teâlâ lütfu ve rahmeti geniş olandır. Dolayısıyla mülkü ona tevdi ettiğinde, şayet mülkün ancak malla yürüyeceğini bilirse Allah Teâlâ onun üzerine rızık kapısını ve maldaki genişliği açar.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ وَاسِعٌ، بِمَعْنَى مُوَسِّعٌ، أَيْ يُوَسِّعُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ نِعَمِهِ، وَتَعَلُّقُهُ بِمَا/ قَبْلَهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ وَاسِعٌ بِمَعْنَى ذُو سَعَةٍ، وَيَجِيءُ فَاعِلٌ وَمَعْنَاهُ ذُو كَذَا، كَقَوْلِهِ: عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٢١] أَيْ ذَاتِ رِضًا، وَهَمٌّ نَاصِبٌ ذُو نَصَبٍ، ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: عَلِيمٌ أَنَّهُ تَعَالَى مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى إِغْنَاءِ الْفَقِيرِ عَالِمٌ بِمَقَادِيرِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي تَدْبِيرِ الْمُلْكِ، وَعَالِمٌ بِحَالِ ذَلِكَ الْمُلْكِ فِي الْحَاضِرِ وَالْمُسْتَقْبَلِ، فَيَخْتَارُ لِعِلْمِهِ بِجَمِيعِ الْعَوَاقِبِ مَا هُوَ مَصْلَحَتُهُ فِي قِيَامِهِ بأمر الملك.
İkinci Görüş: O'nun 'vâsi'' (وَاسِعٌ) olması genişleten (muvassi') manasındadır; yani nimetlerinden dilediğine genişletir. Bunun kendisinden / öncekiyle irtibatı zikrettiğimiz şekildedir. Üçüncüsü: 'Vâsi'' kelimesi genişlik sahibi (zû se'a) manasındadır; fâil kalıbı O'nun: {عِيشَةٍ راضِيَةٍ} “hoşnut olunan bir yaşayış” [Hâkka 21] yani rıza sahibi yaşayış ve yorucu dert (هَمٌّ نَاصِبٌ) yani yorgunluk sahibi dert kavillerinde olduğu gibi 'şu vasfın sahibi' manasına da gelir. Sonra O Teâlâ: {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” buyruğu ile fakiri zengin kılmaya kādir olmakla birlikte mülkün idaresinde neye ihtiyaç duyulacağının miktarlarını bildiğini, o mülkün şimdiki ve gelecekteki durumunu bildiğini; dolayısıyla bütün akıbetleri bilmesi sebebiyle mülk işini ayakta tutmada onun maslahatına en uygun olanı seçeceğini beyan etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٨ الى ٢٤٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 248-249]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)
{وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)} “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, içinde Rabbinizden bir sekinet ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı bulunan ve meleklerin taşıdığı sandığın (Tâbût'un) size gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir ibret vardır.' (248) Tâlût ordularla birlikte ayrılınca dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de eliyle bir avuç alan müstesna ondan tatmazsa işte o bendendir.' Ancak içlerinden pek azı müstesna ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar ırmağı geçince: 'Bugün Câlût ve ordusuna karşı bizim takatimiz yoktur' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir! Allah sabredenlerle beraberdir' dediler.” (249)
اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِنُبُوَّةِ النَّبِيِّ الَّذِي كَانَ فِيهِمْ/ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً كَالظَّاهِرِ فِي أَنَّهُمْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِنُبُوَّةِ ذَلِكَ النَّبِيِّ، وَمُقِرِّينَ بِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ النَّبِيَّ لَمَّا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً كَانَ هَذَا دَلِيلًا قَاطِعًا فِي كَوْنِ طَالُوتَ مَلِكًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لِكَمَالِ رَحْمَتِهِ بِالْخَلْقِ، ضَمَّ إِلَى ذَلِكَ الدَّلِيلِ دَلِيلًا آخَرَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ النَّبِيِّ صَادِقًا فِي ذَلِكَ الْكَلَامِ، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ طَالُوتَ نَصَّبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُلْكِ وَإِكْثَارُ الدَّلَائِلِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى جَائِزٌ، وَلِذَلِكَ أَنَّهُ كَثُرَتْ مُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇، وَمُحَمَّدٍ ﵊، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki önceki ayetin zahiri, o toplulukların aralarındaki peygamberin nübüvvetini ikrar ettiklerine delalet etmektedir; / zira Allah Teâlâ'nın onlardan naklen: {إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً} “Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder...' demişlerdi” buyurması, onların o peygamberin nübüvvetini itiraf ettiklerini ve onun Allah Teâlâ tarafından gönderildiğini kabul ettiklerini açıkça göstermektedir. Sonra o peygamber: {إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً} “Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi” deyince bu, Tâlût'un hükümdarlığına dair kesin bir delil teşkil etmiştir. Ardından O Teâlâ mahlukata olan rahmetinin kemalinden ötürü, o peygamberin bu sözünde doğru olduğuna ve Tâlût'u mülk için Allah Teâlâ'nın tayin ettiğine delalet eden başka bir delili o delile eklemiştir. Allah Teâlâ'nın delilleri çoğaltması caizdir; nitekim Mûsâ aleyhisselâm'ın ve Muhammed aleyhisselâm'ın mucizeleri çok olmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: {وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ} “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, sandığın (Tâbût'un) size gelmesidir'” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ مَجِيءَ ذَلِكَ التَّابُوتِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ خَارِقًا لِلْعَادَةِ حَتَّى يَصِحَّ أَنْ يَكُونَ آيَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، دَالَّةً عَلَى صِدْقِ تِلْكَ الدَّعْوَى، ثُمَّ
Birinci Mesele: O Tâbût'un gelmesi, o iddianın doğruluğuna delalet eden Allah katından bir ayet (mucize) olmasının sahih olabilmesi için mutlaka harikulade bir şekilde gerçekleşmelidir. Sonra
قَالَ أَصْحَابُ الْأَخْبَارِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ عَلَى آدَمَ ﵇ تَابُوتًا فِيهِ صُوَرُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ أَوْلَادِهِ، فَتَوَارَثَهُ أَوْلَادُ آدَمَ إِلَى أَنْ وَصَلَ إِلَى يَعْقُوبَ، ثُمَّ بَقِيَ فِي أَيْدِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانُوا إِذَا اخْتَلَفُوا فِي شَيْءٍ تَكَلَّمَ وَحَكَمَ بَيْنَهُمْ وَإِذَا حَضَرُوا الْقِتَالَ قَدَّمُوهُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَى عَدُوِّهِمْ، وَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ تَحْمِلُهُ فَوْقَ الْعَسْكَرِ وَهُمْ يُقَاتِلُونَ الْعَدُوَّ فَإِذَا سَمِعُوا مِنَ التَّابُوتِ صَيْحَةً اسْتَيْقَنُوا بِالنُّصْرَةِ، فَلَمَّا عَصَوْا وَفَسَدُوا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَمَالِقَةَ فَغَلَبُوهُمْ عَلَى التَّابُوتِ وَسَلَبُوهُ، فَلَمَّا سَأَلُوا نَبِيَّهُمُ الْبَيِّنَةَ عَلَى مُلْكِ طَالُوتَ، قَالَ ذَلِكَ النَّبِيُّ: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنَّكُمْ تَجِدُونَ التَّابُوتَ فِي دَارِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ سَلَبُوا ذَلِكَ التَّابُوتَ كَانُوا قَدْ جَعَلُوهُ فِي مَوْضِعِ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، فَدَعَا النَّبِيُّ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ الْبَلَاءَ حَتَّى إِنَّ كُلَّ مَنْ بَالَ عِنْدَهُ أَوْ تَغَوَّطَ ابْتَلَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْبَوَاسِيرِ، فَعَلِمَ الْكُفَّارُ أَنَّ ذَلِكَ لِأَجْلِ اسْتِخْفَافِهِمْ بِالتَّابُوتِ، فَأَخْرَجُوهُ وَوَضَعُوهُ عَلَى ثَوْرَيْنِ فَأَقْبَلَ الثَّوْرَانِ يَسِيرَانِ وَوَكَّلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمَا أَرْبَعَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَسُوقُونَهُمَا، حَتَّى أَتَوْا مَنْزِلَ طَالُوتَ، ثُمَّ إِنَّ قَوْمَ ذَلِكَ النَّبِيِّ رَأَوُا التَّابُوتَ عِنْدَ طَالُوتَ، فَعَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى كَوْنِهِ مَلِكًا لَهُمْ، فذلك هو قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ
tarih ve haber ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'a, içinde onun neslinden gelecek peygamberlerin suretleri bulunan bir sandık (Tâbût) indirmişti. Âdem'in evlatları bunu miras yoluyla intikal ettirerek nihayet Ya'kūb'a ulaştı; sonra İsrâiloğullarının elinde kaldı. Bir şeyde ihtilaf ettikleri vakit o konuşur ve aralarında hüküm verirdi; savaşa çıktıklarında onu önlerine koyar, düşmanlarına karşı onunla zafer dilerlerdi. Melekler onlar düşmanla savaşırken onu ordunun üzerinde taşırlardı; Tâbût'tan bir haykırış işittiklerinde zafere kesin olarak inanırlardı. İsyan edip bozulduklarında ise Allah onların üzerine Amâlika kavmini musallat etti; onlar da Tâbût'u alıp götürdüler. Tâlût'un hükümdarlığına dair peygamberlerinden bir delil istediklerinde o peygamber: 'Onun hükümdarlığının alameti, Tâbût'u onun evinde bulacak olmanızdır' dedi. Sonra o Tâbût'u gasp eden kâfirler onu idrar ve necaset yerine koymuşlardı. Peygamber o vakitte onlara beddua etti; Allah da o kâfirlere öyle bir bela musallat etti ki onun yanında idrar veya necaset bozan herkes basur hastalığına yakalandı. Kâfirler bunun Tâbût'u hafife almalarından ötürü olduğunu anlayınca onu çıkarıp iki öküzün üzerine koydular; iki öküz ilerleyerek yöneldi ve Allah Teâlâ onları sürmeleri için dört meleği vekil kıldı, nihayet Tâlût'un evine geldiler. Sonra o peygamberin kavmi Tâbût'u Tâlût'un yanında görünce, bunun onun kendilerine hükümdar olduğuna dair bir delil olduğunu anladılar. İşte Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ} “Onun hükümdarlığının alameti, sandığın size gelmesidir” buyruğu bundan ibarettir.
وَالْإِتْيَانُ عَلَى هَذَا مَجَازٌ، لِأَنَّهُ أُتِيَ بِهِ وَلَمْ يَأْتِ هُوَ فَنُسِبَ إِلَيْهِ تَوَسُّعًا، كَمَا يُقَالُ: رَبِحَتِ الدَّرَاهِمُ، وَخَسِرَتِ التِّجَارَةُ.
Buna göre gelme (ityân) mecazdır; çünkü o getirilmiştir, kendisi gelmemiştir. Tıpkı 'Dirhemler kâr etti' ve 'Ticaret zarar etti' denilmesi gibi, genişletme (tevessü') yoluyla ona nispet edilmiştir.
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ التَّابُوتَ صُنْدُوقٌ كَانَ مُوسَى ﵇ يَضَعُ التَّوْرَاةَ فِيهِ، وَكَانَ مِنْ خَشَبٍ، وَكَانُوا يَعْرِفُونَهُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَفَعَهُ بَعْدَ مَا قَبَضَ مُوسَى ﵇ لِسُخْطِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ قَالَ نَبِيُّ ذَلِكَ الْقَوْمِ: إِنَّ آيَةَ مُلْكِ طَالُوتَ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ مِنَ السَّمَاءِ، ثُمَّ إِنَّ التَّابُوتَ لَمْ تَحْمِلْهُ الْمَلَائِكَةُ وَلَا الثَّوْرَانِ، بَلْ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَالْمَلَائِكَةُ كَانُوا يَحْفَظُونَهُ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى نَزَلَ عِنْدَ طَالُوتَ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَعَلَى هَذَا الْإِتْيَانُ حَقِيقَةٌ فِي التَّابُوتِ، وَأُضِيفُ الْحَمْلُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ فِي الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّ مَنْ حَفِظَ شَيْئًا فِي/ الطَّرِيقِ جَازَ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ حَمَلَ ذَلِكَ الشَّيْءَ وَإِنْ لَمْ يَحْمِلْهُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ:
İkinci rivayet ise şöyledir: Tâbût, Mûsâ aleyhisselâm'ın içine Tevrat'ı koyduğu ahşap bir sandıktı ve onu biliyorlardı. Sonra Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın ruhunu kabzettikten sonra İsrâiloğullarına duyduğu gazap sebebiyle onu göğe kaldırdı. Ardından o kavmin peygamberi: 'Tâlût'un hükümdarlığının alameti, Tâbût'un gökten size gelmesidir' dedi. Sonra Tâbût'u melekler de iki öküz de taşımadı; aksine o gökten yere indi, melekler onu koruyorlardı ve kavim Tâlût'un yanına ininceye kadar ona bakıyordu. Bu, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür. Buna göre gelme (ityân) Tâbût hakkında hakikattir. Taşıma (haml) işi ise her iki görüşte de meleklere nispet edilmiştir; çünkü yolda bir şeyi koruyan kimse, onu bizzat taşımamış olsa bile o şeyi taşıdı şeklinde nitelendirilebilir. Nitekim söz söyleyen birinin:
حَمَلْتُ الْأَمْتِعَةَ إِلَى زَيْدٍ إِذَا حَفِظَهَا فِي الطَّرِيقِ، وَإِنْ كَانَ الْحَامِلُ غَيْرَهُ.
Taşıyan başkası olduğu halde, yolda koruduğu zaman 'Eşyaları Zeyd'e taşıdım' demesi gibi.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ إِتْيَانَ التَّابُوتِ مُعْجِزَةً، ثُمَّ فِيهِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَجِيءُ التَّابُوتِ مُعْجِزًا، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ وَالثَّانِي: أَنْ لَا يَكُونَ التَّابُوتُ مُعْجِزًا، بَلْ يَكُونُ مَا فِيهِ هُوَ الْمُعْجِزَ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُشَاهِدُوا التَّابُوتَ خَالِيًا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ النَّبِيَّ يَضَعُهُ بِمَحْضَرٍ مِنَ الْقَوْمِ فِي بَيْتٍ وَيُغْلِقُوا الْبَيْتَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ يَدَّعِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى وَاقِعَتِنَا، فَإِذَا فَتَحُوا بَابَ الْبَيْتِ وَنَظَرُوا فِي التَّابُوتِ رَأَوْا فِيهِ كِتَابًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَلِكَهُمْ هُوَ طَالُوتُ، وَعَلَى أَنَّ اللَّهَ سَيَنْصُرُهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ فَهَذَا يَكُونُ مُعْجِزًا قَاطِعًا دَالًّا عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَفْظُ الْقُرْآنِ يَحْتَمِلُ هَذَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ فِي التَّابُوتِ هَذَا الْمُعْجِزَ الَّذِي هُوَ سَبَبٌ لِاسْتِقْرَارِ قَلْبِهِمْ وَاطْمِئْنَانِ أَنْفُسِهِمْ فَهَذَا مُحْتَمَلٌ.
Bil ki Allah Teâlâ Tâbût'un gelmesini bir mucize kılmıştır. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, Tâbût'un gelişinin bizatihi mucize olmasıdır ki açıkladığımız görüş budur. İkincisi, Tâbût'un kendisinin değil, içindekilerin mucize olmasıdır. Bu da Tâbût'u boş olarak görmeleri, sonra o peygamberin kavmin huzurunda onu bir eve koyup kapıyı kilitlemeleri, ardından peygamberin Allah Teâlâ'nın onun içinde durumumuza delalet eden bir şey yarattığını iddia etmesi, kapıyı açıp Tâbût'un içine baktıklarında içinde hükümdarlarının Tâlût olduğuna ve Allah'ın onları düşmanlarına karşı muzaffer kılacağına delalet eden bir yazı görmeleri şeklinde olur. Bu da onun Allah Teâlâ katından olduğuna delalet eden kesin bir mucize olur. Kur'an'ın lafzı buna da ihtimallidir; çünkü {يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “...sandığın size gelmesidir; onda Rabbinizden bir sekinet vardır...” buyruğundan maksadın, Tâbût'un içinde kalplerinin yatışmasına ve nefislerinin huzur bulmasına sebep olan bu mucizeyi bulmaları olması muhtemeldir. Dolayısıyla bu da ihtimal dâhilindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَزْنُ التَّابُوتِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فَعْلُوتًا أَوْ فَاعُولًا، وَالثَّانِي مَرْجُوحٌ، لِأَنَّهُ يَقِلُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَفْظٌ يَكُونُ فَاؤُهُ وَلَامُهُ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، نَحْوُ: سَلَسٌ وَقَلَقٌ، فَلَا يُقَالُ: تَابُوتٌ مِنْ تَبَتَ قِيَاسًا عَلَى مَا نُقِلَ، وَإِذَا فَسَدَ هَذَا الْقِسْمُ تَعَيَّنَ الْأَوَّلُ، وَهُوَ أَنَّهُ فَعْلُوتٌ مِنَ التَّوْبِ، وَهُوَ الرُّجُوعُ لِأَنَّهُ ظَرْفٌ يُوضَعُ فِيهِ الْأَشْيَاءُ، ويودع فيه فلا يزول يَرْجِعُ إِلَيْهِ مَا يَخْرُجُ مِنْهُ وَصَاحِبُهُ يَرْجِعُ إِلَيْهِ فِيمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ مُودَعَاتِهِ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Tâbût kelimesinin vezni ya fa‘lût (فَعْلُوت) ya da fâ‘ûl (فَاعُول) kalıbındadır. İkincisi mercuhtur; çünkü Arap kelamında selse (سَلَس) ve kalak (قَلَق) gibi fâü'l-fiili ile lâmü'l-fiili aynı cinsten olan lafızlar az bulunur. Bu sebeple nakledilene kıyasla tebete (تَبَتَ) kökünden tâbût denilmez. Bu kısım geçersiz olunca birincisi tayin eder; o da bunun dönüş anlamına gelen tevb (التَّوْب) kökünden fa‘lût (فَعْلُوت) vezninde olmasıdır. Çünkü o, içine eşyaların konulduğu bir kaptır; oraya emanet bırakılır, dolayısıyla oradan çıkan şey yine ona döner ve sahibi de emanetlerinden ihtiyaç duyduğu şeyler için ona başvurur/döner.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ الْكُلُّ: التَّابُوتُ بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ التَّابُوهُ بِالْهَاءِ وَهِيَ لُغَةُ الْأَنْصَارِ.
Üçüncü Mesele: Kıraat imamlarının tamamı te ile 'et-Tâbût' (التَّابُوت) şeklinde okumuştur. Übey ve Zeyd b. Sâbit ise he ile 'et-Tâbûh' (التَّابُوه) şeklinde okumuştur ki bu, Ensar'ın lügatidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ طَالُوتَ كَانَ نَبِيًّا، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ الْمُعْجِزَةُ عَلَى يَدِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ نَبِيًّا، وَلَا يُقَالُ: إِنَّ هَذَا كَانَ مِنْ كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ، لِأَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الْكَرَامَةِ وَالْمُعْجِزَةِ أَنَّ الْكَرَامَةَ لَا تَكُونُ عَلَى سَبِيلِ التَّحَدِّي، وَهَذَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ التَّحَدِّي، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْكَرَامَاتِ.
Dördüncü Mesele: İnsanlardan bazıları Tâlût'un peygamber olduğunu söylemiştir; zira Allah Teâlâ mucizeyi onun elinde izhar etmiştir ve böylesi bir durumda olan herkes peygamberdir. 'Bu velilerin kerametlerindendi' denilemez; çünkü keramet ile mucize arasındaki fark, kerametin meydan okuma (tehaddî) yoluyla olmaması, bunun ise meydan okuma yoluyla gerçekleşmiş olmasıdır. Dolayısıyla keramet cinsinden olmaması gerekmiştir.
وَالْجَوَابُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لِنَبِيِّ ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَمَعَ كَوْنِهِ مُعْجِزَةً لَهُ فَإِنَّهُ كَانَ آيَةً قَاطِعَةً فِي ثُبُوتِ مُلْكِهِ.
Cevap şudur: Bunun o zamanın peygamberine ait bir mucize olması uzak bir ihtimal değildir. Onun için bir mucize olmakla birlikte, Tâlût'un hükümdarlığının sübutunda da kesin bir delil (ayet) idi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَفِيهِ مسائل:
Allah Teâlâ'nın: {فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “...onda Rabbinizden bir sekinet vardır...” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: السكينة فعلية مِنَ السُّكُونِ، وَهُوَ ضِدُّ الْحَرَكَةِ وَهِيَ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الِاسْمِ، نَحْوُ:
Birinci Mesele: Sekîne (السَّكِينَة), hareketin zıddı olan sükûn (السُّكُون) kökünden fa‘lîle (فَعْلِيلَة) veznindedir. O, isim mevkiine geçmiş bir masdardır; tıpkı
الْقَضِيَّةُ وَالْبَقِيَّةُ وَالْعَزِيمَةُ.
Kadiyye (kaziyye), bakıyye ve azîmet kelimeleri gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي السَّكِينَةِ، وَضَبْطُ الْأَقْوَالِ فِيهَا أَنْ نَقُولَ: الْمُرَادُ بِالسَّكِينَةِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ شَيْئًا حَاصِلًا فِي التَّابُوتِ أَوْ مَا كَانَ كَذَلِكَ.
İkinci Mesele: Sekînet konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki görüşlerin tasnifi şöyle dememizle olur: Sekînetten muradın ya Tâbût'un içinde bulunan bir şey olduğu ya da öyle olmadığı söylenir.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: هُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ، فَإِنَّهُ قَالَ: آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ تَسْكُنُونَ عِنْدَ مَجِيئِهِ وَتُقِرُّونَ لَهُ بِالْمُلْكِ، وَتَزُولُ نَفْرَتُكُمْ عَنْهُ، لِأَنَّهُ مَتَى جَاءَهُمُ التَّابُوتُ مِنَ السَّمَاءِ وَشَاهَدُوا تِلْكَ الْحَالَةَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَسْكُنَ قُلُوبُهُمْ إِلَيْهِ وَتَزُولَ نَفْرَتُهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ.
İkinci kısım, Ebû Bekir el-Esam'ın görüşüdür. O şöyle demiştir: 'Onun hükümdarlığının alameti, Tâbût'un size gelmesidir; onda Rabbinizden bir sekinet vardır', yani onun gelişiyle kalpleriniz yatışır, onun hükümdarlığını kabul edersiniz ve ona karşı nefretiniz zail olur. Çünkü Tâbût gökten onlara gelip o durumu müşahede ettiklerinde, kalplerinin ona yatışması ve nefretlerinin tamamen zail olması kaçınılmazdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السَّكِينَةِ شَيْءٌ كَانَ مَوْضُوعًا فِي التَّابُوتِ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّهُ كَانَ فِي التَّابُوتِ بِشَارَاتٌ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُنَزَّلَةِ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ وَمَنْ بَعْدَهُمَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، بِأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُ طَالُوتَ وَجُنُودَهُ، وَيُزِيلُ خَوْفَ الْعَدُوِّ عَنْهُمْ الثَّانِي: وَهُوَ
Birinci kısma, yani sekînetten muradın Tâbût'un içine konulmuş bir şey olduğuna gelince, bu hususta da görüşler vardır. Birincisi -ki bu Ebû Müslim'in görüşüdür-, Tâbût'ta Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya, Hârûn'a ve onlardan sonra gelen peygamberlere aleyhimüsselâm indirdiği kitaplardan, Allah'ın Tâlût'a ve ordusuna yardım edeceğine ve düşman korkusunu onlardan gidereceğine dair müjdelerin bulunmasıdır. İkincisi:
قَوْلُ عَلِيٍّ ﵇: كَانَ لَهَا وَجْهٌ كَوَجْهِ الْإِنْسَانِ، وَكَانَ لَهَا رِيحٌ هَفَّافَةٌ
Ali aleyhisselâm'ın görüşüdür: Onun insan yüzü gibi bir yüzü vardı ve esintili/tatlı bir rüzgârı bulunmaktaydı.
وَالثَّالِثُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄:
Üçüncüsü: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür:
هِيَ صُورَةٌ مِنْ زَبَرْجَدٍ أَوْ يَاقُوتٍ لَهَا رَأْسٌ كَرَأْسِ الْهِرِّ، وَذَنَبٌ كَذَنَبِهِ، فَإِذَا صَاحَتْ كَصِيَاحِ الْهِرِّ ذَهَبَ التَّابُوتُ نَحْوَ الْعَدُوِّ وَهُمْ يَمْضُونَ مَعَهُ فَإِذَا وَقَفَ وَقَفُوا وَنَزَلَ النَّصْرُ.
O, zebercet veya yakuttan bir suretti; kedi başı gibi bir başı ve onun kuyruğu gibi bir kuyruğu vardı. Kedi çığlığı gibi haykırdığında Tâbût düşmana doğru gider, onlar da onunla birlikte ilerlerlerdi; durduğunda dururlar ve zafer inerdi.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ: إِنَّ السَّكِينَةَ الَّتِي كَانَتْ فِي التَّابُوتِ شَيْءٌ لَا يُعْلَمُ.
Dördüncü Görüş: Amr b. Ubeyd'in görüşüdür: Tâbût'ta bulunan sekînet, mahiyeti bilinmeyen bir şeydir.
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّكِينَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الثَّبَاتِ وَالْأَمْنِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي قِصَّةِ الْغَارِ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٢٦] فَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ مَعْنَاهُ الْأَمْنُ وَالسُّكُونُ.
Bil ki sekîne sebat ve güvenden (emniyetten) ibarettir. Bu, mağara kıssasındaki {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bunun üzerine Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi” [Fetih: 26] buyruğu gibidir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: {فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “...onda Rabbinizden bir sekinet vardır...” buyruğunun manası da güven ve sükûnettir.
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ حَصَلَ فِي التَّابُوتِ شَيْءٌ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فِيهِ سَكِينَةٌ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ التَّابُوتِ ظَرْفًا لِلسَّكِينَةِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى
Tâbût'ta bir şeyin bulunduğunu söyleyenler iki delil getirdiler. Birincisi: {فِيهِ سَكِينَةٌ} “...onda bir sekinet vardır...” buyruğu, Tâbût'un sekînet için bir zarf (kap) olduğuna delalet eder. İkincisi: {وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى} “...ve Mûsâ ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı...” buyruğunu ona atfetmiş olmasıdır.
فَكَمَا أَنَّ التَّابُوتَ كَانَ ظَرْفًا لِلْبَقِيَّةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لِلسَّكِينَةِ.
Nitekim Tâbût geride kalanlar (bakıyye) için bir zarf (kap) olduğu gibi, sekînet için de bir zarf olması gerekmiştir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ كَلِمَةَ فِي كَمَا تَكُونُ لِلظَّرْفِيَّةِ فَقَدْ تَكُونُ لِلسَّبَبِيَّةِ
Birinciye verilecek cevap şudur: Fî (فِي) kelimesi zarfiyet bildirdiği gibi sebebiyet de bildirebilir.
قَالَ ﵊: «فِي النَّفْسِ الْمُؤْمِنَةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Mümin bir can [karşılığın]da yüz deve vardır» buyurmuştur.
وَقَالَ: «فِي خَمْسٍ مِنَ الْإِبِلِ شَاةٌ»
Yine: «Beş deve[ye karşılık] bir koyun vardır» buyurmuştur.
أَيْ بِسَبَبِهِ فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فِيهِ سَكِينَةٌ أَيْ بِسَبَبِهِ تَحْصُلُ السَّكِينَةُ.
Yani onun sebebiyle demektir. Bu ayetteki {فِيهِ سَكِينَةٌ} “...onda bir sekinet vardır...” ifadesi de yani onun sebebiyle sekinet hâsıl olur manasındadır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَقِيَّةً مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ مِنَ الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ بِسَبَبِ هَذَا التَّابُوتِ يَنْتَظِمُ أَمْرُ مَا بَقِيَ من دينها وَشَرِيعَتِهِمَا.
İkinciye verilecek cevap: Murâdın Mûsâ ve Hârûn ailesinin din ve şeriatından geriye bıraktıkları şeyler olması uzak bir ihtimal değildir. Mana şudur: Bu Tâbût sayesinde onların din ve şeriatından geriye kalanların işi düzene girer.
وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَقِيَّةِ شَيْءٌ كَانَ مَوْضُوعًا فِي التَّابُوتِ فَقَالُوا: الْبَقِيَّةُ هِيَ رُضَاضُ الْأَلْوَاحِ وَعَصَا مُوسَى وَثِيَابُهُ وَشَيْءٌ مِنَ التَّوْرَاةِ وَقَفِيزٌ مِنَ الْمَنِّ الَّذِي كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ.
Kalıntıdan (bakıyyeden) maksadın Tâbût'un içine konulmuş bir şey olduğunu söyleyenler ise şöyle demişlerdir: Kalıntı; levhaların kırıkları, Mûsâ'nın asâsı, elbiseleri, Tevrat'tan bir parça ve üzerlerine inmekte olan kudret helvasından (menn) bir kilelik miktardır.
أَمَّا قَوْلُهُ: آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ آلِ مُوسَى وَآلِ هَارُونَ هُوَ مُوسَى وَهَارُونَ أَنْفُسَهُمَا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
{آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ} “Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesi” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır. Birincisi: Bazı müfessirler, Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesinden muradın Mûsâ ve Hârûn'un bizzat kendileri olmasının muhtemel olduğunu söylemişlerdir. Bunun delili ise
قَوْلُهُ ﵊ لِأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ: «لَقَدْ أُوتِيَ هَذَا مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye: «Şüphesiz buna Dâvûd ailesinin nağmelerinden (mizmâr) bir nağme verilmiştir» buyurmuş olmasıdır.
وَأَرَادَ بِهِ دَاوُدَ نَفْسَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنْ آلِ دَاوُدَ مِنَ الصَّوْتِ الْحَسَنِ مِثْلَ مَا كَانَ لِدَاوُدَ ﵇.
Bununla Dâvûd'un bizzat kendisini kastetmiştir; çünkü Dâvûd ailesinden hiç kimse Dâvûd aleyhisselâm gibi güzel bir sese sahip değildi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّمَا أُضِيفَ ذَلِكَ إِلَى آلِ مُوسَى وَآلِ هَارُونَ، لِأَنَّ ذَلِكَ التَّابُوتَ قَدْ تَدَاوَلَتْهُ الْقُرُونُ بَعْدَهُمَا إِلَى وَقْتِ طَالُوتَ، وَمَا فِي التَّابُوتِ أَشْيَاءُ تَوَارَثَهَا الْعُلَمَاءُ مِنْ أَتْبَاعِ مُوسَى وَهَارُونَ، فَيَكُونُ الْآلُ هُمُ الْأَتْبَاعُ، قَالَ تَعَالَى: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِرٍ: ٤٦] .
İkinci Görüş: el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bunun Mûsâ ailesine ve Hârûn ailesine nispet edilmesi, o Tâbût'un onlardan sonra Tâlût'un zamanına kadar nesiller boyunca elden ele dolaşmış olmasındandır. Tâbût'un içindekiler de Mûsâ ve Hârûn'a tabi olan âlimlerin miras yoluyla devraldığı şeylerdir. Dolayısıyla 'âl' (aile), tâbilerdir. Nitekim Allah Teâlâ: {أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ} “Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun” [Mü'min: 46] buyurmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ.
{تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ} “Onu melekler taşımaktadır” buyruğuna gelince, buna dair açıklama daha önce geçmişti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُعْجِزَةٌ بَاهِرَةٌ إِنْ كُنْتُمْ مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي.
{إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanmış kimselerseniz, bunda sizin için kesin bir ibret ve delil vardır” buyruğuna gelince, bunun manası: Eğer siz mucizenin iddia sahibinin doğruluğuna delalet ettiğine inanan kimselerden iseniz, şüphesiz bu alamet apaçık bir mucizedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ فِيهِ مَسَائِلُ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ} “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca...” buyruğunda birkaç mesele vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا يَظْهَرُ بِتَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ بَاقِي الْكَلَامِ، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُمْ بِآيَةِ التَّابُوتِ أَذْعَنُوا لَهُ، وَأَجَابُوا إِلَى الْمَسِيرِ تَحْتَ رَايَتِهِ. فَلَمَّا فَصَلَ بِهِمْ أَيْ فَارَقَ بِهِمْ حَدَّ بَلَدِهِ وَانْقَطَعَ عَنْهُ، وَمَعْنَى الْفَصْلِ الْقَطْعُ، يُقَالُ: قَوْلٌ فَصْلٌ، إِذَا كَانَ يَقْطَعُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَفَصَلْتُ اللحم عن
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin öncesiyle irtibat yönü, kelamın geri kalanının delalet ettiği takdirî bir hazif ile ortaya çıkar. Takdiri şöyledir: Onlara Tâbût mucizesini getirince ona boyun eğdiler ve onun sancağı altında yürümeyi kabul ettiler. Onlarla ayrılınca (fasale bihim), yani onlarla memleketinin sınırından ayrılıp oradan uzaklaşınca... Fasl (الْفَصْل) kelimesinin manası kesmektir; hak ile batılın arasını ayırdığı/kestiği zaman söz için 'kavlün fasl' (قَوْلٌ فَصْلٌ) denilir. 'Eti
الْعَظْمِ فَصْلًا وَفَاصَلَ الرَّجُلِ شَرِيكَهُ وَامْرَأَتَهُ فِصَالًا، وَيُقَالُ لِلْفِطَامِ فِصَالٌ، لِأَنَّهُ يَقْطَعُ عَنِ الرَّضَاعِ، وَفَصَلَ عَنِ الْمَكَانِ قَطَعَهُ بِالْمُجَاوَزَةِ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ [يُوسُفَ: ٩٤] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ:
kemikten ayırdım (ve faseltü'l-lahme ani'l-azm)' ve 'adam ortağından ve hanımından ayrıldı (ve fâsala'r-racülü şerîkehû vemraetehû fisâlâ)' denir. Sütten kesmeye de 'fisâl' (فِصَال) denilir; çünkü emzirmeyi keser. Bir mekândan fasl etmek (فَصَلَ عَنِ الْمَكَانِ), onu aşıp geçmek suretiyle geride bırakmaktır. {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kervan ayrılınca...” [Yûsuf: 94] buyruğu da bu kabildendir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Onun
فَصَلَ عَنْ مَوْضِعِ كَذَا أَصْلُهُ فَصَلَ نَفْسَهُ، ثُمَّ لِأَجْلِ الْكَثْرَةِ فِي الِاسْتِعْمَالِ حَذَفُوا الْمَفْعُولَ حَتَّى صَارَ فِي حُكْمِ غَيْرِ الْمُتَعَدِّي كَمَا يُقَالُ انْفَصَلَ وَالْجُنُودُ جَمْعُ جُنْدٍ وَكُلُّ صِنْفٍ مِنَ الْخَلْقِ جُنْدٌ عَلَى حِدَةٍ، يُقَالُ لِلْجَرَادِ الْكَثِيرَةِ إِنَّهَا جُنُودُ اللَّهِ، وَمِنْهُ
'Falanca yerden ayrıldı (fasale an mevdı-i kezâ)' sözünün aslı, 'kendisini ayırdı (fasale nefsehû)' şeklindedir. Sonra kullanımın çokluğundan dolayı mefulü hazfettiler, öyle ki tıpkı 'infasale' (ayrıldı) denilmesi gibi geçişsiz (lâzım) hükmüne geçti. Cünûd (الْجُنُود) ise cündün (جُنْد) çoğuludur; mahlukattan her bir sınıf tek başına bir cünddür (ordudur). Çok sayıdaki çekirgelere 'Allah'ın orduları' denilir. Nitekim
قَوْلُهُ ﵊: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ruhlar, toplanmış ordulardır (cünûdün mücennede)» buyruğu da bundandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ طَالُوتَ قَالَ لِقَوْمِهِ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْرُجَ مَعِي رَجُلٌ يَبْنِي بِنَاءً لَمْ يَفْرُغْ مِنْهُ وَلَا تَاجِرٌ مُشْتَغِلٌ بِالتِّجَارَةِ، وَلَا مُتَزَوِّجٌ بِامْرَأَةٍ لَمْ يَبْنِ عَلَيْهَا وَلَا أَبْغِي إِلَّا الشَّابَّ النَّشِيطَ الْفَارِغَ فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ مِمَّنِ اخْتَارَ ثَمَانُونَ أَلْفًا.
Rivayet edildiğine göre Tâlût kavmine şöyle demiştir: 'Benimle birlikte henüz bitirmediği bir bina yapmakta olan bir adam, ticaretle meşgul bir tüccar ve henüz zifafa girmediği bir kadınla evlenmiş kimse çıkmasın. Ben ancak işi gücü olmayan, dinç gençleri istiyorum.' Böylece seçtiği kimselerden onun yanında seksen bin kişi toplandı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ} “Dedi ki: 'Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir'” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ مَنْ كَانَ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّهُ هُوَ طَالُوتُ وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ لِأَنَّ قَوْلَهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُسْنَدًا إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ، وَالْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ طَالُوتُ، ثُمَّ عَلَى هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مِنْ طَالُوتَ لَكِنَّهُ تَحَمَّلَهُ مِنْ نَبِيِّ الْوَقْتِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ طَالُوتُ نَبِيًّا وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَلَا بُدَّ مِنْ وَحْيٍ أَتَاهُ عَنْ رَبِّهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ مَعَ الْمُلْكِ كَانَ نَبِيًّا.
Birinci Mesele: Bu sözü söyleyenin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk onun Tâlût olduğunu söylemiştir; en zahir olan da budur, çünkü 'dedi' fiilinin mutlaka daha önce geçen bir isme isnat edilmesi gerekir; daha önce geçen ise Tâlût'tur. Buna göre, sözün Tâlût'a ait olması fakat bunu dönemin peygamberinden almış olması muhtemeldir. Bu takdirde Tâlût'un peygamber olması gerekmez. Kendi tarafından söylemiş olması da muhtemeldir; o takdirde Rabbinden kendisine gelen bir vahiy bulunmalıdır ki bu da hükümdarlıkla birlikte onun peygamber olduğunu iktiza eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ النَّبِيُّ الْمَذْكُورُ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ وَنَبِيُّ ذَلِكَ الْوَقْتِ هُوَ أَشْمُوِيلُ ﵇.
İkinci Görüş: Bu sözü söyleyen, ayetin başında zikredilen peygamberdir. Takdiri şöyledir: Tâlût ordularla birlikte ayrılınca peygamberleri onlara: 'Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir' dedi. O vaktin peygamberi ise İşmûîl aleyhisselâm'dır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي حِكْمَةِ هَذَا الِابْتِلَاءِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: كَانَ مَشْهُورًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ يُخَالِفُونَ الْأَنْبِيَاءَ وَالْمُلُوكَ مَعَ ظُهُورِ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ فَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى إِظْهَارَ عَلَامَةٍ قَبْلَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ يَتَمَيَّزُ بِهَا مَنْ يَصْبِرُ عَلَى الْحَرْبِ مِمَّنْ لَا يَصْبِرُ لِأَنَّ الرُّجُوعَ قَبْلَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ لَا يُؤَثِّرُ كَتَأْثِيرِهِ حَالَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا هُوَ الصَّلَاحَ قَبْلَ مُقَاتَلَةِ الْعَدُوِّ لَا جَرَمَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ابْتَلَاهُمْ لِيَتَعَوَّدُوا الصَّبْرَ عَلَى الشَّدَائِدِ.
İkinci Mesele: Bu imtihanın hikmetinde iki vecih vardır. Birincisi: Kādî şöyle demiştir: İsrâiloğullarının apaçık ayetler ortaya çıkmasına rağmen peygamberlere ve hükümdarlara muhalefet ettikleri meşhurdu. Bu sebeple Allah Teâlâ, düşmanla karşılaşmadan önce savaşa sabredecek olanlarla sabretmeyecek olanların kendisiyle ayırt edileceği bir alamet ortaya koymak istedi; zira düşmanla karşılaşmadan önceki geri dönüş, düşmanla karşılaşma anındaki gibi bir etki yapmaz. Düşmanla savaşmadan önce maslahat bu olunca şüphesiz: 'Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir' buyurdu. İkincisi: Allah Teâlâ zorluklara sabretmeye alışmaları için onları imtihan etti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي النَّهَرِ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ، أَنَّهُ نَهَرٌ بَيْنَ الْأُرْدُنِ وَفِلَسْطِينَ وَالثَّانِي:
Üçüncü Mesele: Nehir hakkında görüşler vardır. Birincisi -ki bu Katâde ve er-Rebî'in görüşüdür-, onun Ürdün ile Filistin arasında bir nehir olduğudur. İkincisi:
وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ: أَنَّهُ نَهَرُ فِلَسْطِينَ، قَالَ الْقَاضِي: وَالتَّوْفِيقُ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ النَّهَرَ الْمُمْتَدَّ مِنْ بَلَدٍ قَدْ يُضَافُ إِلَى أَحَدِ الْبَلَدَيْنِ.
İbn Abbâs ve es-Süddî'nin görüşüdür: O, Filistin nehridir. Kādî şöyle demiştir: İki görüşü uzlaştırma yolu şudur: Bir beldeden uzanan nehir bazen iki beldeden birine nispet edilir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي رَوَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّ الْوَقْتَ كَانَ قَيْظًا فَسَلَكُوا مَفَازَةً فَسَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُجْرِيَ لَهُمْ نَهَرًا فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِمَا اقْتَرَحْتُمُوهُ مِنَ النَّهَرِ.
Üçüncü Görüş: el-Keşşâf sahibinin rivayet ettiği görüştür: Vakit şiddetli sıcaktı; kurak bir çöle girdiler ve Allah'tan kendileri için bir nehir akıtmasını istediler. Bunun üzerine [Tâlût]: 'Allah sizi talep ettiğiniz o nehir ile imtihan edecektir' dedi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ أَيْ مُمْتَحِنُكُمُ امْتِحَانَ الْعَبْدِ كَمَا قَالَ: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ [الْإِنْسَانِ: ٢] وَلَمَّا كَانَ الِابْتِلَاءُ بَيْنَ النَّاسِ إِنَّمَا يَكُونُ لِظُهُورِ الشَّيْءِ، وثبت أن الله تعالى لا يثبت، وَلَا يُعَاقِبُ عَلَى عِلْمِهِ، إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ بِظُهُورِ الْأَفْعَالِ بَيْنَ النَّاسِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالتَّكْلِيفِ لَا جَرَمَ سُمِّيَ التَّكْلِيفُ ابْتِلَاءً، وَفِيهِ لُغَتَانِ بَلَا يَبْلُو، وَابْتَلَى يَبْتَلِي، قَالَ الشَّاعِرُ:
Dördüncü Mesele: {مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ} “...sizi bir nehirle imtihan edecektir...” buyruğu, tıpkı {إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ} “Şüphesiz biz insanı, kendisini imtihan etmek için karışık bir nutfeden yarattık” [İnsân: 2] buyurduğu gibi kulun imtihan edilmesi şeklinde 'sizi sınayacaktır' demektir. İnsanlar arasındaki imtihan ancak bir şeyin açığa çıkması için olduğundan ve Allah Teâlâ'nın sırf kendi bilgisine dayanarak mükâfat veya ceza vermediği, bunu ancak insanlar arasında fiillerin fiilen açığa çıkmasıyla yaptığı sabit olduğundan ve bu da ancak teklif (sorumluluk yükleme) ile gerçekleştiğinden dolayı teklife imtihan (ibtilâ) adı verilmiştir. Bu kelimede iki lügat vardır: Belâ-yeblû (بَلَا يَبْلُو) ve ibtelâ-yebtelî (ابْتَلَى يَبْتَلِي). Şair şöyle demiştir:
وَلَقَدْ بَلَوْتُكَ وَابْتَلَيْتُ خَلِيفَتِي ... وَلَقَدْ كَفَاكَ مَوَدَّتِي بِتَأَدُّبِ
Andolsun seni sınadım ve ardımdan geleni de imtihan ettim / Ve sevgim edep göstermek suretiyle sana yetti.
فَجَاءَ بِاللُّغَتَيْنِ.
Görüldüğü üzere her iki lügati de getirmiştir.