أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَتاعاً فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى: مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ:
Allah Teâlâ'nın: {مَتاعاً} buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: 'Onlara bir geçimlik verin' anlamında olmasıdır. Buna göre takdiri:
فَلْيُوصُوا لَهُنَّ وَصِيَّةً، وَلْيُمَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ ذَلِكَ مَتَاعًا لِأَنَّ مَا قَبْلَ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الثَّالِثُ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ.
'Onlar için bir vasiyette bulunsunlar ve onlara bir geçimlik versinler' şeklinde olur. İkincisi: Takdirin: 'Allah bunu onlar için bir geçimlik kıldı' şeklinde olmasıdır; çünkü sözün öncesi buna delalet etmektedir. Üçüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: غَيْرَ إِخْراجٍ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ بِوُقُوعِهِ مَوْقِعَ الْحَالِ كَأَنَّهُ قَالَ: مَتِّعُوهُنَّ مُقِيمَاتٍ غَيْرَ مُخْرَجَاتٍ وَالثَّانِي: انْتَصَبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَرَادَ مِنْ غَيْرِ إِخْرَاجٍ.
{غَيْرَ إِخْراجٍ} buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Hâl konumunda bulunması sebebiyle mansub olmasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Onlara çıkarılmaksızın ikamet ediciler olarak geçimlik verin.' İkincisi: Harf-i cerin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansub olmuştur; [yani] 'çıkarılmaksızın' (min ğayri ihrâc) anlamını kastetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، قَالُوا:
İkinci Mesele: Bu ayette üç görüş vardır: Birincisi: Müfessirlerin çoğunluğunun tercihi olup mensuh olduğudur; şöyle demişlerdir:
كَانَ الْحُكْمُ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ لَمْ يَكُنْ لِامْرَأَتِهِ مِنْ مِيرَاثِهِ شَيْءٌ إِلَّا النَّفَقَةَ وَالسُّكْنَى سَنَةً، وَكَانَ الْحَوْلُ عَزِيمَةً عَلَيْهَا فِي الصَّبْرِ عَنِ التَّزَوُّجِ، وَلَكِنَّهَا كَانَتْ مُخَيَّرَةً فِي أَنْ تَعْتَدَّ إِنْ شَاءَتْ فِي بَيْتِ الزَّوْجِ، وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ قَبْلَ الْحَوْلِ، لَكِنَّهَا مَتَى خَرَجَتْ سَقَطَتْ نَفَقَتُهَا، هَذَا جُمْلَةُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّا إِنْ قَرَأْنَا وَصِيَّةً بِالرَّفْعِ، كَانَ الْمَعْنَى: فَعَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ، وَإِنْ قَرَأْنَاهَا بِالنَّصْبِ، كَانَ الْمَعْنَى: فَلْيُوصُوا وَصِيَّةً، وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ هَذِهِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةٌ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ صَارَتْ مُفَسَّرَةً بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْمَتَاعُ وَالنَّفَقَةُ إِلَى الْحَوْلِ وَالثَّانِي: السُّكْنَى إِلَى الْحَوْلِ، ثُمَّ أَنْزَلَ تَعَالَى أَنَّهُنَّ إِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُوجِبُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: وُجُوبُ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى مِنْ مَالِ الزَّوْجِ سَنَةً وَالثَّانِي: وُجُوبُ الِاعْتِدَادِ سَنَةً، لِأَنَّ وُجُوبَ السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ مِنْ مَالِ الْمَيِّتِ سَنَةً تُوجِبُ الْمَنْعَ مِنَ التَّزَوُّجِ بِزَوْجٍ آخَرَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَسَخَ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ، أَمَّا الْوَصِيَّةُ بِالنَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى فَلِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى ثُبُوتِ الْمِيرَاثِ لَهَا، وَالسُّنَّةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ، فَصَارَ مَجْمُوعُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ نَاسِخًا لِلْوَصِيَّةِ لِلزَّوْجَةِ بِالنَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى فِي الْحَوْلِ، وَأَمَّا وُجُوبُ الْعِدَّةِ فِي الْحَوْلِ فَهُوَ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً [الْبَقَرَةِ: ٢٣٤] فَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي اتَّفَقَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
İslam'ın başlangıcında hüküm; adam öldüğünde, bir yıl boyunca nafaka ve barınma dışında karısı için onun mirasından hiçbir şeyin olmaması şeklindeydi. Bir yıl, evlenmekten sakınma konusunda kadın üzerine kesin bir yükümlülüktü. Ancak kadın, dilerse kocasının evinde iddet beklemek, dilerse bir yıldan önce çıkmak hususunda muhayyerdi; fakat ne zaman çıkarsa nafakası düşerdi. Bu ayette bulunan hususların özeti budur; çünkü {وَصِيَّةً} kelimesini ref ile okursak anlam: 'Onların üzerine bir vasiyet gereklidir' olur, nasb ile okursak anlam: 'Bir vasiyette bulunsunlar' olur. Her iki kıraate göre de bu vasiyet vaciptir. Sonra bu vasiyet iki şeyle tefsir edilmiştir: Birincisi: Bir yıla kadar geçimlik ve nafakadır. İkincisi: Bir yıla kadar barınmadır. Sonra Allah Teâlâ, eğer kadınlar çıkarlarsa bunda sizin üzerinize bir günah olmadığını indirmiştir. Böylece bu ayetin iki şeyi vacip kıldığı sabit olmuştur: Birincisi: Kocasının malından bir yıl boyunca nafaka ve barınmanın vacip olmasıdır. İkincisi: Bir yıl iddet beklemenin vacip olmasıdır; çünkü ölenin malından bir yıl boyunca barınma ve nafakanın vacip olması, bu yıl içinde başka bir kocayla evlenmenin men edilmesini gerektirir. Sonra Allah Teâlâ bu iki hükmü neshetmiştir. Nafaka ve barınma vasiyetine gelince; çünkü Kur'an kadın için mirasın sabit olduğuna delalet etmiş, Sünnet de varise vasiyetin olmadığına delalet etmiştir. Böylece Kur'an ve Sünnetin bütünü, kocanın eşine bir yıl nafaka ve barınma vasiyet etmesini nesheden olmuştur. Bir yıl iddet beklemenin vacip olmasına gelince; o da: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً} “kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” [el-Bakara 234] buyruğu ile mensuhtur. İşte geçmiş ve sonraki müfessirlerin çoğunun üzerinde ittifak ettiği görüş budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ فِي عِدَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا آيَتَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ قَوْلُهُ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً وَالْأُخْرَى: هَذِهِ الْآيَةُ، فَوَجَبَ تَنْزِيلُ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى حَالَتَيْنِ فَنَقُولُ: إِنَّهَا إِنْ لَمْ تَخْتَرِ السُّكْنَى فِي دَارِ زَوْجِهَا وَلَمْ تَأْخُذِ النَّفَقَةَ مِنْ مَالِ زَوْجِهَا، كَانَتْ عِدَّتُهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا عَلَى مَا فِي تِلْكَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَأَمَّا إِنِ اخْتَارَتِ السُّكْنَى فِي دَارِ زَوْجِهَا، وَالْأَخْذَ مِنْ مَالِهِ وَتَرِكَتِهِ، فَعِدَّتُهَا هِيَ الْحَوْلُ، وَتَنْزِيلُ الْآيَتَيْنِ عَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ أَوْلَى، حَتَّى يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَعْمُولًا بِهِ.
İkinci Görüş: Mücâhid'in görüşüdür: Allah Teâlâ kocası vefat eden kadının iddeti hakkında iki ayet indirmiştir: Biri: Daha önce geçen: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً} “kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” buyruğudur. Diğeri ise: Bu ayettir. Bu iki ayeti iki ayrı duruma hamletmek vacip olmuştur. Şöyle deriz: Eğer kadın kocasının evinde oturmayı seçmez ve kocasının malından nafaka almazsa, daha önce geçen ayette olduğu üzere iddeti dört ay on gündür. Kocasının evinde oturmayı, onun malından ve terekesinden almayı seçerse, onun iddeti bir yıldır. İki ayeti bu iki takdire hamletmek, her ikisiyle de amel edilmiş olması için daha evladır.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: مَنْ يُتَوَفَّى مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا، وَقَدْ وَصَّوْا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ بِنَفَقَةِ الْحَوْلِ وَسُكْنَى الْحَوْلِ فَإِنْ خَرَجْنَ قَبْلَ ذَلِكَ وَخَالَفْنَ وَصِيَّةَ الزَّوْجِ بَعْدَ أَنْ يُقِمْنَ الْمُدَّةَ الَّتِي ضَرَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُنَّ فَلَا حَرَجَ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ أَيْ نِكَاحٍ صَحِيحٍ، لِأَنَّ إِقَامَتَهُنَّ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ غَيْرُ لَازِمَةٍ، قَالَ: وَالسَّبَبُ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي زَمَانِ الْجَاهِلِيَّةِ يُوصُونَ بِالنَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى حَوْلًا كَامِلًا، وَكَانَ يَجِبُ عَلَى الْمَرْأَةِ الِاعْتِدَادُ بِالْحَوْلِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالنَّسْخُ زَائِلٌ، وَاحْتَجَّ عَلَى قَوْلِهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ النَّسْخَ خِلَافُ الْأَصْلِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى عَدَمِهِ بِقَدْرِ الإمكان الثاني:
Üçüncü Görüş: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür: Ayetin anlamı şudur: İçinizden ölüp de geriye eşler bırakan kimseler, eşleri için bir yıllık nafaka ve bir yıllık barınma vasiyet etmiş olsalar da, şayet kadınlar bundan önce çıkarlar ve Allah Teâlâ'nın kendileri için belirlediği süreyi tamamladıktan sonra kocanın vasiyetine aykırı davranırlarsa, kendi haklarında meşru olarak yani sahih bir nikahla yaptıklarında bir sakınca yoktur; çünkü bu vasiyete göre ikamet etmeleri kendilerine bağlayıcı (lazım) değildir. Şöyle demiştir: Bunun sebebi şudur: Onlar Cahiliye döneminde tam bir yıl boyunca nafaka ve barınma vasiyet ederlerdi ve kadının da bir yıl iddet beklemesi vacip olurdu. Allah Teâlâ bu ayette bunun vacip olmadığını açıklamıştır. Bu takdire göre nesh ortadan kalkar. [Ebû Müslim] kendi görüşüne birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Nesh asıl olana aykırıdır; bu yüzden imkan ölçüsünde neshin olmadığına gitmek vaciptir. İkincisi:
أَنْ يَكُونَ النَّاسِخُ مُتَأَخِّرًا/ عَنِ الْمَنْسُوخِ فِي النُّزُولِ، وَإِذَا كَانَ مُتَأَخِّرًا عَنْهُ فِي النُّزُولِ كَانَ الْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا عَنْهُ فِي التِّلَاوَةِ أَيْضًا، لِأَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ أَحْسَنُ، فَأَمَّا تَقَدُّمُ النَّاسِخِ عَلَى الْمَنْسُوخِ فِي التِّلَاوَةِ، فَهُوَ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فِي الْجُمْلَةِ، إِلَّا أَنَّهُ يُعَدُّ مِنْ سُوءِ التَّرْتِيبِ وَتَنْزِيهُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُ وَاجِبٌ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَأَخِّرَةً عَنْ تِلْكَ التِّلَاوَةِ، كَانَ الْأَوْلَى أَنْ لَا يُحْكَمَ بِكَوْنِهَا مَنْسُوخَةً بِتِلْكَ.
Nasihin nüzul bakımından mensuhtan sonra olması gerekir. Nüzulde ondan sonra olunca, tilavette de ondan sonra olması daha güzel olur; çünkü bu tertip daha güzeldir. Nasihin tilavette mensuhtan önce gelmesine gelince; bu her ne kadar genel olarak caiz olsa da tertip bozukluğu sayılır ve Allah Teâlâ'nın kelamını bundan tenzih etmek imkan ölçüsünde vaciptir. Bu ayet o tilavetten sonra olduğuna göre, onunla mensuh olduğuna hükmetmemek daha evladır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ مَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ النسخ وبين التخصيص، كان التخصيص أولى، وهاهنا إِنْ خَصَّصْنَا هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ بِالْحَالَتَيْنِ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ انْدَفَعَ النَّسْخُ فَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ أَوْلَى مِنِ الْتِزَامِ النَّسْخِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ فَالْكَلَامُ أَظْهَرُ، لِأَنَّكُمْ تَقُولُونَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَعَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ لِأَزْوَاجِهِمْ، أَوْ تَقْدِيرُهَا: فَلْيُوصُوا وَصِيَّةً، فَأَنْتُمْ تُضِيفُونَ هَذَا الْحُكْمَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَبُو مُسْلِمٍ يَقُولُ: بَلْ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَلَهُمْ وَصِيَّةٌ لِأَزْوَاجِهِمْ، أَوْ تَقْدِيرُهَا: وَقَدْ أَوْصَوْا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ، فَهُوَ يُضِيفُ هَذَا الْكَلَامَ إِلَى الزَّوْجِ، وَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ فَلَيْسَ إِضْمَارُكُمْ أَوْلَى مِنْ إِضْمَارِهِ، ثُمَّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْإِضْمَارُ مَا ذَكَرْتُمْ يَلْزَمُ تَطَرُّقُ النَّسْخِ إِلَى الْآيَةِ، وَعِنْدَ هَذَا يَشْهَدُ كُلُّ عَقْلٍ سَلِيمٍ بِأَنَّ إِضْمَارَ أَبِي مُسْلِمٍ أَوْلَى مِنْ إِضْمَارِكُمْ، وَأَنَّ الْتِزَامَ هَذَا النَّسْخِ الْتِزَامٌ لَهُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، مَعَ مَا فِي الْقَوْلِ بِهَذَا النَّسْخِ مِنْ سُوءِ التَّرْتِيبِ الَّذِي يَجِبُ تَنْزِيهُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُ، وَهَذَا كَلَامٌ وَاضِحٌ.
Üçüncü Vecih: Fıkıh usulü ilminde, nesh ile tahsis arasında çelişki meydana geldiğinde tahsisin daha evla olduğu sabit olmuştur. Burada da eğer bu iki ayeti, Mücâhid'in görüşünde olduğu gibi iki duruma tahsis edersek nesh bertaraf edilmiş olur; dolayısıyla delilsiz olarak neshe sarılmaktansa Mücâhid'in görüşüne gitmek daha evladır. Ebû Müslim'in görüşüne göre ise mesele daha açıktır; çünkü sizler ayetin takdiri: 'Eşleri için bir vasiyet onların üzerinedir' veya takdiri: 'Bir vasiyet etsinler' şeklindedir diyorsunuz ve bu hükmü Allah Teâlâ'ya izafe ediyorsunuz. Ebû Müslim ise şöyle diyor: Aksine ayetin takdiri: 'İçinizden ölüp de eşleri için bir vasiyeti bulunan kimseler' veya takdiri: 'Eşleri için bir vasiyette bulunmuş olan kimseler' şeklindedir. O, bu sözü kocaya izafe etmektedir. Bir takdir (idmar) kaçınılmaz olduğuna göre, sizin takdiriniz onun takdirinden daha evla değildir. Sonra takdirin sizin zikrettiğiniz gibi olması durumunda ayete neshin girmesi gerekir. Bu noktada her aklıselim, Ebû Müslim'in takdirinin sizin takdirinizden daha evla olduğuna, bu neshe sarılmanın delilsiz bir sarılma olduğuna ve bu neshi söylemede, Allah Teâlâ'nın kelamının kendisinden tenzih edilmesi gereken bir tertip bozukluğunun bulunduğuna şahitlik eder. Bu gayet açık bir sözdür.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا تَكُونُ جُمْلَةً وَاحِدَةً شَرْطِيَّةً، فَالشَّرْطُ هُوَ قَوْلِهِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayet başından sonuna kadar tek bir şart cümlesidir. Şart, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَهَذَا كُلُّهُ شَرْطٌ، وَالْجَزَاءُ هُوَ قَوْلُهُ: فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ، وَهُوَ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ.
{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ} “İçinizden ölüp geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet [etsinler].” İşte bunların hepsi şarttır. Ceza (şartın cevabı) ise: {فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ} “Şayet [kendiliklerinden] çıkarlarsa, meşru olarak kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyruğudur. İşte bu, Ebû Müslim'in görüşünün takriridir ve son derece doğrudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُعْتَدَّةُ عَنْ فُرْقَةِ الْوَفَاةِ لَا نَفَقَةَ لَهَا وَلَا كُسْوَةَ، حَامِلًا كَانَتْ أَوْ حَائِلًا،
Üçüncü Mesele: Vefat ayrılığından dolayı iddet bekleyen kadının, hamile olsun veya olmasın, nafakası da kisvesi (giyimi) de yoktur.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ وَابْنِ عُمَرَ ﵄، أَنَّ لَهَا النَّفَقَةَ إِذَا كَانَتْ حَامِلًا،
Ali aleyhisselâm ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan kadının hamile olması halinde nafakası olduğu rivayet edilmiştir.
وَعَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّهُمَا قَالَا لَا نَفَقَةَ لَهَا حَسْبُهَا الْمِيرَاثُ، وَهَلْ تَسْتَحِقُّ السُّكْنَى فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا:
Câbir ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ise şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: 'Onun nafakası yoktur, miras ona yeter.' Barınma hakkı olup olmadığı konusunda ise iki görüş vardır: Birincisi:
لَا تَسْتَحِقُّ السُّكْنَى وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵇
Barınma hakkı yoktur; bu, Ali aleyhisselâm,
وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَاخْتِيَارُ الْمُزَنِيِّ وَالثَّانِي: تَسْتَحِقُّ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵃ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ، وَبِنَاءُ الْقَوْلَيْنِ عَلَى
İbn Abbâs ve Âişe'nin görüşü, Ebû Hanîfe'nin mezhebi ve el-Müzenî'nin tercihidir. İkincisi: Barınma hakkı vardır; bu, Ömer, Osman, İbn Mes'ûd ve Ümmü Seleme radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür; Mâlik, Sevrî ve Ahmed de bunu söylemiştir. İki görüşün dayanağı:
خَبَرِ فُرَيْعَةَ بِنْتِ مَالِكٍ أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قُتِلَ زَوْجُهَا قَالَتْ: فَسَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنِّي أَرْجِعُ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي مَا تَرَكَنِي فِي مَنْزِلٍ يَمْلِكُهُ فَقَالَ ﵇: نَعَمْ فانصرفت حين إِذَا كُنْتُ فِي الْمَسْجِدِ أَوْ فِي الْحُجْرَةِ دَعَانِي فَقَالَ: امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ،
Ebû Saîd el-Hudrî'nin kocası öldürülen kız kardeşi Füray'a binti Mâlik'in haberidir; şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ailemin yanına döneyim mi? Çünkü kocam beni sahip olduğu bir evde bırakmadı' diye sordum. O aleyhisselâm: 'Evet' buyurdu. Mescitte veya odada bulunduğum sırada tam geri dönmüştüm ki beni çağırdı ve şöyle buyurdu: 'Farz olan süre eceline ulaşıncaya (iddet bitinceye) kadar evinde bekle.'
وَاخْتَلَفُوا فِي تَنْزِيلِ هَذَا الْحَدِيثِ، قِيلَ لَمْ يُوجِبْ فِي الِابْتِدَاءِ، ثُمَّ أَوْجَبَ فَصَارَ الْأَوَّلُ مَنْسُوخًا، وَقِيلَ: أَمَرَهَا بِالْمُكْثِ فِي بَيْتِهَا أَمْرًا عَلَى سَبِيلِ/ الِاسْتِحْبَابِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، وَاحْتَجَّ الْمُزَنِيُّ ﵀ عَلَى أَنَّهُ لَا سُكْنَى لَهَا، فَقَالَ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا نَفَقَةَ لَهَا، لِأَنَّ الْمِلْكَ انْقَطَعَ بِالْمَوْتِ، فَكَذَلِكَ السُّكْنَى، بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ وَجَبَ لَهُ نَفَقَةٌ وَسُكْنَى مِنْ وَالِدٍ وَوَلَدٍ عَلَى رَجُلٍ فَمَاتَ انْقَطَعَتْ نَفَقَتُهُمْ وَسُكْنَاهُمْ، لِأَنَّ مَالَهُ صَارَ مِيرَاثًا لِلْوَرَثَةِ، فَكَذَا هاهنا.
Bu hadisin yorumunda ihtilaf etmişlerdir: Başlangıçta vacip kılmadığı, sonra vacip kıldığı ve böylece ilkinin mensuh olduğu söylenmiştir. Evinde beklemesini vacip olarak değil, müstehap olarak emrettiği de söylenmiştir. Müzenî rahimehullâh kadının barınma hakkı olmadığına dair delil getirerek şöyle demiştir: Ölümle mülkiyet kesildiği için onun nafaka hakkı olmadığı hususunda icma ettik; barınma da aynı şekildedir. Nitekim bir kimse üzerine ana-baba veya çocuktan birinin nafaka ve barınması vacip olup da o kimse vefat ettiğinde nafaka ve barınmalarının kesileceği hususunda icma etmişlerdir; çünkü onun malı mirasçılara intikal etmiştir; dolayısıyla burada da böyledir.
أَجَابَ الْأَصْحَابُ فَقَالُوا: لَا يُمْكِنُ قِيَاسُ السُّكْنَى عَلَى النَّفَقَةِ لِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ الثَّلَاثَ تَسْتَحِقُّ السُّكْنَى بِكُلِّ حَالٍ وَلَا تَسْتَحِقُّ النَّفَقَةَ لِنَفْسِهَا عِنْدَ الْمُزَنِيِّ وَلِأَنَّ النَّفَقَةَ وَجَبَتْ فِي مُقَابَلَةِ التَّمْكِينِ من الاستمتاع ولا يمكن هاهنا،
Ashabımız (Şâfiîler) cevap verip şöyle dediler: Barınmayı nafakaya kıyaslamak mümkün değildir; çünkü üç talakla boşanmış kadın her halükarda barınma hakkına sahiptir, fakat Müzenî'ye göre kendisi için nafaka hakkına sahip değildir. Ayrıca nafaka istimtanın (birlikteliğin) mümkün kılınması karşılığında vacip olmuştur, burada ise bu mümkün değildir.
وَأَمَّا السُّكْنَى فَوَجَبَتْ لِتَحْصِينِ النِّسَاءِ وَهُوَ مَوْجُودٌ هاهنا فَافْتَرَقَا.
Barınmaya gelince; o, kadınların korunması için vacip olmuştur ve bu durum burada mevcuttur; bu yüzden ikisi birbirinden farklıdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ لَا بُدَّ وَأَنْ يَخْتَلِفَ قَوْلُهُمْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُوجِبُ النَّفَقَةَ وَالسُّكْنَى، أَمَّا وُجُوبُ النَّفَقَةِ فَقَدْ صَارَ مَنْسُوخًا، وَأَمَّا وُجُوبُ السُّكْنَى فَهَلْ صَارَ مَنْسُوخًا أَمْ لَا؟ وَالْكَلَامُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَاهُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayetin mensuh olduğunu söyleyenlerin görüşleri bu mesele sebebiyle mutlaka farklılık gösterecektir. Çünkü bu ayet nafakayı ve barınmayı vacip kılmaktadır; nafakanın vacip oluşu mensuh olmuştur. Barınmanın vacip oluşuna gelince; o mensuh olmuş mudur, olmamış mıdır? Bu konudaki söz ise zikrettiğimiz gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ كَانَتْ وَاجِبَةً أَوْرَدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ سُؤَالًا فَقَالُوا: اللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْوَفَاةَ، ثُمَّ أَمَرَ بِالْوَصِيَّةِ، فَكَيْفَ يُوصِي الْمُتَوَفَّى؟ وَأَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ الْمَعْنَى: وَالَّذِينَ يُقَارِبُونَ الْوَفَاةَ يَنْبَغِي أَنَّ يَفْعَلُوا هَذَا فَالْوَفَاةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِشْرَافِ عَلَيْهَا وَجَوَابٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُضَافَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَعْنَى أَمْرِهِ وَتَكْلِيفِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَصِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ لِأَزْوَاجِهِمْ، كَقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاءِ: ١١] وَإِنَّمَا يَحْسُنُ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ.
Dördüncü Mesele: Bu vasiyetin vacip olduğunu söyleyenler kendilerine bir soru yönelterek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ vefatı zikretmiş, sonra vasiyeti emretmiştir; vefat eden kişi nasıl vasiyet eder? Buna şu cevabı vermişlerdir: Anlam: 'Ölümü yaklaşan kimselerin bunu yapması gerekir' şeklindedir; dolayısıyla vefat, ona yaklaşmaktan ibarettir. Diğer bir cevap ise şudur: Bu vasiyetin O'nun emri ve mükellef kılması anlamında Allah Teâlâ'ya izafe edilmiş olması caizdir; sanki Allah'ın: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder (emreder)” [en-Nisâ 11] buyruğunda olduğu gibi 'Allah'tan eşleri için bir vasiyet' denilmiştir. Bu anlam ancak ref ile okuyanların kıraatine göre güzel olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فَالْمَعْنَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ يَا أَوْلِيَاءَ الْمَيِّتِ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنَ التَّزَيُّنِ، وَمِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى النِّكَاحِ، وَفِي رَفْعِ الْجُنَاحِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: لَا جُنَاحَ فِي قَطْعِ النَّفَقَةِ عَنْهُنَّ إِذَا خَرَجْنَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْحَوْلِ وَالثَّانِي: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي تَرْكِ مَنْعِهِنَّ مِنَ الْخُرُوجِ، لِأَنَّ مُقَامَهَا حَوْلًا فِي بَيْتِ زَوْجِهَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ عليها.
Allah Teâlâ'nın: {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} buyruğuna gelince, anlamı şudur: Ey ölünün velileri! Onların süslenme ve evliliğe girişme hususunda kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Günahın kaldırılmasında iki vecih vardır: Birincisi: Bir yıl dolmadan önce çıktıklarında onlardan nafakayı kesmenizde bir günah yoktur. İkincisi: Onları çıkmaktan menetmeyi terk etmenizde size bir günah yoktur; çünkü kocasının evinde bir yıl kalması kadına vacip değildir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤١ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 241-242]
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)} “Boşanmış kadınlar için meşru bir geçimlik (mut'a) [hakkı vardır], bu takva sahipleri üzerine bir haktır. (241) İşte Allah, akıl edesiniz diye ayetlerini size böyle açıklar. (242)”
الحكم الثامن عشر في المطلقات
On Sekizinci Hüküm: Boşanmış Kadınlar Hakkındadır
يُرْوَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَتِّعُوهُنَّ إِلَى قَوْلِهِ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٦] قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: إِنْ أَرَدْتُ فَعَلْتُ، وَإِنْ لَمْ أُرِدْ لَمْ أَفْعَلْ، فَقَالَ تَعَالَى:
Rivayet edilir ki bu ayet ancak şu sebeple inmiştir: Allah Teâlâ: {وَمَتِّعُوهُنَّ} buyruğundan {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “iyilik yapanlar üzerine bir haktır” [el-Bakara 236] buyruğuna kadar olan kısmı indirdiğinde, Müslümanlardan bir adam: 'İstersem yaparım, istemezsem yapmam' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ:
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ يَعْنِي عَلَى كُلِّ مَنْ كَانَ مُتَّقِيًا عَنِ الْكُفْرِ، وَاعْلَمْ أن المراد من المتاع هاهنا فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ هُوَ الْمُتْعَةُ، فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي وُجُوبَ هَذِهِ الْمُتْعَةِ لِكُلِّ الْمُطَلَّقَاتِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ تَمَسَّكَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَوْجَبَ الْمُتْعَةَ لِجَمِيعِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالزُّهْرِيِّ قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ إِلَّا الْمُطَلَّقَةَ الَّتِي فُرِضَ لَهَا مَهْرٌ وَلَمْ يُوجَدْ فِي حَقِّهَا الْمَسِيسُ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٦] .
{وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} “Boşanmış kadınlar için meşru bir geçimlik vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir haktır” buyruğunu indirdi; yani küfürden sakınan herkes üzerine. Bil ki burada metâ'dan kastedilen şey hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onun mut'a (boşanma tazminatı/hediyesi) olduğudur. Bu ayetin zahiri, bu mut'anın bütün boşanmış kadınlara vacip olmasını gerektirir. İnsanlardan bir kısmı bu ayetin zahirine tutunmuş ve bütün boşanmış kadınlara mut'ayı vacip kılmıştır; bu, Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye ve Zührî'nin görüşüdür. Şâfiî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Kendisi için mehir belirlenip de zifaf gerçekleşmemiş olan boşanmış kadın hariç, her boşanmış kadın içindir. Bu meseleyi Allah Teâlâ'nın: {وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} “Onlara geçimlik verin; eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre” [el-Bakara 236] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.
فَإِنْ قِيلَ: لم أعيد هاهنا ذِكْرُ الْمُتْعَةِ مَعَ أَنَّ ذِكْرَهَا قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ.
Eğer denilirse ki: {وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} buyruğunda mut'anın zikri daha önce geçmiş olmasına rağmen burada neden tekrar edilmiştir?
قُلْنَا: هُنَاكَ ذَكَرَ حُكْمًا خَاصًّا، وهاهنا ذَكَرَ حُكْمًا عَامًّا.
Deriz ki: Orada özel bir hükmü zikretti, burada ise genel bir hükmü zikretti.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْمُتْعَةِ النَّفَقَةُ، وَالنَّفَقَةُ قَدْ تُسَمَّى مَتَاعًا وَإِذَا حَمَلْنَا هَذَا الْمَتَاعَ عَلَى النَّفَقَةِ انْدَفَعَ التَّكْرَارُ فَكَانَ ذَلِكَ أولى، وهاهنا آخِرُ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَحْكَامِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Görüş: Bu mut'adan muradın nafaka olduğudur; nafaka da bazen metâ olarak adlandırılır. Bu metâı nafakaya hamlettiğimizde tekrar ortadan kalkar ve bu daha evla olur. İşte burası hükümlere delalet eden ayetlerin sonudur. Allah en iyisini bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 243]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣)
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣)} “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra onları diriltti. Şüphesiz ki Allah insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat insanların çoğu şükretmezler. (243)”
القصة الأولى من قصص بني إسرائيل
İsrailoğulları Kıssalarından Birinci Kıssa
اعْلَمْ أَنَّ عَادَتَهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ أَنْ يَذْكُرَ بَعْدَ بَيَانِ الْأَحْكَامِ الْقِصَصَ لِيُفِيدَ الِاعْتِبَارَ لِلسَّامِعِ، وَيَحْمِلَهُ ذَلِكَ الِاعْتِبَارُ عَلَى تَرْكِ التَّمَرُّدِ وَالْعِنَادِ، وَمَزِيدِ الْخُضُوعِ وَالِانْقِيَادِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ أَمَّا قَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ'nın Kur'an'daki âdeti; dinleyene ibret faydası sağlamak ve bu ibretin onu başkaldırı ile inadı terk etmeye, daha fazla boyun eğmeye ve itaat etmeye sevketmesi için hükümlerin açıklanmasından sonra kıssaları zikretmektir. Bu sebeple: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ} “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” buyurmuştur. {أَلَمْ تَرَ} buyruğuna gelince:
أَلَمْ تَرَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
{أَلَمْ تَرَ} buyruğunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الرُّؤْيَةَ قَدْ تَجِيءُ بِمَعْنَى رُؤْيَةِ الْبَصِيرَةِ وَالْقَلْبِ، وَذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى الْعِلْمِ، كَقَوْلِهِ: وَأَرِنا مَناسِكَنا [الْبَقَرَةِ: ١٢٨] مَعْنَاهُ: عَلِّمْنَا، وَقَالَ: لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النِّسَاءِ:
Birinci Mesele: Bil ki rü'yet (görme), basiret ve kalp ile görme anlamına da gelir ve bu da ilme râcidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَأَرِنا مَناسِكَنا} “bize ibadet usullerimizi göster” [el-Bakara 128] buyruğu 'bize öğret' demektir. Yine: {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği ile insanlar arasında hükmedesin diye” [en-Nisâ:
١٠٥] أَيْ عَلَّمَكَ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا اللَّفْظَ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا تَقَدَّمَ لِلْمُخَاطَبِ الْعِلْمُ بِهِ، وَفِيمَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ يُرِيدُ تَعْرِيفَهُ ابْتِدَاءً: أَلَمْ تَرَ إِلَى مَا جَرَى عَلَى فُلَانٍ، فَيَكُونُ هَذَا ابْتِدَاءَ تَعْرِيفٍ، فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ لَمْ يَعْرِفْ هَذِهِ الْقِصَّةَ إِلَّا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ نَقُولَ: كَانَ الْعِلْمُ بِهَا سَابِقًا عَلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ الْعِلْمِ.
105] buyurmuştur, yani 'sana öğrettiği ile'. Sonra bu lafız, muhatabın daha önceden bildiği şeylerde kullanıldığı gibi öyle olmayan şeylerde de kullanılır. Nitekim bir kimse diğerine ilk defa bildirmek isteyerek: 'Falancanın başına geleni görmedin mi?' diyebilir ve bu ilk bir bildirme olur. Buna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu kıssayı ancak bu ayetle öğrenmiş olması caiz olduğu gibi, buna dair bilginin bu ayetin inmesinden önce var olduğunu, sonra Allah Teâlâ'nın bu ayeti o bilgiye uygun olarak indirdiğini söylememiz de caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرُهُ خِطَابٌ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ وَأُمَّتَهُ، إِلَّا أَنَّهُ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِالْخِطَابِ معه، كقوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطَّلَاقِ: ١] .
İkinci Mesele: Bu sözün zahiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir hitaptır; ancak hitaba onunla başlanmış olsa da kastın kendisi ve ümmeti olması uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman onları iddetleri içinde boşayın” [et-Talâk 1].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دُخُولُ لَفْظَةِ (إِلَى) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّ (إِلَى) عِنْدَهُمْ حَرْفٌ لِلِانْتِهَاءِ كَقَوْلِكَ: مِنْ فُلَانٍ إِلَى فُلَانٍ، فَمَنْ عَلِمَ بِتَعْلِيمِ مُعَلِّمٍ، فَكَأَنَّ ذَلِكَ الْمُعَلِّمَ أَوْصَلَ ذَلِكَ الْمُتَعَلِّمَ إِلَى ذَلِكَ الْمَعْلُومِ وَأَنْهَاهُ إِلَيْهِ، فَحَسُنَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ دُخُولُ حَرْفِ (إِلَى) فِيهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ} buyruğundaki (إِلَى / ilâ) lafzının dahil olması; onların nezdinde (إِلَى / ilâ) harfinin, senin: 'Falancadan falancaya' demen gibi gayenin nihayeti (sona erme) için bir harf olması sebebiyle olabilir. Bir öğreticinin öğretmesiyle bilen kimseyi, o öğretici sanki o bilinen şeye ulaştırmış ve ona vardırmış gibidir. Bu bakımdan (إِلَى / ilâ) harfinin oraya dahil olması güzel olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ [الْفُرْقَانِ: ٤٥] .
{أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [el-Furkân 45].
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فَفِيهِ رِوَايَاتٌ أَحَدُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ قَرْيَةٌ وَقَعَ فِيهَا الطَّاعُونُ وَهَرَبَ عَامَّةُ أَهْلِهَا، وَالَّذِينَ بَقُوا مَاتَ أَكْثَرُهُمْ، وَبَقِيَ قَوْمٌ مِنْهُمْ فِي الْمَرَضِ وَالْبَلَاءِ، ثُمَّ بَعْدَ ارْتِفَاعِ الْمَرَضِ وَالطَّاعُونِ رَجَعَ الَّذِينَ هَرَبُوا سَالِمِينَ، فَقَالَ مَنْ بَقِيَ مِنَ الْمَرْضَى: هَؤُلَاءِ أَحْرَصُ مِنَّا، لَوْ صَنَعْنَا مَا صَنَعُوا لَنَجَوْنَا مِنَ الْأَمْرَاضِ وَالْآفَاتِ، وَلَئِنْ وَقَعَ الطَّاعُونُ ثَانِيًا خَرَجْنَا فَوَقَعَ وَهَرَبُوا وَهُمْ بِضْعَةٌ وَثَلَاثُونَ أَلْفًا، فَلَمَّا خَرَجُوا مِنْ ذَلِكَ الْوَادِي، نَادَاهُمْ مَلَكٌ مِنْ أَسْفَلِ الْوَادِي وَآخَرُ مِنْ أَعْلَاهُ: أَنْ مُوتُوا، فَهَلَكُوا وَبَلِيَتْ أَجْسَامُهُمْ، فَمَرَّ بِهِمْ نَبِيٌّ يقال له حزقيل، فلما رآهما وَقَفَ عَلَيْهِمْ وَتَفَكَّرَ فِيهِمْ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَتُرِيدُ أَنْ أُرِيَكَ كَيْفَ أُحْيِيهِمْ؟ فَقَالَ نَعَمْ فَقِيلَ لَهُ: نَادِ أَيَّتُهَا الْعِظَامُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكِ أَنْ تَجْتَمِعِي، فَجَعَلَتِ الْعِظَامُ يَطِيرُ بعضها
{إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ} buyruğuna gelince, bunda rivayetler vardır: Birincisi: Süddî şöyle demiştir: Bir kasaba vardı, orada veba salgını çıktı ve halkının geneli kaçtı. Kalanların ise çoğu öldü, onlardan bir topluluk da hastalık ve bela içinde kaldı. Sonra hastalık ve veba kalktıktan sonra kaçanlar sağ salim geri döndüler. Kalan hastalardan olanlar dediler ki: 'Bunlar bizden daha tedbirli davrandılar; şayet biz de onların yaptığını yapsaydık hastalıklardan ve afetlerden kurtulurduk. Eğer ikinci defa veba çıkarsa kesinlikle çıkarız.' Derken salgın çıktı ve onlar da kaçtılar; otuz bin küsur kişiydiler. O vadiden çıktıklarında vadinin aşağısından bir melek, yukarısından da başka bir melek onlara: 'Ölün!' diye seslendi; derken helak oldular ve bedenleri çürüdü. Yanlarından Hizkîl denilen bir peygamber geçti; onları görünce başlarında durdu ve onlar hakkında tefekküre daldı. Allah Teâlâ ona: 'Onları nasıl dirilttiğimi sana göstermemi ister misin?' diye vahyetti. O da 'Evet' dedi. Ona: 'Ey kemikler! Allah sizin toplanmanızı emrediyor, diye seslen' denildi. Bunun üzerine kemikler birbirine doğru uçuşmaya başladı
إِلَى بَعْضٍ حَتَّى تَمَّتِ الْعِظَامُ ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: نَادِ يَا أَيَّتُهَا الْعِظَامُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكِ أَنْ تَكْتَسِي لَحْمًا وَدَمًا، فَصَارَتْ لَحْمًا وَدَمًا، ثُمَّ قِيلَ: نَادِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكِ أَنْ تَقُومِي فَقَامَتْ، فَلَمَّا صَارُوا أَحْيَاءً قَامُوا، وَكَانُوا يَقُولُونَ: «سُبْحَانَكَ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى قَرْيَتِهِمْ بَعْدَ حَيَاتِهِمْ، وَكَانَتْ أَمَارَاتُ أَنَّهُمْ مَاتُوا ظَاهِرَةً فِي وُجُوهِهِمْ ثُمَّ بَقُوا إِلَى أَنْ مَاتُوا بَعْدَ ذَلِكَ بِحَسَبِ آجَالِهِمْ.
kemikler tamamlanıncaya kadar [birbirine kavuştu]. Sonra Allah ona: 'Ey kemikler! Allah sizin et ve kana bürünmenizi emrediyor, diye seslen' diye vahyetti. Derken et ve kan oldular. Sonra: 'Allah sizin ayağa kalkmanızı emrediyor, diye seslen' denildi; onlar da kalktılar. Dirildiklerinde ayağa kalktılar ve: 'Sübhâneke rabbenâ ve bihamdik, lâ ilâhe illâ ente (Rabbimiz! Seni tesbih ederiz, sana hamd olsun, senden başka ilah yoktur)' diyorlardı. Sonra dirilmelerinin ardından köylerine döndüler. Yüzlerinde ölmüş olduklarının izleri açıktı; sonra ecellerine göre bundan sonra ölünceye kadar yaşadılar.
الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ مَلِكَا مِنْ مُلُوكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَمَرَ عَسْكَرَهُ بِالْقِتَالِ، فَخَافُوا الْقِتَالَ وَقَالُوا لِمَلِكِهِمْ: إِنَّ الْأَرْضَ الَّتِي نَذْهَبُ إِلَيْهَا فِيهَا الْوَبَاءُ، فَنَحْنُ لَا نَذْهَبُ إِلَيْهَا حَتَّى يَزُولَ ذَلِكَ الْوَبَاءُ، فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَسْرِهِمْ، وَبَقُوا ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حَتَّى انْتَفَخُوا، وَبَلَغَ بَنِي/ إِسْرَائِيلَ مَوْتُهُمْ، فَخَرَجُوا لِدَفْنِهِمْ، فَعَجَزُوا مِنْ كَثْرَتِهِمْ، فَحَظَّرُوا عَلَيْهِمْ حَظَائِرَ، فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ بَعْدَ الثَّمَانِيَةِ، وَبَقِيَ فِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ النَّتَنِ وَبَقِيَ ذَلِكَ فِي أَوْلَادِهِمْ إِلَى هَذَا الْيَوْمِ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٤] .
İkinci Rivayet: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: İsrailoğulları krallarından bir kral ordusuna savaşmayı emretti. Onlar savaştan korktular ve krallarına: 'Gideceğimiz o yerde veba vardır; biz o veba yok oluncaya kadar oraya gitmeyiz' dediler. Allah Teâlâ da onların hepsini birden öldürdü. Şişip kalıncaya kadar sekiz gün kaldılar. Onların ölümü İsrailoğullarına ulaştı; onları defnetmek için çıktılar, ancak çokluklarından dolayı aciz kaldılar ve etraflarına çitler çevirdiler. Sekiz günden sonra Allah onları diriltti; onlarda o pis kokudan bir şey kaldı ve bu koku bugüne kadar onların soyunda kaldı. Bu görüşü savunanlar, bu ayetin hemen peşinden gelen Allah Teâlâ'nın: {وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşın” [el-Bakara 244] buyruğunu delil getirmişlerdir.
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ حِزْقِيلَ النَّبِيَّ ﵇ نَدَبَ قَوْمَهُ إِلَى الْجِهَادِ فَكَرِهُوا وَجَبُنُوا، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ، فَلَمَّا كَثُرَ فِيهِمْ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فِرَارًا مِنَ الْمَوْتِ، فَلَمَّا رَأَى حِزْقِيلُ ذَلِكَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِلَهَ يَعْقُوبَ وَإِلَهَ مُوسَى تَرَى مَعْصِيَةَ عِبَادِكَ فَأَرِهِمْ آيَةً فِي أَنْفُسِهِمْ تَدُلُّهُمْ عَلَى نَفَاذِ قُدْرَتِكَ وَأَنَّهُمْ لَا يَخْرُجُونَ عَنْ قَبْضَتِكَ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ ضَاقَ صَدْرُهُ بِسَبَبِ مَوْتِهِمْ، فَدَعَا مَرَّةً أُخْرَى فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.
Üçüncü Rivayet: Hizkîl Peygamber aleyhisselâm kavmini cihada çağırdı; onlar ise bunu çirkin görüp korkaklık ettiler. Allah da üzerlerine ölümü gönderdi. İçlerinde ölüm çoğalınca ölümden kaçarak yurtlarından çıktılar. Hizkîl bunu görünce şöyle dedi: 'Allahım! Ey Yakub'un ve Musa'nın ilahı! Kullarının isyanını görüyorsun; onlara kendi nefislerinde kudretinin geçerliliğini ve senin kabzandan (hükmünden) çıkamayacaklarını gösteren bir ibret göster.' Bunun üzerine Allah üzerlerine ölümü gönderdi. Sonra o aleyhisselâm onların ölümü sebebiyle üzüldü; tekrar dua etti ve Allah Teâlâ onları diriltti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ أُلُوفٌ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ الْعَدَدِ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَبْلَغِ عَدَدِهِمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَلَمْ يَكُونُوا دُونَ ثَلَاثَةِ آلَافٍ، وَلَا فَوْقَ سَبْعِينَ أَلْفًا، وَالْوَجْهُ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ أَنْ يَكُونَ عَدَدُهُمْ أَزْيَدَ مِنْ عَشَرَةِ آلَافٍ لِأَنَّ الْأُلُوفَ جَمْعُ الْكَثْرَةِ، وَلَا يُقَالُ فِي عَشَرَةٍ فَمَا دُونَهَا أُلُوفٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ أُلُوفٌ} buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksadın sayıyı açıklamak olduğudur. Sayılarının miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Vâhidî rahimehullâh: 'Üç binden az, yetmiş binden fazla değillerdi' demiştir. Lafız bakımından uygun olan ise sayılarının on binden fazla olmasıdır; çünkü 'ülûf' kesret (çokluk) cemidir ve on ile ondan aşağı sayılar için 'ülûf' denilmez.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْأُلُوفَ جَمْعُ آلَافٍ كَقُعُودٍ وَقَاعِدٍ، وَجُلُوسٍ وَجَالِسٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْتَلِفِي الْقُلُوبِ، قَالَ الْقَاضِي: الْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ وُرُودَ الْمَوْتِ عَلَيْهِمْ وَهُمْ كَثْرَةٌ عَظِيمَةٌ يُفِيدُ مَزِيدَ اعْتِبَارٍ بِحَالِهِمْ، لِأَنَّ مَوْتَ جَمْعٍ عَظِيمٍ دَفْعَةً وَاحِدَةً لَا يَتَّفِقُ وُقُوعُهُ يُفِيدُ اعْتِبَارًا عَظِيمًا، فَأَمَّا وُرُودُ الْمَوْتِ عَلَى قَوْمٍ بَيْنَهُمُ ائْتِلَافٌ وَمَحَبَّةٌ، كَوُرُودِهِ وَبَيْنَهُمُ اخْتِلَافٌ فِي أَنَّ وَجْهَ الِاعْتِبَارِ لَا يَتَغَيَّرُ وَلَا يَخْتَلِفُ.
İkinci Görüş: 'Ülûf' kelimesi; kuûd/kâid, cülûs/câlis gibi 'âlif' kelimesinin çoğuludur. Anlamı ise: Onların kalpleri birbirine kaynaşmış kimseler olduklarıdır. Kâdî şöyle demiştir: Birinci vecih daha evladır; çünkü büyük bir kalabalık oldukları halde üzerlerine ölümün gelmesi, onların durumundan daha fazla ibret alınmasını sağlar. Zira bu denli büyük bir topluluğun aynı anda ölmesi -pek rastlanmayan bir durum olduğu için- büyük bir ibret verir. Birbirine sevgi ve ülfet besleyen bir topluluğa ölümün gelmesi ile aralarında ihtilaf bulunan bir topluluğa gelmesi arasında ibret vechi bakımından bir değişim ve farklılık olmaz.
وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنَّ الْمُرَادَ كَونُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ آلِفًا لِحَيَاتِهِ، مُحِبًّا لِهَذِهِ الدُّنْيَا فَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى مَا قَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهِمْ: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ غَايَةِ حُبِّهِمْ لِلْحَيَاةِ وَأُلْفِهِمْ بِهَا، أَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَهْلَكَهُمْ، لِيَعْلَمَ أَنَّ حِرْصَ الْإِنْسَانِ عَلَى الْحَيَاةِ لَا يَعْصِمُهُ مِنَ الْمَوْتِ فَهَذَا الْقَوْلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَيْسَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ.
Bu soruya şöyle cevap vermek mümkündür: Murad, onlardan her birinin hayatına alışkın (âlif) ve bu dünyaya düşkün olmasıdır. Böylece sözün neticesi, Allah Teâlâ'nın onların vasfı hakkında buyurduğu şu söze döner: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ} “Onları insanların hayata en düşkünü olarak bulursun” [el-Bakara 96]. Sonra hayata olan son derece düşkünlüklerine ve ona olan ülfetlerine rağmen, insanın hayata düşkünlüğünün kendisini ölümden korumadığını bilsin diye Allah Teâlâ onları öldürmüş ve helak etmiştir. İşte bu vecih üzere bu görüş büsbütün uzak değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ: حَذَرَ الْمَوْتِ فَهُوَ مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، أَيْ لِحَذَرِ الْمَوْتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَحْذَرُ الْمَوْتَ، فَلَمَّا خَصَّ هَذَا الْمَوْضِعَ بِالذِّكْرِ، عَلِمَ أَنَّ سَبَبَ الْمَوْتِ كَانَ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ أَكْثَرَ، إِمَّا لِأَجْلِ غَلَبَةِ الطَّاعُونِ أَوْ لِأَجْلِ الْأَمْرِ بِالْمُقَاتَلَةِ.
{حَذَرَ الْمَوْتِ} buyruğuna gelince; o mef'ûlün leh olduğu için mansubdur, yani 'ölüm korkusundan dolayı' demektir. Herkesin ölümden sakındığı bilinmektedir. Bu yer özellikle zikredilince, o hadisede ölüm sebebinin -ya taunun baskın gelmesi sebebiyle ya da savaşma emrinden dolayı- daha fazla olduğu anlaşılır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ففي تفسير جار اللَّهُ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جَارٍ مَجْرَى قَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِثْبَاتَ قَوْلٍ، بَلِ الْمُرَادُ
Allah Teâlâ'nın: {فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا} buyruğuna gelince; Cârullah [ez-Zemahşerî]'ın tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun Allah'ın: {إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz ona sadece 'Ol!' dememizden ibarettir, o da hemen oluverir” [en-Nahl 40] buyruğu mesabesinde olmasıdır. Bundan muradın bir sözü ispat etmek olmadığı, bilakis muradın
أَنَّهُ تَعَالَى مَتَى أَرَادَ ذَلِكَ وَقَعَ مِنْ غَيْرِ مَنْعٍ وَتَأْخِيرٍ، وَمِثْلُ هَذَا عُرْفٌ مَشْهُورٌ فِي اللُّغَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَحْياهُمْ فَإِذَا صَحَّ الْإِحْيَاءُ بِالْقَوْلِ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْإِمَاتَةِ.
Yüce Allah onu ne zaman dilerse, hiçbir engel ve gecikme olmaksızın vuku bulmasıdır. Bunun benzeri dilde meşhur bir kullanımdır. Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَحْياهُمْ} “sonra da onları diriltti” buyruğu da buna delalet eder. Söz ile diriltme sahih olduğuna göre, öldürme hakkındaki söz de böyledir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: مُوتُوا، وَأَنْ يَقُولَ عِنْدَ الْإِحْيَاءِ مَا رُوِّينَاهُ عَنِ السُّدِّيِّ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا مَا رُوِّينَاهُ مِنْ أَنَّ الْمَلَكَ قَالَ ذَلِكَ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى التَّحْقِيقِ.
İkinci görüş: Yüce Allah peygambere onlara: 'Ölün!' demesini, diriltme anında da es-Süddî'den rivayet ettiğimiz sözü söylemesini emretmiştir. Bunu meleğin söylediğine dair rivayet ettiğimiz husus da muhtemeldir. Birinci görüş tahkike daha yakındır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَحْياهُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَحْياهُمْ} “sonra da onları diriltti” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ بَعْدَ أَنْ مَاتُوا فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فِي نَفْسِهِ جَائِزٌ وَالصَّادِقُ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِهِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِوُقُوعِهِ، أَمَّا الْإِمْكَانُ فَلِأَنَّ تَرَكُّبَ الْأَجْزَاءِ عَلَى الشَّكْلِ الْمَخْصُوصِ مُمْكِنٌ، وَإِلَّا لَمَا وُجِدَ أَوَّلًا، وَاحْتِمَالُ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ لِلْحَيَاةِ مُمْكِنٌ وَإِلَّا لَمَا وُجِدَ أَوَّلًا، وَمَتَى ثَبَتَ هَذَا فَقَدَ ثَبَتَ الْإِمْكَانُ، وَأَمَّا إِنَّ الصَّادِقَ قَدْ أَخْبَرَ عَنْهُ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَتَى أَخْبَرَ الصَّادِقُ عَنْ وُقُوعِ مَا ثَبَتَ فِي الْعَقْلِ إِمْكَانُ وُقُوعِهِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِهِ.
Birinci Mesele: Ayet, Yüce Allah'ın onlar öldükten sonra kendilerini dirilttiğine delalet etmektedir; binaenaleyh bununla kesin olarak hükmetmek vaciptir. Zira bu zatında mümkündür ve Sâdık (doğru sözlü olan Allah/Peygamber) bunun vuku bulduğunu haber vermiştir; dolayısıyla vuku bulduğuna kesin olarak inanmak vacip olmuştur. İmkânına gelince; cüzlerin belirli bir surette bir araya gelmesi mümkündür, aksi halde başlangıçta var olamazdı. Bu cüzlerin hayatı kabul etmesi de mümkündür, aksi halde başlangıçta var olamazdı. Bu sabit olunca imkân da sabit olmuş olur. Sâdık'ın bunu haber vermesine gelince; bu da bu ayettedir. Sâdık olan, aklen vuku bulması mümkün olduğu sabit olan bir şeyin vuku bulduğunu haber verdiğinde, buna kesin olarak inanmak vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِحْيَاءُ الْمَيِّتِ فِعْلٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إظهاره إلا عند ما يَكُونُ مُعْجِزَةً لِنَبِيٍّ، إِذْ لَوْ جَازَ ظُهُورُهُ لَا لِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ مُعْجِزَةً لِنَبِيٍّ لَبَطَلَتْ دَلَالَتُهُ عَلَى النُّبُوَّةِ، وَأَمَّا عِنْدَ أَصْحَابِنَا فَإِنَّهُ يَجُوزُ إِظْهَارُ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ لِكَرَامَةِ الْوَلِيِّ، وَلِسَائِرِ الْأَغْرَاضِ، فَكَانَ هَذَا الْحَصْرُ بَاطِلًا، ثُمَّ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ:
İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Ölünün diriltilmesi harikulade bir fiildir. Bunun gibi bir şeyin Allah Teâlâ tarafından ortaya konulması ancak bir peygamberin mucizesi olduğunda caizdir. Zira bir peygambere mucize olmaksızın zuhur etmesi caiz olsaydı, nübüvvete delaleti bâtıl olurdu. Ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) göre ise harikulade hallerin velinin kerameti olarak ve diğer maksatlarla ortaya konulması caizdir; binaenaleyh bu [Mu'tezilî] hasır bâtıldır. Sonra Mu'tezile şöyle demiştir:
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذَا الْإِحْيَاءَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي زَمَانِ حِزْقِيلَ النَّبِيِّ ﵇ ببركة دعائه،
Bu diriltmenin ancak Hizkîl Peygamber aleyhisselâm zamanında onun duasının bereketiyle vuku bulduğu rivayet edilmiştir.
وهذا يتحقق مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يُوجَدُ إِلَّا لِيَكُوَنَ مُعْجِزَةً لِلْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَقِيلَ: حِزْقِيلُ هُوَ ذُو الْكِفْلِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ تَكَفَّلَ بِشَأْنِ سَبْعِينَ نَبِيًّا وَأَنْجَاهُمْ مِنَ الْقَتْلِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ ﵇ مَرَّ بِهِمْ وَهُمْ مَوْتَى فَجَعَلَ يُفَكِّرُ فِيهِمْ مُتَعَجِّبًا، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: إِنْ أَرَدْتَ أَحْيَيْتُهُمْ وَجَعَلْتُ ذَلِكَ الْإِحْيَاءَ آيَةً لَكَ، فَقَالَ: نَعَمْ فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِدُعَائِهِ.
Bu da, bunun gibi bir şeyin ancak peygamberler aleyhimüsselâm için bir mucize olmak üzere bulunacağına dair zikrettiğimiz hususu gerçekleştirmektedir. Hizkîl'in Zülkifl olduğu da söylenmiştir; ona bu ismin verilmesi yetmiş peygamberin işini üstlenip (tekeffül edip) onları öldürülmekten kurtarması sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: O aleyhisselâm ölü halde iken onların yanından geçti ve hayretle onlar hakkında düşünmeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Eğer istersen onları diriltirim ve bu diriltmeyi senin için bir mucize kılarım' diye vahyetti. O da: 'Evet' dedi ve Allah Teâlâ onun duasıyla onları diriltti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ أَنَّ مَعَارِفَ الْمُكَلَّفِينَ تَصِيرُ ضَرُورِيَّةً عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ: وَعِنْدَ مُعَايَنَةِ الْأَهْوَالِ وَالشَّدَائِدِ، فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَمَاتَهُمُ اللَّهُ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ عَايَنُوا الْأَهْوَالَ وَالْأَحْوَالَ الَّتِي مَعَهَا صَارَتْ مَعَارِفُهُمْ ضَرُورِيَّةً، وَإِمَّا مَا شَاهَدُوا شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْأَهْوَالِ بَلِ اللَّهُ تَعَالَى أَمَاتَهُمْ بَغْتَةً، كَالنَّوْمِ الْحَادِثِ مِنْ غَيْرِ مُشَاهَدَةِ الْأَهْوَالِ الْبَتَّةَ، فَإِنْ كان الحق هو الأول، فعند ما أَحْيَاهُمْ يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ نَسُوا تِلْكَ الْأَهْوَالَ وَنَسُوا مَا عَرَفُوا بِهِ رَبَّهُمْ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ الْأَحْوَالَ الْعَظِيمَةَ لَا يَجُوزُ نِسْيَانُهَا مَعَ كَمَالِ الْعَقْلِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ تَبْقَى تِلْكَ الْمَعَارِفُ الضَّرُورِيَّةُ مَعَهُمْ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ، وَبَقَاءُ تِلْكَ الْمَعَارِفِ الضَّرُورِيَّةِ يَمْنَعُ مِنْ صِحَّةِ التَّكْلِيفِ، كَمَا أَنَّهُ لَا يَبْقَى التَّكْلِيفُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ بَقُوا بَعْدَ الْإِحْيَاءِ غَيْرَ مُكَلَّفِينَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَمْنَعُ مِنْهُ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حِينَ أَمَاتَهُمْ مَا أَرَاهُمْ شَيْئًا مِنَ الْآيَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تَصِيرُ مَعَارِفُهُمْ عِنْدَهَا ضَرُورِيَّةً، وَمَا كَانَ ذَلِكَ الْمَوْتُ كَمَوْتِ سَائِرِ الْمُكَلَّفِينَ الَّذِينَ يُعَايِنُونَ الْأَهْوَالَ عِنْدَ/ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
Üçüncü Mesele: Delillerle sabittir ki mükelleflerin bilgileri ölüme yaklaşıldığında ve korkular ile şiddetler bizzat müşahede edildiğinde zaruri hale gelir. Allah'ın kendilerini öldürüp sonra dirilttiği bu kimseler hakkında ya marifetlerinin kendisiyle zaruri hale geldiği o korkunç halleri ve durumları müşahede ettikleri söylenecektir ya da o korkunç hallerden hiçbir şey görmeyip bilakis Yüce Allah'ın, hiçbir korku görmeksizin meydana gelen uyku gibi onları ansızın öldürdüğü söylenecektir. Şayet doğru olan birincisi ise, onları dirilttiği vakit bu korkunç halleri ve akıl zaruretiyle Rablerini kendisiyle tanıdıkları şeyleri unuttuklarını söylemek imkânsızdır; çünkü aklın kemaliyle birlikte büyük durumların unutulması caiz değildir. Dolayısıyla o zaruri marifetlerin diriltildikten sonra da onlarla birlikte baki kalması gerekirdi. Bu zaruri marifetlerin baki kalması ise, ahirette teklifin baki kalmadığı gibi, teklifin sıhhatine engel olur. Ya diriltildikten sonra tekliften muaf (gayr-i mükellef) kaldıkları söylenecektir -ki ayette buna engel bir şey yoktur- yahut da Allah Teâlâ'nın onları öldürdüğü sırada kendilerine marifetlerinin yanında zaruri hale geleceği o büyük ayetlerden hiçbir şey göstermediği ve bu ölümün, ölüm yaklaştığında dehşetleri bizzat gören diğer mükelleflerin ölümü gibi olmadığı söylenecektir. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّمَا أَحْيَاهُمْ لِيَسْتَوْفُوا بَقِيَّةَ آجَالِهِمْ، وَهَذَا الْقَوْلُ فِيهِ كَلَامٌ كَثِيرٌ وَبَحْثٌ طَوِيلٌ.
Dördüncü Mesele: Katâde: 'Onları ancak ecellerinin geri kalanını tamamlasınlar diye diriltti' demiştir. Bu söz hakkında pek çok kelam ve uzun bir inceleme vardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَفَضَّلَ عَلَى أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ الذين
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Kendilerini diriltmesi sebebiyle
أَمَاتَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُ أَحْيَاهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ خَرَجُوا مِنَ الدُّنْيَا عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَهُوَ تَعَالَى أَعَادَهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَمَكَّنَهُمْ مِنَ التَّوْبَةِ وَالتَّلَافِي وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعَرَبَ الَّذِينَ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْمَعَادَ كَانُوا مُتَمَسِّكِينَ بِقَوْلِ الْيَهُودِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأُمُورِ، فَلَمَّا نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى الْيَهُودَ عَلَى هَذِهِ الْوَاقِعَةِ الَّتِي كَانَتْ مَعْلُومَةً لَهُمْ، وَهُمْ يَذْكُرُونَهَا لِلْعَرَبِ الْمُنْكِرِينَ لِلْمَعَادِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُنْكِرِينَ يَرْجِعُونَ مِنَ الدِّينِ الْبَاطِلِ الَّذِي هُوَ الْإِنْكَارُ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي هُوَ الْإِقْرَارُ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ فَيَخْلُصُونَ مِنَ الْعِقَابِ، وَيَسْتَحِقُّونَ الثَّوَابَ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَإِحْسَانًا فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْمُنْكِرِينَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَذَرَ مِنَ الْمَوْتِ لَا يُفِيدُ، فَهَذِهِ الْقِصَّةُ تُشَجِّعُ الْإِنْسَانَ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَيْفَ كَانَ، وَتُزِيلُ عَنْ قَلْبِهِ الْخَوْفَ مِنَ الْمَوْتِ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ سَبَبًا لِبُعْدِ الْعَبْدِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَقُرْبِهِ مِنَ الطَّاعَةِ الَّتِي بِهَا يَفُوزُ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَضْلًا وَإِحْسَانًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عَبْدِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً [الفرقان: ٥٠] .
öldürdüğü o kavimlere lütufta bulunmuştur. Zira onlar dünyadan günah üzere çıkmışlardı; Yüce Allah onları tekrar dünyaya döndürdü, tövbe etmelerine ve telafi etmelerine imkân tanıdı. İkincisi: Yeniden dirilişi (meâd) inkâr eden Araplar birçok hususta Yahudilerin sözlerine sarılıyorlardı. Allah Teâlâ, Yahudilere kendilerince bilinen bu hadiseyi hatırlatıp onlar da bunu meâdı inkâr eden Araplara zikredince, zahir olan o inkârcıların inkâr olan bâtıl dinden, öldükten sonra diriliş ve toplanmayı (ba's ve nüşûr) ikrar olan hak dine dönmeleri; böylece azaptan kurtulup sevaba hak kazanmalarıdır. Dolayısıyla bu kıssanın zikredilmesi, bu inkârcılar hakkında Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve ihsan olmuştur. Üçüncüsü: Bu kıssa ölümden sakınmanın fayda vermediğine delalet eder. Dolayısıyla bu kıssa insanı her halükarda Allah Teâlâ'ya itaate atılmaya teşvik eder ve kalbinden ölüm korkusunu giderir. Böylece bu kıssanın zikredilmesi kulun günahtan uzaklaşmasına, kendisiyle büyük sevaba nail olacağı itaate yaklaşmasına sebep olmuştur. Bu sebeple bu kıssanın zikri Allah Teâlâ'dan kulu üzerine bir lütuf ve ihsandır. Sonra: {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} “Fakat insanların çoğu şükretmezler” buyurmuştur ki bu, O'nun: {فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً} “Yine de insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” [el-Furkân 50] buyruğu gibidir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 244]
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)
{وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)} “Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِلَّذِينِ أُحْيُوا، قَالَ الضَّحَّاكُ: أَحْيَاهُمْ ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَذْهَبُوا إِلَى الْجِهَادِ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَاتَهُمْ بِسَبَبِ أَنْ كَرِهُوا الْجِهَادَ.
Bunda iki görüş vardır. Birincisi: Bunun diriltilen kimselere bir hitap olmasıdır. Dahhâk şöyle demiştir: Onları diriltti, sonra cihada gitmelerini emretti; zira Allah Teâlâ onları ancak cihadı kerih gördükleri için öldürmüştü.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِإِضْمَارِ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَقِيلَ لَهُمْ قَاتِلُوا.
Bil ki bu söz ancak 'Onlara: Savaşın! denildi' şeklinde mahzuf bir takdirle tamamlanır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ جُمْهُورِ الْمُحَقِّقِينَ: أَنَّ هَذَا اسْتِئْنَافُ خِطَابٍ لِلْحَاضِرِينَ، يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ بِالْجِهَادِ إِلَّا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بِلُطْفِهِ وَرَحْمَتِهِ قَدَّمَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ ذِكْرَ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ لِئَلَّا يُنْكَصَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِحُبِّ الْحَيَاةِ بِسَبَبِ خَوْفِ الْمَوْتِ، وليعلم كل أحد أنه يترك الْقِتَالِ لَا يَثِقُ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْمَوْتِ، كَمَا قَالَ فِي قَوْلِهِ:
İkinci görüş -ki muhakkiklerin çoğunluğunun tercihidir-: Bunun cihad emrini içeren, hazır bulunanlara yönelik yeni bir hitap (isti'nâf) olmasıdır. Ancak O -şanına tenzih olsun- lütfu ve rahmetiyle, ölüm korkusu sebebiyle hayat sevgisinden dolayı Allah'ın emrinden geri dönülmesin ve herkes savaşı terk etmekle ölümden kurtuluşa güvenilemeyeceğini bilsin diye savaşı emretmeden önce yurtlarından çıkanların zikrini öne almıştır. Nitekim şu buyruğunda şöyle buyurmuştur:
قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا [الْأَحْزَابِ: ١٦] فَشَجَّعَهُمْ عَلَى الْقِتَالِ الَّذِي بِهِ وَعَدَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ، إِمَّا فِي الْعَاجِلِ الظُّهُورُ عَلَى الْعَدُوِّ، أَوْ فِي الْآجِلِ الْفَوْزُ بِالْخُلُودِ فِي النَّعِيمِ، وَالْوُصُولُ إِلَى مَا تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ.
{قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “De ki: 'Eğer ölümden yahut öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. O takdirde de pek az bir süreden fazla yaşatılmazsınız'” [el-Ahzâb 16]. Böylece onları, iki güzellikten birini -ya peşin olarak düşmana galip gelmeyi yahut gelecekte (ahirette) nimetler içinde ebediyete ermeyi, nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeylere kavuşmayı- vaad ettiği savaşa teşvik etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَالسَّبِيلُ هُوَ الطَّرِيقُ، وَسُمِّيَتِ الْعِبَادَاتُ سَبِيلًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى/ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِنْسَانَ يَسْلُكُهَا، وَيَتَوَصَّلُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْجِهَادَ تَقْوِيَةٌ لِلدِّينِ، فَكَانَ طَاعَةً، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْمُجَاهِدُ مُقَاتِلًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ هُوَ يَسْمَعُ كَلَامَكُمْ فِي تَرْغِيبِ الْغَيْرِ فِي الْجِهَادِ، وَفِي تَنْفِيرِ الْغَيْرِ عَنْهُ، وَعَلِيمٌ بِمَا فِي صُدُورِكُمْ مِنَ الْبَوَاعِثِ وَالْأَغْرَاضِ وَأَنَّ ذَلِكَ الْجِهَادَ لِغَرَضِ الدِّينِ أو لعاجل الدنيا.
Allah Teâlâ'nın: {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda” buyruğuna gelince; 'sebîl' yoldur. İbadetler, insanın onlara girmesi ve onlar vasıtasıyla Allah Teâlâ'ya ulaşması cihetiyle Allah Teâlâ'ya giden bir yol olarak isimlendirilmiştir. Cihadın dini güçlendirmek olduğu ve dolayısıyla bir itaat olduğu bilinmektedir; binaenaleyh mücahid şüphesiz Allah yolunda savaşandır. Sonra: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “ve bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Yani O, başkalarını cihada teşvik etme ve başkalarını ondan nefret ettirme hususundaki sözlerinizi işitendir; göğüslerinizdeki saikleri, maksatları ve o cihadın din gayesiyle mi yoksa peşin dünya için mi olduğunu bilendir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 245]
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)
{مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)} “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırır? Allah daraltır da genişletir de; ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً
Birinci Mesele: Allah Teâlâ, Allah yolunda savaşı emredip ardından: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً}
حَسَناً
{حَسَناً} “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir...” buyurunca,
اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ عَلَى قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَالْمُرَادُ مِنْهَا الْقَرْضُ فِي الْجِهَادِ خَاصَّةً، فَنَدَبَ الْعَاجِزَ عَنِ الْجِهَادِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى الْفَقِيرِ الْقَادِرِ عَلَى الْجِهَادِ، وَأَمَرَ الْقَادِرَ عَلَى الْجِهَادِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى نَفْسِهِ فِي طَرِيقِ الْجِهَادِ، ثُمَّ أكد تعالى ذلك بقوله: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى أَكْثَرَ مِنِ اعْتِمَادِهِ عَلَى مَالِهِ وَذَلِكَ يَدْعُوهُ إِلَى إِنْفَاقِ الْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْبُخْلِ بِذَلِكَ الْإِنْفَاقِ.
müfessirler bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatlı olması ve bundan muradın özellikle cihatta borç vermek (infakta bulunmak) olmasıdır. Böylece cihaddan aciz olan kimseyi cihada gücü yeten fakire harcama yapmaya teşvik etmiş, cihada gücü yetene de cihad yolunda kendi nefsine harcama yapmasını emretmiştir. Sonra Allah Teâlâ: {وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ} “Allah daraltır da genişletir de” buyruğu ile bunu pekiştirmiştir. Zira bunu bilen kimsenin Allah Teâlâ'nın lütfuna güveni, malına olan güveninden daha fazla olur; bu da onu malı Allah yolunda harcamaya ve bu infakta cimrilik etmekten sakınmaya sevk eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُبْتَدَأٌ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
İkinci görüş: Bu sözün kendisinden öncekiyle irtibatı olmayan yeni bir başlangıç (mübtede') olmasıdır. Sonra bu görüşü savunanlar da ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı şöyle demiştir:
الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقَرْضِ إِنْفَاقُ الْمَالِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ غَيْرُهُ، وَالْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ إِنْفَاقُ الْمَالِ لَهُمْ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ:
Bu karzdan murat mal infak etmektir. Bir kısmı da onun bundan başkası olduğunu söylemiştir. Bunun mal infak etmek olduğunu söyleyenlerin üç görüşü vardır. Birincisi:
أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ مَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ مِنَ الصَّدَقَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ بِالْقَرْضِ وَالْقَرْضُ لَا يَكُونُ إِلَّا تَبَرُّعًا.
Ayette muradın vacip olmayan sadaka olmasıdır ki bu el-Asam'ın görüşüdür. O, buna iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Yüce Allah bunu 'karz' (borç) olarak isimlendirmiştir; karz ise ancak teberru (gönüllü) olur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ
İkinci delil: Ayetin nüzul sebebidir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي الدَّحْدَاحِ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي حَدِيقَتَيْنِ فَإِنْ تَصَدَّقْتُ بِإِحْدَاهُمَا فَهَلْ لِي مِثْلَاهَا فِي الْجَنَّةِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَأُمُّ الدَّحْدَاحِ مَعِي؟
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ayet Ebü'd-Dahdâh hakkında indi. O: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim iki bahçem var; eğer birini sadaka olarak verirsem cennette bana bunun iki katı var mıdır?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu. 'Ümmü'd-Dahdâh da benimle beraber mi?' dedi.
قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَالصِّبْيَةُ معي؟ قال: نعم، فتصدق بأفضل حديقته، وكانت تسمى الحنينة، قَالَ: فَرَجَعَ أَبُو الدَّحْدَاحِ إِلَى أَهْلِهِ وَكَانُوا فِي الْحَدِيقَةِ الَّتِي تَصَدَّقَ بِهَا، فَقَامَ عَلَى بَابِ الْحَدِيقَةِ، وَذَكَرَ ذَلِكَ لِامْرَأَتِهِ فَقَالَتْ أُمُّ الدَّحْدَاحِ: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا اشْتَرَيْتَ، فَخَرَجُوا مِنْهَا وَسَلَّمُوهَا، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: كَمْ مِنْ نَخْلَةٍ رَدَاحٍ، تُدْلِي عُرُوقَهَا فِي الْجَنَّةِ لِأَبِي الدَّحْدَاحِ.
[Resûlullah]: 'Evet' buyurdu. 'Çocuklar da benimle beraber mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine 'el-Hüneyne' diye adlandırılan en güzel bahçesini sadaka olarak verdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Ebü'd-Dahdâh ailesinin yanına döndü; onlar da sadaka olarak verdiği bahçedeydiler. Bahçenin kapısında durup bunu hanımına anlattı. Ümmü'd-Dahdâh: 'Satın aldığın şeyde Allah sana bereket versin' dedi. Bahçeden çıktılar ve orayı teslim ettiler. Bunun üzerine Peygamber ﷺ şöyle buyuruyordu: 'Ebü'd-Dahdâh için cennette kökleri sarkan nice bol meyveli hurma ağacı vardır!'
إِذَا عَرَفْتَ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْقَرْضِ مَا كَانَ تَبَرُّعًا لَا وَاجِبًا.
Bu ayetin iniş sebebini öğrendiğinde, bu karzdan muradın vacip olan değil, teberru (nafile) olan şey olduğu açığa çıkar.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْقَرْضِ الْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَذَلِكَ كَالزَّجْرِ، وَهُوَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْوَاجِبِ.
İkinci görüş: Bu karzdan muradın Allah yolunda vacip olan infak olmasıdır. Bu görüşün sahibi görüşüne, Allah Teâlâ'nın ayetin sonunda: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” buyurmasını delil getirmiştir ki bu bir sakındırma (ze循r) gibidir ve ancak vacip olana yakışır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ كِلَا الْقِسْمَيْنِ، كَمَا أَنَّهُ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقَرْضِ شَيْءٌ سِوَى إِنْفَاقِ الْمَالِ، قَالُوا: رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَوْلُ الرَّجُلِ «سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ» قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ لَفْظَ الْإِقْرَاضِ لَا يَقَعُ عَلَيْهِ فِي عُرْفِ اللُّغَةِ ثُمَّ قَالَ: وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى الصِّحَّةِ، إِلَّا أَنْ نَقُولَ: الْفَقِيرُ الَّذِي لَا يَمْلِكُ شَيْئًا إِذَا كَانَ فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ قَادِرًا لَأَنْفَقَ وَأَعْطَى فَحِينَئِذٍ تَكُونُ تِلْكَ النِّيَّةُ قَائِمَةً مَقَامَ الْإِنْفَاقِ،
Üçüncü görüş -ki en uygun olanıdır-: O'nun: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir” [el-Bakara 261] buyruğu altına girdiği gibi, her iki kısmın da buraya dahil olmasıdır. 'Bu karzdan murat mal infakından başka bir şeydir' diyenler ise şöyle demişlerdir: İbn Mes'ûd'un bazı ashabından bunun kişinin 'Sübhanallah, velhamdülillah, velâ ilâhe illallah, vallahu ekber' sözü olduğu rivayet edilmiştir. Kâdî şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü dil örfünde ikraz (borç verme) lafzı buna vaki olmaz. Sonra şöyle demiştir: Bu görüşün sıhhatine hükmetmek ancak şöyle demekle mümkündür: Hiçbir şeye sahip olmayan fakir, kalbinde 'Eğer gücüm yetseydi infak eder ve verirdim' diye geçirirse, işte o zaman bu niyet infak makamına geçer.
وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ فَلْيَلْعَنِ الْيَهُودَ فَإِنَّهُ لَهُ صَدَقَةٌ» .
Nitekim ondan ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: 'Kimin yanında sadaka verecek bir şeyi yoksa Yahudilere lanet etsin; zira bu onun için bir sadakadır.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْقَرْضِ عَلَى هَذَا الْإِنْفَاقِ حَقِيقَةٌ أَوْ مَجَازٌ، قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ حَقِيقَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَرْضَ هُوَ كُلُّ مَا يُفْعَلُ لِيُجَازَى عَلَيْهِ، تَقُولُ العرب: لك عندي قرض حسن وسيء، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْفِعْلُ الَّذِي يُجَازَى عَلَيْهِ، قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
İkinci Mesele: Bu infaka 'karz' lafzının ıtlak edilmesinin hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. ez-Zeccâc bunun hakikat olduğunu söylemiştir; zira karz, karşılığı verilmek üzere yapılan her şeydir. Araplar: 'Senin benim yanımda güzel/kötü bir karzın vardır' derler; bundan murat ise karşılığı verilen fiildir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
كُلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَهُ حَسَنًا ... أَوْ سَيِّئًا أَوْ مَدِينًا كَالَّذِي دَانَا
Her fert, borç verdiği gibi borçlu yahut güzel veya kötü borcunun karşılığını görecektir.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَرْضَ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْقَرْضَ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ القطع، ومنه القراض، وانقراض، وَانْقَرَضَ الْقَوْمُ إِذَا
Karzın zikrettiğimiz şey olduğuna delalet eden hususlardan biri de, karz kelimesinin dildeki aslının 'kesmek' (kat') olmasıdır. Kırâd ve inkırâz kelimeleri de bundandır. Bir kavim yok olup
هَلَكُوا، وَذَلِكَ لِانْقِطَاعِ أَثَرِهِمْ فَإِذَا أَقْرَضَ فَالْمُرَادُ قَطَعَ لَهُ مِنْ مَالِهِ أَوْ عَمَلِهِ قِطْعَةً يُجَازَى عَلَيْهَا.
izleri kesildiğinde 'inkarada'l-kavm' (topluluk tükendi) denir. Borç verdiği zaman murat, karşılığı verilmek üzere malından veya amelinden ona bir parça kesip ayırmasıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الْقَرْضِ هاهنا مَجَازٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَرْضَ هُوَ أَنْ يُعْطِيَ الإنسان شيئا ليرجع إليه مثله وهاهنا الْمُنْفِقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّمَا يُنْفِقُ لِيَرْجِعَ إِلَيْهِ بَدَلَهُ إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ هَذَا الْإِنْفَاقِ وَبَيْنَ الْقَرْضِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَرْضَ إِنَّمَا يَأْخُذُهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ لِفَقْرِهِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْبَدَلَ فِي الْقَرْضِ الْمُعْتَادِ لَا يَكُونُ إِلَّا الْمِثْلَ، وَفِي هَذَا الْإِنْفَاقِ هُوَ الضِّعْفُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَالَ الَّذِي يَأْخُذُهُ الْمُسْتَقْرِضُ لا يكون ملكا له وهاهنا هَذَا الْمَالُ الْمَأْخُوذُ مِلْكٌ لِلَّهِ، ثُمَّ مَعَ حُصُولِ هَذِهِ الْفُرُوقِ سَمَّاهُ اللَّهُ قَرْضًا، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَضِيعُ عِنْدَ اللَّهِ، فَكَمَا أَنَّ الْقَرْضَ يَجِبُ أَدَاؤُهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِهِ فَكَذَا الثَّوَابُ الْوَاجِبُ عَلَى هَذَا الْإِنْفَاقِ وَاصِلٌ إِلَى الْمُكَلَّفِ لَا مَحَالَةَ،
İkinci görüş: 'Karz' lafzının burada mecaz olmasıdır; çünkü karz, insanın kendisine bir benzeri geri dönsün diye bir şey vermesidir. Burada da Allah yolunda infak eden kimse ancak kendisine karşılığı dönsün diye infak eder. Şu kadar var ki, bu infak ile karz arasındaki farkı birkaç vecihten kılmıştır: Birincisi: Karzı ancak fakirliği sebebiyle ona muhtaç olan kimse alır; bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir. İkincisi: Âdet olan karzda karşılık ancak misli olur; bu infakta ise kat kat fazlasıdır. Üçüncüsü: Borç alan kimsenin aldığı mal onun mülkü olmaz; burada ise bu alınan mal Allah'ın mülküdür. Sonra bu farkların bulunmasıyla birlikte Allah onu 'karz' olarak isimlendirmiştir; bundaki hikmet ise bunun Allah katında zayi olmayacağına dikkat çekmektir. Nasıl ki karzın ödenmesi vacip olup aksatılması caiz değilse, bu infak üzerine vacip olan sevap da mükellefe muhakkak ulaşacaktır.
وَيُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، فَهُوَ يَطْلُبُ مِنَّا الْقَرْضَ،
Rivayet edilir ki bu ayet indiğinde Yahudiler: 'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz; bu yüzden bizden borç istiyor' demişlerdir.
وَهَذَا الْكَلَامُ لَائِقٌ بِجَهْلِهِمْ وَحُمْقِهِمْ، لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِمُ التَّشْبِيهُ، وَيَقُولُونَ: إِنَّ مَعْبُودَهُمْ شَيْخٌ، قَالَ الْقَاضِيَ: مَنْ يَقُولُ فِي مَعْبُودِهِ مِثْلَ هَذَا الْقَوْلِ/ لَا يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ أَنْ يَصِفَهُ بِالْفَقْرِ.
Bu söz onların cehalet ve ahmaklıklarına uygundur; zira onlara teşbih (cisimleştirme) hâkimdir ve 'mabudlarının bir ihtiyar (şeyh)' olduğunu söylerler. Kâdî şöyle demiştir: Mabudu hakkında böyle bir söz söyleyen kimseden O'nu fakirlikle nitelemesi uzak görülmez.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَلِأَيِّ فَائِدَةٍ جَرَى الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ.
Eğer: 'Allah Teâlâ'nın: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً} “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir...” buyruğunun anlamı nedir ve sözün istifham yoluyla cereyan etmesinin faydası nedir?' denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ فِي التَّرْغِيبِ فِي الدُّعَاءِ إِلَى الْفِعْلِ أَقْرَبُ مِنْ ظَاهِرِ الْأَمْرِ.
şöyle deriz: Fiile davette teşvik açısından bu, emrin zahirinden daha tesirlidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَرْضاً حَسَناً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {قَرْضاً حَسَناً} “güzel bir borç” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْقَرْضُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ، وَلَوْ كَانَ مَصْدَرًا لَكَانَ ذَلِكَ إِقْرَاضًا.
Birinci Mesele: el-Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayetteki 'karz' masdar değil isimdir; şayet masdar olsaydı 'ikrâz' olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُ الْقَرْضِ حَسَنًا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَرَادَ بِهِ حَلَالًا خَالِصًا لَا يَخْتَلِطُ بِهِ الْحَرَامُ، لِأَنَّ مَعَ الشُّبْهَةِ يَقَعُ الِاخْتِلَاطُ، وَمَعَ الِاخْتِلَاطِ رُبَّمَا قَبُحَ الْفِعْلُ وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يُتْبِعَ ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ مَنًّا وَلَا أَذًى وَثَالِثُهَا:
İkinci Mesele: Karzın güzel olması birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Bununla kendisine haram karışmayan halis helali kastetmesidir; çünkü şüphe ile birlikte karışma vuku bulur ve karışma ile birlikte fiil bazen çirkinleşir. İkincisi: Bu infakın peşinden başa kakma ve eziyet getirmemesidir. Üçüncüsü:
أَنْ يَفْعَلَهُ عَلَى نِيَّةِ التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ مَا يُفْعَلُ رِيَاءً وَسُمْعَةً لَا يَسْتَحِقُّ بِهِ الثَّوَابَ.
Onu Allah Teâlâ'ya yakınlaşma niyetiyle yapmasıdır; çünkü gösteriş ve duyurma (riya ve süm'a) için yapılan amelle sevaba hak kazanılmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيُضاعِفَهُ لَهُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {فَيُضاعِفَهُ لَهُ} “Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırır” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: فَيُضاعِفَهُ أَرْبَعُ قِرَاءَاتٍ أَحَدُهَا: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَيُضاعِفَهُ بِالْأَلِفِ وَالرَّفْعِ وَالثَّانِي: قَرَأَ عَاصِمٌ فَيُضاعِفَهُ بِأَلِفٍ وَالنَّصْبِ وَالثَّالِثُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فَيُضَعِّفُهُ بِالتَّشْدِيدِ وَالرَّفْعِ بِلَا أَلِفٍ وَالرَّابِعُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فَيُضَعِّفَهُ بِالتَّشْدِيدِ وَالنَّصْبِ.
Birinci Mesele: O'nun {فَيُضاعِفَهُ} kavlinde dört kıraat vardır: Birincisi: Ebû Amr, Nâfi', Hamza ve el-Kisâî elif ve ref' ile {فَيُضَاعِفُهُ} (feyudâ'ifuhû) şeklinde okumuşlardır. İkincisi: Âsım elif ve nasb ile {فَيُضَاعِفَهُ} (feyudâ'ifehû) şeklinde okumuştur. Üçüncüsü: İbn Kesîr şedde ve ref' ile, elifsiz olarak {فَيُضَعِّفُهُ} (feyuda''ifuhû) şeklinde okumuştur. Dördüncüsü: İbn Âmir şedde ve nasb ile {فَيُضَعِّفَهُ} (feyuda''ifehû) şeklinde okumuştur.
فَنَقُولُ: أَمَّا التَّشْدِيدُ وَالتَّخْفِيفُ فَهُمَا لُغَتَانِ، وَوَجْهُ الرَّفْعِ الْعَطْفُ عَلَى يُقْرِضُ، وَوَجْهُ النَّصْبِ أَنْ يُحْمَلَ الْكَلَامُ عَلَى الْمَعْنَى لَا عَلَى اللَّفْظِ لِأَنَّ الْمَعْنَى يَكُونُ قَرْضًا فَيُضَاعِفُهُ، وَالِاخْتِيَارُ الرَّفْعُ لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الْجَزَاءِ، وَجَوَابُ الْجَزَاءِ بِالْفَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا رَفْعًا.
Biz de deriz ki: Şedde ve tahfif (şeddesiz okuyuş) iki ayrı lügattir. Ref' vechi {يُقْرِضُ} üzerine atıftır; nasb vechi ise kelamın lafza değil manaya hamledilmesidir, çünkü mana 'borç olsun ki kat kat artırsın' şeklindedir. Tercih edilen ref'tir; zira onda ceza (şartın karşılığı) manası vardır ve fâ harfi ile gelen ceza cevabı ancak ref' olur.