وَأَيْضًا
Ayrıca
فِي الْخَبَرِ «سُورَةُ الْمُلْكِ تَصْرِفُ عَنِ الْمُتَهَجِّدِ بِهَا عَذَابَ الْقَبْرِ وَتُجَادِلُ عَنْهُ فِي الْحَشْرِ وَتَقِفُ فِي الصِّرَاطِ عِنْدَ قَدَمَيْهِ وَتَقُولُ لِلنَّارِ لَا سَبِيلَ لَكِ عَلَيْهِ»
Rivayette [şöyle gelmiştir]: “Mülk suresi, kendisiyle teheccüd kılan kimseden kabir azabını savar, haşir gününde onu savunur, sıratta ayaklarının yanında durur ve cehenneme 'Senin onun üzerinde bir yolun yoktur' der.”
وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الصَّلَاةِ الْوُسْطَى عَلَى سَبْعَةِ مَذَاهِبَ.
Üçüncü Mesele: Orta namaz hakkında yedi görüş üzere ihtilaf etmişlerdir.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا، وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا أَيُّ صَلَاةٍ هِيَ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَمْ يُبَيِّنْ لِأَنَّهُ لَوْ بَيَّنَ ذَلِكَ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَهَا بِطَرِيقٍ قَطْعِيٍّ، أَوْ بِطَرِيقٍ ظَنِّيٍّ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ بَيَانٌ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، أَوْ بِطَرِيقٍ آخَرَ قَاطِعٍ، أَوْ خَبَرٍ مُتَوَاتِرٍ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْبَيَانُ حَاصِلًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ عَدَدَ الصَّلَوَاتِ خَمْسٌ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ذِكْرٌ لِأَوَّلِهَا وَآخِرِهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ أَمْكَنَ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الصَّلَوَاتِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا هِيَ الْوُسْطَى، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: بَيَانٌ حَصَلَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَوْ فِي خَبَرٍ مُتَوَاتِرٍ، وَذَلِكَ مَفْقُودٌ، وَأَمَّا بَيَانُهُ بِالطَّرِيقِ الظَّنِّيِّ وَهُوَ خَبَرُ الْوَاحِدِ وَالْقِيَاسُ فَغَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الطَّرِيقَ الْمُفِيدَ لِلظَّنِّ مُعْتَبَرٌ فِي الْعَمَلِيَّاتِ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى مَا هِيَ ثُمَّ قَالُوا: وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّهَا بِمَزِيدِ التَّوْكِيدِ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْهَا جَوَّزَ الْمَرْءُ فِي كُلِّ صَلَاةٍ يُؤَدِّيهَا أَنَّهَا هِيَ الْوُسْطَى فَيَصِيرُ ذَلِكَ دَاعِيًا إِلَى أَدَاءِ الْكُلِّ عَلَى نَعْتِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ أَخْفَى اللَّهُ تَعَالَى لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي رَمَضَانَ، وَأَخْفَى
Birinci görüş: Allah Teâlâ onun korunmasını emretmiş, fakat onun hangi namaz olduğunu bize açıklamamıştır. Bizim 'açıklamamıştır' dememizin sebebi şudur: Eğer bunu açıklamış olsaydı, ya Allah Teâlâ'nın bunu kesin bir yolla veya zannî bir yolla açıkladığı söylenirdi. Birincisi batıldır; çünkü açıklamanın ya bu ayetle ya başka kesin bir yolla ya da mütevâtir bir haberle olması gerekirdi. Açıklamanın bu ayette gerçekleşmiş olması mümkün değildir; çünkü namazların sayısı beştir ve ayette bunların ilki ile sonuna dair bir zikir yoktur. Durum böyle olunca bu namazların her biri için 'orta namaz odur' denilmesi mümkündür. Ya da açıklamanın başka bir ayette veya mütevâtir bir haberde gerçekleştiği söylenecektir ki bu da mevcut değildir. Zannî yolla, yani âhâd haber ve kıyasla açıklamaya gelince, bu caiz değildir; çünkü zann ifade eden yol amelî konularda muteberdir, bu mesele ise öyle değildir. Böylece Allah Teâlâ'nın orta namazın ne olduğunu açıklamadığı sabit oldu. Sonra şöyle dediler: Bundaki hikmet şudur: Allah Teâlâ onu açıklamadığı halde fazladan bir tekit ile tahsis edince, kişi kıldığı her namazın orta namaz olabileceğini ihtimal dahilinde görür; bu da hepsini tam ve mükemmel bir şekilde kılmaya sevk eder. Bu sebeple Allah Teâlâ Kadir gecesini Ramazan içinde gizlemiş,
سَاعَةَ الْإِجَابَةِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَأَخْفَى اسْمَهُ الْأَعْظَمَ فِي جَمِيعِ الْأَسْمَاءِ، وَأَخْفَى وَقْتَ الْمَوْتِ فِي الْأَوْقَاتِ لِيَكُونَ الْمُكَلَّفُ خَائِفًا مِنَ الْمَوْتِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، فَيَكُونُ آتِيًا بِالتَّوْبَةِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتَارَهُ جَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: إِنَّ رَجُلًا سَأَلَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فَقَالَ: حَافِظْ عَلَى الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا تَصِبْهَا، وَعَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ أَنَّهُ سَأَلَهُ وَاحِدٌ عَنْهَا، فَقَالَ: يَا ابْنَ عَمِّ الْوُسْطَى وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ فَحَافِظْ عَلَى الْكُلِّ تَكُنْ مُحَافِظًا عَلَى الْوُسْطَى ثُمَّ قَالَ الرَّبِيعُ: لَوْ عَلِمْتَهَا بِعَيْنِهَا لَكُنْتَ مُحَافِظًا لَهَا وَمُضَيِّعًا لِسَائِرِهِنَّ، قَالَ السَّائِلُ:
cuma günündeki icabet saatini gizlemiş, İsm-i Âzam'ı bütün isimler içinde gizlemiş ve mükellefin her vakitte ölümden korkup her vakitte tövbe etmesi için ölüm vaktini vakitler içinde gizlemiştir. Bu görüşü bir grup âlim tercih etmiştir. Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Bir adam Zeyd b. Sâbit'e orta namazı sordu; o da: 'Bütün namazları koru, ona denk gelirsin' dedi. Rebî' b. Haysem'den de bir kimsenin ona bunu sorduğu, onun da: 'Ey amcamın oğlu! Orta namaz onlardan biridir; hepsini koru ki orta namazı da korumuş olasın' dediği rivayet edilmiştir. Sonra Rebî': 'Eğer onu bizzat bilseydin, onu korur diğerlerini ise zayi ederdin' demiştir. Soran kimse:
لَا قَالَ الرَّبِيعُ: فَإِنْ حَافَظْتَ عَلَيْهِنَّ فَقَدْ حَافَظْتَ عَلَى الْوُسْطَى.
'Hayır' deyince Rebî': 'O halde onları korursan orta namazı da korumuş olursun' dedi.
الْقَوْلُ الثَّانِي: هِيَ مَجْمُوعُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْخَمْسَةَ هِيَ الْوُسْطَى مِنَ الطَّاعَاتِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْإِيمَانَ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ دَرَجَةً، أَعْلَاهَا شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ، وَالصَّلَوَاتُ الْمَكْتُوبَاتُ دُونَ الْإِيمَانِ وَفَوْقَ إِمَاطَةِ الْأَذَى فَهِيَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ.
İkinci görüş: O, beş vaktin tamamıdır. Çünkü bu beş [vakit namaz], taatlerin ortasıdır. Bunun izahı şudur: İman yetmiş küsur derecedir; en yükseği 'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti, en düşüğü ise yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır. Farz namazlar ise imanın altında, eziyeti kaldırmanın üstündedir; dolayısıyla iki taraf arasında vasıtadır.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ:
Üçüncü görüş:
أَنَّهَا صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مِنَ الصَّحَابَةِ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵇،
Onun sabah namazı olduğudur. Sahabeden bu görüş, Ali aleyhisselâm,
وَعُمْرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، وَمِنَ التَّابِعِينَ قَوْلُ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، وَعِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ تُصَلَّى فِي الْغَلَسِ فَأَوَّلُهَا يَقَعُ فِي الظَّلَامِ فَأَشْبَهَتْ صَلَاةَ اللَّيْلِ، وَآخِرُهَا يَقَعُ فِي الضَّوْءِ فَأَشْبَهَتْ صَلَاةَ النَّهَارِ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ تُؤَدَّى بَعْدَ طُلُوعِ الصُّبْحِ، وَقَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَهَذَا الْقَدْرُ مِنَ الزَّمَانِ لَا تَكُونُ الظُّلْمَةُ فِيهِ تَامَّةً، وَلَا يَكُونُ الضَّوْءُ أَيْضًا تَامًّا، فَكَأَنَّهُ لَيْسَ بِلَيْلٍ وَلَا نَهَارٍ فَهُوَ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَهُمَا الثَّالِثُ: أَنَّهُ حَصَلَ فِي النَّهَارِ التَّامِّ صَلَاتَانِ: الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ، وَفِي اللَّيْلِ صَلَاتَانِ: الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، وَصَلَاةُ الصُّبْحِ كَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ صَلَاتَيِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.
Ömer, İbn Abbas, Câbir b. Abdillâh ve Ebû Ümâme el-Bâhilî'nin görüşüdür. Tâbiînden ise Tâvûs, Atâ, İkrime ve Mücâhid'in görüşüdür. Bu aynı zamanda Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebidir. Bu görüşün sıhhatine delalet eden hususlar birkaç yöndendir: Birincisi: Bu namaz ortalık ağarırken kılınır; başı karanlığa denk gelir ve böylece gece namazına benzer, sonu ise aydınlığa denk gelir ve gündüz namazına benzer. İkincisi: Bu namaz fecrin doğuşundan sonra, güneşin doğuşundan önce eda edilir. Zamanın bu miktarında ise karanlık tam olmadığı gibi aydınlık da tam değildir; sanki ne gece ne de gündüzdür, ikisinin ortasındadır. Üçüncüsü: Tam gündüzde iki namaz gerçekleşir: Öğle ve ikindi. Gece de iki namaz gerçekleşir: Akşam ve yatsı. Sabah namazı ise gece ile gündüzün ikişer namazı arasında orta gibidir.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذِهِ الْمَعَانِي حَاصِلَةٌ فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ قُلْنَا: إِنَّا نُرَجِّحُ صَلَاةَ الصُّبْحِ عَلَى الْمَغْرِبِ بِكَثْرَةِ فَضَائِلِ صَلَاةِ الصُّبْحِ عَلَى مَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الرَّابِعُ: أَنَّ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ يُجْمَعَانِ بِعَرَفَةَ بِالِاتِّفَاقِ، وَفِي السَّفَرِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَكَذَا الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، وَأَمَّا صَلَاةُ الْفَجْرِ فَهِيَ مُنْفَرِدَةٌ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فَكَانَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَقْتًا وَاحِدًا وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَقْتًا وَاحِدًا، وَوَقْتُ الْفَجْرِ مُتَوَسِّطًا بَيْنَهُمَا، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَتَحْقِيقُ هَذَا الِاحْتِجَاجِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ: فُلَانٌ وَسَطٌ، إِذَا لَمْ يَمِلْ إِلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ، فَكَانَ مُنْفَرِدًا بِنَفْسِهِ عَنْهُمَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] وَقَدْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ صَلَاةُ الْفَجْرِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهَا مَشْهُودًا لِأَنَّهَا تُؤَدَّى بِحَضْرَةِ مَلَائِكَةِ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةِ النَّهَارِ.
Eğer: 'Bu manalar akşam namazında da vardır' denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ'nın izniyle gelecekte açıklanacağı üzere, sabah namazının faziletlerinin çokluğu sebebiyle onu akşama tercih ederiz. Dördüncüsü: Öğle ile ikindi Arafat'ta ittifakla, yolculukta ise Şâfiî'ye göre cem edilir. Akşam ile yatsı da böyledir. Sabah namazı ise tek bir vakitte müstakildir. Böylece öğle ile ikindinin vakti bir vakit, akşam ile yatsının vakti bir vakit gibi olmuş, fecir vakti de bu ikisinin ortasında yer almıştır. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bu delillendirmenin hakikati şuna dayanır: İnsanlar iki hasımdan hiçbirine meyletmeyip onlardan bağımsız kalan kimseye 'filan kişi ortadadır' derler.' Allah en iyisini bilir. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً} “Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [el-İsrâ 78] buyruğudur. Mütevâtir olarak sabittir ki bundan kasıt sabah namazıdır. Onun şahitli kılınması ise gece melekleri ile gündüz meleklerinin huzurunda eda edilmesindendir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَفْرَدَ صَلَاةَ الْفَجْرِ بِالذِّكْرِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى مَزِيدِ فَضْلِهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى بِمَزِيدِ التَّأْكِيدِ، فَيَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ صَلَاةَ الْفَجْرِ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهَا أَفْضَلُ بِتِلْكَ الْآيَةِ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْمُرَادَ بِالتَّأْكِيدِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَعَاقَبُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَلَا تَجْتَمِعُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ إِلَّا صَلَاةَ الْفَجْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ صَلَاةَ الْفَجْرِ قَدْ أَخَذَتْ بِطَرَفَيِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، فَكَانَتْ كَالشَّيْءِ الْمُتَوَسِّطِ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ ذِكْرِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ قَرَنَ هَذِهِ الصَّلَاةَ بِذِكْرِ الْقُنُوتِ، وَلَيْسَ فِي الشَّرْعِ صَلَاةٌ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ الصِّحَاحِ الْقُنُوتُ فِيهَا إِلَّا الصُّبْحُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ الْوُسْطَى هِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ السَّابِعُ: لَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَفْرَدَهَا بِالذِّكْرِ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ صَلَاةَ الصُّبْحِ أَحْوَجُ/ الصَّلَوَاتِ إِلَى التَّأْكِيدِ، إِذْ ليس في
Bunu bildiğinde, bu ayetle delil getirme yönü iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ sabah namazını ayrıca zikretmiştir, bu da onun faziletinin üstünlüğüne delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ orta namazı fazladan bir tekit ile tahsis etmiştir; dolayısıyla sabah namazının o ayet ile daha faziletli olduğu sabit olunca, bu ayette zikredilen tekit ile kastedilenin o olması zann-ı galip olmuştur. İkincisi: Melekler gece ve gündüz nöbetleşirler; gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazı haricinde tek bir vakitte bir araya gelmezler. Böylece sabah namazının bu yönden gece ile gündüzün iki ucunu tuttuğu ve orta bir şey gibi olduğu sabit olmuştur. Altıncısı: Allah Teâlâ orta namazı zikrettikten sonra: {وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “ve saygı ile Allah'ın huzurunda durun” buyurmuş, bu namazı kunut zikriyle birlikte getirmiştir. Şeriatta ise sahih haberlerle içinde kunut sabit olan sabah namazından başka namaz yoktur. Bu da orta namazdan kastın sabah namazı olduğuna delalet etmiştir. Yedincisi: Şüphe yok ki Allah Teâlâ onu tekit için ayrıca zikretmiştir. Ve yine şüphe yok ki sabah namazı tekide en çok muhtaç olan namazdır; zira
الصَّلَاةِ أَشَقُّ مِنْهَا، لِأَنَّهَا تَجِبُ عَلَى النَّاسِ فِي أَلَذِّ أَوْقَاتِ النَّوْمِ، حَتَّى إِنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُسَمُّونَ نَوْمَ الْفَجْرِ الْعُسَيْلَةَ لِلَذَّتِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَرْكَ النَّوْمِ اللَّذِيذِ الطَّيِّبِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَالْعُدُولَ إِلَى اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ الْبَارِدِ، وَالْخُرُوجَ إِلَى الْمَسْجِدِ وَالتَّأَهُّبَ لِلصَّلَاةِ شَاقٌّ صَعْبٌ عَلَى النَّفْسِ، فَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ الْوُسْطَى إِذْ هِيَ أَشَدُّ الصَّلَوَاتِ حَاجَةً إِلَى التَّأْكِيدِ الثَّامِنُ: أَنَّ صَلَاةَ الصُّبْحِ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةَ الصُّبْحِ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهَا أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧] فَجَعَلَ خَتْمَ طَاعَاتِهِمُ الشَّرِيفَةِ وَعِبَادَاتِهِمُ الْكَامِلَةِ بِذِكْرِ كَوْنِهِمْ مُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ، ثُمَّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الِاسْتِغْفَارِ هُوَ أَدَاءَ الْفَرْضِ،
namazlar içinde ondan daha meşakkatlisi yoktur. Çünkü insanlara uykunun en tatlı vaktinde farz kılınmıştır; hatta Araplar tatlılığından ötürü seher uykusuna 'useyle' derlerdi. Şüphe yok ki o vakitte tatlı ve hoş uykuyu terk etmek, soğuk suyu kullanmaya yönelmek, mescide çıkmak ve namaza hazırlanmak nefse gayet meşakkatli ve zordur. Dolayısıyla tekide en çok muhtaç namaz olması hasebiyle orta namazdan kastın o olması gerekir. Sekizincisi: Sabah namazı namazların en faziletlisidir. Durum böyle olunca orta namazdan kastın sabah namazı olması gerekir. Onun namazların en faziletlisi olduğunu şu gerekçelerle söyledik: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ} buyruğundan {وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ} “ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler” [Âl-i İmrân 17] buyruğuna kadar olan ayettir. Allah onların şerefli itaatlerini ve kâmil ibadetlerini seherlerde istiğfar edici olmalarını zikrederek tamamlamıştır. Sonra istiğfar türlerinin en büyüğü farzı eda etmek olmalıdır;
لِقَوْلِهِ ﵊ حَاكِيًا عَنْ رَبِّهِ تَعَالَى «لَنْ يَتَقَرَّبَ إِلَيَّ الْمُتَقَرِّبُونَ بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِمْ»
zira [Peygamber] aleyhissalâtü vesselâm Rabbinden naklen şöyle buyurmuştur: “Bana yakınlaşmak isteyenler, üzerlerine farz kıldığım şeyleri eda etmek gibi bir şeyle bana yakınlaşamazlar.”
وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ أَفْضَلَ الطَّاعَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ هُوَ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَثَانِيهَا: مَا
Bu da imandan sonraki en faziletli taatin sabah namazı olmasını gerektirir. İkincisi:
رُوِيَ فِيهَا أَنَّ التَّكْبِيرَةَ الْأُولَى مِنْهَا مَعَ الْجَمَاعَةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا
Onda cemaatle alınan ilk tekbirin dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olduğuna dair rivayet edilen husustur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ صَلَاةَ الصُّبْحِ مَخْصُوصَةٌ بِالْأَذَانِ مَرَّتَيْنِ:
Üçüncüsü: Sahih haberlerle sabah namazının iki defa ezan okunmakla tahsis edildiğinin sabit olmasıdır:
مَرَّةً قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَمَرَّةً أُخْرَى بَعْدَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْمَرَّةِ الْأُولَى إِيقَاظُ النَّاسِ حَتَّى يَقُومُوا وَيَتَشَمَّرُوا لِلْوُضُوءِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّاهَا بِأَسْمَاءٍ، فَقَالَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ [الْإِسْرَاءِ:
Biri fecrin doğuşundan önce, diğeri ise fecirden sonradır. Bunun sebebi şudur: İlk ezandan maksat, insanların kalkıp abdest almak için hazırlanmaları amacıyla onları uyandırmaktır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ onu birçok isimle isimlendirmiştir; İsrâiloğulları suresinde: {وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} [el-İsrâ:
٧٨] وَقَالَ فِي النُّورِ: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ [النُّورِ: ٥٨] وَقَالَ فِي الرُّومِ: وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِدْبارَ النُّجُومِ [الطُّورِ: ٤٩] صَلَاةُ الْفَجْرِ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَقْسَمَ بِهِ فَقَالَ: وَالْفَجْرِ وَلَيالٍ عَشْرٍ [الْفَجْرِ: ١، ٢] وَلَا يُعَارَضُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [الْعَصْرِ: ١، ٢] فَإِنَّا إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقَسَمُ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ لَكِنْ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ تأكيد، وهو قوله: أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ [هُودٍ: ١١٤] وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا التَّأْكِيدَ لَمْ يُوجَدْ فِي الْعَصْرِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ التَّثْوِيبَ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ مُعْتَبَرٌ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْحَيْعَلَتَيْنِ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ مَرَّتَيْنِ، وَمِثْلُ هَذَا التَّأْكِيدِ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَامَ مِنْ مَنَامِهِ فَكَأَنَّهُ كَانَ مَعْدُومًا، ثُمَّ صَارَ مَوْجُودًا، أَوْ كَانَ مَيِّتًا، ثُمَّ صَارَ حَيًّا، بَلْ كَأَنَّ الْخَلْقَ كَانُوا فِي اللَّيْلِ كُلُّهُمْ أَمْوَاتًا، فَصَارُوا أَحْيَاءً، فَإِذَا قَامُوا مِنْ مَنَامِهِمْ وَشَاهَدُوا هَذَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَ مِنْ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ حَيْثُ أَزَالَ عَنْهُمْ ظُلْمَةَ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةَ النَّوْمِ وَالْغَفْلَةِ، وَظُلْمَةَ العجز والخيرة، وَأَبْدَلَ الْكُلَّ بِالْإِحْسَانِ، فَمَلَأَ الْعَالَمَ مِنَ النُّورِ، وَالْأَبْدَانَ مِنْ قُوَّةِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالْفَهْمِ وَالْمَعْرِفَةِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْوَقْتَ أَلْيَقُ الْأَوْقَاتِ بِأَنْ يَشْتَغِلَ الْعَبْدُ بِأَدَاءِ الْعُبُودِيَّةِ، وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ أَنَّ صَلَاةَ الصُّبْحِ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ، فَكَانَ حَمْلُ الْوُسْطَى عَلَيْهَا أَوْلَى التَّاسِعُ: مَا
78] “...ve sabah Kur'an'ını da (kıl)”, Nûr suresinde: {مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ} “sabah namazından önce” [en-Nûr 58], Rûm suresinde: {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} “sabaha erdiğinizde” [er-Rûm 17] buyurmuştur. Ömer b. el-Hattâb da: {وَإِدْبارَ النُّجُومِ} “yıldızların batışının ardından” [et-Tûr 49] buyruğundan muradın sabah namazı olduğunu söylemiştir. Beşincisi: Allah Teâlâ onun üzerine yemin ederek: {وَالْفَجْرِ وَلَيالٍ عَشْرٍ} “Fecre ve on geceye andolsun” [el-Fecr 1-2] buyurmuştur. Buna karşı Allah Teâlâ'nın: {وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ} “Asra andolsun ki insan gerçekten ziyan içindedir” [el-Asr 1-2] buyruğu itiraz olarak getirilemez. Çünkü bundan muradın ikindi namazına yemin olduğunu kabul etsek bile, sabah namazında bir tekit vardır ki o da: {أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” [Hûd 114] buyruğudur. Biz bu tekitin ikindide bulunmadığını açıklamıştık. Altıncısı: Sabah ezanında tesvîb muteberdir; o da hayalelelerden sonra iki defa 'Namaz uykudan hayırlıdır' demektir. Böyle bir tekit diğer namazlarda bulunmamaktadır. Yedincisi: İnsan uykusundan uyandığında sanki yok iken var olmuş veya ölü iken diri olmuştur; hatta sanki bütün mahlûkat geceleyin ölü idiler de diri oldular. Uykularından kalkıp Allah'ın kemal-i kudret ve rahmetinden kaynaklanan bu büyük işi müşahede ettiklerinde -ki onlardan gecenin karanlığını, uyku ve gafletin karanlığını, acizlik ve şaşkınlığın karanlığını gidermiş ve hepsini ihsanla değiştirerek âlemi nurla, bedenleri de hayat, akıl, fehim ve marifet kuvvetiyle doldurmuştur- şüphe yoktur ki bu vakit, kulun kulluk vazifesini yerine getirmesi, boyun eğişini, zillet ve acziyetini izhar etmesi için vakitlerin en layığıdır. Bütün bu açıklamalarla sabah namazının namazların en faziletlisi olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla orta namazın ona hamledilmesi daha evladır. Dokuzuncusu:
رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، فَقَالَ: كُنَّا نَرَى أَنَّهَا الْفَجْرُ،
Ali b. Ebî Tâlib'den aleyhisselâm rivayet edildiğine göre ona orta namaz sorulmuş, o da: 'Biz onun sabah namazı olduğunu düşünürdük' demiştir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ صَلَّى صَلَاةَ الصُّبْحِ ثُمَّ قَالَ: هَذِهِ/ هِيَ الصَّلَاةُ الْوُسْطَى الْعَاشِرُ: أَنَّ سُنَنَ الصُّبْحِ آكَدُ مِنْ سَائِرِ السُّنَنِ فَفَرْضُهَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَقْوَى مِنْ سَائِرِ الْفُرُوضِ فَصَرْفُ التَّأْكِيدِ إِلَيْهَا أَوْلَى، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى هِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ.
İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o, sabah namazını kılmış, sonra: 'İşte orta namaz budur' demiştir. Onuncusu: Sabah namazının sünneti diğer sünnetlerden daha kuvvetlidir; dolayısıyla onun farzının da diğer farzlardan daha kuvvetli olması gerekir; öyleyse tekitin ona yönlendirilmesi daha evladır. Orta namazın sabah namazı olduğuna dair delil getirilen hususların özeti budur.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا صَلَاةُ الظُّهْرِ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ وَزَيْدٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ﵃، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الظُّهْرَ كَانَ شَاقًّا عَلَيْهِمْ لِوُقُوعِهِ فِي وَقْتِ الْقَيْلُولَةِ وَشِدَّةِ الْحَرِّ فَصَرْفُ الْمُبَالَغَةِ إِلَيْهِ أَوْلَى،
Dördüncü görüş: Onun öğle namazı olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bu görüş Ömer, Zeyd, Ebû Saîd el-Hudrî ve Üsâme b. Zeyd'den radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir; Ebû Hanîfe ve ashabının da görüşüdür. Onlar buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Kaylûle vaktine ve sıcağın şiddetli olduğu zamana denk geldiği için öğle namazı onlara meşakkatli geliyordu; bu yüzden mübalağanın ona yönlendirilmesi daha evladır.
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ
Zeyd b. Sâbit'ten [rivayet edildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
يُصَلِّي بِالْهَاجِرَةِ، وَكَانَتْ أَثْقَلَ الصَّلَوَاتِ عَلَى أَصْحَابِهِ، وَرُبَّمَا لَمْ يَكُنْ وَرَاءَهُ إِلَّا الصَّفُّ وَالصَّفَّانِ، فَقَالَ ﵊: «لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أُحَرِّقَ عَلَى قَوْمٍ لَا يَشْهَدُونَ الصَّلَاةَ بُيُوتَهُمْ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
gün ortası sıcağında namaz kılardı ve bu, ashabına namazların en ağırı gelirdi; arkasında bazen ancak bir veya iki saf bulunurdu. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhissalâtü vesselâm: “Namazda bulunmayan bir topluluğun evlerini başlarına yakmayı düşündüm” buyurdu ve bu ayet indi.
وَالثَّانِي: صَلَاةُ الظُّهْرِ تَقَعُ وَسَطَ النَّهَارِ وَلَيْسَ فِي الْمَكْتُوبَاتِ صَلَاةٌ تَقَعُ فِي وَسَطِ اللَّيْلِ أَوِ النَّهَارِ غَيْرُهَا وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا بَيْنَ صَلَاتَيْنِ نَهَارِيَّتَيْنِ: الْفَجْرِ وَالْعَصْرِ الرَّابِعُ: أَنَّهَا صَلَاةٌ بَيْنَ الْبَرْدَيْنِ: بَرْدُ الْغَدَاةِ وَبَرْدُ الْعَشِيِّ الْخَامِسُ: قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ:
İkincisi: Öğle namazı günün ortasına denk gelir; farz namazlar içinde gecenin veya gündüzün tam ortasına denk gelen ondan başka namaz yoktur. Üçüncüsü: O, gündüze ait iki namazın -sabah ve ikindinin- arasındadır. Dördüncüsü: O, iki serinliğin -sabah serinliği ile akşam serinliğinin- arasındaki namazdır. Beşincisi: Ebü'l-Âliye şöyle demiştir:
صَلَّيْتُ مَعَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ الظُّهْرَ، فَلَمَّا فَرَغُوا سَأَلْتُهُمْ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، فَقَالُوا الَّتِي صَلَّيْتَهَا السَّادِسُ:
'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte öğle namazını kıldım. Namazı bitirince onlara orta namazı sordum; onlar da: 'Kıldığın namazdır' dediler.' Altıncısı:
رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا كَانَتْ تَقْرَأُ «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ» وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهَا عَطَفَتْ صَلَاةَ الْعَصْرِ عَلَى الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ قَبْلَ الْمَعْطُوفِ، وَالَّتِي قَبْلَ الْعَصْرِ هِيَ الظَّهْرُ السَّابِعُ: رُوِيَ أَنَّ قَوْمًا كَانُوا عِنْدَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فَأَرْسَلُوا إِلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَسَأَلُوهُ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، فَقَالَ: هِيَ صَلَاةُ الظُّهْرِ كَانَتْ تُقَامُ فِي الْهَاجِرَةِ الثَّامِنُ:
Âişe'den radıyallâhu anhâ onun: “Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Delil getirme vechi şudur: O, ikindi namazını orta namaza atfetmiştir; matuf aleyh ise matuftan öncedir ve ikindiden önceki namaz da öğledir. Yedincisi: Bir topluluğun Zeyd b. Sâbit'in yanında bulunduğu, Üsâme b. Zeyd'e haber gönderip ona orta namazı sordukları ve onun: 'O, gün ortası sıcağında kılınan öğle namazıdır' dediği rivayet edilmiştir. Sekizincisi:
رُوِيَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ أَوَّلَ إِمَامَةِ جِبْرِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ كَانَتْ فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ،
Sahih hadislerde Cebrail'in Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ilk imamlığının öğle namazında olduğu rivayet edilmiştir;
فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهَا أَشْرَفُ الصَّلَوَاتِ، فَكَانَ صَرْفُ التَّأْكِيدِ إِلَيْهَا أَوْلَى التَّاسِعُ: أَنَّ صَلَاةَ الْجُمُعَةِ هِيَ أَشْرَفُ الصَّلَوَاتِ، وَهِيَ صَلَاةُ الظُّهْرِ، فَصَرْفُ الْمُبَالَغَةِ إِلَيْهَا أَوْلَى.
bu da onun namazların en şereflisi olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla tekitin ona yönlendirilmesi daha evladır. Dokuzuncusu: Cuma namazı namazların en şereflisidir ve o da öğle namazıdır; bu yüzden mübalağanın ona yönlendirilmesi daha evladır.
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَوْلُ مَنْ قَالَ:
Beşinci görüş: Şöyle diyen kimsenin görüşüdür:
إِنَّهَا صَلَاةُ الْعَصْرِ، وَهُوَ مِنَ الصَّحَابَةِ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلَيٍّ ﵇
Onun ikindi namazı olduğudur. Bu görüş sahabeden Ali'den aleyhisselâm,
وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ: النَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا
İbn Mes'ûd'dan, İbn Abbas'tan ve Ebû Hüreyre'den; fakihlerden ise en-Nehaî, Katâde ve ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir; Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir. Onlar buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi:
رُوِيَ عَنْ عَلَيٍّ ﵇ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ: «شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى مَلَأَ اللَّهُ بُيُوتَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا» وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ
Ali'den aleyhisselâm rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hendek gününde: “Bizi orta namazdan alıkoydular; Allah onların evlerini ve kabirlerini ateşle doldursun” buyurmuştur. Bu hadisi Buhârî, Müslim
وَسَائِرُ الْأَئِمَّةِ، وَهُوَ عَظِيمُ الْوَقْعِ فِي الْمَسْأَلَةِ،
ve diğer imamlar rivayet etmiştir; bu hadis meselede büyük bir ağırlığa sahiptir.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: «شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ»
Sahîh-i Müslim'de: “Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular” [şeklindedir].
وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ أَجَابَ عَنْهُ فَقَالَ: الْعَصْرُ وَسَطٌ، وَلَكِنْ ليس هي المذكورة في القرآن، فههنا صَلَاتَانِ وَسَطِيَّانِ الصُّبْحُ وَالْعَصْرُ، وَأَحَدُهُمَا ثَبَتَ بِالْقُرْآنِ وَالْآخَرُ بِالسُّنَّةِ، كَمَا أَنَّ الْحَرَمَ حَرَمَانِ: حَرَمُ مَكَّةَ بِالْقُرْآنِ، وَحَرَمُ الْمَدِينَةِ بِالسُّنَّةِ، وَهَذَا الْجَوَابُ مُتَكَلَّفٌ/ جِدًّا الثَّانِي: قَالُوا رُوِيَ فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنَ التَّأْكِيدِ مَا لَمْ يُرْوَ فِي غَيْرِهَا
Fakihlerden buna şöyle cevap veren olmuştur: 'İkindi ortadır; fakat Kur'an'da zikredilen o değildir. Burada orta olan iki namaz vardır: Sabah ve ikindi. Biri Kur'an ile, diğeri sünnet ile sabit olmuştur; nitekim Harem de iki tanedir: Mekke Haremi Kur'an ile, Medine Haremi ise sünnet ile sabittir.' Bu cevap son derece zorlamadır. İkincisi: Şöyle dediler: İkindi namazı hakkında diğer namazlar hakkında rivayet edilmeyen bir tekit rivayet edilmiştir.
قَالَ ﵊: «مَنْ فَاتَهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَكَأَنَّمَا وَتَرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ»
[Peygamber] aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurmuştur: “İkindi namazını kaçıran kimse, sanki ailesini ve malını yitirmiş gibidir.”
وَأَيْضًا أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا فَقَالَ: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [الْعَصْرِ: ١، ٢] فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا أَحَبُّ السَّاعَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الثَّالِثُ: أَنَّ الْعَصْرَ بِالتَّأْكِيدِ أَوْلَى مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُحَافَظَةَ عَلَى سَائِرِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ أَخَفُّ وَأَسْهَلُ مِنَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا:
Ayrıca Allah Teâlâ onun üzerine yemin ederek: {وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ} “Asra andolsun ki insan gerçekten ziyan içindedir” [el-Asr 1-2] buyurmuştur. Bu da onun Allah Teâlâ katında vakitlerin en sevimlisi olduğuna delalet etmiştir. Üçüncüsü: Diğer namaz vakitlerini korumak ikindi namazını korumaktan daha hafif ve daha kolay olduğu cihetle ikindi namazı tekide daha layıktır. Bunun sebebi iki husustur: Birincisi:
أَنَّ وَقْتَ صَلَاةِ الْعَصْرِ أَخْفَى الْأَوْقَاتِ، لِأَنَّ دُخُولَ صَلَاةِ الْفَجْرِ بِطُلُوعِ الْفَجْرِ الْمُسْتَطِيرِ ضوؤه، وَدُخُولَ الظُّهْرِ بِظُهُورِ الزَّوَالِ، وَدُخُولَ الْمَغْرِبِ بِغُرُوبِ الْقُرْصِ وَدُخُولَ الْعِشَاءِ بِغُرُوبِ الشَّفَقِ، أَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ فَلَا يَظْهَرُ دُخُولُ وَقْتِهَا إِلَّا بِنَظَرٍ دَقِيقٍ وَتَأَمُّلٍ عَظِيمٍ فِي حَالِ الظِّلِّ، فَلَمَّا كَانَتْ مَعْرِفَتُهُ أَشَقَّ لَا جَرَمَ كَانَتِ الْفَضِيلَةُ فِيهَا أَكْثَرَ الثَّانِي: أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ عِنْدَ الْعَصْرِ يَكُونُونَ مُشْتَغِلِينَ بِالْمُهِمَّاتِ، فَكَانَ الْإِقْبَالُ عَلَى الصَّلَاةِ أَشَقَّ، فَكَانَ صَرْفُ التَّأْكِيدِ إِلَى هَذِهِ الصَّلَاةِ أَوْلَى.
İkindi namazının vakti vakitlerin en gizlisidir. Çünkü sabah namazının girişi ışığı yayılan fecrin doğuşuyla, öğlenin girişi zevalin belirmesiyle, akşamın girişi güneş yuvarlağının batışıyla ve yatsının girişi şafağın kaybolmasıyla olur. İkindi namazına gelince, vaktinin girişi ancak gölgenin durumuna ince bir bakış ve büyük bir dikkatle bakmakla anlaşılır. Onu bilmek daha meşakkatli olunca, şüphesiz ondaki fazilet de daha çok olmuştur. İkincisi: İnsanların çoğu ikindi vaktinde mühim işleriyle meşgul olurlar; dolayısıyla namaza yönelmek daha meşakkatli olur, bu yüzden tekitin bu namaza yönlendirilmesi daha evladır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: فِي أَنَّ الْوُسْطَى هِيَ الْعَصْرُ أَشْبَهُ بِالصَّلَاةِ الْوُسْطَى لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهَا مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ صَلَاةٍ هِيَ شَفْعٌ، وَبَيْنَ صَلَاةٍ هِيَ وَتْرٌ، أَمَّا الشَّفْعُ فَالظُّهْرُ، وَأَمَّا الْوَتْرُ فَالْمَغْرِبُ، إِلَّا أَنَّ الْعِشَاءَ أَيْضًا كَذَلِكَ، لِأَنَّ قَبْلَهَا الْمَغْرِبَ وَهِيَ وَتْرٌ، وَبَعْدَهَا الصُّبْحُ وَهُوَ شَفْعٌ وَثَانِيهَا: الْعَصْرُ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ صَلَاةٍ نَهَارِيَّةٍ وَهِيَ الظُّهْرُ، وَلَيْلِيَّةٍ وَهِيَ الْمَغْرِبُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَصْرَ بَيْنَ صَلَاتَيْنِ بِاللَّيْلِ وَصَلَاتَيْنِ بِالنَّهَارِ.
Dördüncü delil: Orta olanın ikindi olduğuna dair [gerekçeler şunlardır]; zira o birkaç vecihle orta namaza daha çok benzemektedir: Birincisi: O, çift rekatlı olan bir namaz ile tek rekatlı olan bir namazın ortasındadır; çift olan öğledir, tek olan ise akşamdır. Ancak yatsı da böyledir; çünkü ondan önce tek rekatlı olan akşam, ondan sonra ise çift rekatlı olan sabah vardır. İkincisi: İkindi, gündüze ait bir namaz olan öğle ile geceye ait bir namaz olan akşamın ortasındadır. Üçüncüsü: İkindi, geceye ait iki namaz ile gündüze ait iki namaz arasındadır.
وَالْقَوْلُ السَّادِسُ: أَنَّهَا صَلَاةُ الْمَغْرِبِ، وَهُوَ قَوْلُ عُبَيْدَةَ السَّلْمَانِيِّ، وَقَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، وَالْحُجَّةُ فِيهِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا بَيْنَ بَيَاضِ النَّهَارِ وَسَوَادِ اللَّيْلِ، وَهَذَا الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ حَاصِلًا فِي الصُّبْحِ إِلَّا أَنَّ الْمَغْرِبَ يَرْجُحُ بِوَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ أَزْيَدُ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ كَمَا فِي الصُّبْحِ، وَأَقَلُّ مِنَ الْأَرْبَعِ كَمَا فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءِ، فَهِيَ وَسَطٌ فِي الطُّولِ وَالْقِصَرِ.
Altıncı görüş: Onun akşam namazı olduğudur. Bu Ubeyde es-Selmânî ve Kabîsa b. Züeyb'in görüşüdür. Bundaki delil iki vecihledir: Birincisi: O, gündüzün beyazlığı ile gecenin siyahlığı arasındadır. Bu mana sabahta da bulunmakla birlikte, akşam namazı başka bir yönden üstün gelir; o da sabahta olduğu gibi iki rekattan fazla, öğle, ikindi ve yatsıda olduğu gibi dört rekattan az olmasıdır. Dolayısıyla o uzunluk ve kısalıkta ortadır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ صَلَاةَ الظُّهْرِ تُسَمَّى بِالصَّلَاةِ الْأُولَى، وَلِذَلِكَ ابْتَدَأَ جِبْرِيلُ ﵇ بإمامة فِيهَا، وَإِذَا كَانَ الظُّهْرُ أَوَّلَ الصَّلَوَاتِ كَانَ الْوُسْطَى هِيَ الْمَغْرِبَ لَا مَحَالَةَ.
İkinci delil: Öğle namazına 'ilk namaz' denilir; bu sebeple Cebrail aleyhisselâm imamlığa onunla başlamıştır. Öğle namazların ilki olunca, orta namaz hiç şüphesiz akşam namazı olur.
الْقَوْلُ السَّابِعُ: أَنَّهَا صَلَاةُ الْعِشَاءِ، قَالُوا لِأَنَّهَا مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ صَلَاتَيْنِ لَا يُقْصَرَانِ، الْمَغْرِبُ وَالصُّبْحُ،
Yedinci görüş: Onun yatsı namazı olduğudur. Kısaltılmayan iki namazın -akşam ve sabahın- ortasında yer aldığı için böyle demişlerdir.
وَعَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ كَقِيَامِ نِصْفِ لَيْلَةٍ»
Osman b. Affân'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim son yatsı namazını cemaatle kılarsa, sanki gecenin yarısını ibadetle geçirmiş gibi olur.”
فَهَذَا مَجْمُوعُ دَلَائِلِ النَّاسِ وَأَقْوَالِهِمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَقَدْ تَرَكْتُ تَرْجِيحَ بَعْضِهَا فَإِنَّهُ يَسْتَدْعِي تَطْوِيلًا عَظِيمًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İnsanların bu meseledeki delillerinin ve görüşlerinin toplamı budur. Bazısını diğerine tercih etmeyi bıraktım; zira bu çok büyük bir uzatmayı gerektirir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْوِتْرَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، قَالَ: الْوِتْرُ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لَكَانَتِ الصَّلَوَاتُ الْوَاجِبَةُ سِتَّةً، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا حَصَلَ لَهَا وُسْطَى، وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى حُصُولِ الْوُسْطَى لَهَا.
Dördüncü Mesele: Şâfiî vitir namazının vacip olmadığına bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demiştir: Vitir vacip olsaydı, vacip namazlar altı tane olurdu; böyle olsaydı onların bir ortası olmazdı, oysa ayet namazların bir ortasının bulunduğuna delalet etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: الِاسْتِدْلَالُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الْوُسْطَى فِي الْعَدَدِ وَهَذَا مَمْنُوعٌ بَلِ الْمُرَادُ مِنَ الْوُسْطَى الْفَضِيلَةُ قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] أَيْ عُدُولًا وَقَالَ تَعَالَى: قالَ أَوْسَطُهُمْ [الْقَلَمِ: ٢٨] أَيْ أَعْدَلُهُمْ، وَقَدْ أَحْكَمْنَا هَذَا الِاشْتِقَاقَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْوُسْطَى فِي الْمِقْدَارِ كَالْمَغْرِبِ فَإِنَّهُ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ وَهُوَ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ الِاثْنَيْنِ وَبَيْنَ الْأَرْبَعِ، وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْوُسْطَى فِي الصِّفَةِ وَهِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ فَإِنَّهَا تَقَعُ فِي وَقْتٍ لَيْسَ بِغَايَةٍ فِي الظُّلْمَةِ وَلَا غَايَةٍ فِي الضَّوْءِ.
Eğer: 'Bu delillendirme ancak sayı bakımından orta kastedildiğinde tamam olur; bu ise kabul edilmez, aksine orta ile kastedilen fazilettir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [el-Bakara 143] yani adil kıldık buyurmuş; yine Allah Teâlâ: {قالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en adil olanı dedi ki” [el-Kalem 28] yani en adilleri dedi buyurmuştur. Biz bu iştikakı Allah Teâlâ'nın: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} buyruğunun tefsirinde sağlam bir şekilde açıklamıştık. Ayrıca miktar bakımından ortanın kastedilmiş olması niçin caiz olmasın? Akşam namazı gibi; zira o üç rekattır ve iki ile dört arasındadır. Yine nitelik bakımından ortanın kastedilmiş olması niçin caiz olmasın? O da sabah namazıdır; zira o ne tamamen karanlık ne de tamamen aydınlık olan bir vakitte gerçekleşir' denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّ الْخُلُقَ الْفَاضِلَ إِنَّمَا يُسَمَّى وَسَطًا لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ خُلُقٌ فَاضِلٌ، بَلْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَكُونُ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ رَذِيلَتَيْنِ هُمَا طَرَفَا الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، مِثْلُ الشَّجَاعَةِ فَإِنَّهَا خُلُقٌ فَاضِلٌ وَهِيَ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ الْجُبْنِ وَالتَّهَوُّرِ فَيَرْجِعُ حَاصِلُ الْأَمْرِ إِلَى أَنَّ لَفْظَ الْوَسَطِ حَقِيقَةٌ فِيمَا يَكُونُ وَسَطًا بِحَسَبَ الْعَدَدِ وَمَجَازٌ فِي الْخُلُقِ الْحَسَنِ وَالْفِعْلِ الْحَسَنِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرْنَاهُمَا وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَجَازِ.
Cevap: Faziletli ahlak, sırf faziletli bir ahlak olduğu için değil; ifrat ve tefrit uçları olan iki rezilet arasında orta olduğu cihetle 'vasat' diye isimlendirilir. Korkaklık ile pervasızlık arasında orta olan cesaret gibi; zira o faziletli bir ahlaktır. Dolayısıyla işin özü şuna döner: Vasat lafzı sayı bakımından orta olan şeyde hakikat, zikrettiğimiz iki taraf arasında orta olma özelliğine sahip olması bakımından güzel ahlak ve güzel fiilde ise mecazdır. Bir lafzı hakikate hamletmek ise mecaza hamletmekten daha evladır.
أَمَّا قَوْلُهُ: نَحْمِلُهُ عَلَى مَا يَكُونُ وَسَطًا فِي الزَّمَانِ وَهُوَ الظُّهْرُ.
Onun 'zaman bakımından orta olan şeye -ki o da öğledir- hamlederiz' sözüne gelince:
فَجَوَابُهُ: إِنَّ الظُّهْرَ لَيْسَتْ بِوَسَطٍ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّهَا تُؤَدَّى بَعْدَ الزَّوَالِ، وَهُنَا قَدْ زَالَ الْوَسَطُ.
Bunun cevabı şudur: Öğle namazı gerçekte orta değildir; çünkü o zevalden sonra kılınır ve burada orta [vakit] zevale ermiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: نَحْمِلُهُ عَلَى الصُّبْحِ لِكَوْنِ وَقْتِ وُجُوبِهِ وَسَطًا بَيْنَ وَقْتِ الظُّلْمَةِ وَبَيْنَ وَقْتِ النُّورِ، أَوْ عَلَى الْمَغْرِبِ لِكَوْنِ عَدَدِهَا مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الِاثْنَيْنِ وَالْأَرْبَعَةِ.
Onun 'Vücub vaktinin karanlık vakti ile aydınlık vakti arasında orta olması sebebiyle sabah namazına ya da rekat sayısının iki ile dört arasında orta olması sebebiyle akşam namazına hamlederiz' sözüne gelince:
فَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا مُحْتَمَلٌ وَمَا ذَكَرْنَاهُ أَيْضًا مُحْتَمَلٌ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْكُلِّ فَهَذَا هُوَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ بِحَسَبَ الْإِمْكَانِ والله أعلم.
Bunun cevabı şudur: Bu ihtimal dahilindedir, bizim zikrettiğimiz de ihtimal dahilindedir; bu sebeple lafzı hepsine hamletmek gerekmiştir. İmkân nispetinde bu meselede bu ayetle delil getirmenin yönü işte budur. Allah en iyisini bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْقُنُوتَ هُوَ الدُّعَاءُ وَالذِّكْرُ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ أَمْرٌ بِمَا فِي الصَّلَاةِ مِنَ الْفِعْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ الْقُنُوتُ عَلَى كُلِّ مَا فِي الصَّلَاةِ مِنَ الذِّكْرِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: وَقُومُوا لِلَّهِ ذَاكِرِينَ دَاعِينَ مُنْقَطِعِينَ إِلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْقُنُوتِ هُوَ الذِّكْرُ وَالدُّعَاءُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً [الزُّمَرِ: ٩] وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِالْقُنُوتِ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَالْوِتْرِ، وَهُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَنَتَ عَلَيَّ فُلَانٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الدُّعَاءُ عَلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “ve saygı ve bağlılık içinde Allah'ın huzurunda durun” buyruğuna gelince, bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs'ın görüşü olup kunûtun dua ve zikir olmasıdır. Buna iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: {حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ} “Namazlara devam edin” buyruğu, namazdaki fiillere yönelik bir emirdir; dolayısıyla kunûtun namazdaki bütün zikirlere hamledilmesi vacip olmuştur. Ayetin anlamı şöyledir: [O'na] yönelerek, zikrederek ve dua ederek Allah için kıyama durun. İkincisi: Kunûttan anlaşılan mana zikir ve duadır; bunun delili de Allah Teâlâ'nın: {أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً} “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak kunût eden kimse gibi midir?” [ez-Zümer 9] buyruğudur. Sabah ve vitir namazındaki kunût ile kastedilen de budur. Nitekim 'Filanca bana kunût etti' sözünden anlaşılan da budur; çünkü bununla kastedilen ona beddua etmektir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قانِتِينَ أَيْ مُطِيعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَمُقَاتِلٍ، الدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: مَا
İkinci görüş: {قانِتِينَ} yani itaat ediciler olarak [kıyama durun]. Bu, İbn Abbâs, Hasan[-ı Basrî], Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Tâvûs, Katâde, Dahhâk ve Mukâtil'in görüşüdür. Bunun delili iki yöndendir: Birincisi:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «كُلُّ قُنُوتٍ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ الطَّاعَةُ»
Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunun rivayet edilmesidir: “Kur'an'daki her kunût, itaattir.”
الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَزْوَاجِ الرَّسُولِ ﷺ: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاءِ: ٣٤] وَقَالَ فِي كُلِّ النِّسَاءِ: فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ [النِّسَاءِ: ٣٤] / فَالْقُنُوتُ عِبَارَةٌ عَنْ إِكْمَالِ الطَّاعَةِ وَإِتْمَامِهَا، وَالِاحْتِرَازُ عَنْ إِيقَاعِ الْخَلَلِ فِي أَرْكَانِهَا وَسُنَنِهَا وَآدَابِهَا، وَهُوَ زَجْرٌ لِمَنْ لَمْ يُبَالِ كَيْفَ صَلَّى فَخَفَّفَ وَاقْتَصَرَ عَلَى مَا يُجْزِئُ وَذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ لَا حَاجَةَ لِلَّهِ إِلَى صَلَاةِ الْعِبَادِ، وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَوَجَبَ أَنْ لَا يُصَلِّيَ رَأْسًا، لِأَنَّهُ يُقَالُ: كَمَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْكَثِيرِ مِنْ عِبَادَتِنَا، فَكَذَلِكَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْقَلِيلِ وَقَدْ صَلَّى الرَّسُولُ ﷺ وَالرُّسُلُ وَالسَّلَفُ الصَّالِحُ فَأَطَالُوا وَأَظْهَرُوا الْخُشُوعَ وَالِاسْتِكَانَةَ وَكَانُوا أَعْلَمَ بِاللَّهِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالِ.
İkincisi: Allah Teâlâ'nın Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri hakkında: {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Sizden kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse” [el-Ahzâb 31] buyurması ve bütün kadınlar hakkında da: {فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ} “Saliha kadınlar itaatkârdırlar” [en-Nisâ 34] buyurmasıdır. Dolayısıyla kunût; itaati kemale erdirmek ve tamamlamaktan, rükünlerinde, sünnetlerinde ve edeplerinde eksiklik meydana getirmekten sakınmaktan ibarettir. Bu, nasıl namaz kıldığına aldırmayıp namazı hafifleten, sadece geçerli olacak kadarıyla yetinen ve Allah'ın kulların namazına ihtiyacı olmadığı kanaatine varan kimseler için bir azarlamadır. Şayet onun dediği gibi olsaydı hiç namaz kılmaması gerekirdi; zira ibadetimizin çoğuna ihtiyacı olmadığı gibi azına da ihtiyacı yoktur denilir. Oysa Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem), peygamberler ve Selef-i Sâlihîn namaz kılmışlar, [namazı] uzatmışlar, huşû ve tezellül göstermişlerdir; onlar Allah'ı bu cahillerden çok daha iyi biliyorlardı.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قانِتِينَ سَاكِتِينَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ فَيُسَلِّمُ الرَّجُلُ فَيَرُدُّونَ عَلَيْهِ، وَيَسْأَلُهُمْ: كَمْ صَلَّيْتُمْ؟ كَفِعْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَنَزَّلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلَامِ.
Üçüncü görüş: {قانِتِينَ} susanlar olarak [namaza durun]. Bu, İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Erkam'ın görüşüdür: 'Biz namazda konuşurduk; adam selam verir, onlar da selamını alırdı. Ehl-i Kitab'ın yaptığı gibi birbirlerine: Ne kadar kıldınız? diye sorarlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “ve saygı ve bağlılık içinde Allah'ın huzurunda durun” ayetini indirdi; böylece bize susmak emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk.'
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ: الْقُنُوتُ عِبَارَةٌ عَنِ الْخُشُوعِ، وَخَفْضِ الْجَنَاحِ وَسُكُونِ الْأَطْرَافِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ مِنْ هَيْبَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ يَهَابُ رَبَّهُ فَلَا يَلْتَفِتُ وَلَا يقلب الحصى، ولا يبعث بِشَيْءٍ مِنْ جَسَدِهِ، وَلَا يُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يَنْصَرِفَ.
Dördüncü görüş: Mücâhid'in görüşü olup kunût; Allah Teâlâ'nın heybetinden dolayı huşû duymak, tevazu göstermek, organları sakin tutmak ve sağa sola bakınmayı terk etmekten ibarettir. Onlardan biri namaza durduğunda Rabbinden korkar, sağa sola bakınmaz, çakıl taşlarıyla oynamaz, bedeninin hiçbir yeriyle meşgul olmaz ve namazdan çıkıncaya kadar içinden dünyalık hiçbir şey geçirmezdi.
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: الْقُنُوتُ هُوَ الْقِيَامُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ
Beşinci görüş: Kunût kıyamdır. Buna delil olarak,
بِحَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَيُّ الصَّلَاةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ طُولُ الْقُنُوتِ»
Câbir'in rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Hangi namaz daha faziletlidir?' diye soruldu. O da: “Kunûtu (kıyamı) uzun olanıdır” buyurdu.
يُرِيدُ طُولَ الْقِيَامِ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي ضَعِيفٌ، وَإِلَّا صَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَقُومُوا لِلَّهِ قَائِمِينَ اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: وَقُومُوا لِلَّهِ مُدِيمِينَ لِذَلِكَ الْقِيَامِ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ الْقُنُوتُ مُفَسَّرًا بِالْإِدَامَةِ لَا بِالْقِيَامِ.
Kıyamın uzunluğunu kastetmektedir. Bu görüş bana göre zayıftır; aksi takdirde ayetin takdiri: 'Allah için ayakta durarak kıyama durun' şeklinde olur. Ancak 'Allah için o kıyama devam ediciler olarak durun' denilirse müstesnadır; o takdirde kunût kıyam ile değil devamlılık ile tefsir edilmiş olur.
الْقَوْلُ السَّادِسُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ عَلِيِّ بْنِ عِيسَى: أَنَّ الْقُنُوتَ عِبَارَةٌ عَنِ الدَّوَامِ عَلَى الشَّيْءِ وَالصَّبْرِ عَلَيْهِ وَالْمُلَازَمَةِ لَهُ وَهُوَ فِي الشَّرِيعَةِ صَارَ مُخْتَصًّا بِالْمُدَاوَمَةِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى خِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَقُومُوا لِلَّهِ مُدِيمِينَ عَلَى ذَلِكَ الْقِيَامِ فِي أَوْقَاتِ وُجُوبِهِ وَاسْتِحْبَابِهِ والله تعالى أعلم.
Altıncı görüş: Ali b. Îsâ'nın tercihidir: Kunût, bir şeye devam etmekten, ona sabretmekten ve ona sarılmaktan ibarettir. Şeriatta ise Allah Teâlâ'ya itaate devam etmeye ve Allah Teâlâ'ya kulluğa devamlılık göstermeye has kılınmıştır. Bu takdire göre müfessirlerin söylediği her şey bu kapsama girer. Murâdın: 'Vacip ve müstehap olduğu vakitlerde o kıyama devam ediciler olarak Allah için kıyama durun' olması da muhtemeldir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 239]
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)} “Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız yaya yahut binekli olarak (namaz kılın). Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ الْمُحَافَظَةَ عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالْقِيَامَ عَلَى أَدَائِهَا بِأَرْكَانِهَا وَشُرُوطِهَا، بَيَّنَ مِنْ بَعْدُ أَنَّ هَذِهِ الْمُحَافَظَةَ عَلَى هَذَا الْحَدِّ لَا تَجِبُ إِلَّا مَعَ الْأَمْنِ دُونَ الخوف، فقال: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا/ أَوْ رُكْباناً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ namazları korumayı ve onları rükünleri ve şartlarıyla yerine getirmek üzere eda etmeyi vacip kılınca, sonrasında bu sınırdaki bir korumanın korku halinde değil ancak güven halinde vacip olduğunu açıklayarak: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً} “Eğer korkarsanız yaya yahut binekli olarak” buyurdu. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُرْوَى فَرِجالًا بِضَمِّ الرَّاءِ ورجالا بالتشديد ورجلا.
Birinci Mesele: {فَرِجالاً} [kelimesi] râ'nın zammesiyle (rücâlen), şeddeli olarak (riccâlen) ve (raclen) şeklinde rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ مَعْنَى الْآيَةِ: فَإِنْ خِفْتُمْ عَدُوًّا فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ لِإِحَاطَةِ الْعِلْمِ بِهِ، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: فَإِنْ كَانَ بِكُمْ خَوْفٌ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ غَيْرِهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَصَحُّ لِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ ثَابِتٌ عِنْدَ حُصُولِ الْخَوْفِ، سَوَاءٌ كَانَ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى: فَإِنْ خِفْتُمْ فَوَاتَ الْوَقْتِ إِنْ أَخَّرْتُمُ الصَّلَاةَ إِلَى أَنْ تَفْرُغُوا مِنْ حَرْبِكُمْ فَصَلُّوا رِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ فَرْضِ الْوَقْتِ حَتَّى يُتَرَخَّصَ لِأَجْلِ الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِتَرْكِ الْقِيَامِ وَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ.
İkinci Mesele: Vâhidî (rahmetullâhi aleyh) şöyle demiştir: Ayetin anlamı: 'Eğer bir düşmandan korkarsanız' demektir. Bilindiği için mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Eğer sizde bir düşmandan veya başka bir şeyden korku bulunursa.' Bu görüş daha sahihtir; çünkü bu hüküm, ister düşmandan olsun ister başkasından olsun, korku gerçekleştiğinde sabittir. Bunda üçüncü bir görüş daha vardır ki o da anlamın şudur: 'Eğer savaşınızı bitirinceye kadar namazı geciktirdiğiniz takdirde vaktin geçmesinden korkarsanız, yaya yahut binekli olarak namaz kılın.' Bu takdire göre ayet, namazı korumak adına kıyamı, rükûyu ve secdeyi terk etmeye ruhsat verilecek derecede vaktin farziyetinin tekit edildiğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الرِّجَالِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: رِجَالًا جَمْعُ رَاجِلٍ مِثْلَ تِجَارٍ وَتَاجِرٍ وَصِحَابٍ وَصَاحِبٍ وَالرَّاجِلُ هُوَ الْكَائِنُ عَلَى رِجْلِهِ مَاشِيًا كَانَ أَوْ وَاقِفًا وَيُقَالُ فِي جَمْعِ رَاجِلٍ: رَجُلٌ وَرِجَالَةٌ وَرِجَّالَةٌ وَرِجَالٌ وَرِجَّالٌ.
Üçüncü Mesele: {الرِّجَالِ} (ricâl) hakkında iki görüş vardır. Birincisi: {رِجَالًا} tüccar (tüccâr) ve tâcir (tâcir), dostlar (sıhâb) ve dost (sâhib) gibi râcil (râcil) kelimesinin çoğuludur. Râcil ise yürüyen olsun duran olsun ayağı üzerinde bulunan kimsedir. Râcil kelimesinin çoğulunda: Racl, ricâle, riccâle, ricâl ve riccâl denilir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ، وَهُوَ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ الْجَمْعِ، لِأَنَّ رَاجِلًا يُجْمَعُ عَلَى رَاجِلٍ، ثُمَّ يُجْمَعُ رَجُلٌ عَلَى رِجَالٍ، وَالرُّكَبَانُ جَمْعُ رَاكِبٍ، مِثْلُ فُرْسَانٍ وَفَارِسٍ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَيُقَالُ إِنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ رَاكِبٌ لِمَنْ كَانَ عَلَى جَمَلٍ، فَأَمَّا مَنْ كَانَ عَلَى فَرَسٍ فَإِنَّمَا يُقَالُ لَهُ فَارِسٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci görüş: Kaffâl'in zikrettiğidir ki o da çoğulun çoğulu olmasının caiz olduğudur; çünkü râcil kelimesi racl şeklinde çoğul yapılır, sonra racl kelimesi ricâl şeklinde çoğul yapılır. {الرُّكْبَانُ} (rukbân) ise atlılar (fürsân) ve atlı (fâris) gibi râkib (râkib) kelimesinin çoğuludur. Kaffâl şöyle demiştir: Râkib kelimesinin ancak deve üzerindeki kimse için kullanıldığı, at üzerindeki kimseye ise sadece fâris denildiği söylenir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: رِجَالًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَصَلُّوا رِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا.
Dördüncü Mesele: {رِجَالًا} hal olarak mansub kılınmıştır ve onda amel eden fiil hazfedilmiştir. Takdiri: 'Yaya yahut binekli olarak namaz kılın' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: صَلَاةُ الْخَوْفِ قِسْمَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ فِي حَالِ الْقِتَالِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي:
Beşinci Mesele: Korku namazı iki kısımdır: Birincisi: Savaş halinde olmasıdır ki bu ayetle kastedilen budur. İkincisi:
فِي غَيْرِ حَالِ الْقِتَالِ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ [النِّسَاءِ: ١٠٢] وَفِي سِيَاقِ الْآيَتَيْنِ بَيَانُ اخْتِلَافِ الْقَوْلَيْنِ.
Savaş dışı haldedir; bu da Nisâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: {وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun” [en-Nisâ 102] buyruğunda zikredilendir. İki ayetin bağlamında iki görüşün farklılığının açıklaması vardır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا الْتَحَمَ الْقِتَالُ وَلَمْ يُمْكِنْ تَرْكُ الْقِتَالِ لِأَحَدٍ، فَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ رُكْبَانًا عَلَى دَوَابِّهِمْ وَمُشَاةً عَلَى أَقْدَامِهِمْ إِلَى الْقِبْلَةِ وَإِلَى غَيْرِ الْقِبْلَةِ يُومِئُونَ بِالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، وَيَجْعَلُونَ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّكُوعِ وَيَحْتَرِزُونَ عَنِ الصَّيْحَاتِ لِأَنَّهُ لَا ضَرُورَةَ إِلَيْهَا وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُصَلِّي الْمَاشِي بَلْ يُؤَخِّرُ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً يَعْنِي مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةِ أَوْ غَيْرَ مُسْتَقْبِلِيهَا قَالَ نَافِعٌ: لَا أَرَى ابْنَ عُمَرَ ذَكَرَ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Savaş kızıştığında ve kimse için savaşı bırakmak mümkün olmadığında, Şâfiî'nin (rahmetullâhi aleyh) mezhebine göre onlar binekleri üzerinde süvari ve ayakları üzerinde yaya olarak, kıbleye doğru veya kıbleden başka yöne doğru rükû ve secde için ima ederek namaz kılarlar; secdeyi rükûdan daha aşağı yaparlar ve bağırıp çağırmaktan sakınırlar, çünkü buna zaruret yoktur. Ebû Hanîfe ise: 'Yürüyen kimse namaz kılmaz, bilakis tehir eder' demiştir. Şâfiî (rahmetullâhi aleyh) bu ayetle iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: İbn Ömer şöyle demiştir: {فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً} yani kıbleye dönmüş olarak veya kıbleye dönmemiş olarak. Nâfi': 'İbn Ömer'in bunu ancak Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklettiğini düşünüyorum' demiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْخَوْفَ الَّذِي تَجُوزُ مَعَهُ الصَّلَاةُ مَعَ التَّرَجُّلِ وَالْمَشْيِ وَمَعَ الرُّكُوبِ وَالرَّكْضِ لَا يُمْكِنُ مَعَهُ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ، فَصَارَ قَوْلُهُ: فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً يَدُلُّ عَلَى التَّرَخُّصِ/ فِي تَرْكِ التَّوَجُّهِ، وَأَيْضًا يَدُلُّ عَلَى التَّرَخُّصِ فِي تَرْكِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ إِلَى الْإِيمَاءِ لِأَنَّ مَعَ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ مِنَ الْعَدُوِّ لَا يَأْمَنُ الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ إِنْ وَقَفَ فِي مَكَانِهِ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، فَصَحَّ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ رِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا عَلَى جَوَازِ تَرْكِ الِاسْتِقْبَالِ، وَعَلَى جَوَازِ الِاكْتِفَاءِ بِالْإِيمَاءِ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ.
İkinci Yön: Yürüyerek ve koşarak, binek üstünde ve koşturarak namazın caiz olduğu korku halinde kıbleye yönelmeyi korumak mümkün değildir. Dolayısıyla: {فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً} “yaya yahut binekli olarak” buyruğu, yönelmeyi terk etmeye ruhsat verildiğine delalet etmiştir. Ayrıca ima ile yetinmek üzere rükû ve secdeyi terk etmeye de ruhsat olduğuna delalet eder; zira düşmandan gelen şiddetli korkuyla birlikte kişi olduğu yerde durursa canından emin olamaz ve rükû ile secdeye güç yetiremez. Böylece zikrettiğimiz şeyle, 'yaya yahut binekli olarak' ifadesinin kıbleye yönelmeyi terk etmenin caizliğine ve rükû ile secdede ima ile yetinmenin caizliğine delaleti sahih olmuştur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلْنَتَكَلَّمْ فِيمَا يَسْقُطُ عَنْهُ وَفِيمَا لَا يَسْقُطُ، فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا تَتِمُّ بِمَجْمُوعِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ أَحَدُهَا: فِعْلُ الْقَلْبِ وَهُوَ النِّيَّةُ، وَذَلِكَ لَا يَسْقُطُ لِأَنَّهُ لَا يَتَبَدَّلُ حَالُ الْخَوْفِ بِسَبَبِ ذَلِكَ وَالثَّانِي: فِعْلُ اللِّسَانِ
Bu sabit olduğunda, kişiden neyin düşüp neyin düşmeyeceğini konuşalım ve şöyle diyelim: Şüphe yok ki namaz ancak üç hususun bütünüyle tamam olur: Birincisi: Kalbin fiili olup o da niyettir; bu düşmez, çünkü korku hali bundan ötürü değişmez. İkincisi: Dilin fiilidir,
وَهِيَ الْقِرَاءَةُ، وَهِيَ لَا تَسْقُطُ عِنْدَ الْخَوْفِ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ أَيْضًا أَنْ يَتَكَلَّمَ حَالَ الصَّلَاةِ بِكَلَامٍ أَجْنَبِيٍّ، أَوْ يَأْتِيَ بِصَيْحَاتٍ لَا ضَرُورَةَ إِلَيْهَا وَالثَّالِثُ: أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ فَنَقُولُ: أَمَّا الْقِيَامُ وَالْقُعُودُ فَسَاقِطَانِ عَنْهُ لَا مَحَالَةَ وَأَمَّا الِاسْتِقْبَالُ فَسَاقِطٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَأَمَّا الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ فَالْإِيمَاءُ قَائِمٌ مَقَامَهُمَا، فَيَجِبُ أَنْ يَجْعَلَ الْإِيمَاءَ النَّائِبَ عَنِ السُّجُودِ أَخْفَضَ مِنَ الْإِيمَاءِ النَّائِبِ عَنِ الرُّكُوعِ، لِأَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مُمْكِنٌ، وَأَمَّا تَرْكُ الطَّهَارَةِ فَغَيْرُ جَائِزٍ لِأَجْلِ الْخَوْفِ، فَإِنَّهُ يُمْكِنُهُ التَّطْهِيرُ بِالْمَاءِ أَوِ التُّرَابِ، إِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أَنَّهُ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ وَامْتَنَعَ عليه التوضي بِهِ هَلْ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَيَمَّمَ بِالْغُبَارِ الَّذِي يَتَمَكَّنُ مِنْهُ حَالَ رُكُوبِهِ، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ يَجُوزُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ خَوْفُ الْعَطَشِ يُرَخِّصُ التَّيَمُّمَ، فَالْخَوْفُ عَلَى النَّفْسِ أَوْلَى أَنَّ يُرَخِّصَ فِي ذَلِكَ، فَهَذَا تَفْصِيلُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَبِالْجُمْلَةِ فَاعْتِمَادُهُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى
O da kıraattir ve korku anında düşmez. Namaz esnasında harici bir söz söylemesi veya gereksiz bağırıp çağırmalarda bulunması da caiz değildir. Üçüncüsü: Organların amelleridir; deriz ki: Kıyam ve kuûd (oturuş) şüphesiz ondan düşer. Kıbleye yönelmek açıkladığımız üzere düşer. Rükû ve secdeye gelince, ima onların yerine geçer. Secde yerine geçen imayı, rükû yerine geçen imadan daha aşağı yapması gerekir; zira bu miktar mümkündür. Korkudan ötürü temizliği terk etmek ise caiz değildir; çünkü suyla veya toprakla temizlenmesi mümkündür. İhtilaf ancak şuradadır: Su bulup da onunla abdest alması engellenmişse, binek üzerindeyken elde edebileceği toz ile teyemmüm etmesi caiz midir? En sahih olanı caiz olmasıdır; zira susuzluk korkusu teyemmüme ruhsat veriyorsa, can korkusu buna ruhsat vermeye daha evladır. İşte Şâfiî'nin (rahmetullâhi aleyh) görüşünün ayrıntısı budur. Özetle, onun bu konudaki dayanağı,
قَوْلِهِ ﵊: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ»
Onun (aleyhisselâm): “Size bir şey emrettiğimde, ondan gücünüz yettiği kadarını yerine getirin” buyruğudur.
وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِأَنَّهُ ﵇ أَخَّرَ الصَّلَاةَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ فَوَجَبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ أَيْضًا.
Ebû Hanîfe ise onun (aleyhisselâm) Hendek günü namazı tehir ettiğini, dolayısıyla bizim için de bunun vacip olduğunu delil getirmiştir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ يَوْمَ الْخَنْدَقِ لَمْ يَبْلُغِ الْخَوْفُ هَذَا الْحَدَّ وَمَعَ ذلك فإنه ﷺ أخرى الصَّلَاةَ فَعَلِمْنَا كَوْنَ هَذِهِ الْآيَةِ نَاسِخَةً لِذَلِكَ الْفِعْلِ.
Cevap şudur: Hendek günü korku bu dereceye ulaşmamıştı; bununla birlikte o (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazı tehir etti, böylece bu ayetin o fiili neshettiğini anlamış olduk.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْخَوْفِ الَّذِي يُفِيدُ هَذِهِ الرُّخْصَةَ وَطَرِيقُ الضَّبْطِ أَنْ نَقُولَ: الْخَوْفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْقِتَالِ، أَوْ فِي غَيْرِ الْقِتَالِ، أَمَّا الْخَوْفُ فِي الْقِتَالِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي قِتَالٍ وَاجِبٍ، أَوْ مُبَاحٍ، أَوْ مَحْظُورٍ، أَمَّا الْقِتَالُ الْوَاجِبُ فَهُوَ كَالْقِتَالِ مَعَ الْكُفَّارِ وَهُوَ الْأَصْلُ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَفِيهِ نَزَلَتِ الْآيَةُ، وَيَلْتَحِقُ بِهِ قِتَالُ أَهْلِ الْبَغْيِ، قَالَ تَعَالَى: فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ [الْحُجُرَاتِ: ٩] وَأَمَّا الْقِتَالُ الْمُبَاحُ فَقَدْ قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْمَحَاسِنِ الطَّبَرِيُّ فِي كِتَابِ شَرْحِ الْمُخْتَصَرِ: إِنَّ دَفْعَ الْإِنْسَانِ عَنْ نَفْسِهِ مُبَاحٌ غَيْرُ وَاجِبٍ بِخِلَافِ مَا إِذَا قَصَدَ الْكَافِرُ نَفْسَهُ، فَإِنَّهُ يَجِبُ الدَّفْعُ لِئَلَّا يَكُونَ إِخْلَالًا بِحَقِّ الْإِسْلَامِ.
Altıncı Mesele: Bu ruhsatı sağlayan korku konusunda ihtilaf ettiler. Bunu zapt etmenin yolu şöyle dememizdir: Korku ya savaşta olur ya da savaş dışında olur. Savaştaki korku ise ya vacip ya mubah ya da memnu bir savaşta olur. Vacip savaş; kâfirlerle savaşmak gibidir ki korku namazında asıl olan budur ve ayet de bunun hakkında inmiştir. Âsilerle (bâğîlerle) savaşmak da buna dahil edilir. Nitekim Allah Teâlâ: {فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar azgınlık eden tarafla savaşın” [el-Hucurât 9] buyurmuştur. Mubah savaşa gelince; Kadı Ebü'l-Mehâsin et-Taberî Şerhu'l-Muhtasar adlı kitabında şöyle demiştir: İnsanın kendisini müdafaa etmesi mubahtır, vacip değildir; kâfirin bizzat kendisine kastetmesi durumu ise müstesnadır, zira İslam'ın hakkına halel gelmemesi için müdafaa vacip olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا الْقِتَالُ فِي الدَّفْعِ عَنِ النَّفْسِ وَفِي الدَّفْعِ عَنْ كُلِّ حَيَوَانٍ مُحْتَرَمٍ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ فِيهِ صَلَاةُ الْخَوْفِ، أَمَّا قَصْدُ أَخْذِ مَالِهِ، أَوْ إِتْلَافِ حَالِهِ، فَهَلْ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ صَلَاةَ شِدَّةِ/ الْخَوْفِ، فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَصَحُّ أَنْ يَجُوزَ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ
Bunu bildiğinde deriz ki: Nefsi müdafaa ve hürmete layık her canlıyı müdafaa savaşında korku namazı kılmak caizdir. Malının alınması veya durumunun heba edilmesi kastedildiğinde ise, şiddetli korku namazını kılıp kılamayacağı hususunda iki görüş vardır: En sahih olanı caiz olmasıdır. Şâfiî,
بِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ»
Onun (aleyhisselâm): “Malı uğrunda öldürülen şehiddir” sözünü delil getirmiştir.
فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الدَّفْعَ عَنِ الْمَالِ كَالدَّفْعِ عَنِ النَّفْسِ وَالثَّانِي: لَا يَجُوزُ لِأَنَّ حُرْمَةَ الزَّوْجِ أَعْظَمُ، أَمَّا الْقِتَالُ الْمَحْظُورُ فَإِنَّهُ لَا تَجُوزُ فِيهِ صَلَاةُ الْخَوْفِ، لِأَنَّ هَذَا رُخْصَةٌ وَالرُّخْصَةُ إِعَانَةٌ وَالْعَاصِي لَا يَسْتَحِقُّ الْإِعَانَةَ، أَمَّا الْخَوْفُ الْحَاصِلُ لَا فِي الْقِتَالِ، كَالْهَارِبِ مِنَ الْحَرْقِ وَالْغَرَقِ وَالسَّبُعِ وَكَذَا الْمُطَالِبِ بِالدِّينِ إِذَا كَانَ مُعْسِرًا خَائِفًا مِنَ الْحَبْسِ، عَاجِزًا عَنْ بَيِّنَةِ الْإِعْسَارِ، فَلَهُمْ أَنْ يُصَلُّوا هَذِهِ الصَّلَاةَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ مُطْلَقٌ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ.
Bu da malı müdafaa etmenin nefsi müdafaa etmek gibi olduğuna delalet etmiştir. İkinci görüş: Caiz değildir; çünkü canın dokunulmazlığı daha büyüktür. Memnu (haram) savaşa gelince, onda korku namazı caiz olmaz; zira bu bir ruhsattır, ruhsat ise yardımdır ve âsi olan kimse yardımı hak etmez. Savaşta olmayıp meydana gelen korkuya gelince; yangından, boğulmaktan ve yırtıcı hayvandan kaçan kimse gibi, aynı şekilde borcu talep edilen kimse de darda olup hapsedilmekten korktuğunda ve darlık beyyinesini getirmekten aciz olduğunda, bu namazı kılabilirler; çünkü Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ خِفْتُمْ} “Eğer korkarsanız” buyruğu mutlaktır, hepsini kapsar.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ حَالَ الْمُقَاتَلَةِ.
Eğer: '{فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً} “yaya yahut binekli olarak” buyruğu, bundan murâdın savaş halindeki düşman korkusu olduğuna delalet eder' denilirse,
قُلْنَا: هَبْ أَنَّهُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ هُنَاكَ دفعا للضرر، وهذا المعنى قائم هاهنا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْحُكْمُ مَشْرُوعًا وَاللَّهُ أعلم.
Deriz ki: Farz et ki öyledir; ancak bu hüküm orada zararı defetmek için sabit olmuştur ve bu mana burada da mevcuttur. Dolayısıyla bu hükmün meşru olması vacip olmuştur. Allah en iyisini bilir.
المسألة السابعة: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمُ الصَّلَاةَ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعٌ، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَانِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْخَوْفِ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَأَنَّ قَوْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ مَتْرُوكٌ.
Yedinci Mesele: İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Allah, Peygamberinizin diliyle namazı hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekat olarak farz kıldı.' Cumhura göre ise vacip olan; ister korku halinde olsun ister olmasın hazarda dört, seferde iki rekattır ve İbn Abbâs'ın görüşü متروك (terk edilmiş)tir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَالْمَعْنَى بِزَوَالِ الْخَوْفِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الرُّخْصَةِ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: فَاذْكُرُوا بِمَعْنَى فَافْعَلُوا الصَّلَاةَ كَمَا عَلَّمَكُمْ بِقَوْلِهِ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَكَمَا بَيَّنَهُ بِشُرُوطِهِ وَأَرْكَانِهِ، لِأَنَّ سَبَبَ الرُّخْصَةِ إِذَا زَالَ عَادَ الْوُجُوبُ فِيهِ كَمَا كَانَ مِنْ قَبْلُ، وَالصَّلَاةُ قَدْ تُسَمَّى ذِكْرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الْجُمُعَةِ: ٩] .
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyruğuna gelince, anlamı: Ruhsatın sebebi olan korkunun kalkmasıyla {فاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ} “öğrettiği gibi Allah'ı anın” demektir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: {فاذْكُرُوا} [anınız ifadesi], {حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “Namazlara ve orta namaza devam edin; ve saygı ve bağlılık içinde Allah'ın huzurunda durun” [el-Bakara 238] buyruğuyla size öğrettiği ve şartları ile rükünleriyle açıkladığı gibi namazı kılınız anlamındadır. Çünkü ruhsatın sebebi ortadan kalktığında, onun vücubiyeti daha önce olduğu gibi geri döner. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine koşun” [el-Cuma 9] buyruğundan dolayı namaz bazen zikir diye de isimlendirilir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فَاذْكُرُوا اللَّهَ أَيْ فَاشْكُرُوهُ لِأَجْلِ إِنْعَامِهِ عَلَيْكُمْ بِالْأَمْنِ، طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ: إِنَّ هَذَا الذِّكْرَ لَمَّا كَانَ مُعَلَّقًا بِشَرْطٍ مَخْصُوصٍ، وَهُوَ حُصُولُ الْأَمْنِ بَعْدَ الْخَوْفِ لَمْ يَكُنْ حَمْلُهُ عَلَى ذِكْرٍ يَلْزَمُ مَعَ الْخَوْفِ وَالْأَمْنِ جَمِيعًا عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَعَ الْخَوْفِ يَلْزَمُ الشُّكْرُ، كَمَا يَلْزَمُ مَعَ الْأَمْنِ، لِأَنَّ فِي كِلَا الْحَالَيْنِ نِعْمَةَ الله تعالى متصلة، والخوف هاهنا مِنْ جِهَةِ الْكُفَّارِ لَا مِنْ جِهَتِهِ تَعَالَى، فَالْوَاجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عَلَى ذِكْرٍ يَخْتَصُّ بِهَذِهِ الْحَالَةِ.
İkinci görüş: {فاذْكُرُوا اللَّهَ} yani size güven nimetini bahşettiği için O'na şükredin demektir. Kadı bu görüşe itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Bu zikir, korkudan sonra güvenin gerçekleşmesi gibi özel bir şarta bağlandığında, korku ve güven hallerinin her ikisinde de aynı şekilde gereken bir zikre hamledilemez. Malumdur ki güven halinde gerektiği gibi korku halinde de şükür gerekir; çünkü her iki halde de Allah Teâlâ'nın nimeti süreklidir ve buradaki korku Allah Teâlâ tarafından değil kâfirler tarafındandır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {فاذْكُرُوا اللَّهَ} buyruğunu bu hale has bir zikre hamletmek vaciptir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ الصَّلَاةُ وَالشُّكْرُ جَمِيعًا، لِأَنَّ الْأَمْنَ بِسَبَبِ الشُّكْرِ مُحَدَّدٌ يَلْزَمُ فِعْلُهُ مَعَ فِعْلِ الصَّلَاةِ فِي أَوْقَاتِهَا.
Üçüncü görüş: {فاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allah'ı anın” buyruğunun kapsamına namaz ve şükrün her ikisi de girer; çünkü şükür sebebiyle olan güven, vakitlerinde namaz kılma fiiliyle birlikte yapılması gereken belirli bir şeydir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَما عَلَّمَكُمْ فَبَيَانُ إِنْعَامِهِ عَلَيْنَا بِالتَّعْلِيمِ وَالتَّعْرِيفِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ نِعَمِهِ تَعَالَى، وَلَوْلَا هِدَايَتُهُ لَمْ نَصِلْ إِلَى ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ أَصْحَابَنَا فَسَّرُوا هَذَا التَّعْلِيمَ بِخَلْقِ الْعِلْمِ وَالْمُعْتَزِلَةُ فَسُّرُوهُ بِوَضْعِ الدَّلَائِلِ، وَفِعْلِ الْأَلْطَافِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا قَبْلَ بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ من زمان الجهالة والضلالة.
Allah Teâlâ'nın: {كَما عَلَّمَكُمْ} “size öğrettiği gibi” buyruğuna gelince; bu, öğretmek ve bildirmek suretiyle bize olan ihsanının ve bunun Allah Teâlâ'nın nimetlerinden olduğunun açıklamasıdır. O'nun hidayeti olmasaydı biz buna ulaşamazdık. Sonra bizim arkadaşlarımız (Eş'arîler) bu öğretmeyi ilmi yaratmakla, Mu'tezile ise deliller koymak ve lütuflarda bulunmakla tefsir etmiştir. Allah Teâlâ'nın: {ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} “bilmediğiniz şeyleri” buyruğu ise Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmesinden önceki cehalet ve sapıklık zamanına işarettir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, meşru olarak kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
الحكم السابع عشر الوفاة
On Yedinci Hüküm: Vefat
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَصِيَّةٌ بِالرَّفْعِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَفِيهِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَصِيَّةٌ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلَهُ: لِأَزْواجِهِمْ خَبَرٌ، وَحَسُنَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَةِ، لِأَنَّهَا مُتَخَصِّصَةٌ بِسَبَبِ تَخْصِيصِ الْمَوْضِعِ، كَمَا حَسُنَ قَوْلُهُ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَخَيْرٌ بَيْنَ يَدَيْكَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi', Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, {وَصِيَّةٌ} kelimesini ref ile (vasiyyetün), diğerleri ise nasb ile (vasiyyeten) okumuştur. Ref kıraatine gelince, bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: {وَصِيَّةٌ} buyruğunun mübteda (özne), {لِأَزْواجِهِمْ} buyruğunun ise haber (yüklem) olmasıdır. Nekire ile ibtida etmek (cümleye başlamak) güzelleşmiştir; çünkü yerin tahsis edilmesi sebebiyle tahsis kazanmıştır, nitekim 'Selamün aleyküm' ve 'Hayrun beyne yedeyke' sözlerinin güzelleşmesi gibi. İkincisi:
وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مُبْتَدَأً، وَيُضْمَرُ لَهُ خَبَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ فَعَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ لِأَزْوَاجِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] ، فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ [النِّسَاءِ: ٩٢] ، فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ [الْمَائِدَةِ: ٨٩] وَالثَّالِثُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: الْأَمْرُ وَصِيَّةٌ، أَوِ الْمَفْرُوضُ، أَوِ الْحُكْمُ وَصِيَّةٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَضْمَرْنَا الْمُبْتَدَأَ وَالرَّابِعُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ:
{وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ} ifadesinin mübteda olması ve ona mahzuf bir haber takdir edilmesidir; takdiri de 'Eşleri için bir vasiyet onların üzerinedir' şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” [el-Bakara 237], {فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ} “teslim edilecek bir diyet [vardır]” [en-Nisâ 92], {فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ} “üç gün oruç tutmak [gerekir]” [el-Mâide 89] buyruklarıdır. Üçüncüsü: Ayetin takdirinin: 'İş vasiyettir' veya 'Farz olan vasiyettir' yahut 'Hüküm vasiyettir' şeklinde olmasıdır; bu veche göre mübtedayı takdir etmiş oluruz. Dördüncüsü: Ayetin takdirinin:
كُتِبَ عَلَيْكُمْ وَصِيَّةٌ وَالْخَامِسُ: تَقْدِيرُهُ: لِيَكُونَ مِنْكُمْ وَصِيَّةٌ وَالسَّادِسُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَوَصِيَّةُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَصِيَّةٌ إِلَى الْحَوْلِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ جَائِزَةٌ حَسَنَةٌ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ النَّصْبِ فَفِيهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ فَلْيُوصُوا
'Size bir vasiyet yazıldı' şeklinde olmasıdır. Beşincisi: Takdirinin: 'Sizden bir vasiyet olsun' şeklinde olmasıdır. Altıncısı: Ayetin takdirinin: 'İçinizden ölenlerin vasiyeti, bir yıla kadar olan vasiyettir' şeklinde olmasıdır. Bütün bu vecihler caiz ve güzeldir. Nasb kıraatine gelince, bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Ayetin takdirinin: 'Vasiyet etsinler'
وَصِيَّةً وَالثَّانِي: تَقْدِيرُهَا: تُوصُونَ وَصِيَّةً، كَقَوْلِكَ: إِنَّمَا أَنْتَ سَيْرَ الْبَرِيدِ أَيْ تَسِيرُ سَيْرَ الْبَرِيدِ الثَّالِثُ: تَقْدِيرُهَا:
'[bir] vasiyet' şeklinde olmasıdır. İkincisi: Takdirinin; senin 'Sen ancak ulak gidişi gibisin' yani 'Ulak gidişi gibi gidersin' demen gibi: 'Bir vasiyet vasiyet edersiniz' şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Takdirinin:
أَلْزَمَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ وَصِيَّةً.
'[Allah] ölen kimselere bir vasiyeti zorunlu kıldı' şeklinde olmasıdır.