Binûn

Bakara Suresi — 76. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِالتَّهْدِيدِ فَقَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِالسِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَجَبَ الْحَذَرُ فِي كُلِّ مَا يَفْعَلُهُ الْإِنْسَانُ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ الْوَعِيدِ الْوَعْدَ، فَقَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ.

Sonra Allah Teâlâ ayeti bir tehdit ile bitirerek şöyle buyurdu: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ} “Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının”. Bu, Allah Teâlâ'nın gizliyi de açığı da bildiğine ve dolayısıyla insanın gizlide ve açıkta yaptığı her şeyde sakınmasının zorunlu olduğuna yönelik bir uyarıdır. Sonra tehdidin ardından vaadi zikrederek: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir (hemen cezalandırmaz, mühlet verir)” buyurdu.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 236]

لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)

{لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “Kendilerine el sürmediğiniz veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşamanızda size bir günah yoktur. Durumu geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre uygun bir şekilde onlara müt'a (hediye/geçimlik) versin. Bu, iyilik edenler üzerine bir haktır”. (236)

الْحُكْمُ الْخَامِسَ عَشَرَ حُكْمُ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الدُّخُولِ

ON BEŞİNCİ HÜKÜM: ZİFÂFTAN ÖNCE BOŞANAN KADININ HÜKMÜ

اعْلَمْ أَنَّ أَقْسَامَ الْمُطَلَّقَاتِ أَرْبَعَةٌ أَحَدُهَا: الْمُطَلَّقَةُ الَّتِي تَكُونُ مَفْرُوضًا لَهَا وَمَدْخُولًا بِهَا وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَا تَقَدَّمَ أَحْكَامَ هَذَا الْقِسْمِ وَهُوَ أَنَّهُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهُنَّ عَلَى الْفِرَاقِ شَيْءٌ عَلَى سَبِيلِ الظُّلْمِ ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ لَهُنَّ كَمَالَ الْمَهْرِ، وَأَنَّ عِدَّتَهُنَّ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ.

Bil ki boşanan kadınların kısımları dörttür: Birincisi: Kendisine mehir belirlenmiş ve zifâfa girilmiş olan boşanan kadındır. Allah Teâlâ daha önce bu kısmın hükümlerini zikretmiştir; o da ayrılık esnasında onlardan zulüm yoluyla hiçbir şeyin alınmamasıdır. Sonra onların mehrin tamamına hak kazandıklarını ve iddetlerinin üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) olduğunu bildirmiştir.

وَالْقِسْمُ الثَّانِي: مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ مَا لَا يَكُونُ مَفْرُوضًا وَلَا مَدْخُولًا بِهَا وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَكَرَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهَا مَهْرٌ، وَأَنَّ لَهَا الْمُتْعَةَ بِالْمَعْرُوفِ.

Boşanan kadınların ikinci kısmı: Mehir belirlenmemiş ve zifâfa da girilmemiş olandır. Bu, Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği kısımdır; onun için mehir olmadığını ve onun örfe uygun bir müt'a hakkı olduğunu zikretmiştir.

وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ: الَّتِي يَكُونُ مَفْرُوضًا لَهَا، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ مَدْخُولًا بِهَا وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ ﷾: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ حُكْمَ عِدَّةِ غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا وَذَكَرَ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ أَنَّهُ لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا الْبَتَّةَ، فَقَالَ: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ [الْأَحْزَابِ: ٤٩] .

Boşanan kadınların üçüncü kısmı: Kendisine mehir belirlenmiş ancak zifâfa girilmemiş olandır. Bu da bu ayetten sonraki ayette zikredilen kısımdır; o da Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} [Bakara: 237] “Eğer onlara bir mehir belirlemiş olup da kendilerine el sürmeden önce boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır” buyruğudur. Bil ki Allah Teâlâ, zifâfa girilmemiş kadının iddet hükmünü açıklamış ve Ahzâb Suresi'nde onun üzerinde kesinlikle hiçbir iddet olmadığını zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ} [Ahzâb: 49] “Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine el sürmeden önce onları boşadığınız zaman, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur; onları müt'alandırın (onlara hediye verin)”.

الْقِسْمُ الرَّابِعُ: مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ: الَّتِي تَكُونُ مَدْخُولًا بِهَا، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ مَفْرُوضًا لَهَا، وَحُكْمُ هَذَا الْقِسْمِ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [النِّسَاءِ: ٢٤] أَيْضًا الْقِيَاسُ الْجَلِيُّ دَالٌّ عَلَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْمَوْطُوءَةَ بِالشُّبْهَةِ لَهَا مَهْرُ الْمِثْلِ، فَالْمَوْطُوءَةُ بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ أَوْلَى بِهَذَا الْحُكْمِ، فَهَذَا

Boşanan kadınların dördüncü kısmı: Kendisiyle zifâfa girilmiş ancak mehir belirlenmemiş olandır. Bu kısmın hükmü O'nun: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} [Nisâ: 24] “Onlardan hangisinden faydalandıysanız, mehirlerini verin” buyruğunda zikredilmiştir. Ayrıca açık kıyas da buna delalet eder; zira ümmet, şüphe ile cinsel ilişkide bulunulan kadının mehr-i misl (emsal mehir) hakkı olduğu hususunda icma etmiştir; dolayısıyla sahih nikâhla ilişkide bulunulan kadın bu hükme daha layıktır. İşte bu

التَّقْسِيمُ تَنْبِيهٌ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ هَذَا التَّقْسِيمِ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى، فَيُقَالُ: إِنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ يُوجِبُ بَدَلًا عَلَى كُلِّ حَالٍ، ثُمَّ ذَلِكَ الْبَدَلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَذْكُورًا أَوْ غَيْرَ مَذْكُورٍ، فَإِنْ كَانَ الْبَدَلُ مَذْكُورًا، فَإِنْ حَصَلَ الدُّخُولُ اسْتَقَرَّ كُلُّهُ، وَهَذَا هُوَ حُكْمُ الْمُطَلَّقَاتِ الَّتِي ذَكَرَهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الدُّخُولُ سَقَطَ نِصْفُ الْمَذْكُورِ بِالطَّلَاقِ، وَهَذَا هُوَ حُكْمُ الْمُطَلَّقَاتِ الَّتِي ذَكَرَهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الَّتِي تَجِيءُ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ. فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْبَدَلُ مَذْكُورًا فَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الدُّخُولُ فَهُوَ هَذِهِ الْمُطَلَّقَةُ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حُكْمَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَحُكْمُهَا أَنَّهُ لَا مَهْرَ لَهَا، وَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا، وَيَجِبُ عَلَيْهِ لَهَا الْمُتْعَةُ، وَإِنْ حَصَلَ الدُّخُولُ فَحُكْمُهَا غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ فِيهَا مَهْرُ الْمِثْلِ، وَلَمَّا نَبَّهْنَا عَلَى هَذَا التَّقْسِيمِ فَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.

taksim, bu ayetten kastedilene bir dikkat çekmedir. Bu taksimi başka bir ifadeyle anlatmak da mümkündür; şöyle ki: Nikâh akdi her halükârda bir bedel gerektirir. Sonra o bedel ya belirlenmiş olur ya da belirlenmemiş olur. Eğer bedel belirlenmişse; şayet zifâf gerçekleşmişse bedelin tamamı kesinleşir ki Allah Teâlâ'nın bu ayetten önce zikrettiği boşanmış kadınların hükmü budur. Eğer zifâf gerçekleşmemişse belirlenenin yarısı boşanma ile düşer; bu da Allah Teâlâ'nın bu ayetin hemen ardından gelen ayette zikrettiği boşanmış kadınların hükmüdür. Şayet bedel belirlenmemişse; eğer zifâf gerçekleşmemişse bu, Allah Teâlâ'nın bu ayette hükmünü zikrettiği boşanan kadındır. Bunun hükmü de onun mehir hakkının olmaması, üzerinde iddet bulunmaması ve erkeğin ona müt'a vermesinin vacip olmasıdır. Şayet zifâf gerçekleşmişse, bunun hükmü bu ayetlerde zikredilmemiştir; ancak bunda vacip olanın mehr-i misl olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Biz bu taksime dikkat çektiğimize göre tefsire geri dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَهَذَا نَصٌّ فِي أَنَّ الطَّلَاقَ جَائِزٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَصْحَابِنَا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الثَّلَاثِ لَيْسَ بِحَرَامٍ، قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا جُناحَ/ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ التَّطْلِيقَاتِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ الثَّلَاثِ مِنْهَا فَيُقَالُ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ إِلَّا إِذَا طَلَّقْتُمُوهُنَّ ثَلَاثَ طَلَقَاتٍ فَإِنَّ هُنَاكَ يَثْبُتُ الْجُنَاحُ، قَالُوا: وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ التَّطْلِيقَاتِ، أَعْنِي حَالَ الْإِفْرَادِ وَحَالَ الْجَمْعِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ عِنْدِي ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْإِذْنِ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ فِي الْوُجُودِ، وَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ إِدْخَالُهُ فِي الْوُجُودِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّ الْأَمْرَ الْمُطْلَقَ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ، وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّهُ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ انْعَقَدَتِ الْيَمِينُ عَلَى الْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ فَقَطْ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يَتَنَاوَلُ حَالَةَ الْجَمْعِ، وَأَمَّا الِاسْتِثْنَاءُ الَّذِي ذَكَرُوهُ فَنَقُولُ: يُشْكِلُ هَذَا بِالْأَمْرِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ بِالِاتِّفَاقِ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ، مَعَ أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: صَلِّ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الْفُلَانِيِّ وَصُمْ إِلَّا فِي الْيَوْمِ الْفُلَانِيِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ'nın: {لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Kadınları boşamanızda size bir günah yoktur” buyruğuna gelince; bu, boşanmanın caiz olduğuna dair açık bir nastır. Bil ki ashabımızdan birçoğu, üç talakı bir arada vermenin haram olmadığını açıklamada bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Çünkü O'nun: {لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Kadınları boşamanızda size bir günah yoktur” buyruğu, boşamaların bütün çeşitlerini kapsamaktadır; bunun delili, ondan üçün istisna edilmesinin sahih olmasıdır. Şöyle denilebilir: 'Kadınları üç talakla boşamanız hali müstesna, onları boşamanızda size bir günah yoktur; çünkü orada günah sabit olur.' Şöyle dediler: İstisnanın hükmü, o olmasaydı dahil olacak olan şeyi [hükümden] çıkarmaktır. Dolayısıyla O'nun: {لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Kadınları boşamanızda size bir günah yoktur” buyruğunun, teklik ve topluluk hallerini, yani bütün boşama çeşitlerini kapsadığı sabit olmuştur. Bence bu istidlal zayıftır; çünkü ayet, bu mahiyetin varlık sahasına çıkarılmasına izin verildiğine delalet etmektedir ve bunun gereğince amel etmek için onu bir defa varlık sahasına sokmak yeterlidir. Bundan dolayı biz: 'Mutlak emir tekrar ifade etmez' dedik. Yine bundan dolayı: 'Bir kimse karısına: Eve girersen boşsun derse, yemin sadece bir defaya bağlanmış olur' dedik. Dolayısıyla bu lafzın topluluk halini kapsamadığı sabit olmuştur. Zikrettikleri istisnaya gelince, deriz ki: Bu durum emir ile müşkil hale gelir; zira muhakkiklerin ittifakıyla mutlak emir tekrar ifade etmez; bununla beraber 'Şu vakit hariç namaz kıl' ve 'Şu gün hariç oruç tut' denilmesi sahihtir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} “Kendilerine el sürmediğiniz” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تُمَاسُّوهُنَّ بِالْأَلْفِ عَلَى الْمُفَاعَلَةِ، وَكَذَلِكَ فِي الْأَحْزَابِ وَالْبَاقُونَ تَمَسُّوهُنَّ بِغَيْرِ أَلِفٍ، حُجَّةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ أَنَّ بَدَنَ كُلِّ وَاحِدٍ يَمَسُّ بَدَنَ صَاحِبِهِ وَيَتَمَاسَّانِ جَمِيعًا وَأَيْضًا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا [الْمُجَادَلَةِ: ٣] وَهُوَ إِجْمَاعٌ وَحُجَّةُ الْبَاقِينَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, mufâale kalıbında elif ile {تُمَاسُّوهُنَّ} şeklinde okumuşlardır; Ahzâb'da da böyledir. Diğerleri ise elifsiz olarak {تَمَسُّوهُنَّ} şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî'nin delili; her birinin bedeninin arkadaşının bedenine temas etmesi ve ikisinin birlikte temaslaşmasıdır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا} [Mücâdele: 3] “Birbiriyle temas etmeden önce” buyruğu da buna delalet etmektedir ve bu icmadır. Diğerlerinin delili ise O'nun:

وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٧] وَلِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَلْفَاظِ فِي هَذَا الْمَعْنَى جَاءَ عَلَى الْمَعْنَى بِفِعْلٍ دُونَ فَاعِلٍ كَقَوْلِهِ: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ [الرَّحْمَنِ: ٥٦] وَكَقَوْلِهِ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ [النِّسَاءِ: ٢٥] وَأَيْضًا الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْمَسِّ: الْغِشْيَانُ، وَذَلِكَ فِعْلُ الرَّجُلِ، وَيَدُلُّ في الآية الثانية على الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْمَسِّ الْغِشْيَانُ، وَأَمَّا مَا جَاءَ فِي الظِّهَارِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَالْمُرَادُ بِهِ الْمُمَاسَّةُ الَّتِي هِيَ غَيْرُ الْجِمَاعِ وَهِيَ حَرَامٌ فِي الظِّهَارِ، وَبَعْضُ مَنْ قَرَأَ: تُمَاسُّوهُنَّ قَالَ: إِنَّهُ بِمَعْنَى تَمَسُّوهُنَّ لأن فَاعَلَ قَدْ يُرَادُ بِهِ فَعَلَ، كَقَوْلِهِ: طَارَقْتُ النَّعْلَ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَهُوَ كَثِيرٌ.

{وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} [Âl-i İmrân: 47] “Bana hiçbir insan eli değmedi” buyruğundaki icmalarıdır ve bu manadaki lafızların çoğunun, O'nun: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} [Rahmân: 56] “Onlara dokunmamıştır” ve O'nun: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} [Nisâ: 25] “Onları ailelerinin izniyle nikâhlayın” buyruklarında olduğu gibi faal olmaksızın fiil kalıbı manası üzere gelmiş olmasıdır. Ayrıca bu temastan maksat ilişkide bulunmaktır; bu da erkeğin fiilidir ve ikinci ayette bu temastan maksadın ilişki olduğuna delalet etmektedir. Zıharda geçen Allah Teâlâ'nın: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا} “Birbiriyle temas etmeden önce” buyruğuna gelince; ondan maksat cima dışındaki dokunmadır ki bu da zıharda haramdır. {تُمَاسُّوهُنَّ} şeklinde okuyanların bazısı ise: 'Bu, {تَمَسُّوهُنَّ} manasındadır; çünkü Arapçada ‘târaktu’n-na‘l’ (ayakkabıyı tabanladım) ve ‘âkabtu’l-lıss’ (hırsızı cezalandırdım) sözlerinde olduğu gibi ‘fâale’ kalıbıyla bazen ‘faale’ kastedilir ki bu çoktur' demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ نَفْيَ الْجَنَاحِ عَنِ الْمُطَلِّقِ مَشْرُوطٌ بِعَدَمِ الْمَسِيسِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَيْضًا بَعْدَ الْمَسِيسِ.

İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Ayetin zahiri, boşayandan günahın nefyedilmesinin (kaldırılmasının) temasın bulunmamasına bağlı olduğunu hissettirmektedir; oysa durum böyle değildir, zira temastan sonra da onun üzerine bir günah yoktur.

وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى إِبَاحَةِ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ مُطْلَقًا، وَهَذَا الْإِطْلَاقُ غَيْرُ ثَابِتٍ

Bunun cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Ayet, temastan önce boşanmanın mutlak olarak mubah olduğuna delalet etmektedir; bu ıtlak (kayıtsızlık) ise

بَعْدَ الْمَسِيسِ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ الطَّلَاقُ بَعْدَ الْمَسِيسِ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ، وَلَا فِي الطُّهْرِ الَّذِي جَامَعَهَا فِيهِ، فَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ حِلَّ الطَّلَاقِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَحِلُّ الطَّلَاقِ عَلَى الْإِطْلَاقِ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِشَرْطِ عَدَمِ الْمَسِيسِ، صَحَّ ظَاهِرُ اللَّفْظِ.

temastan sonra sabit değildir; zira temastan sonra hayız zamanında ve kendisinde cinsel ilişkide bulunduğu temizlik döneminde boşamak helal değildir. Ayette zikredilen husus mutlak olarak boşanmanın helal oluşu olduğuna ve boşanmanın mutlak olarak helal oluşu da ancak temasın bulunmaması şartıyla sabit olduğuna göre lafzın zahiri sahih olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ بِمَعْنَى الَّذِي وَالتَّقْدِيرُ:

Cevaptaki İkinci Vecih: Bazıları şöyle demiştir: O'nun: {مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} “Kendilerine el sürmediğiniz” buyruğundaki {مَا} edatı 'ellezî' (o kimseler) manasındadır ve takdiri:

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ اللَّاتِي لَمْ تسموهن، إِلَّا أَنَّ (مَا) اسْمٌ جَامِدٌ لَا يَنْصَرِفُ، / وَلَا يَبِينُ فِيهِ الْإِعْرَابُ وَلَا الْعَدَدُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ لَفْظُ (مَا) شَرْطًا، فَزَالَ السُّؤَالُ.

'Kendilerine el sürmediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur' şeklindedir; şu kadar var ki {مَا} çekimsiz, camid bir isimdir, onda irap ve sayı açığa çıkmaz. Bu takdire göre {مَا} lafzı şart olmaz ve böylece soru ortadan kalkar.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ مَا يَدُورُ حَوْلَهُ الْقَفَّالُ ﵀، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى مَا أَقُولُهُ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجُنَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لُزُومُ الْمَهْرِ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا مَهْرَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً، بِمَعْنَى: لَا يَجِبُ الْمَهْرُ إِلَّا بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، فَإِذَا فُقِدَا جَمِيعًا لَمْ يَجِبِ الْمَهْرُ، وَهَذَا كَلَامٌ ظَاهِرٌ إِلَّا أَنَّا نَحْتَاجُ إِلَى بَيَانِ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا جُناحَ مَعْنَاهُ لَا مَهْرَ، فَنَقُولُ: إِطْلَاقُ لَفْظِ الْجُنَاحِ عَلَى الْمَهْرِ مُحْتَمَلٌ، وَالدَّلِيلُ دَلَّ عَلَيْهِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَأَمَّا بَيَانُ الِاحْتِمَالِ فَهُوَ أَنَّ أَصْلَ الْجَنَاحِ فِي اللُّغَةِ هُوَ الثِّقَلُ، يُقَالُ:

Cevaptaki Üçüncü Vecih: Kaffâl'in (rahimehullâh) etrafında döndüğü görüştür ve özü benim söyleyeceğime döner: O da bu ayetteki günah (cünâh)tan maksadın mehrin lüzumu (ödenmesinin gerekmesi) olmasıdır. Ayetin takdiri şöyledir: 'Kendilerine temas etmediğiniz veya bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size mehir yoktur', yani: 'Mehir ancak bu iki durumdan biriyle vacip olur; her ikisi de bulunmadığında mehir vacip olmaz.' Bu açık bir sözdür; ancak bizim O'nun: {لَا جُناحَ} “Günah yoktur” buyruğunun 'mehir yoktur' manasına geldiğini açıklamamız gerekir. Deriz ki: Cünâh lafzının mehir hakkında kullanılması muhtemeldir ve delil de buna delalet etmiştir; dolayısıyla buna başvurmak vacip olmuştur. İhtimalin açıklamasına gelince: Lügatte cünâhın aslı ağırlıktır; [Arapçada]

أَجْنَحَتِ السَّفِينَةُ إِذَا مَالَتْ لِثِقَلِهَا وَالذَّنْبُ يُسَمَّى جَنَاحًا لِمَا فِيهِ مِنَ الثِّقَلِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٣] إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْجُنَاحَ هُوَ الثِّقَلُ، وَلُزُومُ أَدَاءِ الْمَالِ ثِقَلٌ فَكَانَ جُنَاحًا، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لَهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الدَّلِيلَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً نَفَى الْجُنَاحَ مَحْدُودًا إِلَى غَايَةٍ وَهِيَ إِمَّا الْمَسِيسُ أَوِ الْفَرْضُ، وَالتَّقْدِيرُ: فَوَجَبَ أَنْ يَثْبُتَ ذَلِكَ الْجُنَاحُ عِنْدَ حُصُولِ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ ثُمَّ إِنَّ الْجُنَاحَ الَّذِي يَثْبُتُ عِنْدَ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ هُوَ لُزُومُ الْمَهْرِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْجُنَاحَ الْمَنْفِيَّ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ هُوَ لُزُومُ الْمَهْرِ الثَّانِي: أَنَّ تَطْلِيقَ النِّسَاءِ قَبْلَ الْمَسِيسِ عَلَى قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا: الَّذِي يَكُونُ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَقَبْلَ تَقْدِيرِ الْمَهْرِ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: الَّذِي يَكُونُ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَبَعْدَ التقدير الْمَهْرِ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] ثُمَّ إِنَّهُ فِي هَذَا الْقِسْمِ أَوْجَبَ نِصْفَ الْمَفْرُوضِ وَهَذَا الْقِسْمُ كَالْمُقَابِلِ لِذَلِكَ الْقِسْمِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْجُنَاحُ الْمَنْفِيُّ هُنَاكَ هُوَ الْمُثْبَتَ هَاهُنَا، فَلَمَّا كَانَ الْمُثْبَتُ هَاهُنَا هُوَ لُزُومَ الْمَهْرِ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الْجُنَاحُ الْمَنْفِيُّ هُنَاكَ هُوَ لُزُومُ الْمَهْرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ağırlığından dolayı yana yattığında 'ecnehati's-sefînetu' denir. Günaha da içindeki ağırlıktan dolayı 'cünâh' adı verilir; Allah Teâlâ: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ} [Ankebût: 13] “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklar” buyurmuştur. Cünâhın ağırlık olduğu ve mal ödeme zorunluluğunun da bir ağırlık olup cünâh sayıldığı sabit olunca, lafzın buna muhtemel olduğu sabit olmuştur. Kastedilenin bu olduğuna delilin delalet ettiğini söylememiz ise iki vecihten dolayıdır: Birincisi: Allah Teâlâ: {لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} “Kendilerine el sürmediğiniz veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşamanızda size bir günah yoktur” buyurarak cünâhı bir gaye ile sınırlandırarak nefyetmiştir; o da ya temas ya da mehir belirlemedir. Takdir şöyledir: Bu iki durumdan birinin gerçekleşmesi anında o cünâhın sabit olması gerekmiştir. Sonra bu iki durumdan birinin bulunmasıyla sabit olan cünâh ise mehrin lüzumudur; dolayısıyla ayetin başında nefyedilen cünâhın mehrin lüzumu olduğunu kesinlikle kabul etmek gerekmiştir. İkincisi: Kadınların temastan önce boşanması iki kısımdır: Birincisi: Temastan önce ve mehrin takdir edilmesinden önce olanıdır ki bu ayette zikredilen budur. İkincisi: Temastan önce fakat mehrin takdir edilmesinden sonra olanıdır ki bu da bu ayetten sonraki ayette zikredilen O'nun: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} [Bakara: 237] “Eğer onlara bir mehir belirlemiş olup da kendilerine el sürmeden önce boşarsanız” buyruğudur. Sonra O bu kısımda belirlenenin yarısını vacip kılmıştır; bu kısım diğer kısmın karşılığı gibidir. Dolayısıyla orada nefyedilen cünâhın burada sabit kılınan şey olması gerekir. Burada sabit kılınan şey mehrin lüzumu olduğuna göre orada nefyedilen cünâhın da mehrin lüzumu olduğunu söylemek vacip olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَقْسَامَ الْمُطَلَّقَاتِ أَرْبَعَةٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَكُونُ مُشْتَمِلَةً عَلَى بَيَانِ حُكْمِ ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ مِنْهَا، لِأَنَّهُ لَمَّا صَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا مَهْرَ إِلَّا عِنْدَ الْمَسِيسِ أَوْ عِنْدَ التَّقْدِيرِ، عُرِفَ مِنْهُ أَنَّ الَّتِي لَا تَكُونُ مَمْسُوسَةً وَلَا مَفْرُوضًا لَهَا لَا يَجِبُ لَهَا الْمَهْرُ، وَعُرِفَ أَنَّ الَّتِي تَكُونُ مَمْسُوسَةً وَلَا تَكُونُ مَفْرُوضًا لَهَا وَالَّتِي تَكُونُ مَفْرُوضًا لَهَا وَلَا تَكُونُ مَمْسُوسَةً يَجِبُ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا الْمَهْرُ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى بَيَانِ حُكْمِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ.

Bil ki biz bu ayetin tefsirinin başında boşanan kadınların kısımlarının dört olduğunu zikretmiştik. Bu ayet ise onlardan üç kısmın hükmünün açıklamasını içermektedir. Çünkü ayetin takdiri: 'Mehir ancak temas halinde veya belirleme halinde gerekir' şeklinde olunca; bundan kendisine temas edilmemiş ve mehir de belirlenmemiş olan kadına mehrin vacip olmadığı anlaşılmıştır. Yine temas edilmiş fakat mehir belirlenmemiş kadın ile mehir belirlenmiş fakat temas edilmemiş kadından her birine mehir vacip olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu ayet, bu üç kısmın hükmünün açıklamasını içermiş olmaktadır.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهِيَ الَّتِي تَكُونُ مَمْسُوسَةً وَمَفْرُوضًا لَهَا، فَبَيَانُ حُكْمِهِ مَذْكُورٌ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَاتُ مُشْتَمِلَةً عَلَى بَيَانِ حُكْمِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ بِالتَّمَامِ وَهَذَا مِنْ لَطَائِفِ الْكَلِمَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى ذَلِكَ.

Dördüncü kısma, yani kendisine temas edilmiş ve mehir de belirlenmiş olan kadına gelince; onun hükmünün açıklaması önceki ayette zikredilmiştir. Bu takdire göre bu ayetler, bu dört kısmın hükmünün tamamının açıklamasını içermiş olmaktadır. Bu, latif sözlerdendir; bundan dolayı Allah'a hamdolsun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ وَالزَّجَّاجُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ بِغَيْرِ الْمَهْرِ جائز،

Üçüncü Mesele: Ebû Bekir el-Esam ve Zeccâc: 'Bu ayet, mehir olmaksızın nikâh akdi yapmanın caiz olduğuna delalet eder' demişlerdir.

وَقَالَ الْقَاضِي: إِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ لَكِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى الصِّحَّةِ، أَمَّا بَيَانُ دَلَالَتِهَا عَلَى الصِّحَّةِ، فَلِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ صَحِيحًا لَمْ يَكُنِ الطَّلَاقُ مَشْرُوعًا، وَلَمْ تَكُنِ الْمُتْعَةُ لَازِمَةً، وَأَمَّا أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ، فَلِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنَ الصِّحَّةِ الْجَوَازُ، بِدَلِيلِ أَنَّ الطَّلَاقَ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ حَرَامٌ وَمَعَ ذَلِكَ وَاقِعٌ وَصَحِيحٌ.

Kādî ise şöyle demiştir: Ayet cevaza delalet etmez, fakat sıhhate (geçerliliğe) delalet eder. Sıhhate delaletinin açıklamasına gelince: Çünkü [akid] sahih olmasaydı boşanma meşru olmaz ve müt'a da gerekmezdi. Cevaza delalet etmediğine gelince: Çünkü sıhhatten cevaz gerekmez; nitekim hayız dönemindeki boşanma haramdır, bununla birlikte vaki ve sahihtir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَسِيسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الدُّخُولُ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَإِنَّمَا كَنَّى تَعَالَى بِقَوْلِهِ: تَمَسُّوهُنَّ عَنِ الْمُجَامَعَةِ تَأْدِيبًا لِلْعِبَادِ فِي اخْتِيَارِ أَحْسَنِ الْأَلْفَاظِ فِيمَا يَتَخَاطَبُونَ بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Bu ayetteki temastan maksadın zifâf olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın {تَمَسُّوهُنَّ} buyruğuyla cinsel ilişkiyi kinaye yoluyla ifade etmesi; kullara birbirleriyle konuşurken lafızların en güzelini seçmeleri hususunda bir edep kazandırmak içindir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً فَالْمَعْنَى يُقَدِّرُ لَهَا مِقْدَارًا مِنَ الْمَهْرِ يُوجِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّ الْفَرْضَ فِي اللُّغَةِ هُوَ التَّقْدِيرُ، وَذَكَرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ (أَوْ) هَاهُنَا بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَيُرِيدُ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ وَلَمْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً، كَقَوْلِهِ: أَوْ يَزِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٧] وَأَنْتَ إِذَا تَأَمَّلْتَ فِيمَا لَخَّصْنَاهُ عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ مُتَكَلَّفٌ، بَلْ خَطَأٌ قَطْعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} “Veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz” buyruğuna gelince; mana, erkeğin kadın için kendi üzerine vacip kılacağı bir mehir miktarı tayin etmesidir. Çünkü lügatte farz takdir etmektir. Müfessirlerin birçoğu buradaki {أَوْ} (veya) edatının 'vâv' (ve) manasında olduğunu ve O'nun: {أَوْ يَزِيدُونَ} [Sâffât: 147] “Veya daha da artıyorlardı” buyruğunda olduğu gibi 'Kendilerine temas etmediğiniz ve bir mehir de belirlemediğiniz' anlamını kastettiğini zikretmişlerdir. Sen özetlediğimiz hususları düşündüğünde bu yorumun zorlama, hatta kesinlikle hatalı olduğunu anlarsın. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَتِّعُوهُنَّ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا مَهْرَ عِنْدَ عَدَمِ الْمَسِيسِ، وَالتَّقْدِيرِ بَيَّنَ أَنَّ الْمُتْعَةَ لَهَا وَاجِبَةٌ، وَتَفْسِيرُ لَفْظِ الْمُتْعَةِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] .

Allah Teâlâ'nın: {وَمَتِّعُوهُنَّ} “Onlara müt'a verin” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ temas ve belirleme bulunmadığında mehrin olmadığını açıklayınca, kadına müt'a vermenin vacip olduğunu açıklamıştır. Müt'a lafzının tefsiri O'nun: {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} [Bakara: 196] “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” buyruğunda daha önce geçmişti.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُطَلَّقَاتُ قِسْمَانِ، مُطَلَّقَةٌ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَمُطَلَّقَةٌ بَعْدَ الدُّخُولِ، أَمَّا الْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الدُّخُولِ يُنْظَرُ إِنْ لَمْ يَكُنْ فُرِضَ لَهَا مَهْرٌ فَلَهَا الْمُتْعَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا، وَإِنْ كَانَ قَدْ فُرِضَ لَهَا فَلَا مُتْعَةَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي حَقِّهَا نِصْفَ الْمَهْرِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُتْعَةَ، وَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَذَكَرَهَا وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ إِلَّا الَّتِي فُرِضَ لَهَا وَلَمْ يُدْخَلْ بِهَا فَحَسْبُهَا نِصْفُ الْمَهْرِ، وَأَمَّا الْمُطَلَّقَةُ بَعْدَ الدُّخُولِ سَوَاءٌ فُرِضَ لَهَا أَوْ لَمْ يُفْرَضْ، فَهَلْ تَسْتَحِقُّ الْمُتْعَةَ، فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ فِي «الْقَدِيمِ» وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا مُتْعَةَ لَهَا، لِأَنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْمَهْرَ كَالْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَقَالَ فِي «الْجَدِيدِ» :

Birinci Mesele: Boşanan kadınlar iki kısımdır: Zifâftan önce boşanan ve zifâftan sonra boşanan. Zifâftan önce boşanan kadına gelince, bakılır: Eğer ona mehir belirlenmemişse, içinde bulunduğumuz bu ayet gereğince müt'a hakkı vardır. Şayet ona mehir belirlenmişse müt'a yoktur; çünkü Allah Teâlâ onun hakkında mehrin yarısını vacip kılmış ve müt'ayı zikretmemiştir; eğer vacip olsaydı onu zikrederdi. İbn Ömer şöyle demiştir: 'Mehir belirlenip de kendisiyle zifâfa girilmeyen kadın hariç boşanan her kadına müt'a vardır; ona mehrin yarısı yeterlidir.' Zifâftan sonra boşanan kadına gelince; mehir belirlenmiş olsun veya belirlenmemiş olsun, müt'ayı hak edip etmeyeceği konusunda iki görüş vardır: [Şâfiî] 'el-Kavlü'l-Kadîm'inde şöyle demiştir ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir: 'Onun müt'a hakkı yoktur; çünkü o, mehir belirlenip zifâftan önce boşanan kadın gibi mehrin tamamını hak etmektedir.' [Şâfiî] 'el-Kavlü'l-Cedîd'inde ise:

بَلْ لَهَا الْمُتْعَةُ، وَهُوَ قَوْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇، وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ،

aksine onun müt'a hakkı vardır demiştir. Bu, Ali b. Ebî Tâlib (aleyhisselâm), Hasan b. Ali

وَابْنِ عُمَرَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤١] وَقَالَ تَعَالَى: فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ [الْأَحْزَابِ: ٢٨] وَكَانَ ذَلِكَ فِي نِسَاءٍ دَخَلَ بِهِنَّ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَيْسَ كَالْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الْمَسِيسِ، لِأَنَّهَا اسْتَحَقَّتِ الصَّدَاقَ لَا بِمُقَابَلَةِ اسْتِبَاحَةِ عِوَضٍ فَلَمْ تَسْتَحِقَّ الْمُتْعَةَ وَالْمُطَلَّقَةُ بَعْدَ الدُّخُولِ اسْتَحَقَّتِ الصَّدَاقَ بِمُقَابَلَةِ اسْتِبَاحَةِ الْبُضْعِ فَتَجِبُ لَهَا الْمُتْعَةُ لِلْإِيحَاشِ بِالْفِرَاقِ.

ve İbn Ömer'in görüşüdür. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: {وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} [Bakara: 241] “Boşanmış kadınların örfe uygun bir müt'a hakkı vardır” buyruğu ve O'nun: {فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} [Ahzâb: 28] “Gelin size müt'a vereyim (boşanma hediyesi verip sizi salıvereyim)” buyruğudur ki bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendileriyle zifâfa girdiği kadınlar hakkındaydı. Bu durum, mehir belirlenip temastan önce boşanan kadın gibi değildir; çünkü o, bir karşılığın mubah kılınmasına bedel olmaksızın mehri hak etmiştir, dolayısıyla müt'ayı hak etmemiştir. Zifâftan sonra boşanan kadın ise cinsel faydalanmanın mubah kılınması karşılığında mehri hak etmiştir; dolayısıyla ayrılığın verdiği yalnızlık ve kırgınlığı telafi etmek için ona müt'a vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْمُتْعَةَ وَاجِبَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ شُرَيْحٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ، وَرُوِيَ عَنِ الْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرَوْنَهَا وَاجِبَةً، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ/ لَنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin mezhebi müt'anın vacip olduğu yönündedir; Şurayh, Şa'bî ve Zührî'nin görüşü de budur. Medine ehlinin yedi fakihinden onların bunu vacip görmedikleri rivayet edilmiştir ki Mâlik'in görüşü de budur. Bizim delilimiz Allah Teâlâ'nın:

وَمَتِّعُوهُنَّ وَظَاهِرُ الأمر للإيجاب، وقال: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ فَجَعَلَ مِلْكًا لَهُنَّ أَوْ فِي مَعْنَى الْمِلْكِ، وَحُجَّةُ مَالِكٍ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ فَجَعَلَ هَذَا مِنْ بَابِ الْإِحْسَانِ وَإِنَّمَا يُقَالُ: هَذَا الْفِعْلُ إِحْسَانٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا فَإِنْ وَجَبَ عَلَيْهِ أَدَاءُ دَيْنٍ فَأَدَّاهُ لَا يُقَالُ إِنَّهُ أَحْسَنُ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَةِ: ٩١] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا تَدَلُّ عَلَى قَوْلِنَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ فذكره بكلمة (على) هي لِلْوُجُوبِ، وَلِأَنَّهُ إِذَا قِيلَ: هَذَا حَقٌّ عَلَى فُلَانٍ، لَمْ يُفْهَمْ مِنْهُ النَّدْبُ بَلِ الْوُجُوبُ.

{وَمَتِّعُوهُنَّ} “Onlara müt'a verin” buyruğudur; emrin zahiri vücub (zorunluluk) içindir. Yine O: {وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ} “Boşanmış kadınların müt'a hakkı vardır” buyurarak bunu onlara ait bir mülk veya mülk manasında kılmıştır. Mâlik'in delili ise Allah Teâlâ'nın ayetin sonunda: {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenler üzerine bir haktır” buyurarak bunu ihsan kabilinden kılmış olmasıdır. Bir fiile ancak vacip olmadığında 'ihsan' denilir; nitekim bir kimseye borcunu ödemek vacip olduğunda ve o da bunu ödediğinde 'ihsanda bulundu' denilmez. Ayrıca Allah Teâlâ: {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} [Tevbe: 91] “İyilik edenler aleyhine bir yol yoktur” buyurmuştur; bu da vacip olmadığına delalet eder. Buna cevap şudur: Zikrettiğiniz ayet bizim görüşümüze delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ: {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenler üzerine bir haktır” buyurmuş ve bunu vücub bildiren 'alâ' (üzerine) kelimesiyle zikretmiştir. Çünkü 'Bu, falanın üzerine bir haktır' denildiğinde bundan mendupluk değil, vücub anlaşılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَصْلُ الْمُتْعَةِ وَالْمَتَاعِ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ انْتِفَاعًا غَيْرَ بَاقٍ بَلْ مُنْقَضِيًا عَنْ قَرِيبٍ، وَلِهَذَا يُقَالُ: الدُّنْيَا مَتَاعٌ، وَيُسَمَّى التَّلَذُّذُ تَمَتُّعًا لِانْقِطَاعِهِ بِسُرْعَةٍ وَقِلَّةِ لَبْثٍ.

Üçüncü Mesele: Müt'a ve metâ lafzının aslı; kalıcı olmayan, aksine yakında sona erecek olan geçici bir faydalanmayla faydalanılan şeydir. Bundan dolayı 'Dünya bir metâdır' denilir. Çabuk kesilmesi ve az kalması sebebiyle lezzetlenmeye de 'temettu'' adı verilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} “Durumu geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُوسِعِ الْغَنِيُّ الَّذِي يَكُونُ فِي سَعَةٍ مِنْ غِنَاهُ، يُقَالُ: أَوْسَعَ الرَّجُلُ إِذَا كَثُرَ مَالُهُ، وَاتَّسَعَتْ حَالُهُ، وَيُقَالُ: أَوْسَعَهُ كَذَا أَيْ وَسَّعَهُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٤٧] وَقَوْلُهُ: قَدَرُهُ أَيْ قدر إمكانه وطلاقته، فَحَذَفَ الْمُضَافَ، وَالْمُقْتِرُ الَّذِي فِي ضِيقٍ مِنْ فَقْرِهِ وَهُوَ الْمُقِلُّ الْفَقِيرُ، وَأَقْتَرَ إِذَا افْتَقَرَ.

Birinci Mesele: 'El-Mûsi'', zenginliğinden ötürü genişlik içinde olan zengin kimsedir. Malı çoğalıp hali genişlediğinde kişiye 'evsea'r-racul' denir. 'Evseahû kezâ' denildiğinde ise onu onun üzerine genişletti manasına gelir. Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ} [Zâriyât: 47] “Şüphesiz biz genişleticiyiz / güç yetiriciyiz” buyruğu da bu kabildendir. O'nun: {قَدَرُهُ} lafzı ise yani gücü ve imkânı nispetinde demektir; burada muzaf hazfedilmiştir. 'El-Muktir' ise fakirliğinden ötürü darlık içinde bulunan, yani az mala sahip fakir kimsedir. Fakirleştiğinde 'aktara' denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ قَدَرُهُ بِسُكُونِ الدَّالِ، وَالْبَاقُونَ قَدَرُهُ بِفَتْحِ الدَّالِ، وَهُمَا لُغَتَانِ فِي جَمِيعِ مَعَانِي الْقَدْرِ، يُقَالُ: قَدَّرَ الْقَوْمُ أَمْرَهُمْ يُقَدِّرُونَهُ قَدْرًا، وَهَذَا قَدْرُ هَذَا، وَاحْمِلْ عَلَى رَأْسِكَ قَدْرَ مَا تُطِيقُ، وَقَدَّرَ اللَّهُ الرِّزْقَ يُقَدِّرُهُ وَيَقْدُرُهُ قَدْرًا، وَقَدَّرْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ أُقَدِّرُهُ قَدْرًا، وَقَدَرْتُ عَلَى الْأَمْرِ أَقْدِرُ عَلَيْهِ قُدْرَةً، كُلُّ هَذَا يَجُوزُ فِيهِ التَّحْرِيكُ وَالتَّسْكِينُ، يُقَالُ: هُمْ يَخْتَصِمُونَ فِي الْقَدْرِ وَالْقَدَرِ، وَخَدَمْتُهُ بِقَدْرِ كَذَا وَبِقَدَرِ كَذَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها [الرَّعْدِ: ١٧] وَقَالَ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٩١] وَلَوْ حُرِّكَ لَكَانَ جَائِزًا، وَكَذَلِكَ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الرَّعْدِ: ١٧] وَقَالَ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٩١] وَلَوْ حُرِّكَ لَكَانَ جَائِزًا، وَكَذَلِكَ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] وَلَوْ خُفِّفَ جَازَ.

İkinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir dâl harfinin sükûnu ile {قَدْرُهُ} şeklinde okumuşlar; diğerleri ise dâl harfinin fethası ile {قَدَرُهُ} şeklinde okumuşlardır. Bunlar 'kadr' kelimesinin bütün manalarında iki ayrı lügattir. [Arapçada]: 'Kavim işlerini ölçüp biçti, takdir etti' manasında 'kaddara'l-kavmu emrahum yukaddirûnehû kadren', 'Bu bunun dengidir/ölçüsüdür' manasında 'hâzâ kadru hâzâ', 'Başının üzerine güç yetirebileceğin miktar kadar taşı' manasında 'ıhmil alâ re'sike kadra mâ tutîku', 'Allah rızkı takdir etti / ölçüyle verdi' manasında 'kaddarallâhu'r-rızka yukaddiruhû ve yakduruhû kadren', 'Bir şeyi bir şeyle ölçtüm/oranladım' manasında 'kaddartu'ş-şey'e bi'ş-şey'i ukaddiruhû kadren' ve 'İşe güç yetirdim' manasında 'kadartu ale'l-emri akdiru aleyhi kudraten' denilir. Bütün bunlarda harekeleme ve sükûn caizdir. 'Onlar kadr ve kader hususunda tartışıyorlar' manasında 'hum yahtesımûne fi'l-kadri ve'l-kaderi' ve 'Ona şu kadar hizmet ettim' manasında 'hademtuhû bi-kadri kezâ ve bi-kaderi kezâ' denilir. Allah Teâlâ: {فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها} [Ra'd: 17] “Vadiler kendi ölçüsünce sel olup aktı” buyurmuştur. Yine O: {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} [En'âm: 91] “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyurmuştur; harekeli okunsaydı caiz olurdu. Aynı şekilde: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ} [Kamer: 49] “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” buyurmuştur; sakin okunsaydı caiz olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَقْدِيرَ الْمُتْعَةِ مُفَوَّضٌ إِلَى الِاجْتِهَادِ، وَلِأَنَّهَا كَالنَّفَقَةِ الَّتِي أَوْجَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِلزَّوْجَاتِ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْمُوسِعَ يُخَالِفُ الْمُقْتِرَ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْمُسْتَحَبُّ عَلَى الْمُوسِعِ خَادِمٌ، وَعَلَى الْمُتَوَسِّطِ ثَلَاثُونَ دِرْهَمًا، وَعَلَى الْمُقْتِرِ مِقْنَعَةٌ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: أَكْثَرُ الْمُتْعَةِ خَادِمٌ وَأَقَلُّهَا مِقْنَعَةٌ، وَأَيُّ قَدْرٍ أَدَّى جَازَ فِي جَانِبَيِ الْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ الْمُتْعَةُ لَا تُزَادُ عَلَى نِصْفِ مَهْرِ الْمِثْلِ، قَالَ: لِأَنَّ حَالَ الْمَرْأَةِ الَّتِي يُسَمَّى لَهَا الْمَهْرُ أَحْسَنُ مِنْ حَالِ الَّتِي لَمْ يُسَمَّ لَهَا، ثُمَّ لَمَّا لَمْ يَجِبْ لَهَا زِيَادَةٌ عَلَى نِصْفِ الْمُسَمَّى إِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ، فَلَأَنْ لَا يَجِبَ زِيَادَةٌ عَلَى نِصْفِ مَهْرِ الْمِثْلِ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} “Durumu geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre” buyruğu, müt'anın takdirinin ictihada bırakıldığına delalet eder; çünkü müt'a, Allah Teâlâ'nın hanımlar için vacip kıldığı ve zengin olanın durumunun darlıkta olandan farklı olduğunu açıkladığı nafaka gibidir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Zengin üzerine müstehap olan bir hizmetçi, orta halli üzerine otuz dirhem, darlıkta olan üzerine ise bir başörtüsüdür.' İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Müt'anın en çoğu bir hizmetçi, en azı ise bir başörtüsüdür; azlık ve çokluk yönünden hangi miktarı öderse caizdir.' Ebû Hanîfe ise: 'Müt'a emsal mehrin yarısından fazla artırılmaz' demiştir ve şöyle gerekçelendirmiştir: Çünkü mehrin adı konulan kadının durumu, mehrin adı konulmayan kadının durumundan daha iyidir; sonra zifâftan önce boşadığında mehrin adı konulan kadına belirlenenin yarısından fazlası vacip olmadığına göre, adı konulmayana emsal mehrin yarısından fazlasının vacip olmaması evleviyetle geçerlidir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ} “Örfe uygun bir müt'a olarak” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى قَدْرِ حَالِ الزَّوْجِ فِي الْغِنَى وَالْفَقْرِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَبِرُ حَالَهُمَا، وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَبِرُ حَالَ الزَّوْجِ فَقَطْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ ﵀ فِي الْمُتْعَةِ:

Birinci Mesele: Ayetin manası; [müt'anın] zenginlik ve fakirlik hususunda kocanın haline göre olması gerektiğidir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi her ikisinin durumunu da dikkate alır ki bu Kādî'nin görüşüdür; kimi de sadece kocanın durumunu dikkate alır. Ebû Bekir er-Râzî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Müt'ada

يُعْتَبَرُ حَالُ الرَّجُلِ، وَفِي مَهْرِ الْمِثْلِ حَالُهَا، وَكَذَلِكَ فِي النَّفَقَةِ وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ بِقَوْلِهِ: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَاحْتَجَّ الْقَاضِي بِقَوْلِهِ: بِالْمَعْرُوفِ فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حَالِهِمَا لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ يُسَوَّى بَيْنَ الشَّرِيفَةِ وَالْوَضِيعَةِ.

erkeğin hali, emsal mehirde kadının hali, nafakada da aynı şekilde [ikisinin hali] dikkate alınır. Ebû Bekir, O'nun: {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ} “Durumu geniş olan kendi gücüne göre” buyruğunu delil getirmiş; Kādî ise O'nun: {بِالْمَعْرُوفِ} “Örfe uygun olarak” buyruğunu delil getirmiştir; zira bu ifade her ikisinin haline delalet eder, çünkü soylu bir kadınla sıradan bir kadını bir tutmak örfe uygun (maruf) değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَتاعاً تَأْكِيدٌ لِمَتِّعُوهُنَّ، يَعْنِي: مَتِّعُوهُنَّ تمتعا بالمعروف وحَقًّا صِفَةٌ لِمَتَاعًا أَيْ:

İkinci Mesele: {مَتاعاً} kelimesi {مَتِّعُوهُنَّ} fiilinin tekididir; yani 'Onları örfe uygun bir faydalandırma ile faydalandırın' demektir. {حَقًّا} kelimesi ise {مَتاعاً} kelimesinin sıfatıdır; yani:

مَتَاعًا وَاجِبًا عَلَيْهِمْ، أَوْ حُقَّ ذَلِكَ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ، وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ قَدَرُهُ لِأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ، وَالْعَامِلُ فِيهِ الظَّرْفُ، وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْقَطْعِ.

'Onların üzerine vacip olan bir müt'a olarak' veya 'Bu, iyilik edenler üzerine bir hak olarak kesinleşti' demektir. Şöyle de denilmiştir: Marife olduğu için {قَدَرُهُ} kelimesinden hal olarak mansub kılınmıştır ve bundaki amil zarftır. Şöyle de denilmiştir: Kat' (bağımsız cümle yapmak) üzere mansub kılınmıştır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلَى الْمُحْسِنِينَ فَفِي سَبَبِ تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُحْسِنَ هُوَ الَّذِي يَنْتَفِعُ بهذا

O'nun: {عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenler üzerine” buyruğuna gelince; bunun özellikle zikredilmesinin sebebinde vecihler vardır: Birincisi: İyilik eden (muhsin) kimse bu

الْبَيَانِ: كَقَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَهَذَا شَأْنُهُ وَطَرِيقُهُ، وَالْمُحْسِنُ هُوَ الْمُؤْمِنُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ الْعَمَلَ بِمَا ذَكَرْتُ هُوَ طَرِيقُ الْمُؤْمِنِينَ الثَّالِثُ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فِي المسارعة إلى طاعة الله تعالى.

açıklamadan faydalanan kimsedir; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها} [Nâziât: 45] “Sen ancak ondan korkacak olanları uyarıcısın” buyurmuştur. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Mana; kim iyilik edenlerden olmak isterse onun tutumu ve yolu budur demektir. Muhsin ise mümindir; dolayısıyla mana, 'Zikrettiğim şeyle amel etmek müminlerin yoludur' şeklinde olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'ya itaate koşmada kendi nefislerine iyilik edenler üzerine bir haktır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 237]

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Eğer onlara bir mehir belirlemiş olup da kendilerine el sürmeden önce boşarsanız, kadınların bağışlaması veya nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesna, belirlediğinizin yarısı onlarındır. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”. (237)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حُكْمَ الْمُطَلَّقَةِ غَيْرِ الْمَمْسُوسَةِ إِذَا لَمْ يُفْرَضْ لَهَا مَهْرٌ، تَكَلَّمَ فِي الْمُطَلَّقَةِ غَيْرِ الْمَمْسُوسَةِ إِذَا كَانَ قَدْ فُرِضَ لَهَا مَهْرٌ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, kendisine mehir belirlenmemiş ve temas edilmemiş boşanan kadının hükmünü zikredince, kendisine mehir belirlenmiş olup da temas edilmemiş boşanan kadın hakkında konuştu. Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الْخَلْوَةَ لَا تُقَرِّرُ الْمَهْرَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْخَلْوَةُ الصَّحِيحَةُ/ تُقَرِّرُ الْمَهْرَ، وَيَعْنِي بِالْخَلْوَةِ الصَّحِيحَةِ: أَنْ يَخْلُوَ بِهَا وَلَيْسَ هُنَاكَ مَانِعٌ حِسِّيٌّ وَلَا شَرْعِيٌّ، فَالْحِسِّيُّ نَحْوُ: الرَّتْقُ وَالْقَرْنُ وَالْمَرَضُ، أَوْ يَكُونُ مَعَهُمَا ثَالِثٌ وَإِنْ كَانَ نَائِمًا، وَالشَّرْعِيُّ نَحْوُ، الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَصَوْمِ الْفَرْضِ وَصَلَاةِ الْفَرْضِ وَالْإِحْرَامِ الْمُطْلَقِ سَوَاءٌ كَانَ فَرْضًا أَوْ نَفْلًا، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الطَّلَاقَ قَبْلَ الْمَسِيسِ يُوجِبُ سُقُوطَ نِصْفِ الْمَهْرِ وَهَاهُنَا وُجِدَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الْمَسِيسِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِسُقُوطِ نِصْفِ الْمَهْرِ.

Birinci Mesele: Şâfiî'nin mezhebi, halvetin (baş başa kalmanın) mehri kesinleştirmeyeceği yönündedir. Ebû Hanîfe ise: 'Sahih halvet mehri kesinleştirir' demiştir. Sahih halvet ile kastettiği; kadının yanında hissi ve şer'i hiçbir engel bulunmaksızın onunla baş başa kalmasıdır. Hissi engel; retak (kadınlık organının kapalı olması), karân (et veya kemik bulunması) ve hastalık gibi durumlar yahut uyuyor olsa bile yanlarında üçüncü bir kişinin bulunmasıdır. Şer'i engel ise hayız, nifas, farz oruç, farz namaz ve ister farz ister nafile olsun mutlak ihram gibi durumlardır. Şâfiî'nin delili; temastan önceki boşanmanın mehrin yarısının düşmesini gerektirmesidir ve burada da temastan önce boşanma gerçekleşmiştir; dolayısıyla mehrin yarısının düştüğünü söylemek vacip olmuştur.

بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ فَقَوْلُهُ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ لَيْسَ كَلَامًا تَامًّا بَلْ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ آخَرَ لِيَتِمَّ الْكَلَامُ، فَإِمَّا أَنْ يُضْمَرَ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ سَاقِطٌ، أَوْ يُضْمَرَ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ ثَابِتٌ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَقْصُودُ، وَالثَّانِي مَرْجُوحٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى الشَّيْءِ بِكَلِمَةِ إِنْ عُدِمَ ذَلِكَ الشَّيْءُ ظَاهِرًا، فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوُجُوبِ تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِقَضِيَّةِ التَّعْلِيقِ، لِأَنَّهُ غَيْرُ مَنْفِيٍّ قَبْلَهُ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى السُّقُوطِ، عَمِلْنَا بِقَضِيَّةِ التَّعْلِيقِ، لِأَنَّهُ مَنْفِيٌّ قَبْلَهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً يَقْتَضِي وُجُوبَ كُلِّ الْمَهْرِ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا الْتَزَمَ لَزِمَهُ الْكُلُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Birinci öncülün açıklaması: Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “Eğer onlara bir mehir belirlemiş olup da kendilerine el sürmeden önce boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır” buyruğudur. O'nun: {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} buyruğu tam bir söz değildir; aksine kelamın tamamlanması için başka bir ifadenin takdir edilmesi zorunludur. Ya 'Belirlediğinizin yarısı düşmüştür' şeklinde takdir edilir ya da 'Belirlediğinizin yarısı sabittir' şeklinde takdir edilir. Birincisi kastedilendir, ikincisi ise birkaç vecihten dolayı mercuhtur (zayıftır): Birincisi: 'İn' (şayet/eğer) kelimesiyle bir şeye bağlanan husus, o şey bulunmadığında zahiren yok olur. Eğer biz bunu vücub (sabit olma) manasına hamletseydik, şart bağının gereğiyle amel etmeyi terk etmiş olurduk; çünkü o, şarttan önce nefyedilmiş değildir. Fakat bunu sükût (düşme) manasına hamledersek, şart bağının gereğiyle amel etmiş oluruz; çünkü o, şarttan önce nefyedilmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} “Onlara bir mehir belirlemişken” buyruğu, mehrin tamamının koca üzerine vacip olmasını gerektirir; çünkü o taahhüt ettiğinde, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu sebebiyle tamamı üzerine gerekli olmuştur:

أَوْفُوا بِالْعُقُودِ فَلَمْ تَكُنِ الْحَاجَةُ إِلَى بَيَانِ ثُبُوتِ النِّصْفِ قَائِمَةً لِأَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِوُجُوبِ الْكُلِّ مُقْتَضٍ أَيْضًا لِوُجُوبِ النِّصْفِ إِنَّمَا الْمُحْتَاجُ إِلَيْهِ بَيَانُ سُقُوطِ النِّصْفِ، لِأَنَّ عِنْدَ قِيَامِ الْمُقْتَضِي لِوُجُوبِ الْكُلِّ كَانَ الظَّاهِرُ هُوَ وُجُوبَ الْكُلِّ، فَكَانَ سُقُوطُ الْبَعْضِ فِي هَذَا الْمَقَامِ هُوَ الْمُحْتَاجَ إِلَى الْبَيَانِ، فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى بَيَانِ السُّقُوطِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى بَيَانِ الْوُجُوبِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ الدَّالَّةَ عَلَى وُجُوبِ إِيتَاءِ كُلِّ الْمَهْرِ قَدْ تَقَدَّمَتْ كَقَوْلِهِ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى سُقُوطِ النِّصْفِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى وُجُوبِ النِّصْفِ وَرَابِعُهَا: وَهُوَ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الْمَسِيسِ، وَكَوْنُ الطَّلَاقِ وَاقِعًا قَبْلَ الْمَسِيسِ يُنَاسِبُ سُقُوطَ نِصْفِ الْمَهْرِ، وَلَا يُنَاسِبُ وُجُوبَ شَيْءٍ، فَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ مَا يُنَاسِبُ السُّقُوطَ، لَا مَا يُنَاسِبُ الْوُجُوبَ كَانَ إِضْمَارُ السُّقُوطِ أَوْلَى، وَإِنَّمَا اسْتَقْصَيْنَا فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ:

{أَوْفُوا بِالْعُقُودِ} “Akitleri yerine getirin” [buyruğu sebebiyle tamamı üzerine gerekli olmuştur]. Dolayısıyla [mehrin] yarısının sabit olduğunu açıklamaya bir ihtiyaç bulunmamaktadır; zira tamamının vacip olmasını gerektiren sebep, yarısının da vacip olmasını gerektirmektedir. İhtiyaç duyulan şey ise sadece yarısının düştüğünün açıklanmasıdır. Çünkü tamamının vacip olmasını gerektiren sebep mevcutken zahir olan, tamamının vacip olmasıydı. Bu makamda açıklanmaya muhtaç olan şey bir kısmının düşmesi idi. Dolayısıyla ayeti [yarısının] düştüğünü açıklamaya hamletmek, vacip olduğunu açıklamaya hamletmekten daha evladır. Üçüncüsü: Mehrin tamamının verilmesinin vacip olduğuna delalet eden ayet, {وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً} “Onlara verdiklerinizden bir şey almanız size helal olmaz” [el-Bakara 229] buyruğunda olduğu gibi daha önce geçmiştir. Bu sebeple ayeti yarısının düşmesine hamletmek, yarısının vacip olmasına hamletmekten daha evladır. Dördüncüsü: Ayette zikredilen husus, temastan önceki boşanmadır. Boşanmanın temastan önce vuku bulmuş olması mehrin yarısının düşmesine uygundur, herhangi bir şeyin vacip olmasına uygun değildir. Ayette zikredilen husus vacip olmaya değil düşmeye uygun olduğuna göre, düşmenin takdir edilmesi daha evladır. Bu vecihleri bu şekilde ayrıntısıyla ele almamızın sebebi şudur: Onlardan bazıları ayetin anlamının şöyle olduğunu söylemişlerdir:

فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ وَاجِبٌ، وَتَخْصِيصُ النِّصْفِ بِالْوُجُوبِ لَا يَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ النِّصْفِ الْآخَرِ، إِلَّا مِنْ حَيْثُ دَلِيلُ الْخِطَابِ، وَهُوَ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَيْسَ بِحُجَّةٍ، فَكَانَ غَرَضُنَا مِنْ هَذَا الِاسْتِقْصَاءِ دَفْعَ هَذَا السُّؤَالِ.

{فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “Belirlediğinizin yarısı” vaciptir; vacip olmanın yarısına tahsis edilmesi ise ancak delîlü'l-hitâb (mefhûm-i muhalif) yönünden diğer yarısının düştüğüne delalet eder. Bu ise Ebû Hanîfe'ye göre hüccet değildir. İşte bu ayrıntılı açıklamadan gayemiz, bu itirazı bertaraf etmekti.

بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ: وَهِيَ أَنَّ هَاهُنَا وُجِدَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الْمَسِيسِ، هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَسِيسِ إِمَّا حقيقة المس

İkinci öncülün açıklaması: Bu da burada temastan önce boşanmanın gerçekleşmiş olmasıdır. Şöyle ki; mesisten (temastan) kasıt ya bizzat elle dokunma

بِالْيَدِ أَوْ جُعِلَ كِنَايَةً عَنِ الْوِقَاعِ، وَأَيَّهُمَا كَانَ فَقَدْ وُجِدَ الطَّلَاقُ قَبْلَهُ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً [النِّسَاءِ: ٢٠] إِلَى قَوْلِهِ: وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ [النِّسَاءِ: ٢١] وَجْهُ التَّمَسُّكِ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ أَخْذِ الْمَهْرِ، وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الطَّلَاقِ وَعَدَمِ الطَّلَاقِ إِلَّا إِنْ تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّهُ خَصَّ الطَّلَاقَ قَبْلَ الْخَلْوَةِ، / وَمَنِ ادَّعَى التَّخْصِيصَ هَاهُنَا فَعَلَيْهِ الْبَيَانُ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى عَنْ أَخْذِ الْمَهْرِ وَعَلَّلَ بِعِلَّةِ الْإِفْضَاءِ، وَهِيَ الْخَلْوَةُ، وَالْإِفْضَاءُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَضَاءِ، وَهُوَ الْمَكَانُ الْخَالِي، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْخَلْوَةَ تُقَرِّرُ الْمَهْرَ.

hakikatidir veya cinsel ilişkiden kinayedir. Hangisi olursa olsun, boşanma ondan önce gerçekleşmiştir. Ebû Hanîfe'nin delili Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şey almayın” [en-Nisâ 20] buyruğundan {وَقدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} “Halbuki birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmıştınız” [en-Nisâ 21] buyruğuna kadar olan kısımdır. Bununla delil getirmenin yönü iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ mehrin geri alınmasını nehyetmiş ve halvetten önceki boşanmayı tahsis ettiği hususunda ittifak etmemiz hariç, boşanma ile boşanmama arasında bir ayrım yapmamıştır. Burada tahsis olduğunu iddia edenin bunu açıklaması gerekir. İkincisi: Allah Teâlâ mehrin geri alınmasını nehyetmiş ve bunu ifdâ (baş başa kalma) gerekçesine bağlamıştır ki o da halvettir. İfdâ kelimesi, boş mekân anlamına gelen fedâdan türemiştir. Böylece halvetin mehri kesinleştirdiğini anlamış olduk.

وَجَوَابُنَا عَنْ ذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا عَامَّةٌ، وَالْآيَةُ الَّتِي تَمَسَّكْنَا بِهَا خَاصَّةٌ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Buna cevabımız şudur: Onların delil getirdikleri ayet âmm (genel), bizim delil getirdiğimiz ayet ise hâss (özel) niteliktedir; hâss olan ise âmm olana takdim edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً حَالٌ مِنْ مَفْعُولِ طَلَّقْتُمُوهُنَّ وَالتَّقْدِيرُ: طَلَّقْتُمُوهُنَّ حَالَ مَا فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً.

İkinci Mesele: {وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} “Onlara bir mehir belirlemişken” ifadesi, {طَلَّقْتُمُوهُنَّ} fiilinin mef'ûlünden (nesnesinden) hâldir. Takdiri şöyledir: 'Onlara bir mehir belirlemiş olduğunuz hâlde onları boşadınız.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ} “Meğerki onlar bağışlasınlar” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا لَمْ تَسْقُطِ النُّونُ مِنْ يَعْفُونَ وَإِنْ دَخَلَتْ عَلَيْهِ (أَنْ) النَّاصِبَةُ لِلْأَفْعَالِ لِأَنَّ يَعْفُونَ فِعْلُ النِّسَاءِ، فَاسْتَوَى فِيهِ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ وَالْجَزْمُ، وَالنُّونُ فِي يَعْفُونَ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ مُسْنَدًا إِلَى النِّسَاءِ ضَمِيرُ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، وَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ مُسْنَدًا إِلَى الرِّجَالِ فَالنُّونُ عَلَامَةُ الرَّفْعِ فَلِذَلِكَ لَمْ تَسْقُطِ النُّونُ الَّتِي هِيَ ضَمِيرُ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، كَمَا لَمْ تَسْقُطِ الْوَاوُ الَّتِي هِيَ ضَمِيرُ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ، وَالسَّاقِطُ فِي يَعْفُونَ إِذَا كَانَ لِلرِّجَالِ الْوَاوُ الَّتِي هِيَ لَامُ الْفِعْلِ فِي يَعْفُونَ لَا الْوَاوُ الَّتِي هِيَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Fiilleri nasbeden (أَنْ / en) edatı üzerine gelmiş olmasına rağmen {يَعْفُونَ} fiilinden nûn harfinin düşmemesinin sebebi, {يَعْفُونَ} fiilinin kadınlara ait olmasıdır; dolayısıyla onda ref, nasb ve cezm durumları birbirine eşittir (müstevîdir). Fiil kadınlara isnat edildiğinde {يَعْفُونَ}deki nûn, cemi müennes (dişil çoğul) zamiridir; fiil erkeklere isnat edildiğinde ise nûn harfi ref alametidir. İşte bu sebeple, cemi müzekker (eril çoğul) zamiri olan vâv harfi düşmediği gibi, cemi müennes zamiri olan nûn harfi de düşmemiştir. [Fiil] erkekler için olduğunda {يَعْفُونَ}de düşen harf, çoğul zamiri olan vâv değil, {يَعْفُونَ} fiilindeki lâmu'l-fiil (üçüncü kök harf) olan vâv harfidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ الْمُطَلَّقَاتُ عَنْ أَزْوَاجِهِنَّ فَلَا يُطَالِبْنَهُمْ بِنِصْفِ الْمَهْرِ، وَتَقُولُ الْمَرْأَةُ:

İkinci Mesele: Anlam şöyledir: 'Meğerki boşanan kadınlar kocalarını bağışlayıp onlardan mehrin yarısını talep etmesinler.' Kadın şöyle der:

مَا رَآنِي وَلَا خَدَمْتُهُ، وَلَا اسْتَمْتَعَ بِي فَكَيْفَ آخُذُ مِنْهُ شيئا.

'O beni görmedi, ben ona hizmet etmedim ve benden yararlanmadı; o hâlde ondan nasıl bir şey alabilirim?'

أما قوله تعالى: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} “Yahut nikâh bağı elinde bulunan kimse bağışlasın” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ:

Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır. Birincisi:

أَنَّهُ الزَّوْجُ، وَهُوَ قَوْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇،

Bunun koca olduğudur. Bu, Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh,

وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَكَثِيرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ.

Saîd b. el-Müseyyeb'in ve sahabe ile tabiinden pek çok kişinin görüşü olup Ebû Hanîfe'nin de kavlidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ الْوَلِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَمُجَاهِدٍ وَعَلْقَمَةَ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ.

İkinci görüş: Bunun veli olduğudur. Bu da el-Hasan, Mücâhid ve Alkame'nin görüşü olup Şâfiî'nin ashabının kavlidir.

حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ لِلْوَلِيِّ أَنَّ يَهَبَ مَهْرَ مُوَلِّيَتِهِ صَغِيرَةً كَانَتْ أَوْ كَبِيرَةً فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْوَلِيِّ وَالثَّانِي: أَنَّ الَّذِي بِيَدِ الْوَلِيِّ هُوَ عَقْدُ النِّكَاحِ، فَإِذَا عُقِدَ حَصَلَتِ الْعُقْدَةُ، لِأَنَّ بِنَاءَ الْفُعْلَةِ يَدُلُّ عَلَى الْمَفْعُولِ، كَالْأُكْلَةِ وَاللُّقْمَةِ، وَأَمَّا الْمَصْدَرُ فَالْعَقْدُ كَالْأَكْلِ وَاللَّقْمِ، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْعُقْدَةَ الْحَاصِلَةَ بَعْدَ الْعَقْدِ فِي يَدِ الزَّوْجِ لَا فِي يَدِ الْوَلِيِّ وَالثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ مَعْنَاهُ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ نِكَاحٍ ثَابِتٍ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النَّازِعَاتِ: ٤٠] أَيْ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى الثَّابِتِ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، كَانَتِ الْجَنَّةُ ثَابِتَةً لَهُ، فَتَكُونُ مَأْوَاهُ الرَّابِعُ: مَا رُوِيَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مَطْعِمٍ، أَنَّهُ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَأَكْمَلَ الصَّدَاقَ، وَقَالَ: أَنَا أَحَقُّ بِالْعَفْوِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّحَابَةَ فَهِمُوا مِنَ الْآيَةِ الْعَفْوَ الصَّادِرَ مِنَ الزَّوْجِ.

Birinci görüşün delili birkaç vecihtir: Birincisi: İster küçük ister büyük olsun, velayetindeki kadının mehrini bağışlamak velinin yetkisinde değildir; dolayısıyla bu ayeti veliye hamletmek mümkün değildir. İkincisi: Velinin elinde olan akdü'n-nikâhtır (nikâh akdidir). Akdedilince ukde (nikâh bağı) hâsıl olur; çünkü 'fu'leh' vezni 'ukle' ve 'lukme' gibi mef'ûle (ortaya çıkan sonuca) delalet eder. Masdar ise 'ekl' ve 'lakm' gibi 'akd'dir. Kaldı ki akitten sonra hâsıl olan ukdenin (nikâh bağının) velinin değil kocanın elinde olduğu bilinmektedir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} “Nikâh bağı elinde bulunan kimse” buyruğunun anlamı, başkasına değil bizzat kendisine ait sabit nikâh bağı elinde bulunan kimsedir. Nitekim {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى} “Nefsini kötü arzulardan menedene gelince, şüphesiz cennet [onun] barınağının ta kendisidir” [en-Nâziât 40-41] buyruğunun anlamı, başkasına değil kendisine ait hevasından nefsini meneden kimse için cennetin sabit olacağı ve onun barınağı olacağıdır. Dördüncüsü: Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet edildiğine göre o, bir kadınla evlenmiş, zifafa girmeden önce onu boşamış ve mehrini tam olarak verip: 'Ben bağışlamaya daha layığım' demiştir. Bu da sahâbenin ayetten, kocadan sâdır olan affı (bağışlamayı) anladıklarına delalet eder.

حُجَّةُ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ هُوَ الْوَلِيُّ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الصَّادِرَ مِنَ الزَّوْجِ هُوَ أَنْ يُعْطِيَهَا كُلَّ الْمَهْرِ، وَذَلِكَ يَكُونُ هِبَةً، وَالْهِبَةُ لَا تُسَمَّى عَفْوًا، أَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنْ هَذَا مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ الْغَالِبُ عِنْدَهُمْ أَنْ يَسُوقَ الْمَهْرَ إِلَيْهَا عِنْدَ التَّزَوُّجِ، فَإِذَا طَلَّقَهَا اسْتَحَقَّ أَنْ يُطَالِبَهَا بِنِصْفِ مَا سَاقَ إِلَيْهَا، فَإِذَا تَرَكَ الْمُطَالَبَةَ فَقَدْ عَفَا عَنْهَا وَثَانِيهَا: سَمَّاهُ عَفْوًا عَلَى طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَفْوَ قَدْ يُرَادُ بِهِ التَّسْهِيلُ يُقَالُ: فُلَانٌ وَجَدَ الْمَالَ عَفْوًا صَفْوًا، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ هَذَا الْقَوْلِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ وَعَلَى هَذَا عَفْوُ الرَّجُلِ أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهَا كُلَّ الصَّدَاقِ عَلَى وَجْهِ السُّهُولَةِ.

Kastedilenin veli olduğunu söyleyenlerin delili birkaç vecihtir: Birincisi: Kocadan sâdır olan şey ona mehrin tamamını vermesidir; bu ise bir hibedir ve hibeye af denilmez. Birinci görüş sahipleri buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Onların nezdinde yaygın olan adet, evlilik esnasında mehri kadına peşin vermeleriydi. Boşadığında ise kadına verdiği mehrin yarısını talep etme hakkı doğardı. Şayet talep etmeyi bırakırsa onu affetmiş (bağışlamış) olur. İkincisi: Müşâkele (söz uyumu) yoluyla buna af denmiştir. Üçüncüsü: Af kelimesiyle bazen kolaylaştırmak kastedilir; nitekim 'Falanca malı zahmetsizce ve safi olarak buldu' denilir. Biz bu görüşün açıklamasını Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa” buyruğunun tefsirinde beyan etmiştik. Buna göre erkeğin affı, mehrin tamamını ona kolaylıkla ve gönül hoşluğuyla göndermesidir.

أَجَابَ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوَلِيُّ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ صُدُورَ الْعَفْوِ عَنِ الزَّوْجِ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عَلَى بَعْضِ التَّقْدِيرَاتِ وَاللَّهُ تَعَالَى نَدَبَ إِلَى الْعَفْوِ مُطْلَقًا وَحَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَأَجَابُوا عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي أَنَّ الْعَفْوَ الصَّادِرَ عَنِ الْمَرْأَةِ هُوَ الْإِبْرَاءُ وَهَذَا عَفْوٌ فِي الْحَقِيقَةِ أَمَّا الصَّادِرُ عَنِ الرَّجُلِ مَحْضُ الْهِبَةِ فَكَيْفَ يُسَمَّى عَفْوًا؟.

Kastedilenin veli olduğunu söyleyenler birinci itiraza şöyle cevap verdiler: Kocadan affın o şekilde sâdır olması ancak bazı durumlarda gerçekleşir; oysa Allah Teâlâ mutlak olarak affetmeye teşvik etmiştir. Mutlakı mukayyede hamletmek ise asıl kurala aykırıdır. İkinci itiraza da şöyle cevap verdiler: Kadından sâdır olan af ibrâdır (borçtan vazgeçmektir) ve bu hakikatte bir aftır. Erkekten sâdır olan ise sırf bir hibedir; o hâlde nasıl af olarak isimlendirilebilir?

وَأَجَابُوا عَنِ السُّؤَالِ الثَّالِثِ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْعَفْوُ هُوَ التَّسْهِيلَ لَكَانَ كُلُّ مَنْ سَهَّلَ عَلَى إِنْسَانٍ شَيْئًا يُقَالُ إِنَّهُ عَفَا عَنْهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Üçüncü itiraza ise şöyle cevap verdiler: Şayet af kolaylaştırmak demek olsaydı, bir kimseye bir şeyi kolaylaştıran herkes hakkında 'onu affetti' denmesi gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı malumdur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لِلْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوَلِيُّ هُوَ أَنَّ ذِكْرَ الزَّوْجِ قَدْ تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ ﷿: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَلَوْ كَانَ المراد بقوله: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ هُوَ الزَّوْجَ، لَقَالَ: أَوْ تَعْفُوَ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بَلْ عَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُغَايَبَةِ، عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ غَيْرُ الزَّوْجِ.

Kastedilenin veli olduğunu söyleyenlerin ikinci delili şudur: Kocanın zikri Allah Azze ve Celle'nin: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ} “Eğer onlara el sürmeden önce kendilerini boşarsanız” buyruğunda daha önce geçmiştir. Şayet {أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} “Yahut nikâh bağı elinde bulunan kimse bağışlasın” buyruğu ile kastedilen koca olsaydı, muhatap kipiyle 'yahut siz bağışlayasınız' derdi. Böyle yapmayıp gaib lafzıyla ifade ettiğine göre, bundan kastedilenin koca dışında biri olduğunu anlamış oluruz.

وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّ سَبَبَ الْعُدُولِ عَنِ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ التَّنْبِيهُ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي مِنْ أَجْلِهِ يَرْغَبُ الزَّوْجُ فِي الْعَفْوِ، وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ الزَّوْجُ الَّذِي حَبَسَهَا بِأَنْ مَلَكَ عُقْدَةَ نِكَاحِهَا عَنِ الْأَزْوَاجِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ مِنْهَا سَبَبٌ فِي الْفِرَاقِ وَإِنَّمَا فَارَقَهَا الزَّوْجُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ لَا يَنْقُصَهَا مِنْ مَهْرِهَا وَيُكْمِلَ لَهَا صَدَاقَهَا.

Birinci görüş sahipleri buna şöyle cevap verdiler: Hitaptan gaybete geçilmesinin sebebi, kocanın affetmeye yönelmesini gerektiren manaya dikkat çekmektir. Anlam şöyledir: 'Meğerki nikâh bağına malik olmak suretiyle kadını başka kocalarla evlenmekten alıkoyan koca bağışlasın.' Zira ayrılıkta kadından kaynaklanan bir sebep bulunmamış, onu bizzat koca boşamıştır. Bu sebeple kocanın, kadının mehrini eksiltmemesi ve mehrini tam olarak vermesi pek yerindedir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لِلْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ هُوَ أَنَّ الزَّوْجَ لَيْسَ بِيَدِهِ الْبَتَّةَ عُقْدَةُ النِّكَاحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَبْلَ النِّكَاحِ كَانَ الزَّوْجُ أَجْنَبِيًّا عَنِ الْمَرْأَةِ، وَلَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِيهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَلَا يَكُونُ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى إِنْكَاحِهَا الْبَتَّةَ وَأَمَّا بَعْدَ النِّكَاحِ فَقَدْ حَصَلَ النِّكَاحُ ولا قدرة على إيجاد الموجود بل له لا قُدْرَةٌ عَلَى إِزَالَةِ النِّكَاحِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْعَفْوَ لِمَنْ فِي يَدِهِ وَفِي قُدْرَتِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ، فَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الزَّوْجَ لَيْسَ لَهُ يَدٌ وَلَا قُدْرَةٌ عَلَى عَقْدِ النِّكَاحِ ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ هُوَ الزَّوْجَ، أَمَّا الْوَلِيُّ فَلَهُ قُدْرَةٌ عَلَى إِنْكَاحِهَا، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هُوَ الْوَلِيَّ لَا الزَّوْجُ، ثُمَّ إِنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَجَابُوا عَنْ دَلَائِلَ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ هُوَ الزَّوْجُ.

Onun veli olduğunu söyleyenlerin üçüncü delili şudur: Nikâh bağı asla kocanın elinde değildir. Çünkü nikâhtan önce koca kadına yabancıydı ve onun üzerinde hiçbir şekilde tasarruf yetkisi yoktu; dolayısıyla onu nikâhlamaya asla gücü yetmezdi. Nikâhtan sonra ise nikâh zaten gerçekleşmiştir; var olanı yeniden var etmeye güç yetmez, aksine onun ancak nikâhı sonlandırmaya gücü yeter. Allah Teâlâ ise affı, nikâh bağı elinde ve kudretinde olan kimse için sabit kılmıştır. Kocanın nikâh akdi üzerinde bir yetkisi ve gücü bulunmadığı sabit olunca, kastedilenin koca olmadığı da sabit olur. Veliye gelince, onun kadını evlendirmeye gücü vardır. Dolayısıyla ayetten kastedilen koca değil velidir. Ardından bu görüşü savunanlar, kastedilenin koca olduğunu söyleyenlerin delillerine cevap vermişlerdir.

أَمَّا الْحُجَّةُ الْأُولَى: فَإِنَّ الْفِعْلَ قَدْ يُضَافُ إِلَى الْفَاعِلِ تَارَةً عِنْدَ الْمُبَاشَرَةِ وَأُخْرَى عِنْدَ/ السَّبَبِ يُقَالُ بَنَى الْأَمِيرُ دَارًا، وَضَرَبَ دِينَارًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ النِّسَاءَ إِنَّمَا يَرْجِعْنَ فِي مُهِمَّاتِهِنَّ وَفِي مَعْرِفَةِ مَصَالِحِهِنَّ إِلَى أَقْوَالِ الْأَوْلِيَاءِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ كُلَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِأَمْرِ التَّزَوُّجِ فَإِنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَخُوضُ فِيهِ، بَلْ تُفَوِّضُهُ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى رَأْيِ الْوَلِيِّ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ حُصُولُ الْعَفْوِ بِاخْتِيَارِ الْوَلِيِّ وَبِسَعْيِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ أُضِيفَ الْعَفْوُ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ.

Birinci delile gelince: Fiil bazen doğrudan yapana, bazen de sebebe nispet edilir. Nitekim 'Emir bir ev yaptı, bir dinar bastı' denilir. Zahir olan şudur ki kadınlar önemli işlerinde ve menfaatlerini bilme hususunda velilerin görüşlerine başvururlar. Yine zahir olan şudur ki evlilik işiyle ilgili hususlarda kadın derinlemesine meşgul olmaz, aksine bunu tamamen velinin görüşüne havale eder. Bu takdirde affın gerçekleşmesi velinin tercihi ve gayretiyle olur; işte bu sebeple af velilere nispet edilmiştir.

وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُمْ: الَّذِي بِيَدِ الْوَلِيِّ عَقْدُ النِّكَاحِ لَا عُقْدَةُ النِّكَاحِ، قُلْنَا: الْعُقْدَةُ قَدْ يُرَادُ بِهَا الْعَقْدُ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ سَلَّمْنَا أَنَّ الْعُقْدَةَ هِيَ الْمَعْقُودَةُ لَكِنَّ تِلْكَ الْمَعْقُودَةَ إِنَّمَا حصلت

İkinci delile, yani 'Velinin elinde olan nikâh bağı değil nikâh akdidir' şeklindeki sözlerine gelince, deriz ki: 'Ukde' ile bazen akit kastedilir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ} “Nikâh akdini bağlamaya kesin karar vermeyin” buyurmuştur. Ukdenin akdedilen şey olduğunu kabul etsek bile, o akdedilen bağ ancak akit vasıtasıyla hâsıl olmuş

وَتَكَوَّنَتْ بِوَاسِطَةِ الْعَقْدِ، وَكَانَ عَقْدُ النِّكَاحِ فِي يَدِ الْوَلِيِّ ابْتِدَاءً، فَكَانَتْ عُقْدَةُ النِّكَاحِ فِي يَدِ الْوَلِيِّ أَيْضًا بِوَاسِطَةِ كَوْنِهَا مِنْ نَتَائِجِ الْعَقْدِ وَمِنْ آثَارِهِ.

ve meydana gelmiştir. Nikâh akdi de başlangıçta velinin elindeydi; dolayısıyla nikâh bağı da akdin sonuçlarından ve eserlerinden olması vasıtasıyla velinin elinde olmuş olur.

وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ لِنَفْسِهِ فَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا التَّقْيِيدَ لَا يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ لِأَنَّهُ إِذَا قِيلَ: فُلَانٌ فِي يَدِهِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَالرَّفْعُ وَالْخَفْضُ فَلَا يراد به أن الذي في يده الأمر نَفْسِهِ وَنَهْيُ نَفْسِهِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ فِي يَدِهِ أَمْرَ غَيْرِهِ وَنَهْيَ غَيْرِهِ فَكَذَا هَاهُنَا.

Üçüncü delile, yani 'Ayette kastedilen, bizzat kendisi için nikâh bağı elinde bulunan kimsedir' sözüne gelince, cevabı şudur: Bu kayıtlamayı lafız gerektirmez. Çünkü 'Falancanın elinde emir, nehiy, yükseltme ve alçaltma yetkisi vardır' denildiğinde, onun elinde bizzat kendisinin emri ve nehyi olduğu kastedilmez; aksine elinde başkasının emri ve nehyi olduğu kastedilir. Burada da durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلشَّافِعِيِّ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ النِّكَاحُ إِلَّا بِالْوَلِيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جُمْهُورَ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أن المراد من قوله: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ إِمَّا الزَّوْجُ، وَإِمَّا الْوَلِيُّ، وَبَطَلَ حَمْلُهُ عَلَى الزَّوْجِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الزَّوْجَ لَا قُدْرَةَ لَهُ الْبَتَّةَ عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْوَلِيِّ.

İkinci Mesele: Şâfiî bu ayetle, nikâhın ancak veli ile caiz olacağını beyan etme hususunda delil getirebilir. Şöyle ki: Müfessirlerin cumhuru, {أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} “Yahut nikâh bağı elinde bulunan kimse bağışlasın” buyruğundan kastedilenin ya koca ya da veli olduğu hususunda icma etmişlerdir. Kocanın nikâh bağı üzerinde asla bir kudreti bulunmadığını beyan ettiğimiz gerekçelerle bunu kocaya hamletmek batıl olunca, veliye hamletmek vacip olmuştur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ هَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ لِأَنَّهُ إِذَا قِيلَ: بِيَدِهِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ بِيَدِهِ لَا بِيَدِ غَيْرِهِ، قَالَ تَعَالَى: لَكُمْ دِينُكُمْ [الْكَافِرُونَ: ٦] أَيْ لَا لِغَيْرِكُمْ، فَكَذَا هَاهُنَا بِيَدِ الْوَلِيِّ عُقْدَةُ النِّكَاحِ لَا بِيَدِ غَيْرِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ بِيَدِ الْمَرْأَةِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu sabit olunca deriz ki: {بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} “Nikâh bağı elinde olan” buyruğu hasr ifade eder. Çünkü 'Emir ve nehiy onun elindedir' denildiğinde bunun anlamı, başkasının değil sadece onun elinde olduğudur. Nitekim Allah Teâlâ: {لَكُمْ دِينُكُمْ} “Sizin dininiz sizedir” [el-Kâfirûn 6] yani başkasına değil sizedir buyurmuştur. Burada da nikâh bağı başkasının değil velinin elindedir. Böyle olunca nikâh bağının kadının elinde bulunmaması [gerektiği sabit olur] ki matlup olan da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى فِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى} “Bağışlamanız takvaya daha yakındır” buyruğunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا خِطَابٌ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ جَمِيعًا إِلَّا أَنَّ الْغَلَبَةَ لِلذُّكُورِ إِذَا اجْتَمَعُوا مَعَ الْإِنَاثِ، وَسَبَبُ التَّغْلِيبِ أَنَّ الذُّكُورَةَ أَصْلٌ وَالتَّأْنِيثَ فَرْعٌ فِي اللَّفْظِ وَفِي الْمَعْنَى أَمَّا فِي اللَّفْظِ فَلِأَنَّكَ تَقُولُ: قَائِمٌ. ثُمَّ تُرِيدُ التَّأْنِيثَ فَتَقُولُ: قَائِمَةٌ. فَاللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى الْمُذَكَّرِ هُوَ الْأَصْلُ، وَالدَّالُّ عَلَى الْمُؤَنَّثِ فَرْعٌ عَلَيْهِ، وَأَمَّا فِي الْمَعْنَى فَلِأَنَّ الْكَمَالَ لِلذُّكُورِ وَالنُّقْصَانَ لِلْإِنَاثِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ مَتَى اجْتَمَعَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ كَانَ جَانِبُ التَّذْكِيرِ مُغَلَّبًا.

Birinci Mesele: Bu, hem erkeklere hem de kadınlara yönelik bir hitaptır; ancak erkeklerle dişiler bir araya geldiğinde galibiyet (tağlîb kuralı) erkeklerindir. Tağlîbin sebebi, lafızda ve anlamda erilliğin asıl, dişilliğin ise fer' olmasıdır. Lafızda böyledir; çünkü sen önce 'kāimun' (ayakta duran erkek) dersin, sonra dişili kastederek 'kāimetun' (ayakta duran kadın) dersin. Dolayısıyla müzekkere delalet eden lafız asıl, müennese delalet eden lafız ise ona fer'dir. Anlamda ise kemal erkeklere, noksanlık ise kadınlara ait olduğu içindir. İşte bu sebeple müzekkerlik ile müenneslik bir araya geldiğinde müzekkerlik tarafı galip kılınır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَوْضِعُ (أَنْ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالْعَفْوُ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى، وَاللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى.

İkinci Mesele: (أَنْ / en) edatının [ve sılasının] mahalli mübteda olarak ref konumundadır. Takdiri: 'Affetmek takvaya daha yakındır' şeklindedir. 'Lâm' harf-i cerri ise 'ilâ' (إِلَى) manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: عَفْوُ بَعْضِكُمْ عَنْ بَعْضٍ أَقْرَبُ إِلَى حُصُولِ مَعْنَى التَّقْوَى وَإِنَّمَا/ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ سَمَحَ بِتَرْكِ حَقِّهِ فَهُوَ مُحْسِنٌ، وَمَنْ كَانَ مُحْسِنًا فَقَدِ اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ، وَمَنِ اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ نَفَى بِذَلِكَ الثَّوَابِ مَا هُوَ دُونَهُ من العقاب وأزاله والثاني: أن هذه الصُّنْعَ يَدْعُوهُ إِلَى تَرْكِ الظُّلْمِ الَّذِي هُوَ التَّقْوَى فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ مَنْ سَمَحَ بِحَقِّهِ وَهُوَ لَهُ مُعْرَضٌ تَقَرُّبًا إِلَى رَبِّهِ كَانَ أبعد من أن يظلم غيره يأخذ مَا لَيْسَ لَهُ بِحَقٍّ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّهْيَ عَنِ النِّسْيَانِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ فِي الْوُسْعِ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّرْكُ، فَقَالَ تَعَالَى: وَلَا تَتْرُكُوا الْفَضْلَ وَالْإِفْضَالَ فِيمَا بَيْنَكُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَزَوَّجَ بِالْمَرْأَةِ فَقَدْ تَعَلَّقَ قَلْبُهَا بِهِ، فَإِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَأَذِّيهَا مِنْهُ، وَأَيْضًا إِذَا كُلِّفَ الرَّجُلُ أَنْ يَبْذُلَ لَهَا مَهْرًا مِنْ غَيْرِ أَنِ انْتَفَعَ بِهَا الْبَتَّةَ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَأَذِّيهِ مِنْهَا، فَنَدَبَ تَعَالَى كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى فِعْلٍ يُزِيلُ ذَلِكَ التَّأَذِّيَ عَنْ قَلْبِ الْآخَرِ، فَنَدَبَ الزَّوْجَ إِلَى أَنْ يُطَيِّبَ قَلْبَهَا بِأَنْ يُسَلِّمَ الْمَهْرَ إِلَيْهَا بِالْكُلِّيَّةِ، وَنَدَبَ الْمَرْأَةَ إِلَى تَرْكِ الْمَهْرِ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ عَلَى الْعَادَةِ الْمَعْلُومَةِ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.

Üçüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Birbirinizi bağışlamanız takva manasının gerçekleşmesine daha yakındır. Durumun böyle olması iki vecihtendir: Birincisi: Hakkını terk etme cömertliğini gösteren kimse muhsindir (iyilik yapandır). Muhsin olan kimse sevaba hak kazanır; sevaba hak kazanan kimse de bu sevap ile ondan daha aşağı derecedeki cezayı defeder ve ortadan kaldırır. İkincisi: Bu davranış, kişiyi hakikatte takvanın ta kendisi olan zulmü terk etmeye sevk eder. Çünkü Rabbine yakınlaşmak gayesiyle kendi hakkından cömertçe vazgeçen kimse, başkasına zulmedip hakkı olmayan bir şeyi almaktan çok daha uzak olur. Ardından Allah Teâlâ: {وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ} “Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın” buyurmuştur. Bundan kastedilen şey unutmaktan nehyetmek değildir; zira bu güç yetirilebilecek bir şey değildir. Aksine bundan kastedilen terk etmektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ: 'Aranızda fazilet ve lütufta bulunmayı terk etmeyin' buyurmuştur. Çünkü erkek bir kadınla evlendiğinde kadının kalbi ona bağlanır; zifaftan önce onu boşadığında bu durum kadının ondan incinmesine sebep olur. Aynı şekilde erkeğin de kadından hiçbir şekilde faydalanmaksızın ona mehir vermesi istendiğinde, bu da erkeğin incinmesine sebep olur. Bu yüzden Allah Teâlâ her ikisini de diğerinin kalbindeki bu incinmeyi giderecek bir fiile teşvik etmiştir. Kocayı, mehrin tamamını ona teslim ederek kadının gönlünü hoş tutmaya teşvik etmiş; kadını da mehir hakkını tamamen bırakmaya teşvik etmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ ayeti, bilinen üslubu üzere tehdit yerine geçen şu buyrukla tamamlamıştır: {إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 238]

حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨)

{حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.” (238)

الْحُكْمُ السَّادِسَ عَشَرَ حُكْمُ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ والصلاة الوسطى

On Altıncı Hüküm: Namazlara ve Orta Namaza Devam Etmenin Hükmü

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا بَيَّنَ لِلْمُكَلَّفِينَ مَا بَيَّنَ مِنْ مَعَالِمِ دِينِهِ، وَأَوْضَحَ لَهُمْ مِنْ شَرَائِعِ شَرْعِهِ أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ وَذَلِكَ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الصَّلَاةَ لِمَا فِيهَا مِنَ الْقِرَاءَةِ وَالْقِيَامِ وَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ تُفِيدُ انْكِسَارَ الْقَلْبِ مِنْ هَيْبَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَزَوَالَ التَّمَرُّدِ عَنِ الطَّبْعِ، وَحُصُولَ الِانْقِيَادِ لِأَوَامِرَ اللَّهِ تَعَالَى وَالِانْتِهَاءَ عَنْ مَنَاهِيهِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] وَالثَّانِي: أَنَّ الصَّلَاةَ تُذَكِّرُ الْعَبْدَ جَلَالَةَ الرُّبُوبِيَّةِ وَذِلَّةَ الْعُبُودِيَّةِ وَأَمْرَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَسْهُلُ عَلَيْهِ الِانْقِيَادُ لِلطَّاعَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ: اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَةِ: ٤٥] وَالثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ بَيَانِ النِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ وَالْعِدَّةِ اشْتِغَالٌ بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا، فَأَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ الصَّلَاةِ الَّتِي هِيَ مَصَالِحُ الْآخِرَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bilesin ki Allah Celle Celâluhu mükelleflere dininin alametlerinden beyan edeceğini beyan edip şeriatının hükümlerini açıkladıktan sonra, onlara namazlara devam etmelerini emretmiştir. Bu da birkaç sebeptendir: Birincisi: Namaz; içerdiği kıraat, kıyam, rükû, secde, hudu ve huşu sebebiyle Allah Teâlâ'nın heybetinden kalbin kırılmasını (tevazu kazanmasını), tabiatındaki serkeşliğin yok olmasını, Allah Teâlâ'nın emirlerine boyun eğilmesini ve yasaklarından sakınılmasını sağlar. Nitekim: {إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [el-Ankebût 45] buyurmuştur. İkincisi: Namaz kula rububiyetin yüceliğini, kulluğun zilletini, mükâfat ve ceza meselesini hatırlatır; o vakit itaate boyun eğmek kula kolay gelir. Nitekim: {اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” [el-Bakara 45] buyurmuştur. Üçüncüsü: Nikâh, talak ve iddet ile ilgili daha önce geçen bütün açıklamalar dünya menfaatleriyle meşgul olmaktır; bundan dolayı hemen ardından ahiret menfaati olan namazın zikrini getirmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ خَمْسَةٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ يَدُلُّ عَلَى الثَّلَاثَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالصَّلاةِ الْوُسْطى يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ أَزْيَدَ مِنَ الثَّلَاثَةِ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ، / وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ، ثُمَّ ذَلِكَ الزَّائِدُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَرْبَعَةً، وَإِلَّا فَلَيْسَ لَهَا وُسْطَى، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَنْضَمَّ إِلَى تِلْكَ الثَّلَاثَةِ عَدَدٌ آخَرُ يَحْصُلُ بِهِ لِلْمَجْمُوعِ وَسَطٌ، وَأَقَلُّ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ خَمْسَةً، فَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَةِ بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْوُسْطَى مَا تَكُونُ وُسْطَى فِي الْعَدَدِ لَا مَا تَكُونُ وُسْطَى بِسَبَبِ الْفَضِيلَةِ وَنُبَيِّنُ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَإِنْ دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ لَكِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى أَوْقَاتِهَا، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى تَفْصِيلِ الْأَوْقَاتِ أَرْبَعٌ:

Birinci Mesele: Müslümanlar farz namazların beş vakit olduğu hususunda icma etmişlerdir. Tefsirinde bulunduğumuz bu ayet de buna delalet etmektedir. Zira Allah Teâlâ'nın: {حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ} “Namazlara devam edin” buyruğu -çoğulun en azı üç olması hasebiyle- üçe delalet eder. Sonra Allah Teâlâ'nın: {وَالصَّلاةِ الْوُسْطى} “Ve orta namaza” buyruğu üçten fazla bir şeye delalet eder; aksi takdirde tekrar gerekirdi, asıl olan ise tekrarın olmamasıdır. Sonra bu fazlalığın dört olması imkânsızdır; aksi takdirde bir 'orta'sı olmaz. Dolayısıyla bu üçe, toplamı için bir orta teşkil edecek başka bir sayının eklenmesi zorunludur ki bunun da en azı beştir. Böylece bu ayet, beş vakit namazın farziyetine bu yolla delalet etmiş olur. Bilesin ki bu istidlal, ancak 'vustâ' (orta) kelimesinden fazilet yönüyle değil sayı yönüyle orta olanın kastedildiğini açıkladığımızda tamam olur; inşallah bunu deliliyle açıklayacağız. Ancak bu ayet, beş vakit namazın vücubuna delalet etse de vakitlerine delalet etmez. Vakitlerin tafsilatına delalet eden ayetler ise dörttür:

الْآيَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ [الرُّومِ: ١٧، ١٨] وَهَذِهِ الْآيَةُ أَبْيَنُ آيَاتِ الْمَوَاقِيتِ فَقَوْلُهُ: فَسُبْحانَ اللَّهِ أَيْ سَبِّحُوا اللَّهَ مَعْنَاهُ صَلُّوا لِلَّهِ حِينَ تُمْسُونَ، أَرَادَ بِهِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَحِينَ تُصْبِحُونَ أَرَادَ صَلَاةَ الصُّبْحِ وَعَشِيًّا أَرَادَ بِهِ صَلَاةَ الْعَصْرِ وَحِينَ تُظْهِرُونَ صَلَاةَ الظُّهْرِ.

Birinci Ayet: {فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ} “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin. Göklerde ve yerde, günün sonunda ve öğle vaktine girdiğinizde de hamd O'na mahsustur” [er-Rûm 17-18] buyruğudur. Bu ayet, vakitleri bildiren ayetlerin en açığıdır. {فَسُبْحانَ اللَّهِ} buyruğu 'Allah'ı tesbih edin' yani 'Akşama erdiğinizde Allah için namaz kılın' demektir; bununla akşam ve yatsı namazını kastetmiştir. {وَحِينَ تُصْبِحُونَ} ile sabah namazını kastetmiştir. {وَعَشِيًّا} ile ikindi namazını, {وَحِينَ تُظْهِرُونَ} ile de öğle namazını kastetmiştir.

الْآيَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] أَرَادَ بِالدُّلُوكِ زَوَالَهَا فَدَخَلَ فِيهِ صَلَاةُ الظُّهْرِ، وَالْعَصْرِ، وَالْمَغْرِبِ، والعشاء، ثم قال: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ أَرَادَ صَلَاةَ الصُّبْحِ.

İkinci Ayet: {أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ} “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl” [el-İsrâ 78] buyruğudur. Dülûk ile güneşin zevalini kastetmiştir; dolayısıyla öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazları buna dâhil olmuştur. Sonra da {وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} “Ve sabah kur'anını (namazını da kıl)” buyurarak sabah namazını kastetmiştir.

الْآيَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ [طه: ١٣٠] فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، لِأَنَّ الزَّمَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ قَبْلَ غُرُوبِهَا، فَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ دَاخِلَانِ فِي هَاتَيْنِ اللَّفْظَتَيْنِ.

Üçüncü Ayet: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ} “Güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bir kısım saatlerinde ve gündüzün etrafında da tesbih et” [Tâhâ 130] buyruğudur. İnsanlardan bazıları: 'Bu ayet beş vakit namaza delalet eder; zira zaman ya güneşin doğmasından önce ya da batmasından öncedir. Dolayısıyla gece ve gündüz bu iki lafzın içine dâhildir' demişlerdir.

الْآيَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ [هُودٍ: ١١٤] فَالْمُرَادُ بِطَرَفَيِ

Dördüncü Ayet: Allah Teâlâ'nın: {وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl” [Hûd 114] buyruğudur. Gündüzün iki tarafından kasıt

النَّهَارِ: الصُّبْحُ، وَالْعَصْرُ، وَقَوْلُهُ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَتَمَسَّكُ بِهِ فِي وُجُوبِ الْوَتْرِ، لِأَنَّ لَفْظَ زُلَفًا جَمْعٌ فَأَقَلُّهُ الثَّلَاثَةُ.

sabah ve ikindidir. {وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin yakın saatlerinde” buyruğundan kasıt ise akşam ve yatsıdır. Bazıları vitir namazının vacip olduğuna bununla delil getirirdi; zira 'zülef' lafzı çoğuldur ve çoğulun en azı üçtür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَاةِ أَمْرٌ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى جَمِيعِ شَرَائِطِهَا، أَعْنِي طَهَارَةَ الْبَدَنِ، وَالثَّوْبِ، وَالْمَكَانِ، وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ، وَاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ، وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى جَمِيعِ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ، وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى الِاحْتِرَازِ عَنْ جَمِيعِ مُبْطِلَاتِ الصَّلَاةِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ أَوْ مِنْ أَعْمَالِ اللِّسَانِ، أَوْ مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، وَأَهَمُّ الْأُمُورِ فِي الصَّلَاةِ، رِعَايَةُ النِّيَّةِ فَإِنَّهَا هِيَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الصَّلَاةِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] فَمَنْ أَدَّى الصَّلَاةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ مُحَافِظًا عَلَى الصَّلَاةِ وَإِلَّا فَلَا.

İkinci Mesele: Bilesin ki namaza devam etme emri; bedenin, elbisenin ve mekânın temizliği, setr-i avrete (avret yerlerini örtmeye) ve kıbleye yönelmeye riayet, namazın bütün rükünlerine riayet ve gerek kalbin amellerinden gerek dilin amellerinden gerekse azaların amellerinden olsun namazı bozan bütün şeylerden sakınmaya riayet gibi onun bütün şartlarına riayet etme emridir. Namazdaki işlerin en önemlisi ise niyeti gözetmektir; zira namazdan asıl maksat odur. Nitekim Allah Teâlâ: {وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي} “Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ 14] buyurmuştur. Namazı bu şekilde eda eden kimse namaza devam etmiş (onu korumuş) olur, aksi takdirde devam etmiş olmaz.

فَإِنْ قِيلَ: الْمُحَافَظَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا بَيْنَ اثْنَيْنِ، كَالْمُخَاصَمَةِ، وَالْمُقَاتَلَةِ، فَكَيْفَ الْمَعْنَى هَاهُنَا؟

Şayet: 'Muhafaza (karşılıklı koruma), tıpkı muhasame (davalama) ve mukatele (savaşma) gibi ancak iki taraf arasında olur; o hâlde buradaki anlam nasıldır?' denilirse,

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ الْمُحَافَظَةَ تَكُونُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَالرَّبِّ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: احْفَظِ الصَّلَاةَ لِيَحْفَظَكَ الْإِلَهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِالصَّلَاةِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢]

Cevap iki vecihledir: Birincisi: Bu muhafaza kul ile Rab arasındadır. Sanki ona: 'Sana namazı emreden İlah seni korusun diye sen namazı koru' denilmiştir. Bu, O'nun: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Beni anın ki ben de sizi anayım” [el-Bakara 152] buyruğu gibidir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «احْفَظِ اللَّهَ يَحْفَظْكَ»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Sen Allah'ı koru (emirlerine riayet et) ki Allah da seni korusun.”

الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ الْمُحَافَظَةُ بَيْنَ الْمُصَلِّي وَالصَّلَاةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: احْفَظِ الصَّلَاةَ/ حَتَّى تَحْفَظَكَ الصَّلَاةُ، وَاعْلَمْ أَنَّ حِفْظَ الصَّلَاةِ لِلْمُصَلِّي عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الصَّلَاةَ تَحْفَظُهُ عَنِ الْمَعَاصِي، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] فَمَنْ حَفِظَ الصَّلَاةَ حَفِظَتْهُ الصَّلَاةُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالثَّانِي:

İkincisi: Muhafaza namaz kılan kimse ile namaz arasında olur. Sanki: 'Namaz seni korusun diye sen de namazı koru' denilmiştir. Bilesin ki namazın namaz kılanı koruması üç vecihle olur: Birincisi: Namaz onu günahlardan korur. Allah Teâlâ: {إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [el-Ankebût 45] buyurmuştur. Namazı koruyan kimseyi namaz hayâsızlıktan korur. İkincisi:

أَنَّ الصَّلَاةَ تَحْفَظُهُ مِنَ الْبَلَايَا وَالْمِحَنِ، قَالَ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَةِ: ١٥٣] وَقَالَ تَعَالَى:

Namaz onu bela ve musibetlerden korur. Allah Teâlâ: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” [el-Bakara 153] buyurmuştur. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur:

وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ [الْمَائِدَةِ: ١٢] وَمَعْنَاهُ: إِنِّي مَعَكُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالْحِفْظِ إِنْ كُنْتُمْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الصَّلَاةَ تَحْفَظُ صَاحِبَهَا وَتَشْفَعُ لِمُصَلِّيهَا، قَالَ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٠] وَلِأَنَّ الصَّلَاةَ فِيهَا الْقِرَاءَةُ، وَالْقُرْآنُ يَشْفَعُ لِقَارِئِهِ، وَهُوَ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ

{وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ} “Allah: 'Şüphesiz ben sizinleyim; eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verirseniz...' buyurdu” [el-Mâide 12]. Bunun manası şudur: 'Eğer namazı dosdoğru kılar ve zekâtı verirseniz, yardım ve koruma ile ben sizinleyim.' Üçüncüsü: Namaz sahibini korur ve namaz kılana şefaat eder. Allah Teâlâ: {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz” [el-Bakara 110] buyurmuştur. Çünkü namazda kıraat vardır; Kur'an ise okuyucusuna şefaat eder ve o, şefaati kabul edilen bir şefaatçidir.

وَفِي الْخَبَرِ: «إِنَّهُ تَجِيءُ الْبَقَرَةُ وَآلُ عِمْرَانَ كَأَنَّهُمَا عمامتان فَيَشْهَدَانِ وَيَشْفَعَانِ»

Rivayette şöyle gelmiştir: “Bakara ve Âl-i İmrân [sureleri] sanki iki bulut/iki gölgelik gibi gelir, şahitlik eder ve şefaat ederler.”