اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حُكْمَ الْأُمِّ وَأَنَّهَا أَحَقُّ بِالرَّضَاعِ، بَيَّنَ أَنَّهُ يَجُوزُ الْعُدُولُ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ الْأُمِّ إِلَى غَيْرِهَا ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, annenin hükmünü ve emzirmeye en layık olanın o olduğunu beyan ettikten sonra, bu hususta anneden başkasına yönelmenin de caiz olduğunu beyan etmiştir. Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : اسْتَرْضَعَ مَنْقُولٌ مِنْ أَرْضَعَ، يُقَالُ: أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ الصَّبِيَّ وَاسْتَرْضَعَهَا الصَّبِيُّ، فَتُعَدِّيهِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، كَمَا تَقُولُ: أَنْجَحَ الْحَاجَةَ وَاسْتَنْجَحَتْهُ الْحَاجَةُ وَالْمَعْنَى: أَنْ تَسْتَرْضِعُوا الْمَرَاضِعَ أَوْلَادَكُمْ، فَحُذِفَ أَحَدُ الْمَفْعُولَيْنِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ، كَمَا تَقُولُ: اسْتَنْجَحْتُ الْحَاجَةَ وَلَا تَذْكُرُ مَنِ اسْتَنْجَحْتَهُ، وَكَذَلِكَ حُكْمُ كُلِّ مَفْعُولَيْنِ لَمْ يَكُنْ آخِرُهُمَا عِبَارَةً عَنِ الْأَوَّلِ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَنْ تَسْتَرْضِعُوا
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İsterdaa (اسْتَرْضَعَ) fiili, erdaa (أَرْضَعَ) fiilinden nakledilmiştir (türetilmiştir). "Kadın çocuğu emzirdi" ve "Çocuk kadından emzirilmesini istedi / kadın çocuğa emzirtti" denilir. Tıpkı "İhtiyacı başarıyla sonuçlandırdı" ve "Ondan ihtiyacını bitirmesini istedi" demen gibi iki mef'ule (nesneye) geçişli kılarsın. Mana şudur: "Sütannelere çocuklarınızı emzirtmek isterseniz". İhtiyaç duyulmadığı için iki mef'ulden biri hazfedilmiştir; nitekim kime talepte bulunduğunu zikretmeksizin "İhtiyacın giderilmesini istedim" dersin. İkincisi birincisinden ibaret olmayan her iki mef'ulün hükmü böyledir. Vâhidî ise şöyle demiştir: "En testerdı'û (أَنْ تَسْتَرْضِعُوا)
أَوْلادَكُمْ
evlâdeküm (أَوْلادَكُمْ)
أَيْ لِأَوْلَادِكُمْ وَحَذَفَ اللَّامَ اجْتِزَاءً بِدَلَالَةِ الِاسْتِرْضَاعِ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْأَوْلَادِ، وَلَا يَجُوزُ دَعَوْتُ زَيْدًا وَأَنْتَ تُرِيدُ لِزَيْدٍ، لِأَنَّهُ تَلْبِيسٌ هَاهُنَا بِخِلَافِ مَا قُلْنَا فِي الِاسْتِرْضَاعِ، وَنَظِيرُ حَذْفِ اللَّامِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ [الْمُطَفِّفِينَ: ٣] أَيْ كَالُوا لَهُمْ أَوْ وَزَنُوا لَهُمْ.
yani çocuklarınız için demektir. İstirdâ' (sütanne tutma) lafzının delaletiyle yetinilerek "lâm" harf-i cerri hazfedilmiştir; çünkü bu işlem ancak çocuklar için olur. "Zeyd için" demek istediğin halde "Zeyd'i çağırdım" demen caiz olmaz; çünkü burada bir kapalılık oluşur, istirdâ' konusunda söylediğimizin aksine. Lâm harfinin hazfedilmesinin benzeri, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ} [Mutaffifîn: 3] “Onlar için ölçtükleri veya onlar için tarttıkları vakit...” buyruğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأُمَّ أَحَقُّ بِالْإِرْضَاعِ، فَأَمَّا إِذَا حَصَلَ مَانِعٌ عَنْ ذَلِكَ فَقَدْ يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهَا إِلَى غَيْرِهَا، مِنْهَا مَا إِذَا تَزَوَّجَتْ آخَرَ، فَقِيَامُهَا بِحَقِّ ذَلِكَ الزَّوْجِ يَمْنَعُهَا عَنِ الرَّضَاعِ، وَمِنْهَا أَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا الزَّوْجُ الْأَوَّلُ فَقَدْ تَكْرَهُ الرَّضَاعَ حَتَّى يَتَزَوَّجَ بِهَا زَوْجٌ آخر، ومنها أن تأتي الْمَرْأَةُ قَبُولَ الْوَلَدِ إِيذَاءً لِلزَّوْجِ الْمُطَلِّقِ وَإِيحَاشًا لَهُ، وَمِنْهَا أَنْ تَمْرَضَ أَوْ يَنْقَطِعَ لَبَنُهَا، فَعِنْدَ أَحَدِ هَذِهِ الْوُجُوهِ إِذَا وَجَدْنَا مُرْضِعَةً أُخْرَى وَقَبِلَ الطِّفْلُ لَبَنَهَا جَازَ الْعُدُولُ عَنِ الْأُمِّ إِلَى غَيْرِهَا، فَأَمَّا إِذَا لَمْ نَجِدْ مُرْضِعَةً أُخْرَى، أَوْ وَجَدْنَاهَا وَلَكِنَّ الطِّفْلَ لَا يقبل لبنها فههنا الْإِرْضَاعُ وَاجِبٌ عَلَى الْأُمِّ.
İkinci Mesele: Bil ki annenin emzirmeye daha layık olduğunu açıklamıştık. Fakat buna bir engel ortaya çıktığında, anneden başkasına yönelmek caiz olabilir. Bu engellerden biri, kadının başka biriyle evlenmesidir; zira o kocanın hakkını yerine getirmesi onu emzirmekten alıkoyar. Bir diğeri, ilk kocası onu boşadığında, başka bir koca onunla evlensin diye emzirmeyi istemeyebilir. Bir diğeri, kadının boşayan kocaya eziyet etmek ve onu üzmek için çocuğu kabul etmekten kaçınmasıdır. Bir diğeri de hastalanması yahut sütünün kesilmesidir. Bu durumlardan biri gerçekleştiğinde, eğer başka bir sütanne bulur ve çocuk da onun sütünü kabul ederse, anneden başkasına yönelmek caiz olur. Fakat başka bir sütanne bulamazsak veya bulduğumuz halde çocuk onun sütünü kabul etmezse, bu durumda emzirmek anne üzerine vacip olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “Vereceğiniz [ücreti] maruf vechiyle tastamam teslim ettiğiniz takdirde” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحْدَهُ مَا آتَيْتُمْ مَقْصُورَةَ الْأَلِفِ، وَالْبَاقُونَ مَا آتَيْتُمْ مَمْدُودَةَ الْأَلِفِ، أَمَّا الْمَدُّ فَتَقْدِيرُهُ: مَا آتَيْتُمُوهُ الْمَرْأَةَ أَيْ أَرَدْتُمْ إِيتَاءَهُ وَأَمَّا الْقَصْرُ فَتَقْدِيرُهُ: مَا آتيتم/ به، فحذف المفعولان فِي الْأَوَّلِ وَحَذَفَ لَفْظَةَ بِهِ فِي الثَّانِي لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِذَلِكَ، وَرَوَى شَيْبَانُ عَنْ عَاصِمٍ مَا أُوتِيتُمْ أَيْ مَا آتَاكُمُ اللَّهُ وَأَقْدَرَكُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْأُجْرَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ [الْحَدِيدِ: ٧] .
Birinci Mesele: Yalnızca İbn Kesîr elifi kasr ile (kısa olarak) mâ eteytüm (مَا أَتَيْتُمْ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise elifi med ile (uzatarak) mâ âteytüm (مَا آتَيْتُمْ) şeklinde okumuşlardır. Medli okuyuşun takdiri: "Kadına verdiğiniz, yani vermeyi dilediğiniz şey"dir. Kasr ile okuyuşun takdiri ise: "Getirdiğiniz [verdiğiniz] şey"dir; bilindiği için birinci kıraatte iki mef'ul hazfedilmiş, ikincisinde ise "bihi" lafzı hazfedilmiştir. Şeybân, Âsım'dan mâ ûtîtüm (مَا أُوتِيتُمْ) yani "Allah'ın size verdiği ve güç yetirdiği ücretten" şeklinde rivayet etmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ} [Hadîd: 7] “[Allah'ın] sizi tasarrufuna yetkili kıldığı şeylerden infak edin” buyruğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَيْسَ التَّسْلِيمُ شَرْطًا لِلْجَوَازِ وَالصِّحَّةِ، وَإِنَّمَا هُوَ نَدْبٌ إِلَى الْأَوْلَى وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ تَسْلِيمَ الْأُجْرَةِ إِلَى الْمُرْضِعَةِ يَدًا بِيَدٍ حَتَّى تَكُونَ طَيِّبَةَ النَّفْسِ رَاضِيَةً فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِصَلَاحِ حَالِ الصَّبِيِّ، وَالِاحْتِيَاطِ فِي مَصَالِحِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِالتَّحْذِيرِ، فَقَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.
İkinci Mesele: Teslim etmek, cevaz ve sıhhat için bir şart değil, bilakis en evlâ olana bir teşviktir (menduptur). Bundan maksat, sütannenin gönlü hoş ve razı olsun da bu durum çocuğun halinin iyiliğine ve maslahatlarının gözetilmesine vesile olsun diye ücretin sütanneye elden teslim edilmesidir. Sonra Allah Teâlâ ayeti uyarıyla bitirerek şöyle buyurmuştur: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 234]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)
{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların [dul kalan eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Sürelerini tamamladıklarında, meşru ölçüler dairesinde kendileri hakkında yaptıklarından ötürü size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (234)”
الحكم الثالث عشر عدة الوفاة
On Üçüncü Hüküm: Vefat İddeti
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُتَوَفَّوْنَ مَعْنَاهُ يَمُوتُونَ وَيُقْبَضُونَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزُّمَرِ:
Birinci Mesele: Yüteveffevne (يُتَوَفَّوْنَ) kelimesinin manası, ölürler ve canları kabzedilir demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} [Zümer:
٤٢] وَأَصْلُ التَّوَفِّي أَخْذُ الشَّيْءِ وَافِيًا كَامِلًا، فَمَنْ مَاتَ فَقَدْ وَجَدَ عُمُرَهُ وَافِيًا كَامِلًا، وَيُقَالُ: تُوُفِّيَ فُلَانٌ، وَتَوَفَّى إِذَا مَاتَ، فَمَنْ قَالَ: تُوُفِّيَ كَانَ مَعْنَاهُ قُبِضَ وَأُخِذَ وَمَنْ قَالَ: تَوَفَّى. كَانَ مَعْنَاهُ تَوَفَّى أجله واستوفى أكله وَعُمُرَهُ وَعَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَلَيٍّ ﵇ يَتَوَفَّوْنَ بِفَتْحِ الْيَاءِ.
42] “Allah, ölümleri vaktinde canları alır.” Teveffî (التَّوَفِّي) kelimesinin aslı, bir şeyi tam ve eksiksiz olarak almaktır. Dolayısıyla ölen kişi, ömrünü tam ve tastamam bulmuş (tüketmiş) olur. Birisi öldüğünde tüvüffiye fülânün (تُوُفِّيَ فُلَانٌ) ve teveffâ (تَوَفَّى) denilir. Tüvüffiye diyen kimseye göre bunun manası; kabzedildi ve alındı demektir. Teveffâ diyen kimseye göre ise ecelini tamamladı, rızkını ve ömrünü tastamam tüketti demektir. Hz. Ali'nin (aleyhisselâm) ye harfini üstün ile okuduğu yeteveffevne (يَتَوَفَّوْنَ) kıraati de bu manadadır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَذَرُونَ مَعْنَاهُ: يَتْرُكُونَ، وَلَا يُسْتَعْمَلُ مِنْهُ الْمَاضِي وَلَا الْمَصْدَرُ اسْتِغْنَاءً عنه يترك تركا،
Allah Teâlâ'nın: Ve yezerûne (وَيَذَرُونَ) buyruğuna gelince, bunun manası: "Bırakırlar, terk ederler" demektir. Yetrukü terken (يَتْرُكُ تَرْكًا) kullanımıyla yetinildiği için bu fiilin mazi ve masdarı kullanılmaz.
وَمِثْلُهُ يَدَعُ فِي رَفْضِ مَصْدَرِهِ وَمَاضِيهِ، فَهَذَانَ الْفِعْلَانِ الْعَابِرُ وَالْأَمْرُ مِنْهُمَا مَوْجُودَانِ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَدَعُ كَذَا وَيَذَرُ وَيُقَالُ: دَعْهُ وَذَرْهُ أَمَّا الْمَاضِي وَالْمَصْدَرُ فَغَيْرُ مَوْجُودَيْنِ مِنْهُمَا وَالْأَزْوَاجُ هَاهُنَا النِّسَاءُ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الرَّجُلَ زَوْجًا وَامْرَأَتَهُ زَوْجًا لَهُ، وَرُبَّمَا أَلْحَقُوا بِهَا الْهَاءَ.
Masdar ve mazisinin terk edilmiş olması bakımından yede'u (يَدَعُ) fiili de böyledir. Bu iki fiilin muzarisi ve emri mevcuttur. "Falan kimse şunu bırakır ve terk eder" (yede'u kezâ ve yezeru) denir; "Onu bırak ve terk et" (da'hü ve zerhü) denir. Mazi ve masdarları ise bunlarda bulunmaz. Buradaki ezvâc (الْأَزْوَاجُ) kadınlar/eşler demektir. Araplar erkeğe zevc (زَوْج), kadınına da onun zevci derler; bazen de buna "hâ" (tâ-i merbûta) harfini eklerler [zevcetün derler].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مُبْتَدَأٌ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ خَبَرٍ، وَاخْتَلَفُوا فِي خَبَرِهِ عَلَى أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُضَافَ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ، وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ يَتَرَبَّصْنَ وَالثَّانِي: وَهُوَ/ قَوْلُ الْأَخْفَشِ التَّقْدِيرُ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: Vellezîne (وَالَّذِينَ) buyruğu mübtedadır (öznedir) ve mutlaka bir habere (yükleme) muhtaçtır. Bunun haberi konusunda birkaç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir ve takdiri: "İçinizden vefat edenlerin eşleri beklerler" (ve ezvâcü'llezîne yüteveffevne minküm yeterabbasne) şeklindedir. İkincisi: Bu, Ahfeş'in görüşü olup takdiri şöyledir:
يَتَرَبَّصْنَ بَعْدَهُمْ إِلَّا أَنَّهُ أُسْقِطَ لِظُهُورِهِ كَقَوْلِهِ: السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [الشُّورَى: ٤٣] وَالثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْمُبَرِّدِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذْرُوَن أَزْوَاجًا، أَزْوَاجُهُمْ يَتَرَبَّصْنَ، قَالَ: وَإِضْمَارُ الْمُبْتَدَأِ لَيْسَ بِغَرِيبٍ قَالَ تَعَالَى: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ [الْحَجِّ: ٧٢] يَعْنِي هُوَ النَّارُ، وَقَوْلُهُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُفَ: ١٨] .
"Onlardan sonra beklerler" (yeterabbasne ba'dehüm) takdirindedir; ancak açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir. Tıpkı "Yağın iki batmanı bir dirhemedir" sözü ve Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} [Şûrâ: 43] “Her kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyruğu gibi. Üçüncüsü: Bu, el-Müberred'in görüşü olup takdiri: "İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar var ya, onların eşleri beklerler" (ezvâcühüm yeterabbasne) şeklindedir. O şöyle demiştir: Mübtedanın gizlenmesi (hazfedilmesi) yabancı bir durum değildir. Nitekim Allah Teâlâ: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ} [Hac: 72] “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? [O,] ateştir'” buyurmuş, yani "O ateştir" demektir; yine: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} [Yûsuf: 18] “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: أَنْتُمْ أَضْمَرْتُمْ هَاهُنَا مُبْتَدَأً مُضَافًا، وَلَيْسَ ذَلِكَ شَيْئًا وَاحِدًا بَلْ شَيْئَانِ، وَالْأَمْثِلَةُ الَّتِي ذَكَرْتُمُ الْمُضْمَرُ فِيهَا شَيْءٌ وَاحِدٌ.
Eğer şöyle denilirse: "Siz burada muzaf olan bir mübtedayı gizlediniz; bu ise tek bir şey değil, iki şeydir. Halbuki zikrettiğiniz örneklerde gizlenen şey tek bir unsurdur."
قُلْنَا: كَمَا وَرَدَ إِضْمَارُ الْمُبْتَدَأِ الْمُفْرَدِ، فَقَدْ وَرَدَ أَيْضًا إِضْمَارُ الْمُبْتَدَأِ الْمُضَافِ، قَالَ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٦، ١٩٧] وَالْمَعْنَى: تَقَلُّبُهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ، أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ مُبْتَدَأٌ، إِلَّا أَنَّ الْغَرَضَ غَيْرُ مُتَعَلِّقٍ هَاهُنَا بِبَيَانِ حُكْمٍ عَائِدٍ إِلَيْهِمْ، بَلْ بِبَيَانِ حُكْمٍ عَائِدٍ إِلَى أَزْوَاجِهِمْ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ لِذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ خَبَرًا، وَأَنْكَرَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ ذَلِكَ، لِأَنَّ مَجِيءَ الْمُبْتَدَأِ بِدُونِ الْخَبَرِ مُحَالٌ.
Biz de deriz ki: Müfret (tekil) mübtedanın gizlenmesi vaki olduğu gibi, muzaf mübtedanın gizlenmesi de vaki olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: {لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ} [Âl-i İmrân: 196-197] “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın. [Bu,] az bir menfaattir” buyurmuştur. Mana: "Onların gezip dolaşması az bir menfaattir" şeklindedir. Dördüncüsü: Bu, Kisâî ve Ferrâ'nın görüşü olup şöyledir: Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ} “İçinizden vefat edenler...” buyruğu mübtedadır; ancak buradaki gaye onlara dönen bir hükmü beyan etmekle değil, bilakis onların eşlerine dönen bir hükmü beyan etmekle ilgilidir. Bu sebeple bu mübteda için bir haber zikredilmemiştir. Müberred ve Zeccâc ise bunu reddetmiştir; çünkü mübtedanın habersiz gelmesi imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدْ بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّرَبُّصِ، وَبَيَّنَّا الْفَائِدَةَ فِي قَوْلِهِ: بِأَنْفُسِهِنَّ وَبَيَّنَّا أَنَّ هَذَا وَإِنْ كَانَ خَبَرًا إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ هُوَ الْأَمْرُ، وَبَيِّنَّا الْفَائِدَةَ فِي العدول عن لفظ الأمر إلى لفظ الخبر.
Üçüncü Mesele: Daha önce terabbus (bekleme) kelimesinin manasını açıklamış, O'nun bi-enfüsihinne (بِأَنْفُسِهِنَّ) "kendi kendilerine" buyruğundaki faydayı ortaya koymuş ve bu ifadenin her ne kadar haber formunda olsa da maksadın emir olduğunu ve emir lafzından haber lafzına dönülmesindeki hikmeti beyan etmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَعَشْراً مَذْكُورٌ بِلَفْظِ التَّأْنِيثِ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ عَشَرَةُ أَيَّامٍ، وَذَكَرُوا فِي الْعُذْرِ عَنْهُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: تَغْلِيبُ اللَّيَالِي عَلَى الْأَيَّامِ وَذَلِكَ أَنَّ ابْتِدَاءَ الشَّهْرِ يَكُونُ مِنَ اللَّيْلِ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيَالِي هِيَ الْأَوَائِلَ غُلِّبَتْ، لِأَنَّ الْأَوَائِلَ أَقْوَى مِنَ الثَّوَانِي، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يَقُولُونَ صُمْنَا خَمْسًا مِنَ الشَّهْرِ، فَيُغَلِّبُونَ اللَّيَالِيَ عَلَى الْأَيَّامِ، إِذْ لَمْ يَذْكُرُوا الْأَيَّامَ، فَإِذَا أَظْهَرُوا الْأَيَّامَ قَالُوا صُمْنَا خَمْسَةَ أَيَّامٍ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْأَيَّامَ أَيَّامُ الْحُزْنِ وَالْمَكْرُوهِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْأَيَّامِ تُسَمَّى بِاللَّيَالِي عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ، كَقَوْلِهِمْ: خَرَجْنَا لَيَالِيَ الْفِتْنَةِ، وَجِئْنَا لَيَالِيَ إِمَارَةِ الْحَجَّاجِ وَالثَّالِثُ: ذَكَرَهُ الْمُبَرِّدُ، وَهُوَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَنَّثَ الْعَشْرَ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمُدَّةُ، مَعْنَاهُ وَعَشْرُ مُدَدٍ، وَتِلْكَ الْمُدَّةُ كُلُّ مُدَّةٍ مِنْهَا يَوْمٌ وَلَيْلَةٍ الرَّابِعُ: ذَهَبَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ إِلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِذَا انْقَضَى لَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرُ لَيَالٍ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ، فَيَتَأَوَّلُ الْعَشَرَةَ بِاللَّيَالِي، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın ve 'aşran (وَعَشْراً) buyruğu, murat on gün olduğu halde müennes (dişil) lafızla zikredilmiştir. Bu hususun gerekçesi olarak birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Gecelerin gündüzlere tağlibi (üstün tutulması)dir. Zira ayın başlangıcı geceyledir; geceler öncelikli olduğu için üstün tutulmuştur, çünkü öncekiler sonrakilerden daha güçlüdür. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: "Aydan beş [gece] oruç tuttuk" derler ve günleri zikretmediklerinde geceleri gündüzlere tağlib ederler. Günleri açıkça zikrettiklerinde ise "beş gün oruç tuttuk" derler. İkincisi: Bu günler hüzün ve keder günleridir; bu tür günler istiare yoluyla "geceler" diye isimlendirilir. Nitekim "Fitne gecelerinde çıktık", "Haccâc'ın valiliği gecelerinde geldik" demeleri böyledir. Üçüncüsü: Bunu el-Müberred zikretmiştir; o da on sayısının müennes kılınmasının sebebinin müddet kastedilmesi olduğunu söylemesidir; manası "on müddet"tir ve bu müddetlerin her biri bir gün ve gecedir. Dördüncüsü: Bazı fakihler ayetin zahirine giderek şöyle demişlerdir: "Kadın için dört ay ve on gece geçtiğinde kocalara helal olur." Böylece on sayısını geceler olarak tevil etmişlerdir; Evzâî ve Ebû Bekir el-Esamm bu görüşe varmışlardır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: رُوِيَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا حَدَّ الْعِدَّةَ بِهَذَا الْقَدْرِ لِأَنَّ الْوَلَدَ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فِي الْعَشْرِ بَعْدَ الْأَرْبَعَةِ، وَهُوَ أَيْضًا مَنْقُولٌ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ.
Beşinci Mesele: Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre, Allah Sübhânehu'nun iddeti bu miktarla sınırlandırmasının sebebi, çocuğa dört [aydan] sonraki on günde ruh üflenmesidir. Bu aynı zamanda Hasan-ı Basrî'den de nakledilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْعِدَّةَ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ امْرَأَةٍ مَاتَ عَنْهَا زوجها إلا في صورتين أحدهما: أَنْ تَكُونَ أَمَةً فَإِنَّهَا تَعْتَدُّ عِنْدَ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ نِصْفَ عِدَّةِ الْحُرَّةِ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: عِدَّتُهَا عِدَّةُ الْحَرَائِرِ، وَتَمَسَّكَ
Altıncı Mesele: Bil ki bu iddet, iki suret müstesna, kocası vefat eden her kadın için vaciptir. Birincisi: Cariye olmasıdır; zira o, fakihlerin çoğuna göre hür kadının iddetinin yarısı kadar iddet bekler. Ebû Bekir el-Esamm ise: "Onun iddeti hür kadınların iddeti gibidir" demiş ve
بِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَأَيْضًا اللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ وَضْعَ الْحَمْلِ فِي حَقِّ الْحَامِلِ بَدَلًا/ عَنْ هَذِهِ المدة، ثم وضع الحمل مشترك فيه الْحُرَّةِ وَالرَّقِيقَةِ، فَكَذَا الِاعْتِدَادُ بِهَذِهِ الْمُدَّةِ يَجِبُ أَنْ يَشْتَرِكَا فِيهِ، وَسَائِرُ الْفُقَهَاءِ قَالُوا: التَّنْصِيفُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ مُمْكِنٌ، وَفِي وَضْعِ الْحَمْلِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
ayetin zahirine tutunmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ, hamile kadın hakkında doğumu bu müddetin yerine bedel kılmıştır; doğum yapma hususunda ise hür ile cariye ortaktır; öyleyse bu müddetle iddet beklemede de ikisinin ortak olması gerekir. Diğer fakihler ise şöyle demiştir: Bu müddette yarıya indirme mümkündür, oysa doğum yapmada [yarıya indirme] mümkün değildir; böylece fark ortaya çıkmıştır.
الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنْ كَانَتْ حَامِلًا فَإِنَّ عِدَّتَهَا تَنْقَضِي بِوَضْعِ الْحَمْلِ، فَإِذَا وَضَعَتِ الْحَمْلَ حَلَّتْ، وَإِنْ كَانَ بَعْدَ وَفَاةِ الزَّوْجِ بِسَاعَةٍ،
İkinci Suret: Eğer hamile ise iddetinin doğum yapmasıyla sona ermesidir. Dolayısıyla doğum yaptığında, kocanın vefatından bir saat sonra bile olsa [başkasıyla evlenmesi] helal olur.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵇: تَتَرَبَّصُ أَبْعَدَ الْأَجَلَيْنِ،
Hz. Ali'den (aleyhisselâm) ise: "İki sürenin en uzun olanını bekler" dediği rivayet edilmiştir.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ.
Bunun delili Kur'an ve Sünnettir.
أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [الطَّلَاقِ: ٤] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ جَعَلَ هَذِهِ الْآيَةَ مُخَصِّصَةً لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَالشَّافِعِيُّ لَمْ يَقُلْ بِذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَعَمُّ مِنَ الْأُخْرَى مِنْ وَجْهٍ وَأَخَصُّ مِنْهَا مِنْ وَجْهٍ، لِأَنَّ الْحَامِلَ قَدْ يُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدْ لَا يُتَوَفَّى، كَمَا أَنَّ الَّتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا قَدْ تَكُونُ حَامِلًا وَقَدْ لَا تَكُونُ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ جَعْلُ إحدى الآيتين مخصصة للأخرى الثاني: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ إِنَّمَا وَرَدَ عَقِيبَ ذِكْرِ الْمُطَلَّقَاتِ، فَرُبَّمَا يَقُولُ قَائِلٌ: هِيَ فِي الْمُطَلَّقَةِ لَا فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا. فَلِهَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ لَمْ يُعَوِّلِ الشَّافِعِيُّ فِي الْبَابِ عَلَى الْقُرْآنِ، وَإِنَّمَا عَوَّلَ عَلَى السُّنَّةِ، وَهِيَ مَا
Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: {وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} [Talâk: 4] “Yüklü (hamile) olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” buyruğudur. İnsanlardan bazıları bu ayeti, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً} “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar...” buyruğunun umumunu tahsis edici (özelleştirici) kılmıştır. Şâfiî ise iki gerekçeyle bunu söylememiştir: Birincisi: Bu iki ayetin her biri bir yönden diğerinden daha umumi (genel), bir yönden de daha hususidir (özeldir). Zira hamile kadının kocası bazen vefat eder, bazen vefat etmez; nitekim kocası vefat eden kadın da bazen hamile olur, bazen olmaz. Durum böyle olunca iki ayetten birini diğerini tahsis edici kılmak imkânsızlaşmıştır. İkincisi: {وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} buyruğu boşanmış kadınların zikrinin hemen ardından gelmiştir; dolayısıyla bir kimse: "Bu ayet kocası vefat eden hakkında değil, boşanan kadın hakkındadır" diyebilir. İşte bu iki sebepten dolayı Şâfiî bu meselede Kur'an'a değil, Sünnete dayanmıştır ki o da şudur:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادِهِ أن سبيعة بنت الحرث الْأَسْلَمِيَّةَ كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ بْنِ خَوْلَةَ، فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهِيَ حَامِلٌ، فَوَلَدَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِنِصْفِ شَهْرٍ، فَلَمَّا طَهُرَتْ مِنْ دَمِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ، فَقَالَ لَهَا بَعْضُ النَّاسِ: مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، قَالَتْ سُبَيْعَةُ: فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي، فَأَمَرَنِي بِالتَّزَوُّجِ إِنْ بَدَا لِي،
Ebû Dâvûd'un kendi senediyle rivayet ettiğine göre: Sübey'a bint el-Hâris el-Eslemiyye, Sa'd b. Havle'nin nikâhı altındaydı. Sa'd, Veda Haccı'nda kadın hamile iken vefat etti. Kadın, kocasının vefatından yarım ay sonra doğum yaptı. Kanından temizlenince talipleri için süslendi. Bunun üzerine insanlardan biri ona: "Dört ay on gün geçmedikçe evlenemezsin" dedi. Sübey'a dedi ki: "Bunu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordum; o da doğum yaptığım anda helal olduğumu bana fetva verdi ve dilediğim takdirde evlenmemi emretti."
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الأصل فههنا تَفَارِيعُ الْأَوَّلُ: لَا فَرْقَ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ بَيْنَ الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا قَبْلَ الدُّخُولِ وَهَذَا قَوْلٌ مَتْرُوكٌ لِأَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْكُلِّ.
Bu aslı öğrendiğine göre burada birtakım fer'î meseleler vardır: Birincisi: Vefat iddetinde küçük ile büyük kadın arasında fark yoktur. İbn Abbâs: "Zifaftan önce [vefat halinde] kadına iddet yoktur" demiştir; ancak bu terk edilmiş bir görüştür, çünkü ayet herkes hakkında umumidir (geneldir).
الْحُكْمُ الثَّانِي: إِذَا تَمَّتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، وَإِنْ لَمْ تَرَ عَادَتَهَا مِنَ الْحَيْضِ فِيهَا وَقَالَ مَالِكٌ:
İkinci Hüküm: Dört ay on gün tamamlandığında, bu süre içinde adet kanamasını görmemiş olsa bile kadının iddeti biter. Mâlik ise şöyle demiştir:
لَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا حَتَّى تَرَى عَادَتَهَا مِنَ الْحَيْضِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ، مَثَلًا إِنْ كَانَتْ عَادَتُهَا أَنْ تَحِيضَ فِي كُلِّ شَهْرٍ مَرَّةً فَعَلَيْهَا فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ أَرْبَعُ حِيَضٍ، وَإِنْ كَانَتْ عَادَتُهَا أَنْ تَحِيضَ فِي كُلِّ شَهْرَيْنِ مَرَّةً فَعَلَيْهَا حَيْضَتَانِ، وَإِنْ كَانَتْ عَادَتُهَا أَنْ تَحِيضَ فِي كُلِّ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مَرَّةً فَعَلَيْهَا حَيْضَةٌ وَاحِدَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ عَادَتُهَا أَنْ تَحِيضَ فِي كُلِّ خَمْسَةِ أَشْهُرٍ مرة فههنا تَكْفِيهَا الشُّهُورُ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ المتوفى عنها زوجها بهذه المدة ولم يزيد عَلَى هَذَا الْقَدْرِ فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ هَذَا الْقَدْرُ كَافِيًا، ثُمَّ قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّهَا إِنِ ارْتَابَتِ اسْتَبْرَأَتْ نَفْسَهَا مِنَ الرِّيبَةِ، كَمَا أَنَّ ذَاتَ الْأَقْرَاءِ لَوِ ارْتَابَتْ وَجَبَ عَلَيْهَا أَنْ تَحْتَاطَ.
"O günlerde adet kanamasını görmedikçe iddeti bitmez. Mesela adeti her ay bir defa görmek idiyse, vefat iddetinde dört defa adet görmesi gerekir; adeti iki ayda bir görmek idiyse iki adet gerekir; adeti dört ayda bir görmek idiyse bir adet gerekir; şayet adeti beş ayda bir görmek idiyse bu durumda ona aylar yeterlidir." Şâfiî'nin (rahimehullâh) delili ise şudur: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kocası ölen kadına bu müddeti emrettiğine ve bu miktarın üzerine bir şey eklemediğine delalet etmiştir; dolayısıyla bu miktarın yeterli olması vaciptir. Sonra Şâfiî şöyle demiştir: "Şayet kadın şüpheye düşerse, tıpkı hayızla iddet bekleyen kadının şüpheye düştüğünde ihtiyatlı davranmasının vacip olduğu gibi, şüpheden kurtulmak için nefsini istibrâ eder (temize çıkarır/bekler)."
الْحُكْمُ الثَّالِثُ: إِذَا مَاتَ الزَّوْجُ فَإِنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ شَهْرِ الْوَفَاةِ أَكْثَرُ مِنْ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فَالشَّهْرُ الثَّانِي وَالثَّالِثُ وَالرَّابِعُ يُؤْخَذُ بِالْأَهِلَّةِ سَوَاءٌ خَرَجَتْ كَامِلَةً أَوْ نَاقِصَةً، ثُمَّ تُكْمِلُ الشَّهْرَ الْأَوَّلَ بِالْخَامِسِ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، ثُمَّ تَضُمُّ إِلَيْهَا عَشَرَةَ أَيَّامٍ، وَإِنْ مَاتَ وَقَدْ بَقِيَ مِنَ الشَّهْرِ أَقَلُّ مِنْ عَشَرَةِ أَيَّامٍ اعْتُبِرَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْأَهِلَّةِ وَكُمِّلَ الْعَشْرُ مِنَ الشَّهْرِ السَّادِسِ.
Üçüncü Hüküm: Koca vefat ettiğinde, vefat ayından geriye on günden fazla kalmışsa, ikinci, üçüncü ve dördüncü aylar tam veya noksan çıksın hilallere göre hesaplanır; sonra birinci ayı beşinci aydan otuz güne tamamlar, ardından buna on gün ekler. Şayet koca vefat ettiğinde aydan on günden daha az kalmışsa, bundan sonraki dört ay hilallere göre itibar edilir ve on gün de altıncı aydan tamamlanır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: أَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِمَا بَعْدَهَا مِنْ الِاعْتِدَادِ بِالْحَوْلِ وَإِنْ كَانَتْ مُتَقَدِّمَةً فِي التِّلَاوَةِ غَيْرَ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ فَإِنَّهُ أَبَى نَسْخَهَا، وَسَنَذْكُرُ كَلَامَهُ مِنْ بَعْدُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالتَّقَدُّمُ فِي
Yedinci Mesele: Fakihler, her ne kadar tilavette önde gelse de bu ayetin kendisinden sonra gelen bir yıllık iddet bekleme hükmünü neshettiği (hükmünü kaldırdığı) hususunda icma etmişlerdir; Ebû Müslim el-İsfahânî müstesna, zira o bunun neshedilmesini kabul etmemiştir. İnşâallahu Teâlâ onun sözünü daha sonra zikredeceğiz. Tilavette önde
التِّلَاوَةِ لَا يَمْنَعُ التَّأَخُّرَ فِي النُّزُولِ، إِذْ لَيْسَ تَرْتِيبُ الْمُصْحَفِ عَلَى تَرْتِيبِ النُّزُولِ، وَإِنَّمَا تَرْتِيبُ التِّلَاوَةِ فِي الْمَصَاحِفِ هُوَ تَرْتِيبُ جِبْرِيلَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.
olmak, nüzulde (inişte) sonra olmayı engellemez. Zira mushafın tertibi nüzul tertibine göre değildir; mushaflardaki tilavet tertibi ancak Cebrail'in Allah Teâlâ'nın emriyle yaptığı tertiptir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْعِدَّةَ سَبَبُهَا الْوَفَاةُ أَوِ الْعِلْمُ بِالْوَفَاةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا لَمْ تَعْلَمْ بِوَفَاةِ زَوْجِهَا لَا تَعْتَدُّ بِانْقِضَاءِ الْأَيَّامِ فِي الْعِدَّةِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ وَلَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا قَصَدَتْ هَذَا التَّرَبُّصَ، وَالْقَصْدُ إِلَى التَّرَبُّصِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ بِذَلِكَ، وَالْأَكْثَرُونَ قَالُوا السَّبَبُ هُوَ الْمَوْتُ، فَلَوِ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ أَوْ أَكْثَرُهَا ثُمَّ بَلَغَهَا خَبَرُ وَفَاةِ الزَّوْجِ وَجَبَ أَنْ تَعْتَدَّ بِمَا انْقَضَى، قَالُوا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الصَّغِيرَةَ الَّتِي لَا عِلْمَ لَهَا يَكْفِي فِي انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا انْقِضَاءُ هَذِهِ الْمُدَّةِ.
Sekizinci Mesele: Bu iddetin sebebinin vefat mı yoksa vefatı bilmek mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Kocasının vefatını bilmedikçe, geçen günleri iddetten saymaz" demişler ve Allah Teâlâ'nın: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} “Kendi kendilerine beklerler” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira bu ancak kadın bu beklemeye niyet ettiğinde gerçekleşir; beklemeye niyet etmek ise ancak bunu bilmekle hasıl olur. Çoğunluk ise: "Sebep ölümdür; dolayısıyla süre yahut sürenin çoğu geçtikten sonra kocanın vefat haberi kadına ulaşırsa, geçen süreyi hesaba katması gerekir" demiştir. Onlar şöyle demişlerdir: "Bunun delili, [durumdan] haberi olmayan küçük yaştaki kızın iddetinin sona ermesinde bu müddetin geçmesinin yeterli olmasıdır."
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الْمُرَادُ مِنْ تَرَبُّصِهَا بِنَفْسِهَا الِامْتِنَاعُ عَنِ النِّكَاحِ، وَالِامْتِنَاعُ عَنِ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَنْزِلِ الَّذِي تُوُفِّيَ زَوْجُهَا فِيهِ: وَالِامْتِنَاعُ عَنِ التَّزَيُّنِ وَهَذَا اللَّفْظُ كَالْمُجْمَلِ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهَا تَتَرَبَّصُ فِي أَيِّ شَيْءٍ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: الِامْتِنَاعُ عَنِ النِّكَاحِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الِامْتِنَاعُ عَنِ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَنْزِلِ فَوَاجِبٌ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَالْحَاجَةِ، وَأَمَّا تَرْكُ التَّزَيُّنِ فَهُوَ وَاجِبٌ، لِمَا
Dokuzuncu Mesele: Kadının kendi kendine beklemesinden maksat; nikâhtan kaçınması, kocasının içinde vefat ettiği evden çıkmaktan kaçınması ve süslenmekten kaçınmasıdır. Bu lafız mücmel (kapalı) gibidir; zira kadının ne hususta bekleyeceği konusunda bir açıklama yoktur. Ancak biz deriz ki: Nikâhtan kaçınma hususunda icma vardır; evden çıkmaktan kaçınmak ise zaruret ve ihtiyaç hali müstesna vaciptir; süslenmeyi terk etmek de şu rivayetten ötürü vaciptir:
رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ وَحَفْصَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا»
Âişe ve Hafsa'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının, kocası dışında hiçbir ölü için üç geceden fazla yas tutması helal değildir; koca için ise dört ay on gündür."
وَقَالَ الْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ: هُوَ غَيْرُ وَاجِبٍ لِأَنَّ الْحَدِيثَ يَقْتَضِي حِلَّ الْإِحْدَادِ لَا وُجُوبَهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Hasan[-ı Basrî] ve Şa'bî ise: "Bu vacip değildir; çünkü hadis yas tutmanın vacip olduğunu değil, helal olduğunu iktiza eder. Doğrusunu Allah bilir" demişlerdir.
وَاحْتَجُّوا بِمَا
Ve şu rivayeti delil getirmişlerdir:
رُوِيَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَتَلَبَّثِي ثَلَاثًا ثُمَّ اصْنَعِي مَا شِئْتِ» .
Esmâ bint Umeys'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Üç [gün] bekle, sonra dilediğini yap" buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْكُفَّارَ لَيْسُوا مُخَاطَبِينَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ فَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ بِهَذِهِ الْفُرُوعِ مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ فَقَطْ.
Onuncu Mesele: Kâfirlerin şeriatın füruuyla (fer'î hükümleriyle) muhatap olmadığını söyleyenler, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ} “İçinizden vefat edenler...” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira O'nun: minküm (مِنْكُمْ) "içinizden" hitabı müminleredir; bu da bu fer'î hükümlerle hitabın sadece müminlere mahsus olduğuna delalet eder.
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا كَانُوا هُمُ الْعَامِلِينَ بِذَلِكَ خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ كَقَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] مَعَ أَنَّهُ كَانَ مُنْذِرًا لِلْكُلِّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الْفُرْقَانِ: ١] .
Buna cevap şudur: Müminler bununla amel eden kimseler oldukları için, Allah Teâlâ: {لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً} [Furkan: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye” buyruğu gereğince [Hz. Peygamber] herkes için uyarıcı olduğu halde, {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها} [Nâziât: 45] “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın” buyurmasında olduğu gibi onları özellikle zikretmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَالْمَعْنَى إِذَا انْقَضَتْ هَذِهِ الْمُدَّةُ الَّتِي هِيَ أَجَلُ الْعِدَّةِ فَلَا جُنَاحَ/ عَلَيْكُمْ قِيلَ الْخِطَابُ مَعَ الْأَوْلِيَاءِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ الْعَقْدَ، وَقِيلَ: الْخِطَابُ مَعَ الْحُكَّامِ وَصُلَحَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُنَّ إِنْ تَزَوَّجْنَ فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ وَجَبَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مَنْعُهُنَّ عَنْ ذَلِكَ إِنْ قَدَرَ عَلَى الْمَنْعِ، فَإِنْ عَجَزَ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَسْتَعِينَ بِالسُّلْطَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْعِدَّةِ أَنَّهُ لَا يُؤْمَنُ اشْتِمَالُ فَرْجِهَا عَلَى مَاءِ زَوْجِهَا الْأَوَّلِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ تَقْدِيرُهُ: لَا جُنَاحَ عَلَى النِّسَاءِ وَعَلَيْكُمْ، ثُمَّ قَالَ: فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ أَيْ مَا يَحْسُنُ عَقْلًا وَشَرْعًا لِأَنَّهُ ضِدُّ الْمُنْكَرِ الَّذِي لَا يَحْسُنُ، وَذَلِكَ هُوَ الْحَلَالُ مِنَ التَّزَوُّجِ إِذَا كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِشَرَائِطِ الصِّحَّةِ، ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِالتَّهْدِيدِ، فَقَالَ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Sürelerini tamamladıklarında” buyruğuna gelince, manası: İddet süresi olan bu müddet bittiğinde {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “size bir günah yoktur” demektir. Denildi ki: Hitap velileredir; çünkü nikâh akdini üstlenenler onlardır. Denildi ki: Hitap yöneticilere ve salih Müslümanlaradır; zira kadınlar iddet süresi içinde evlenirlerse, engellemeye gücü yeten herkesin onları bundan alıkoyması vacip olur; gücü yetmezse yöneticiden yardım istemesi vacip olur. Çünkü bu iddetten maksat, rahminin ilk kocasının dölünü taşıyıp taşımadığının kesin bilinmemesidir. Ayette üçüncü bir vecih daha vardır ki o da: "Size bir günah yoktur" ifadesinin takdirinin "Kadınlara ve size bir günah yoktur" şeklinde olmasıdır. Sonra [Allah Teâlâ]: {فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Meşru ölçüler dairesinde kendileri hakkında yaptıklarından ötürü” yani aklen ve şer'an güzel olan şeylerde buyurmuştur; zira bu, güzel olmayan münkerin zıddıdır. Bu da sıhhat şartlarını taşıdığı takdirde helal olan evliliktir. Sonra ayeti bir tehditle bitirerek: {وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Ayet hakkında geriye birkaç mesele kalmaktadır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَمَسَّكَ بَعْضُهُمْ فِي وُجُوبِ الْإِحْدَادِ عَلَى الْمَرْأَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ فَإِنَّ ظَاهِرَهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا تَنْفَرِدُ الْمَرْأَةُ بِفِعْلِهِ، وَالنِّكَاحُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ الْغَيْرِ فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى مَا يَتِمُّ بِالْمَرْأَةِ وَحْدَهَا مِنَ التَّزَيُّنِ وَالتَّطَيُّبِ وَغَيْرِهِمَا.
Birinci Mesele: Bazıları kadına ihdâdın (yas tutmanın / süsü terk etmenin) vacip olduğu hususunda Allah Teâlâ'nın: {فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} “Kendileri hakkında yaptıklarından ötürü” buyruğuna tutunmuşlardır. Zira bunun zahiri, kadının tek başına yaptığı şeyin murat edilmesini gerektirir; nikâh ise böyle değildir, çünkü o ancak başkasıyla birlikte tamamlanır. Dolayısıyla bunun, süslenmek, koku sürünmek ve benzeri gibi kadının tek başına yaptığı şeylere hamledilmesi vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي جَوَازِ النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ، قَالُوا: إِنَّهَا إِذَا زوجت
İkinci Mesele: Ebû Hanîfe'nin ashabı, velisiz nikâhın caiz olduğu hususunda bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: "Kadın kendini evlendirdiğinde
نَفْسَهَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَائِزًا لِقَوْلِهِ تعالى: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ وَإِضَافَةُ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُبَاشَرَةِ، لِأَنَّ هَذَا هُوَ الْحَقِيقَةُ فِي اللَّفْظَةِ، وَتَمَسَّكَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فِي أَنَّ هَذَا النِّكَاحَ لَا يَصِحُّ إِلَّا من الولي لأن قوله: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْأَوْلِيَاءِ وَلَوْلَا أَنَّ هَذَا الْعَقْدَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِنَ الْوَلِيِّ وإلا لما صار مخاطبا بقوله: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وبالله التوفيق.
bu durum, Allah Teâlâ'nın: {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} “Kendileri hakkında yaptıklarından ötürü size bir günah yoktur” buyruğu gereğince caiz olmalıdır. Fiilin faile nispet edilmesi bizzat yapmaya hamledilir; çünkü bu lafızdaki hakikat budur." Şâfiî'nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- ashabı ise bu nikâhın ancak veli vasıtasıyla sahih olacağı hususunda [şöyle] tutunmuşlardır: Zira O'nun: {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur” buyruğu velilere hitaptır. Şayet bu akit ancak veli tarafından yapıldığında sahih olmasaydı, veli {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur” buyruğuyla muhatap olmazdı. Muvaffakiyet Allah'tandır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 235]
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)
{وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde yahut içinizde [böyle bir niyeti] gizlemenizde sizin için bir günah yoktur. Allah, sizin onları anacağınızı bilmiştir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, sakın onlarla gizlice sözleşmeyin ve farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine azmetmeyin. Bilin ki şüphesiz Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok halimdir. (235)”
الحكم الرابع عشر في خطبة النساء
Kadınlara Evlenme Teklifinde Bulunmaya Dair On Dördüncü Hüküm
[قوله تعالى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إلى قوله إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur” buyruğundan {إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً} “Meşru bir söz söylemeniz müstesna” buyruğuna kadar] Allah Teâlâ'nın: {وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً} “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde yahut içinizde [böyle bir niyeti] gizlemenizde sizin için bir günah yoktur. Allah, sizin onları anacağınızı bilmiştir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, sakın onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّعْرِيضُ فِي اللُّغَةِ ضِدُّ التَّصْرِيحِ، وَمَعْنَاهُ أَنْ يُضَمِّنَ كَلَامَهُ مَا يَصْلُحُ لِلدَّلَالَةِ/ عَلَى مَقْصُودِهِ وَيَصْلُحُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى غَيْرِ مَقْصُودِهِ إِلَّا أَنَّ إِشْعَارَهُ بِجَانِبِ الْمَقْصُودِ أَتَمُّ وَأَرْجَحُ وَأَصْلُهُ مِنْ عَرْضِ الشَّيْءِ وَهُوَ جَانِبُهُ كَأَنَّهُ يَحُومُ حَوْلَهُ وَلَا يُظْهِرُهُ، وَنَظِيرُهُ أَنْ يَقُولَ الْمُحْتَاجُ لِلْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ: جِئْتُكَ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ وَلِأَنْظُرَ إِلَى وَجْهِكَ الْكَرِيمِ وَلِذَلِكَ قَالُوا:
Birinci Mesele: Ta'riz (التَّعْرِيضُ), dilde tasrihin (açıkça söylemenin) zıddıdır. Anlamı ise kişinin sözüne, hem kastettiği şeye delalet etmeye hem de kastı dışındaki bir şeye delalet etmeye elverişli bir mana yüklemesidir; şu kadar var ki kastettiği yöne hissettirmesi daha tam ve daha racihtir. Bunun aslı bir şeyin 'arz'ından yani yanından/kenarından gelir; sanki onun etrafında dolaşır da onu açıkça ortaya koymaz. Bunun bir benzeri, muhtaç kimsenin kendisine ihtiyaç duyulan kimseye: 'Sana selam vermek ve kerim yüzüne bakmak için geldim' demesidir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir:
وَحَسْبُكَ بِالتَّسْلِيمِ مِنِّي تَقَاضِيَا
Sana benden selam vermek bir talep olarak yeter.
وَالتَّعْرِيضُ قَدْ يُسَمَّى تَلْوِيحًا لِأَنَّهُ يَلُوحُ مِنْهُ مَا يُرِيدُ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْكِنَايَةِ وَالتَّعْرِيضِ أَنَّ الْكِنَايَةَ أَنْ تَذْكُرَ الشَّيْءَ بِذِكْرِ لَوَازِمِهِ، كَقَوْلِكَ: فُلَانٌ طَوِيلُ النِّجَادِ، كَثِيرُ الرَّمَادِ، وَالتَّعْرِيضُ أَنْ تَذْكُرَ كَلَامًا يَحْتَمِلُ مَقْصُودَكَ وَيَحْتَمِلُ غَيْرَ مَقْصُودِكَ إِلَّا أَنَّ قَرَائِنَ أَحْوَالِكَ تُؤَكِّدُ حَمْلَهُ عَلَى مَقْصُودِكَ، وَأَمَّا الْخِطْبَةُ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْخِطْبَةُ مَصْدَرٌ بِمَنْزِلَةِ الْخَطْبِ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِكَ: إنه لحسن الْقَعْدَةِ وَالْجِلْسَةِ تُرِيدُ الْقُعُودَ وَالْجُلُوسَ وَفِي اشْتِقَاقِهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخَطْبَ هُوَ الْأَمْرُ، وَالشَّأْنُ يُقَالُ: مَا خَطْبُكَ، أَيْ مَا شَأْنُكَ، فَقَوْلُهُمْ: خَطَبَ فُلَانٌ فُلَانَةَ، أَيْ سَأَلَهَا أَمْرًا وَشَأْنًا فِي نَفْسِهَا الثَّانِي: أَصْلُ الْخِطْبَةِ مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي هُوَ الْكَلَامُ، يُقَالُ: خَطَبَ الْمَرْأَةَ خِطْبَةً لِأَنَّهُ خَاطِبٌ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ، وَخَطَبَ خُطْبَةً أَيْ خَاطَبَ بِالزَّجْرِ وَالْوَعْظِ وَالْخَطْبُ: الْأَمْرُ الْعَظِيمُ، لِأَنَّهُ يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى خِطَابٍ كَثِيرٍ.
Ta'rize bazen telvih de denir; çünkü murat ettiği şey ondan belirir. Kinaye ile ta'riz arasındaki fark şudur: Kinaye, bir şeyi lazımlarını (ayrılmaz vasıflarını) zikrederek anmandır; nitekim senin: 'Falanın kılıç bağı uzundur, külü çoktur' demen böyledir. Ta'riz ise hem kastettiğin manaya hem de kastın dışındaki manaya ihtimali olan bir söz söylemendir; şu kadar var ki hallerine ait karineler onun senin kastına hamledilmesini pekiştirir. Hıtbe (الْخِطْبَةُ) kelimesine gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Hıtbe, hatb (الْخَطْبُ) konumunda bir masdardır; bu da senin: 'Onun oturuşu ne güzeldir' derken oturmayı kastetmen gibidir. Bunun türeyişinde iki vecih vardır: Birincisi: Hatb, iş ve durum demektir; 'Senin durumun nedir?' manasında 'ما خَطْبُكَ' denilir. Dolayısıyla onların: 'Falan kadınla evlenmek istedi' demeleri, 'Kadının bizzat kendisi hakkında bir iş ve durum talep etti' demektir. İkincisi: Hıtbenin aslı, kelam demek olan hitaptandır. Bir kadına talip olduğunda 'خَطَبَ الْمَرْأَةَ خِطْبَةً' denilir; çünkü kişi nikâh akdinde hitapta bulunan kimsedir. 'خَطَبَ خُطْبَةً' dendiğinde ise nehiy ve vaaz ile hitap etti manasındadır. Hatb ise büyük iştir; çünkü onda çokça hitaba ihtiyaç duyulur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: النِّسَاءُ فِي حُكْمِ الْخِطْبَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ أَحَدُهَا: الَّتِي تَجُوزُ خِطْبَتُهَا تَعْرِيضًا وَتَصْرِيحًا وَهِيَ الَّتِي تَكُونُ خَالِيَةً عَنِ الْأَزْوَاجِ وَالْعِدَدِ لِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ نِكَاحُهَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ فَكَيْفَ لَا تَجُوزُ خِطْبَتُهَا، بَلْ يُسْتَثْنَى عَنْهُ صُورَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ مَا
İkinci Mesele: Kadınlar evlenme teklifinin hükmü açısından üç kısımdır: Birincisi: Kendisine üstü kapalı veya açıkça evlenme teklif edilmesi caiz olan kadındır ki o da kocalardan ve iddetlerden hali (uzak) olan kadındır. Çünkü bu durumda onunla evlenmek caiz olduğuna göre nasıl olur da ona evlenme teklif etmek caiz olmaz? Bilakis bundan tek bir suret istisna edilir ki o da şudur:
رَوَى الشَّافِعِيُّ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَخْطُبَنَّ أَحَدُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ»
Şâfiî'nin Mâlik'ten, onun Nâfi'den, onun İbn Ömer'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: {لَا يَخْطُبَنَّ أَحَدُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ} “Hiçbiriniz din kardeşinin evlenme teklifi üzerine evlenme teklifinde bulunmasın.”
ثُمَّ هَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ وَرَدَ مُطْلَقًا لَكِنْ فِيهِ ثلاثة أحوال.
Sonra bu hadis mutlak olarak varid olmuşsa da onda üç durum söz konusudur:
الحالة الأولى: إذا خطب امرأته فَأُجِيبَ إِلَيْهِ صَرِيحًا هَاهُنَا لَا يَحِلُّ لِغَيْرِهِ أَنْ يَخْطِبَهَا لِهَذَا الْحَدِيثِ.
Birinci durum: [Kişi] bir kadına talip olup kendisine açıkça olumlu cevap verildiğinde, bu hadis sebebiyle başkasının ona talip olması helal olmaz.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا وجد صريح الإباء عن الإجابة فههنا يَحِلُّ لِغَيْرِهِ أَنْ يَخْطِبَهَا.
İkinci durum: Talebe icabetten açıkça kaçınma gerçekleştiğinde, bu durumda başkasının ona talip olması helal olur.
الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا لَمْ يُوجَدْ صَرِيحُ الْإِجَابَةِ وَلَا صَرِيحُ الرَّدِّ لِلشَّافِعِيِّ هَاهُنَا قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْغَيْرِ خِطْبَتُهَا، لِأَنَّ السُّكُوتَ لَا يَدُلُّ عَلَى الرِّضَا وَالثَّانِي: وَهُوَ الْقَدِيمُ وَقَوْلُ مَالِكٍ: أَنَّ السُّكُوتَ وَإِنْ لَمْ يَدُلَّ عَلَى الرِّضَا لَكِنَّهُ لَا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى الْكَرَاهَةِ، فَرُبَّمَا كَانَتِ الرَّغْبَةُ حَاصِلَةً مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ فَتَصِيرُ هَذِهِ الْخِطْبَةُ الثَّانِيَةُ مُزِيلَةً لِذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الرَّغْبَةِ.
Üçüncü durum: Ne açık bir kabul ne de açık bir ret bulunmadığında Şâfiî'nin burada iki görüşü vardır: Birincisi: Başkasının ona talip olması caizdir; çünkü susmak rızaya delalet etmez. İkincisi -ki bu kavl-i kadimdir ve Mâlik'in görüşüdür-: Susmak her ne kadar rızaya delalet etmese de hoşnutsuzluğa da delalet etmez. Dolayısıyla birtakım yönlerden meyil gerçekleşmiş olabilir ve bu ikinci talep o ölçüdeki meyili ortadan kaldırıcı olur.
الْقِسْمُ الثَّانِي: الَّتِي لَا تَجُوزُ خِطْبَتُهَا لَا تَصْرِيحًا وَلَا تَعْرِيضًا، وَهِيَ مَا إِذَا كَانَتْ مَنْكُوحَةً لِلْغَيْرِ لِأَنَّ خِطْبَتَهُ إِيَّاهَا رُبَّمَا صَارَتْ سَبَبًا لِتَشْوِيشِ الْأَمْرِ عَلَى زَوْجِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا عَلِمَتْ رَغْبَةَ الْخَاطِبِ فَرُبَّمَا حَمَلَهَا ذَلِكَ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ تَأْدِيَةِ حُقُوقِ الزَّوْجِ، وَالتَّسَبُّبُ إِلَى هذا حرام، وكذا/ الرجعة فَإِنَّهَا فِي حُكْمِ الْمَنْكُوحَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ طَلَاقُهَا وَظِهَارُهَا وَلِعَانُهَا، وَتَعْتَدُّ مِنْهُ عِدَّةَ الْوَفَاةِ، وَيَتَوَارَثَانِ.
İkinci Kısım: Kendisine ne açıkça ne de üstü kapalı evlenme teklif edilmesi caiz olmayan kadındır. Bu da başkasının nikâhı altında olduğu durumdur; zira kişinin ona talip olması, kadının talibin arzusunu öğrenmesi sebebiyle kocasının hakkını ifa etmekten kaçınmasına sevk edebileceği yönünden kocası için işleri karıştırmaya sebep olabilir. Buna sebebiyet vermek ise haramdır. Ric'î talak ile boşanmış kadın da böyledir; zira o, boşamasının, zıharının ve lianının sahih olması, kocasından dolayı vefat iddeti beklemesi ve birbirlerine mirasçı olmaları deliliyle nikâhlı kadın hükmündedir.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ يُفَصَّلَ فِي حَقِّهَا بَيْنَ التَّعْرِيضِ وَالتَّصْرِيحِ وَهِيَ الْمُعْتَدَّةُ غَيْرُ الرَّجْعِيَّةِ وَهِيَ أَيْضًا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:
Üçüncü Kısım: Hakkında üstü kapalı teklif ile açık teklif arasında ayrım yapılan kadındır; bu da ric'î olmayan iddet bekleyen kadındır. Bu da üç kısımdır:
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الَّتِي تَكُونُ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ فَتَجُوزُ خِطْبَتُهَا تَعْرِيضًا لَا تَصْرِيحًا، أَمَّا جَوَازُ التَّعْرِيضِ فَلِقَوْلِهِ تعالى: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ وَظَاهِرُهُ أَنَّهُ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ تِلْكَ الْآيَةِ، أَمَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّصْرِيحُ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَمَّا خَصَّصَ التَّعْرِيضَ بِعَدَمِ الْجُنَاحِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّصْرِيحُ بِخِلَافِهِ، ثُمَّ الْمَعْنَى يُؤَكِّدُ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ التَّصْرِيحَ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ النِّكَاحِ، فَلَا يُؤْمَنُ أَنْ يَحْمِلَهَا الْحِرْصُ عَلَى النِّكَاحِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ قَبْلَ أَوَانِهَا بِخِلَافِ التَّعْرِيضِ فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ فَلَا يَدْعُوهَا ذَلِكَ إِلَى الْكَذِبِ.
Birinci Kısım: Vefat iddetinde olan kadındır; dolayısıyla ona açıkça değil üstü kapalı olarak evlenme teklif etmek caizdir. Üstü kapalı teklifin caiz oluşuna gelince, Allah Teâlâ'nın: {لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ} “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde sizin için bir günah yoktur” buyruğundan ötürüdür. Bunun zahiri kocası vefat etmiş kadın içindir; çünkü bu ayet o ayetin hemen ardından zikredilmiştir. Açık teklifin caiz olmamasına gelince; Şâfiî şöyle demiştir: Allah Teâlâ günahın olmamasını üstü kapalı teklife tahsis edince, açık teklifin bunun hilafına olması vacip oldu. Sonra mana da bunu pekiştirmektedir; o da şudur: Açık teklif nikâhtan başkasına ihtimal taşımaz; dolayısıyla nikâh hırsının, kadını vaktinden önce iddetin bittiğini haber vermeye sevk etmesinden emin olunamaz. Üstü kapalı teklif ise böyle değildir; zira o başka manalara ihtimal taşır ve bu durum onu yalana sevk etmez.
الْقِسْمُ الثَّانِي: الْمُعْتَدَّةُ عَنِ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي «الْأُمِّ» : وَلَا أُحِبُّ التَّعْرِيضَ لِخِطْبَتِهَا، وَقَالَ فِي «الْقَدِيمِ» وَ «الْإِمْلَاءِ» : يَجُوزُ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ فِي النِّكَاحِ، فَأَشْبَهَتِ الْمُعْتَدَّةَ عَنِ الْوَفَاةِ وَجْهُ الْمَنْعِ هُوَ أَنَّ الْمُعْتَدَّةَ عَنِ الْوَفَاةِ يُؤْمَنُ عَلَيْهَا بِسَبَبِ الْخِطْبَةِ الْخِيَانَةُ فِي أَمْرِ الْعِدَّةِ فَإِنَّ عِدَّتَهَا تَنْقَضِي بِالْأَشْهُرِ أَمَّا هَاهُنَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا بِالْأَقْرَاءِ فَلَا يُؤْمَنُ عَلَيْهَا الْخِيَانَةُ بِسَبَبِ رَغْبَتِهَا فِي هَذَا الْخَاطِبِ وَكَيْفِيَّةُ الْخِيَانَةِ هِيَ أَنْ تُخْبِرَ بِانْقِضَاءِ عِدَّتِهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ.
İkinci Kısım: Üç talakla boşanmış iddet bekleyen kadındır. Şâfiî (rahimehullâh) el-Ümm'de şöyle demiştir: 'Ona üstü kapalı evlenme teklif edilmesini hoş görmem.' Kavl-i kadimde ve el-İmlâ'da ise: 'Caizdir, çünkü o nikâh altında değildir; dolayısıyla vefat iddeti bekleyen kadına benzer' demiştir. Menetmenin gerekçesi şudur: Vefat iddeti bekleyen kadının evlenme teklifi sebebiyle iddet hususunda hıyanet etmesinden emin olunur; zira onun iddeti aylarla biter. Buradaki kadının iddeti ise kurû' (hayız veya temizlik müddetleri) ile biter; bu sebeple bu talip kimseye duyduğu arzu yüzünden hıyanet etmesinden emin olunamaz. Hıyanetin şekli ise iddeti bitmeden önce iddetinin bittiğini haber vermesidir.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: الْبَائِنُ الَّتِي يَحِلُّ لِزَوْجِهَا نِكَاحُهَا فِي عِدَّتِهَا، وَهِيَ الْمُخْتَلِعَةُ وَالَّتِي انْفَسَخَ نِكَاحُهَا بِعَيْبٍ أو عنة أو إعسار نفقته فههنا لِزَوْجِهَا التَّعْرِيضُ وَالتَّصْرِيحُ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ لَهُ نِكَاحُهَا فِي الْعِدَّةِ فَالتَّصْرِيحُ أَوْلَى وَأَمَّا غَيْرُ الزَّوْجِ فَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ التَّصْرِيحُ وَفِي التَّعْرِيضِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: يَحِلُّ كَالْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَالْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِأَنَّهَا مُعْتَدَّةٌ تَحِلُّ لِلزَّوْجِ أَنْ يَنْكِحَهَا فِي عِدَّتِهَا فَلَمْ يَحِلَّ التَّعْرِيضُ لَهَا كَالرَّجْعِيَّةِ.
Üçüncü Kısım: İddetindeyken kocasının kendisiyle evlenmesi helal olan bâin kadındır; bu da muhâlea yapan (bedel karşılığı boşanan), kusur, iktidarsızlık veya nafaka darlığı sebebiyle nikâhı feshedilen kadındır. Burada kocası için üstü kapalı teklif de açık teklif de caizdir; çünkü iddet içindeyken onunla evlenme hakkı olduğuna göre açık teklifte bulunması evleviyetle caizdir. Kocanın dışındaki kimseye gelince; şüphesiz ona açık teklif helal değildir. Üstü kapalı teklif hususunda ise iki görüş vardır: Birincisi: Kocası vefat eden ve üç talakla boşanan kadın gibi helaldir. İkincisi -ki en sahih olanıdır-: Helal değildir; çünkü o, iddeti içinde kocasının kendisiyle nikâhlanması helal olan bir iddet ehlidir; bu yüzden ric'î boşanmış kadın gibi ona üstü kapalı teklifte bulunmak helal olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالتَّعْرِيضُ كَثِيرٌ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: رُبَّ رَاغِبٍ فِيكِ، أَوْ مَنْ يَجِدُ مِثْلَكِ؟ أَوْ لَسْتِ بِأَيِّمٍ وإذا حَلَلْتِ فَأَدْرِينِي، وَذَكَرَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَلْفَاظِ التَّعْرِيضِ: إِنَّكِ لَجَمِيلَةٌ وَإِنَّكِ لَصَالِحَةٌ، وَإِنَّكِ
Üçüncü Mesele: Şâfiî şöyle demiştir: 'Üstü kapalı teklifler pek çoktur; bu, kişinin: «Sana talip olan çoktur», «Senin gibisini kim bulabilir?» veya «Sen kocasız kalacak değilsin, iddetin bittiğinde bana haber ver» demesi gibidir.' Diğer müfessirler de üstü kapalı teklif lafızlarından şunları zikretmişlerdir: 'Şüphesiz sen çok güzelsin', 'Sen çok saliha birisin', 'Sen
لَنَافِعَةٌ، وَإِنَّ مِنْ عَزْمِي أَنْ أَتَزَوَّجَ، وَإِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ.
pek faydalı bir kadınsın', 'Benim niyetimde evlenmek var' ve 'Ben sana karşı istekliyim.'
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِكْنَانَ الْإِخْفَاءُ وَالسَّتْرُ قَالَ الْفَرَّاءُ: لِلْعَرَبِ فِي أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ أَيْ سَتَرْتُهُ لُغَتَانِ: كَنَنْتُهُ وَأَكْنَنْتُهُ فِي الْكِنِّ وَفِي النفس بمعنى، ومنه: ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ [النمل:
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ} “Yahut içinizde gizlemenizde” buyruğuna gelince; bil ki iknan (الْإِكْنَانُ), saklamak ve örtmektir. Ferrâ şöyle demiştir: Arapların 'bir şeyi sakladım yani örttüm' manasında iki kullanımı vardır: Korunaklı yerde sakladığında 'كَنَنْتُهُ' ve 'أَكْنَنْتُهُ فِي الْكِنِّ', içte sakladığında da aynı anlamda 'فِي النفس' denir. Nitekim: {ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} [Neml: 74] “Göğüslerinin gizlediği şeyler” ve
٧٤] ، وبَيْضٌ مَكْنُونٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٩] وَفَرَّقَ قَوْمٌ بَيْنَهُمَا، فَقَالُوا: كَنَنْتُ الشَّيْءَ إِذَا صُنْتَهُ حَتَّى لَا تُصِيبَهُ آفَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَسْتُورًا يُقَالُ: دُرٌّ مَكْنُونٌ، وَجَارِيَةٌ مَكْنُونَةٌ، وَبَيْضٌ مَكْنُونٌ، مَصُونٌ عَنِ التَّدَحْرُجِ وَأَمَّا أَكْنَنْتُ فَمَعْنَاهُ أَضْمَرْتُ، وَيُسْتَعْمَلُ ذَلِكَ فِي الشَّيْءِ الَّذِي يُخْفِيهِ الْإِنْسَانُ وَيَسْتُرُهُ عَنْ غَيْرِهِ، / وَهُوَ ضِدُّ أَعْلَنْتُ وَأَظْهَرْتُ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا حَرَجَ فِي التَّعْرِيضِ لِلْمَرْأَةِ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ وَلَا فِيمَا يُضْمِرُهُ الرَّجُلُ مِنَ الرَّغْبَةِ فِيهَا.
{بَيْضٌ مَكْنُونٌ} [Sâffât: 49] “Saklı yumurta” ayetleri de bundandır. Bir topluluk ise ikisi arasını ayırmış ve şöyle demişlerdir: Bir şeyi örtülü olmasa bile bir afete uğramasın diye koruduğunda 'كَنَنْتُ الشَّيْءَ' dersin. Yuvarlanmaktan korunmuş anlamında 'دُرٌّ مَكْنُونٌ' (saklı inci), 'جَارِيَةٌ مَكْنُونَةٌ' (saklı cariye) ve 'بَيْضٌ مَكْنُونٌ' (saklı yumurta) denilir. 'أَكْنَنْتُ' kelimesine gelince; bunun anlamı içimde gizledim demektir ve bu, insanın başkasından saklayıp örttüğü şey için kullanılır. Bu, 'أَعْلَنْتُ' (ilan ettim) ve 'أَظْهَرْتُ' (açığa vurdum) kelimelerinin zıddıdır. Ayetten maksat; vefat iddetindeki kadına üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmakta da erkeğin o kadına karşı içinde gizlediği meyilde de bir günahın olmamasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ التَّعْرِيضَ بِالْخِطْبَةِ أَعْظَمُ حَالًا مِنْ أَنْ يَمِيلَ قَلْبُهُ إِلَيْهَا وَلَا يَذْكُرُ شَيْئًا فَلَمَّا قَدَّمَ جَوَازَ التَّعْرِيضِ بِالْخِطْبَةِ كَانَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ جَارِيًا مَجْرَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ.
Eğer: 'Evlenme teklifini üstü kapalı yapmak, kalbinin ona meyletmesi ve hiçbir şey söylememesinden durum itibarıyla daha büyüktür. Evlenme teklifini üstü kapalı yapmanın cevazı öne alınınca, bundan sonra gelen: {أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ} “Yahut içinizde gizlemenizde” buyruğu malumu ilam (açık olanı açıklama) kabilinden olmuştur' denilirse,
قُلْنَا: لَيْسَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتُمْ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ أَبَاحَ التَّعْرِيضَ وَحَرَّمَ التَّصْرِيحَ فِي الْحَالِ، ثُمَّ قَالَ: أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَعْقِدُ قَلْبَهُ عَلَى أَنَّهُ سَيُصَرِّحُ بِذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَالْآيَةُ الْأُولَى إِبَاحَةٌ لِلتَّعْرِيضِ فِي الْحَالِ، وَتَحْرِيمٌ لِلتَّصْرِيحِ فِي الْحَالِ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ إِبَاحَةٌ لِأَنْ يَعْقِدَ قَلْبَهُ عَلَى أَنَّهُ سَيُصَرِّحُ بِذَلِكَ بَعْدَ انْقِضَاءِ زَمَانِ الْعِدَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ أَبَاحَ ذَلِكَ، فَقَالَ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ لِأَنَّ شَهْوَةَ النَّفْسِ إِذَا حَصَلَتْ فِي بَابِ النِّكَاحِ لَا يَكَادُ يَخْلُو ذَلِكَ الْمُشْتَهِي مِنَ الْعَزْمِ وَالتَّمَنِّي، فَلَمَّا كَانَ دَفْعُ هَذَا الْخَاطِرِ كَالشَّيْءِ الشَّاقِّ أَسْقَطَ تَعَالَى عَنْهُ هَذَا الْحَرَجَ وَأَبَاحَ لَهُ ذَلِكَ.
Biz deriz ki: Murat ettiğiniz bu değildir; bilakis bundan maksat, O'nun o anda üstü kapalı teklifi mubah kılıp açık teklifi haram kılması, ardından da: {أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ} “Yahut içinizde gizlemenizde” buyurmasıdır. Bundan maksat da gelecekte bunu açıkça ifade edeceğine kalbini bağlamasıdır. Dolayısıyla birinci ifade o anda üstü kapalı teklifin mubahlığı ve o anda açık teklifin haramlığıdır; ikinci ifade ise iddet müddeti bittikten sonra bunu açıkça ifade edeceğine kalbini bağlamasının mubahlığıdır. Sonra Allah Teâlâ bunu mubah kılmasının gerekçesini zikrederek: {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “Allah, sizin onları anacağınızı bilmiştir” buyurmuştur. Çünkü nikâh hususunda nefsin şehveti hasıl olduğunda arzulayan kimse azim ve temenniden neredeyse uzak kalamaz. Bu düşünceyi defetmek meşakkatli bir şey olunca, Allah Teâlâ ondan bu güçlüğü kaldırmış ve bunu ona mubah kılmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: {وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا} “Fakat sakın onlarla gizlice sözleşmeyin” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَيْنَ الْمُسْتَدْرَكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا الْجَوَابُ: هُوَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةٍ سَتَذْكُرُونَهُنَّ عَلَيْهِ، تَقْدِيرُهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ فَاذْكُرُوهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ.
Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın: {وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا} “Fakat sakın onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğuyla istidrak edilen (düzeltilen) mana neresidir? Cevap: O, {سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “Onları anacaksınız” ifadesinin delaleti sebebiyle mahzuftur. Takdiri: 'Allah sizin onları anacağınızı bilmiştir; öyleyse onları anın fakat sakın onlarla gizlice sözleşmeyin' şeklindedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى السِّرِّ؟.
İkinci Soru: Sırrın (السِّرِّ) anlamı nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ السِّرَّ ضِدُّ الْجَهْرِ وَالْإِعْلَانِ، فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ السر هاهنا صفة المواعدة على معنى: وَلَا تُوَاعِدُوهُنَّ مُوَاعَدَةً سِرِّيَّةً وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِلْمَوْعُودِ بِهِ عَلَى مَعْنَى وَلَا تُواعِدُوهُنَّ بِالشَّيْءِ الَّذِي يَكُونُ مَوْصُوفًا بِوَصْفِ كَوْنِهِ سِرًّا، أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ وَهُوَ أَظْهَرُ التَّقْدِيرَيْنِ، فَالْمُوَاقَعَةُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ عَلَى وَجْهِ السِّرِّ لَا تَنْفَكُّ ظَاهِرًا عَنْ أَنْ تَكُونَ مُوَاعَدَةً بِشَيْءٍ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ، وَهَاهُنَا احْتِمَالَاتٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يُوَاعِدَهَا فِي السِّرِّ بِالنِّكَاحِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ إِذْنٌ فِي التَّعْرِيضِ بِالْخِطْبَةِ وَآخِرَ الْآيَةِ مَنْعٌ عَنِ التَّصْرِيحِ بِالْخِطْبَةِ الثَّانِي:
Cevap: Sır, cehrin ve ilanın (açıklığın) zıddıdır. Dolayısıyla buradaki sırrın; 'onlarla gizli bir sözleşme ile sözleşmeyin' manasında vaatleşmenin sıfatı olması muhtemeldir; 'onlarla sır olma vasfıyla nitelenen bir şey üzerine sözleşmeyin' manasında vaatleşilen şeyin sıfatı olması da muhtemeldir. İki takdirden daha zahir olan birinci takdire göre; erkekle kadın arasındaki gizli yakınlaşma, zahiren münker şeylerden biri üzerine sözleşme olmaktan hali kalmaz. Burada birtakım ihtimaller vardır: Birincisi: Onunla gizlice nikâh üzerine sözleşmesidir; bu durumda mana, ayetin başının üstü kapalı evlenme teklifine izin, ayetin sonunun ise açıkça evlenme teklifinden nehiy olduğu şeklinde olur. İkincisi:
أَنْ يُوَاعِدَهَا بِذِكْرِ الْجِمَاعِ وَالرَّفَثِ، لِأَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ بَيْنَ الْأَجْنَبِيِّ وَالْأَجْنَبِيَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ، قَالَ تَعَالَى لِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ: فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ [الْأَحْزَابِ: ٣٢] أَيْ لَا تَقُلْنَ مِنْ أَمْرِ الرَّفَثِ شَيْئًا فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ [الْأَحْزَابِ: ٣٢] الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا بِالزِّنَا طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْوَجْهِ، وَقَالَ: إِنَّ الْمُوَاعَدَةَ مُحَرَّمَةٌ بِالْإِطْلَاقِ فحمل الكلام مَا يُخَصُّ بِهِ الْخَاطِبُ حَالَ الْعِدَّةِ أَوْلَى.
Cimayı ve müstehcen sözleri anarak onunla sözleşmesidir; çünkü yabancı bir erkekle yabancı bir kadın arasında bunların zikredilmesi caiz değildir. Allah Teâlâ Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerine şöyle buyurmuştur: {فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} [Ahzâb: 32] “Sözü yumuşak/eda ile söylemeyin” yani müstehcen şeylerden hiçbir şey söylemeyin ki {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} [Ahzâb: 32] “Kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamah etmesin.” Üçüncüsü: Hasan şöyle demiştir: {وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا} “Fakat sakın onlarla gizlice sözleşmeyin” yani zina üzerine. Kadı bu veche itiraz etmiş ve şöyle demiştir: 'Zina üzerine sözleşmek mutlak olarak haramdır; dolayısıyla sözün iddet halindeki talip kimseye has kılınan şeye hamledilmesi daha evladır.'
وَالْجَوَابُ: رَوَى الْحَسَنُ أَنَّ الرَّجُلَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَهُوَ يُعَرِّضُ بِالنِّكَاحِ فَيَقُولُ لَهَا: دَعِينِي أُجَامِعْكِ فَإِذَا أَتْمَمْتِ عِدَّتَكِ أَظْهَرْتُ نِكَاحَكِ، فَاللَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ ذَلِكَ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ/ ذَلِكَ نَهْيًا عَنْ أَنْ يُسَارَّ الرَّجُلُ
Cevap şudur: Hasan'ın rivayet ettiğine göre erkek kadının yanına girer, evlenmeyi ima eder ve ona: 'Bırak seninle cima edeyim, iddetini tamamladığında nikâhını ilan ederim' derdi. İşte Allah Teâlâ bunu nehyetmiştir. Dördüncüsü: Bunun, erkeğin yabancı bir kadınla gizlice fısıldaşmasından bir nehiy olmasıdır;
الْمَرْأَةَ الْأَجْنَبِيَّةَ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُورِثُ نَوْعَ رِيبَةٍ فِيهَا الْخَامِسُ: أَنْ يُعَاهِدَهَا بِأَنْ لَا يَتَزَوَّجَ أَحَدًا سِوَاهَا.
zira bu durum kadın hakkında bir tür şüphe doğurur. Beşincisi: Ondan başkasıyla evlenmeyeceğine dair onunla ahitleşmesidir.
أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا السِّرَّ عَلَى الْمَوْعُودِ بِهِ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: السِّرُّ الْجِمَاعُ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Sır kelimesini vaatleşilen şeye hamlettiğimiz takdirde ise bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Sır, cimadır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
وَأَنْ لَا يَشْهَدَ السِّرَّ أَمْثَالِي
Ve benim gibilerin sırra (cimaya) şahit olmamasıdır.
وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:
Ferezdak da şöyle demiştir:
مَوَانِعُ لِلْأَسْرَارِ إِلَّا مِنْ أَهْلِهَا ... وَيُخْلِفْنَ مَا ظَنَّ الْغَيُورُ الْمُشْغَفُ
Sırları (cimayı) ancak ehli olandan başkasına menederler... Ve kıskanç aşığın zannettiğini boşa çıkarırlar.
أَيِ الَّذِي شَغَفَهُ بِهِنَّ، يَعْنِي أَنَّهُنَّ عَفَائِفُ يَمْنَعْنَ الْجِمَاعَ إِلَّا مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:
Yani kendilerine duyduğu aşkın kalbini kapladığı kimseyi. Şair onların, cimayı kocalarından başkasına engelleyen iffetli kadınlar olduğunu kastetmektedir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir:
الْمُرَادُ لَا يَصِفُ نَفْسَهُ لَهَا فَيَقُولُ: آتِيكِ الْأَرْبَعَةَ وَالْخَمْسَةَ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السِّرِّ النِّكَاحُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَطْءَ يُسَمَّى سِرًّا وَالنِّكَاحُ سَبَبُهُ وَتَسْمِيَةُ الشَّيْءِ بِاسْمِ سَبَبِهِ جَائِزٌ.
Murat edilen; erkeğin kadına kendini vasfedip: 'Sana dört beş defa gelirim' dememesidir. İkincisi: Sır ile murat edilenin nikâh olmasıdır; bu da vuslatın sır olarak isimlendirilmesi, nikâhın da onun sebebi olması ve bir şeyi sebebinin ismiyle adlandırmanın caiz oluşu sebebiyledir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً فَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بِأَيِّ شَيْءٍ عَلَّقَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً} “Meşru bir söz söylemeniz müstesna” buyruğuna gelince; bunda bir soru vardır: O da Allah Teâlâ'nın bu istisnayı neye bağladığıdır.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَذِنَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ بِالتَّعْرِيضِ، ثُمَّ نَهَى عَنِ الْمُسَارَّةِ مَعَهَا دفعا للريبة والغيبة استثنى عنه أَنْ يُسَارِرَهَا بِالْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ، وَذَلِكَ أَنْ يَعِدَهَا فِي السِّرِّ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهَا، وَالِاهْتِمَامِ بِشَأْنِهَا، وَالتَّكَفُّلِ بِمَصَالِحِهَا، حَتَّى يَصِيرَ ذِكْرُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْجَمِيلَةِ مؤكدا لذلك التعريض والله أعلم.
Cevabı şudur: Allah Teâlâ ayetin başında üstü kapalı teklife izin verip ardından şüpheyi ve dedikoduyu defetmek için kadınla gizlice fısıldaşmayı nehyedince, onunla meşru bir sözle gizlice konuşmayı bundan istisna kılmıştır. Bu da kadına gizlice iyilik yapmayı, onun durumunu önemsemeyi ve menfaatlerini üstlenmeyi vaat etmesidir; ta ki bu güzel şeylerin zikri o üstü kapalı teklifi pekiştirici olsun. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Ve farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine azmetmeyin. Bilin ki şüphesiz Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok halimdir” buyruğu.
اعلم أن لَفْظِ الْعَزْمِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ عَقْدِ الْقَلْبِ عَلَى فِعْلٍ مِنَ الْأَفْعَالِ، قَالَ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَزْمَ إِنَّمَا يَكُونُ عَزْمًا عَلَى الْفِعْلِ، فَلَا بُدَّ فِي الْآيَةِ مِنْ إِضْمَارِ فِعْلٍ، وَهَذَا اللَّفْظُ إِنَّمَا يُعَدَّى إِلَى الْفِعْلِ بِحَرْفِ عَلَى فَيُقَالُ: فُلَانٌ عَزَمَ عَلَى كَذَا إِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَا تَعْزِمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَالْحَذْفُ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يُقَاسُ، فَعَلَى هَذَا تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ أَنْ تُقَدِّرُوهَا حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي النَّهْيِ عَنِ النِّكَاحِ فِي زَمَانِ الْعِدَّةِ فَإِنَّ الْعَزْمَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْمَعْزُومِ عَلَيْهِ، فَإِذَا وَرَدَ النَّهْيُ عَنِ الْعَزْمِ فَلَأَنْ يَكُونَ النَّهْيُ مُتَأَكَّدًا عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَعْزُومِ عَلَيْهِ أَوْلَى.
Bil ki azim (الْعَزْمِ) lafzının birtakım vecihleri vardır: Birincisi: Fiillerden bir fiil üzerine kalbi bağlamaktan ibaret olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: {فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} [Âl-i İmrân: 159] “Azmettiğin zaman artık Allah'a tevekkül et” buyurmuştur. Bil ki azim ancak bir fiil üzerine azim olur; bu sebeple ayette takdir edilen bir fiil bulunması gerekir. Bu lafız fiile ancak 'عَلَى' harf-i cerri ile geçişli olur; nitekim 'فُلَانٌ عَزَمَ عَلَى كَذَا' (Falan kimse şu işe azmetti) denilir. Bu sabit olunca ayetin takdiri: 'Nikâh akdine azmetmeyin' şeklinde olur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Bu gibi şeylerde hazif kıyasa tabi tutulamaz.' Buna göre ayetin takdiri: 'Farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdini takdir etmeye azmetmeyin' şeklindedir. Bundan maksat, iddet zamanında nikâh yapmaktan nehiy hususunda mübalağadır. Zira azim, azmedilen şeyden öncedir; azmetmekten nehiy varid olunca, azmedilen şeye girişmekten nehyin pekişmiş olması evleviyetle gerekir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْعَزْمُ عِبَارَةً عَنِ الْإِيجَابِ، يُقَالُ: عَزَمْتُ عَلَيْكُمْ، أَيْ أَوْجَبْتُ عَلَيْكُمْ وَيُقَالُ:
İkinci Görüş: Azmin vacip kılmaktan (iycabdan) ibaret olmasıdır; nitekim 'عَزَمْتُ عَلَيْكُمْ' yani 'Size vacip kıldım' denilir. Yine şöyle denir:
هَذَا مِنْ بَابِ الْعَزَائِمِ لَا مِنْ بَابِ الرُّخَصِ،
Bu, ruhsatlar babından değil azimetler babındandır.
وَقَالَ ﵊: «عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا»
Peygamber (aleyhisselâm) da: {عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا} “Rabbimizin kesin hükümlerinden (azimetlerinden) bir hükümdür” buyurmuştur.
وَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ كَمَا يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى عَزَائِمُهُ»
Yine o şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ كَمَا يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى عَزَائِمُهُ} “Şüphesiz Allah, azimetlerinin yerine getirilmesini sevdiği gibi ruhsatlarının yerine getirilmesini de sever.”
وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْعَزْمَ بِهَذَا الْمَعْنَى جَائِزٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَبِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ لَا يَجُوزُ.
Bundan dolayı bu manadaki azim Allah Teâlâ hakkında caizdir, birinci vecihteki mana ise caiz değildir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْإِيجَابُ سَبَبُ الْوُجُودِ ظَاهِرًا، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُسْتَفَادَ لَفْظُ الْعَزْمِ فِي الْوُجُودِ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ أَيْ لَا تُحَقِّقُوا ذَلِكَ وَلَا تُنْشِئُوهُ، وَلَا تَفْرَغُوا مِنْهُ فِعْلًا، حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ.
Bunu bildiğinde deriz ki: İycab (vacip kılmak) zahiren varlığın sebebidir; dolayısıyla azim lafzından varlık manasının anlaşılması uzak değildir. Buna göre O'nun: {وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ} “Nikâh akdine azmetmeyin” buyruğu; farz kılınan süre sonuna ulaşıncaya kadar onu fiilen gerçekleştirmeyin, meydana getirmeyin ve bitirmeyin demektir. Bu görüş muhakkiklerin çoğunun tercihidir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّمَا لَمْ يَقُلْ وَلَا تَعْزِمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: لَا تَعْزِمُوا
Üçüncü Görüş: Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: [Arapçada] 'Nikâh akdine azmetmeyin' denilmeyişinin sebebi, mananın: 'Nikâh akdini onlara
عَلَيْهِنَّ عُقْدَةَ النِّكَاحِ، أَيْ لَا تَعْزِمُوا عَلَيْهِنَّ أَنْ يَعْقِدْنَ النِّكَاحَ، كَمَا تَقُولُ: عَزَمْتُ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا.
azmetmeyin' yani senin 'Şöyle yapmanı sana kesinleştirdim' demen gibi 'Onlara nikâh akdini yapmalarını kesinleştirmeyin' olmasındandır.
فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عُقْدَةَ النِّكاحِ فَاعْلَمْ أَنَّ أَصْلَ الْعَقْدِ الشَّدُّ، وَالْعُهُودُ وَالْأَنْكِحَةُ تُسَمَّى عُقُودًا لِأَنَّهَا تُعْقَدُ كَمَا يُعْقَدُ الْحَبْلُ.
Allah Teâlâ'nın: {عُقْدَةَ النِّكاحِ} “Nikâh akdi” buyruğuna gelince; bil ki akdin aslı bağlamaktır. Ahitlere ve nikâhlara, ipin düğümlendiği gibi bağlandıkları için 'ukûd' (akitler/düğümler) adı verilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ فَفِي الْكِتَابِ وَجْهَانِ الْأَوَّل: الْمُرَادُ مِنْهُ: الْمَكْتُوبُ وَالْمَعْنَى:
Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ} “Farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar” buyruğuna gelince; 'el-Kitâb' kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ondan maksat mektûb (yazılmış/farz kılınmış olan)dur. Mana ise:
تَبْلُغُ الْعِدَّةُ الْمَفْرُوضَةُ آخِرَهَا، وَصَارَتْ مُنْقَضِيَةً وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ نَفْسُهُ فِي مَعْنَى الْفَرْضِ كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] فَيَكُونُ الْمَعْنَى حَتَّى يَبْلُغَ هَذَا التَّكْلِيفُ آخِرَهُ وَنِهَايَتَه، وَإِنَّمَا حَسُنَ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ مَعْنَى: فَرَضَ، بِلَفْظِ كَتَبَ لِأَنَّ مَا يُكْتَبُ يَقَعُ فِي النُّفُوسِ أَنَّهُ أَثْبَتُ وَآكَدُ وَقَوْلُهُ: حَتَّى هُوَ غَايَةٌ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُفِيدَ ارتفاع الخطر المتقدم، لأن من حق الغاية ضُرِبَتْ لِلْحَظْرِ أَنْ تَقْتَضِيَ زَوَالَهُ.
Farz kılınan iddetin sonuna ulaşıp bitmesidir. İkincisi: Kitap lafzının bizzat O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ} [Bakara: 183] “Oruç üzerinize farz kılındı” buyruğunda olduğu gibi farz manasında olmasıdır. Bu takdirde mana: 'Bu mükellefiyet sonuna ve nihayetine ulaşıncaya kadar' şeklinde olur. Farz kılma manasının 'yazdı' lafzıyla ifade edilmesi şu sebeple güzel olmuştur: Çünkü yazılan şey nefislerde daha sabit ve daha pekişmiş olarak yer eder. O'nun: {حَتَّى} “-e kadar” lafzı gaye (son sınır) bildirmektedir; dolayısıyla önceki yasağın kalktığını ifade etmesi zorunludur. Zira yasaklama için belirlenen son sınırın hakkı, o yasağın ortadan kalkmasını gerektirmesidir.