وَلَكِنَّهُ النَّائِي إِذَا كُنْتَ آمِنًا ... وَصَاحِبُكَ الْأَدْنَى إِذَا الْأَمْرُ أَعْضَلَا
"Fakat o, sen güvendeyken [senden] uzak duran, iş çetinleştiğinde/çıkmaza girdiğinde ise sana en yakın olan dostundur."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ خِطَابٌ لِمَنْ؟ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَوْلِيَاءِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ، وَهَذَا هُوَ الْمُخْتَارُ، الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ شَرْطٍ وَجَزَاءٍ، فَالشَّرْطُ قَوْلُهُ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ وَالْجَزَاءُ قَوْلُهُ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّرْطَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ خِطَابٌ مَعَ الْأَزْوَاجِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ خِطَابًا مَعَهُمْ أَيْضًا، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ
Üçüncü Mesele: Müfessirler {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” buyruğunun kime yönelik bir hitap olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk bunun velilere yönelik bir hitap olduğunu söylerken, bazısı da kocalara yönelik bir hitap olduğunu söylemiştir ki tercih edilen görüş de budur. Buna delil şudur: Allah Teâlâ'nın {وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, onlara engel olmayın” buyruğu, şart ve cezadan (şartın cevabından) meydana gelen tek bir cümledir. Şart, O'nun {وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında” buyruğudur; ceza ise {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” buyruğudur. Şüphe yok ki şart olan {وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Kadınları boşadığınızda” ifadesi kocalara bir hitaptır. Dolayısıyla ceza olan {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” buyruğunun da onlara yönelik bir hitap olması zorunludur. Zira böyle olmasaydı,
لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ أَيُّهَا الْأَزْوَاجُ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَيُّهَا الْأَوْلِيَاءُ وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَبَيْنَ الْجَزَاءِ مُنَاسَبَةٌ أَصْلًا وَذَلِكَ يُوجِبُ تَفَكُّكَ نَظْمَ الْكَلَامِ وَتَنْزِيهُ كَلَامِ اللَّهِ عَنْ مِثْلِهِ وَاجِبٌ، فَهَذَا كَلَامٌ قَوِيٌّ مَتِينٌ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَأَكَّدُ بِوَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مِنْ أَوَّلِ آيَةٍ فِي الطَّلَاقِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ كَانَ الْخِطَابُ كُلُّهُ مَعَ الْأَزْوَاجِ، وَالْبَتَّةَ مَا جَرَى لِلْأَوْلِيَاءِ ذِكْرٌ فَكَانَ صَرْفُ هَذَا الْخِطَابِ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ عَلَى خِلَافِ النَّظْمِ وَالثَّانِي:
ayetin takdiri şöyle olurdu: "Ey kocalar, siz kadınları boşadığınızda; ey veliler, siz onlara engel olmayın!" Bu durumda şart ile ceza arasında hiçbir münasebet kalmaz ve bu da sözün dizilişinin (nazmının) kopuk olmasına yol açar; hâlbuki Allah'ın kelamını böylesi bir durumdan tenzih etmek vaciptir. İşte bu, mezkûr görüşü temellendirmede güçlü ve sağlam bir sözdür. Ayrıca bu [görüş], iki vecihle daha teyit edilmektedir: Birincisi: Talakla ilgili ilk ayetten buraya kadar hitabın tamamı kocalara yöneliktir ve velilerden asla söz edilmemiştir. Dolayısıyla bu hitabı velilere yöneltmek, [sözün] dizilişine aykırı düşer. İkincisi:
مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ خِطَابٌ مَعَ الْأَزْوَاجِ فِي كَيْفِيَّةِ مُعَامَلَتِهِمْ مَعَ النِّسَاءِ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، فَإِذَا جَعَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ خِطَابًا لَهُمْ فِي كَيْفِيَّةِ مُعَامَلَتِهِمْ مَعَ النِّسَاءِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ كَانَ الْكَلَامُ مُنْتَظِمًا، وَالتَّرْتِيبُ مُسْتَقِيمًا، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ خِطَابًا لِلْأَوْلِيَاءِ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ مِثْلُ هَذَا التَّرْتِيبِ الْحَسَنِ اللَّطِيفِ، فَكَانَ صَرْفُ الْخِطَابِ إِلَى الْأَزْوَاجِ أَوْلَى.
Bu ayetten önceki kısım, iddet bitmeden önce kadınlara karşı nasıl muamele edecekleri hususunda kocalarla olan bir hitaptır. Bu ayeti de iddet bittikten sonra kadınlara karşı nasıl muamele edecekleri hususunda onlara bir hitap kıldığımızda söz intizamlı, tertip de düzgün olur. Şayet bunu velilere yönelik bir hitap kılarsak, bu şekilde güzel ve latif bir tertip hâsıl olmaz. Bu sebeple hitabın kocalara yöneltilmesi daha uygundur.
حُجَّةُ مَنْ قَالَ الْآيَةُ خِطَابٌ لِلْأَوْلِيَاءِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ عُمْدَتُهُمُ الْكُبْرَى: أَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمَشْهُورَةَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خِطَابٌ مَعَ الْأَوْلِيَاءِ لَا مَعَ الْأَزْوَاجِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ هَذِهِ الْحُجَّةِ وَبَيْنَ الْحُجَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا كَانَتِ الْحُجَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ لِأَنَّ الْمُحَافَظَةَ عَلَى نَظْمِ الْكَلَامِ أَوْلَى مِنَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ وَأَيْضًا فَلِأَنَّ الرِّوَايَاتِ مُتَعَارِضَةٌ، فَرُوِيَ عَنْ مَعْقِلٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ، إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَوْ كَانَتْ خِطَابًا مَعَ الْأَزْوَاجِ لَكَانَتْ إِمَّا أَنْ تَكُونَ خِطَابًا قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ أَوْ مَعَ انْقِضَائِهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ ذَلِكَ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْآيَةِ، فَلَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ الْمَعْنَى كَانَ تَكْرَارًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَيْضًا فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَنَهَى عَنِ الْعَضْلِ حَالَ/ حُصُولِ التَّرَاضِي، وَلَا يَحْصُلُ التَّرَاضِي بِالنِّكَاحِ إِلَّا بَعْدَ التَّصْرِيحِ بِالْخُطْبَةِ، وَلَا يَجُوزُ التَّصْرِيحُ بِالْخِطْبَةِ إِلَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٥] وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَيْسَ لِلزَّوْجِ قُدْرَةٌ عَلَى عَضْلِ الْمَرْأَةِ، فَكَيْفَ يُصْرَفُ هَذَا النَّهْيُ إِلَيْهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ يَشْتَدُّ نَدَمُهُ عَلَى مُفَارَقَةِ الْمَرْأَةِ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا وَتَلْحَقُهُ الْغَيْرَةُ إِذَا رَأَى مَنْ يَخْطُبُهَا، وَحِينَئِذٍ يَعْضُلُهَا عَنْ أَنْ يَنْكِحَهَا غَيْرُهُ إِمَّا بِأَنْ يَجْحَدَ الطَّلَاقَ أَوْ يَدَّعِيَ أَنَّهُ كَانَ رَاجَعَهَا فِي الْعِدَّةِ، أَوْ يَدُسَّ إِلَى مَنْ يَخْطُبُهَا بِالتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، أَوْ يُسِيءَ الْقَوْلَ فِيهَا وَذَلِكَ بِأَنْ يَنْسُبَهَا إِلَى أُمُورٍ تُنَفِّرُ الرَّجُلَ عَنِ الرَّغْبَةِ فِيهَا، فَاللَّهُ تَعَالَى نَهَى الْأَزْوَاجَ عَنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ وَعَرَّفَهُمْ أَنَّ تَرْكَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ أَزْكَى لَهُمْ وَأَطْهَرُ مِنْ دَنَسِ الْآثَامِ.
Ayetin velilere yönelik bir hitap olduğunu söyleyenlerin delili birkaç vecihtir. Birincisi ve en büyük dayanakları şudur: Ayetin nüzul sebebi hakkındaki meşhur rivayetler, bu ayetin kocalarla değil velilerle yapılan bir hitap olduğuna delalet etmektedir. Buna şöyle cevap verilebilir: Bu delil ile bizim zikrettiğimiz delil arasında bir tezat meydana geldiğinde, bizim zikrettiğimiz delili gözetmek daha evladır; zira sözün dizilişini (nazmını) muhafaza etmek haber-i vahidi muhafaza etmekten daha evladır. Ayrıca rivayetler birbirleriyle çelişkilidir. Ma'kıl'dan rivayet edildiğine göre o şöyle diyordu: Bu ayet şayet kocalara hitap olsaydı, ya iddet bitmeden önceki bir hitap olurdu ya da iddetin bitimiyle birlikte olurdu. Birincisi batıldır, çünkü bu zaten ayetten anlaşılmaktadır; şayet bu ayeti de böylesi bir anlama hamledersek faydasız bir tekrar olurdu. Ayrıca Allah Teâlâ: {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “Aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde, onların [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” buyurarak rıza hâsıl olduğu anda engellemeyi yasaklamıştır. Nikâhta karşılıklı rıza ise ancak dünür olma (hıtbe) talebinin açıkça ifade edilmesinden sonra hâsıl olur; dünürlük talebini açıkça ifade etmek ise ancak iddetin bitmesinden sonra caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ} “Farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine kalkışmayın” [Bakara 235] buyurmuştur. İkincisi de batıldır; çünkü iddet bittikten sonra kocanın kadına engel olma gücü yoktur. Öyleyse bu nehiy ona nasıl yöneltilebilir? Buna şöyle cevap verilebilir: Bir adam, kadının iddeti bittikten sonra ondan ayrıldığına son derece pişman olabilir ve ona birinin talip olduğunu görünce kıskançlığa kapılabilir. Bu durumda ya talakı inkâr ederek ya iddet içindeyken ona döndüğünü iddia ederek ya da ona talip olan kimseye gizlice tehdit ve gözdağı göndererek veya onun hakkında kötü söz söyleyip erkeğin ona olan isteğini kaçıracak şeyleri kadına isnat ederek kadının bir başkasıyla evlenmesine engel olur. İşte Allah Teâlâ, kocaları bu tür fiillerden nehyetmiş ve bu fiilleri terk etmenin kendileri için günah kirlerinden daha arındırıcı ve daha temiz olduğunu bildirmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لَهُمْ قَالُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ مَعْنَاهُ: وَلَا تَمْنَعُوهُنَّ مِنْ أَنْ يَنْكِحْنَ الَّذِينَ كَانُوا أَزْوَاجًا لَهُنَّ قَبْلَ ذَلِكَ، وَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَنْتَظِمُ إِلَّا إِذَا جَعَلْنَا الْآيَةَ خِطَابًا لِلْأَوْلِيَاءِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَمْنَعُونَهُنَّ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى الَّذِينَ كَانُوا أَزْوَاجًا لَهُنَّ قَبْلَ ذَلِكَ، فَأَمَّا إِذَا جَعَلْنَا الْآيَةَ خِطَابًا لِلْأَزْوَاجِ، فَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَصِحُّ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ مَنْ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَزَوَّجُوهُنَّ فَيَكُونُونَ أَزْوَاجًا وَالْعَرَبُ قَدْ تُسَمِّي الشَّيْءَ بِاسْمِ مَا يؤول إِلَيْهِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ.
Onların üçüncü delili: Onlar dediler ki: Allah Teâlâ'nın {أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ} “kocalarıyla nikâhlanmalarına” buyruğunun anlamı şudur: "Onların, bundan önce kocaları olan kimselerle nikâhlanmalarına engel olmayın." Bu söz ancak ayeti velilere yönelik bir hitap kıldığımızda intizamlı olur; zira daha önce kocaları olan kimselere dönmelerine veliler engel oluyordu. Ayeti kocalara yönelik bir hitap kıldığımızda ise bu söz sahih olmaz. Buna şöyle cevap verilebilir: {يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ} buyruğunun anlamı, kendileriyle evlenmek istedikleri ve böylece [ileride] kocaları olacak kimselerdir. Nitekim Araplar bir şeyi varacağı/dönüşeceği durumun ismiyle de adlandırırlar. Bu bahisteki sözün özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَمَسَّكَ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ النِّكَاحَ بِغَيْرٍ وَلِيٍّ لَا يَجُوزُ وَبَنَى ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الْأَوْلِيَاءِ، قَالَ: وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّزْوِيجُ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ لَا إِلَى النِّسَاءِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَتَزَوَّجَ بِنَفْسِهَا أَوْ تُوَكِّلَ مَنْ يُزَوِّجُهَا لَمَا كَانَ الْوَلِيُّ قَادِرًا عَلَى عَضْلِهَا مِنَ النِّكَاحِ، وَلَوْ لَمْ يَقْدِرِ الْوَلِيُّ عَلَى هَذَا الْعَضَلِ لَمَا نَهَاهُ اللَّهُ ﷿ عَنِ الْعَضْلِ، وَحَيْثُ نَهَاهُ عَنِ الْعَضْلِ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْعَضْلِ، وَإِذَا كَانَ الْوَلِيُّ قَادِرًا عَلَى الْعَضْلِ وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ الْمَرْأَةُ مُتَمَكِّنَةً مِنَ النِّكَاحِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هذا
Dördüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh, velisiz nikâhın caiz olmadığını beyan etmede bu ayete tutunmuş ve bu istidlali, bu ayetteki hitabın velilere yönelik olduğu esasına bina etmiştir. O şöyle demiştir: Bu sabit olduğuna göre nikâh akdini yapma yetkisinin kadınlara değil velilere ait olması vacip olur. Çünkü kadının bizzat kendisinin evlenmesi veya kendini evlendirecek birini vekil tayin etmesi caiz olsaydı, veli onu nikâhtan engellemeye (adla) muktedir olamazdı. Veli bu engellemeye muktedir olmasaydı, Allah azze ve celle onu engellemekten nehyetmezdi. Onu engellemekten nehyettiğine göre veli engellemeye muktedirdir. Veli engellemeye muktedir olduğuna göre de kadının [kendi başına] nikâh yapma imkânına sahip olmaması gerekir. Bil ki bu
الِاسْتِدْلَالَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ الْأَوْلِيَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا فِيهِ مِنَ الْمَبَاحِثِ، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يُخَلِّيَهَا وَرَأْيَهَا فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي النِّسَاءِ الْأَيَامَى أَنْ يَرْكَنَّ إِلَى رَأْيِ الْأَوْلِيَاءِ فِي بَابِ النِّكَاحِ، وَإِنْ كَانَ الِاسْتِئْذَانُ الشَّرْعِيُّ لَهُنَّ، وَإِنْ يَكُنَّ تَحْتَ تَدْبِيرِهِمْ وَرَأْيِهِمْ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُونَ مُتَمَكِّنِينَ مِنْ مَنْعِهِنَّ لِتَمَكُّنِهِمْ مِنْ تَزْوِيجِهِنَّ، فَيَكُونُ النَّهْيُ مَحْمُولًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَأَيْضًا فَثُبُوتُ الْعَضْلِ فِي حَقِّ الْوَلِيِّ مُمْتَنِعٌ، لِأَنَّهُ مَهْمَا عَضَلَ لَا يَبْقَى لِعَضْلِهِ أَثَرٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَصُدُورُ الْعَضْلِ عَنْهُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، وَتَمَسَّكَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ بِغَيْرِ وَلِيٍّ جَائِزٌ، وَقَالَ إِنَّهُ/ تَعَالَى أَضَافَ النِّكَاحَ إِلَيْهَا إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى فَاعِلِهِ، وَالتَّصَرُّفِ إِلَى مُبَاشِرِهِ، وَنَهَى الْوَلِيَّ عَنْ مَنْعِهَا مِنْ ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ التَّصَرُّفُ فَاسِدًا لَمَا نَهَى الْوَلِيَّ عَنْ مَنْعِهَا مِنْهُ، قَالُوا: وَهَذَا النَّصُّ مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ تعالى: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [البقرة: ٢٣٠] وَبِقَوْلِهِ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ [البقرة: ٢٣٤] وَتَزْوِيجُهَا نَفْسَهَا مِنَ الْكُفْءِ فِعْلٌ بِالْمَعْرُوفِ فَوَجَبَ أَنْ يَصِحَّ، وَحَقِيقَةُ هَذِهِ الْإِضَافَةِ عَلَى الْمُبَاشِرِ دون الخطاب، وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها [الْأَحْزَابِ: ٥٠] دَلِيلٌ وَاضِحٌ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَحْضُرْ هُنَاكَ وَلِيٌّ الْبَتَّةَ، وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ الْفِعْلَ كَمَا يُضَافُ إِلَى الْمُبَاشِرِ قَدْ يُضَافُ أَيْضًا إِلَى الْمُتَسَبِّبِ، يُقَالُ: بَنَى الْأَمِيرُ دَارًا، وَضَرَبَ دِينَارًا، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مَجَازًا إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ لِدَلَالَةِ الْأَحَادِيثِ عَلَى بُطْلَانِ هَذَا النِّكَاحِ.
istidlal, bu hitabın velilere yönelik olduğu esasına dayanmaktadır; buna dair incelemeler ise daha önce geçti. Sonra, bu öncülü kabul etsek bile O'nun {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” buyruğundan muradın, bu hususta onu kendi görüşüyle baş başa bırakması olması niçin caiz olmasın? Zira dul kadınlar hususunda galip olan durum, şer'î izin isteme hakkı kendilerine ait olsa ve onların tedbiri ile görüşü altında bulunsalar bile nikâh bahsinde velilerin görüşüne dayanmalarıdır. Bu durumda veliler, onları evlendirmeye muktedir oldukları için engellemeye de muktedir olurlar; nehiy de bu veche hamledilmiş olur. Ayetin tefsirinde bu, İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Ayrıca veli hakkında adlin (engellemenin) sübutu imkânsızdır; çünkü o ne kadar engellerse engellesin, engellemesinin bir hükmü kalmaz. Bu veche göre ondan adlin sadır olması hükümsüzdür. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise Allah Teâlâ'nın {أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ} “kocalarıyla nikâhlanmalarına” buyruğuna tutunarak velisiz nikâhın caiz olduğuna hükmetmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ fiilin failine, tasarrufun da onu bizzat yapana izafe edildiği gibi nikâhı kadına izafe etmiş ve veliyi, onu bundan engellemekten nehyetmiştir. Şayet bu tasarruf fasit olsaydı, veliyi kadını bundan engellemekten nehyetmezdi. Şöyle de dediler: Bu nass, Allah Teâlâ'nın {حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ} “başka bir koca ile evlenmedikçe” [Bakara 230] ve {فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Bekleme sürelerini doldurduklarında, kendileri hakkında meşru biçimde yaptıklarından ötürü size bir günah yoktur” [Bakara 234] buyruklarıyla da teyit edilmektedir; zira kadının dengi olan biriyle kendini evlendirmesi meşru bir davranıştır (bi'l-ma'rûftur), dolayısıyla sahih olması gerekir. Bu izafetin hakikati de hitaba değil bizzat yapana aittir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın {وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها} “ve eğer Peygamber kendisini nikâhlamak isterse, kendisini Peygambere hibe eden mümin kadını [helal kıldık]” [Ahzâb 50] buyruğu da orada hiçbir veli hazır bulunmadığı hâlde apaçık bir delildir. Bizim [Şâfiî] ashabımız ise şöyle cevap vermiştir: Fiil, bizzat yapana izafe edildiği gibi sebebiyet verene de izafe edilebilir. Nitekim "Emir bir ev yaptı", "dinar bastı" denir. Bu mecaz olsa da hadislerin bu nikâhın batıl olduğuna delalet etmesi sebebiyle bu manaya başvurmak vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ مَحْمُولٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: دَلَّ سِيَاقُ الْكَلَامَيْنِ عَلَى افْتِرَاقِ الْبُلُوغَيْنِ، وَمَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ: فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَوْ كَانَتْ عِدَّتُهَا قَدِ انْقَضَتْ لَمَا قَالَ:
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “sürelerini tamamladıklarında” buyruğu bu ayette iddetin sona ermesine hamledilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: İki ifadenin bağlamı, iki "süreye ulaşmanın" (bülûğun) birbirinden farklı olduğuna delalet etmiştir. Bu sözün manası şudur: Allah Teâlâ önceki ayette {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “Sürelerinin sonuna vardıklarında onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle bırakın” buyurmuştur. Şayet kadının iddeti bitmiş olsaydı şöyle demezdi:
فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ لِأَنَّ إِمْسَاكَهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَا يَجُوزُ، وَلَمَّا قَالَ: أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ لِأَنَّهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ تَكُونُ مُسَرَّحَةً فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَسْرِيحِهَا، وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا فَاللَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ عَضْلِهِنَّ عَنِ التَّزَوُّجِ بِالْأَزْوَاجِ، وَهَذَا النَّهْيُ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُمْكِنُهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ فِيهِ بِالْأَزْوَاجِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵁، دَلَّ سِيَاقُ الْكَلَامَيْنِ عَلَى افْتِرَاقِ الْبُلُوغَيْنِ.
{فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “onları güzellikle tutun”; çünkü iddet bittikten sonra kadını tutmak caiz değildir. Ve {أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “ya da güzellikle bırakın” da demezdi; çünkü iddet bittikten sonra kadın zaten salıverilmiş olur, dolayısıyla onu salıvermeye ihtiyaç kalmaz. Hakkında konuştuğumuz bu ayette ise Allah Teâlâ onların kocalarla evlenmelerine engel olunmasını nehyetmiştir. Bu nehiy de ancak kadının kocalarla evlenmesinin mümkün olduğu vakitte uygun düşer; bu ise ancak iddetin bitmesinden sonra olur. İşte Şâfiî'nin radıyallâhu anh "İki ifadenin bağlamı, iki süreye ulaşmanın birbirinden farklı olduğuna delalet etmiştir" sözünden murat budur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın {إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “Aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّرَاضِي وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَا وَافَقَ الشَّرْعَ مِنْ عَقْدٍ حَلَالٍ وَمَهْرٍ جَائِزٍ وَشُهُودٍ عُدُولٍ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا يُضَادُّ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قوله تعالى: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا [البقرة: ٢٣١] فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ يَرْضَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَا لَزِمَهُ فِي هَذَا الْعَقْدِ لِصَاحِبِهِ، حَتَّى تَحْصُلَ الصُّحْبَةُ الْجَمِيلَةُ، وَتَدُومَ الْأُلْفَةُ.
Birinci Mesele: Karşılıklı rıza hakkında iki vecih vardır. Birincisi: Helal bir akit, caiz bir mehir ve adil şahitler bakımından şeriata uygun olan şeydir. İkincisi: Bundan muradın Allah Teâlâ'nın {وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا} “Haksızlık ederek zarar vermek için onları tutmayın” [Bakara 231] buyruğunda zikrettiğimiz şeyin zıddı olmasıdır. Bu durumda ayetin anlamı, güzel bir beraberliğin hâsıl olması ve ülfetin devam etmesi için her birinin bu akitte arkadaşına karşı üzerine düşen şeye razı olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: التَّرَاضِي بِالْمَعْرُوفِ، هُوَ مَهْرُ الْمِثْلِ، وَفَرَّعُوا عَلَيْهِ مَسْأَلَةً فِقْهِيَّةً وَهِيَ أَنَّهَا إِذَا زَوَّجَتْ نَفْسَهَا وَنَقَصَتْ عَنْ مَهْرِ مِثْلِهَا نُقْصَانًا فَاحِشًا، فَالنِّكَاحُ صَحِيحٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَلِلْوَلِيِّ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَيْهَا بِسَبَبِ النُّقْصَانِ عَنِ الْمَهْرِ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَيْسَ لِلْوَلِيِّ ذلك.
İkinci Mesele: Bazıları "meşru şekilde anlaşmanın" (et-terâdî bi'l-ma'rûf) emsal mehir olduğunu söylemiş ve buna şu fıkhî meseleyi dayandırmışlardır: Kadın kendisini evlendirir ve emsal mehrinden fahiş bir noksanlık yaparsa, Ebû Hanîfe'ye göre nikâh sahihtir; ancak velinin mehirden eksiltme sebebiyle kadına itiraz etme hakkı vardır. Ebû Yûsuf ve Muhammed ise "Velinin böyle bir hakkı yoktur" demişlerdir.
حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَأَيْضًا أَنَّهَا بِهَذَا النُّقْصَانِ أَرَادَتْ إِلْحَاقَ الشَّيْنِ بِالْأَوْلِيَاءِ، لِأَنَّ الْأَوْلِيَاءَ يَتَضَرَّرُونَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يُعَيَّرُونَ بِقِلَّةِ الْمُهُورِ، وَيَتَفَاخَرُونَ بِكَثْرَتِهَا، وَلِهَذَا يَكْتُمُونَ الْمَهْرَ الْقَلِيلَ حَيَاءً وَيُظْهِرُونَ الْمَهْرَ الْكَثِيرَ رِيَاءً، وَأَيْضًا فَإِنَّ نِسَاءَ الْعَشِيرَةِ يَتَضَرَّرْنَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ رُبَّمَا وَقَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى إِيجَابِ مَهْرِ الْمِثْلِ لِبَعْضِهِنَّ، / فَيَعْتَبِرُونَ ذَلِكَ بِهَذَا الْمَهْرِ الْقَلِيلِ، فَلَا جَرَمَ لِلْأَوْلِيَاءِ أَنْ يَمْنَعُوهَا عَنْ ذَلِكَ وَيَنُوبُوا عَنْ نِسَاءِ الْعَشِيرَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حِكْمَةَ التَّكْلِيفِ قَرَنَهُ بِالتَّهْدِيدِ فَقَالَ: ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الْوَعْظِ أَنْ يَتَضَمَّنَ التَّحْذِيرَ مِنَ الْمُخَالَفَةِ كَمَا يَتَضَمَّنُ التَّرْغِيبَ فِي الْمُوَافَقَةِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ تَهْدِيدًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh bu ayetteki delili, Allah Teâlâ'nın {إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “Aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde” buyruğudur. Ayrıca kadın bu eksiltmeyle velilere leke sürmüş olur; zira veliler bundan zarar görürler, çünkü mehrin azlığıyla ayıplanır, çokluğuyla ise övünürler. Bu yüzden az mehri utançtan gizler, çok mehri ise gösteriş için ilan ederler. Ayrıca kabilenin kadınları da bundan zarar görür; çünkü bazen onlardan birine emsal mehir takdir edilmesi gerekir de bunu mezkûr az mehri baz alarak değerlendirirler. Dolayısıyla velilerin onu bundan men etme ve kabilenin kadınları adına hareket etme hakkı doğar. Sonra Allah Teâlâ mükellefiyetin hikmetini beyan edince bunu tehditle birlikte zikrederek: {ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “İşte içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye bununla öğüt verilir” buyurmuştur. Zira öğüdün gereği, itaate teşviki içerdiği gibi muhalefetten sakındırmayı da içermesidir. Dolayısıyla ayet bu yönden bir tehdit içermektedir.
وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
Ayette iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ وَحَّدَ الْكَافَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ مَعَ أَنَّهُ يُخَاطِبُ جَمَاعَةً؟.
Birinci Soru: Allah Teâlâ bir topluluğa hitap ettiği hâlde {ذلِكَ} buyruğundaki kâf harfini niçin tekil yapmıştır?
وَالْجَوَابُ: هَذَا جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ، وَالتَّثْنِيَةُ أَيْضًا جَائِزَةٌ، وَالْقُرْآنُ نَزَلَ بِاللُّغَتَيْنِ جَمِيعًا، قَالَ تَعَالَى: ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي [يُوسُفَ: ٣٧] وَقَالَ: فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ [يُوسُفَ: ٣٢] وَقَالَ: يُوعَظُ بِهِ وَقَالَ:
Cevap: Bu dilde caizdir, tesniye (ikil) yapılması da caizdir ve Kur'an her iki kullanımla da inmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي} “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” [Yûsuf 37], {فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ} “İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur” [Yûsuf 32] buyurmuş ve {يُوعَظُ بِهِ} “bununla öğüt verilir” ve şöyle buyurmuştur:
أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ [الْأَعْرَافِ: ٢٢] .
{أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ} “Ben sizi şu ağaçtan menetmemiş miydim?” [A'râf 22].
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خَصَّصَ هَذَا الْوَعْظَ بِالْمُؤْمِنِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ؟.
İkinci Soru: Bu öğüdü başkalarına değil de özellikle müminlere tahsis etmesinin sebebi nedir?
الْجَوَابُ: لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: لَمَّا كَانَ الْمُؤْمِنُ هُوَ الْمُنْتَفِعَ بِهِ حَسُنَ تَخْصِيصُهُ بِهِ كَقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ وَهُوَ هُدًى لِلْكُلِّ، كَمَا قَالَ: هُدىً لِلنَّاسِ وَقَالَ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] ، إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ [يس: ١١] مَعَ أَنَّهُ كَانَ مُنْذِرًا لِلْكُلِّ كَمَا قَالَ: لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الْفُرْقَانِ: ١] وَثَانِيهَا: احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ لَيْسُوا مُخَاطَبِينَ بِفُرُوعِ الدِّينِ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ بَيَانِ الْأَحْكَامِ، فَلَمَّا خَصَّصَ ذَلِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ دَلَّ عَلَى أَنَّ التَّكْلِيفَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ غَيْرُ حَاصِلٍ إِلَّا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ عَامٌّ، قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَثَالِثُهَا: أَنَّ بَيَانَ الْأَحْكَامِ وَإِنْ كَانَ عَامًّا فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِينَ، إِلَّا أَنَّ كَوْنَ ذَلِكَ الْبَيَانِ وَعْظًا مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ هَذِهِ التَّكَالِيفَ إِنَّمَا تُوجَبُ عَلَى الْكُفَّارِ عَلَى سَبِيلِ إِثْبَاتِهَا بِالدَّلِيلِ الْقَاهِرِ الْمُلْزِمِ الْمُعْجِزِ، أَمَّا الْمُؤْمِنُ الَّذِي يُقِرُّ بِحَقِيقَتِهَا، فَإِنَّهَا إِنَّمَا تُذْكَرُ لَهُ وَتُشْرَحُ لَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّنْبِيهِ وَالتَّحْذِيرِ، ثُمَّ قَالَ: ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ يُقَالُ: زَكَا الزَّرْعُ إِذَا نَمَا فَقَوْلُهُ: أَزْكى لَكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ الدَّائِمِ، وَقَوْلُهُ:
Cevap: Birkaç vecihten dolayıdır. Birincisi: Ondan faydalanan kimse mümin olduğu için, tıpkı {هُدىً لِلْمُتَّقِينَ} “müttakiler için bir hidayettir” buyruğunda olduğu gibi ona tahsis edilmesi güzel olmuştur; hâlbuki o, {هُدىً لِلنَّاسِ} “insanlar için bir hidayettir” buyurduğu üzere herkes için bir hidayettir. Yine Allah Teâlâ: {لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً} “âlemlere bir uyarıcı olsun diye” [Furkân 1] buyurduğu üzere Resûlullah herkes için bir uyarıcı olduğu hâlde: {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها} “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarırsın” [Nâziât 45] ve {إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ} “Sen ancak Zikr'e uyanı uyarırsın” [Yâsîn 11] buyurmuştur. İkincisi: Bazıları bu ayeti, kâfirlerin dinin füruuyla muhatap olmadıklarına delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Buna delil, {ذلِكَ} “İşte bu” buyruğunun daha önce zikredilen hükümlerin beyanına işaret olmasıdır. Bunu müminlere tahsis edince, şeriatın füruu ile mükellef tutulmanın sadece müminler hakkında geçerli olduğuna delalet etmiştir. Fakat bu zayıftır; çünkü mezkûr mükellefiyetin genel olduğu sabittir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ} “O Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [Âl-i İmrân 97] buyurmuştur. Üçüncüsü: Hükümlerin beyanı her ne kadar mükellefler hakkında genel olsa da bu beyanın bir "öğüt" (vaaz) olması müminlere hastır. Zira bu mükellefiyetler kâfirlere ancak ezici, bağlayıcı ve aciz bırakan delillerle ispat edilme yoluyla vacip kılınır. Mümine gelince, o bunların hakikatini ikrar ettiği için bunlar kendisine ancak bir hatırlatma ve uyarma kabilinden zikredilip açıklanır. Sonra Allah Teâlâ: {ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ} “Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” buyurmuştur. Ekin büyüdüğünde "Zeke'z-zer'u" denir. Dolayısıyla O'nun {أَزْكى لَكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır/arındırıcıdır” buyruğu daimi sevabı hak etmeye işarettir. O'nun:
وَأَطْهَرُ إِشَارَةٌ إِلَى إِزَالَةِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي الَّتِي يَكُونُ حُصُولُهَا سَبَبًا لِحُصُولِ الْعِقَابِ، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ وَجْهَ الصَّلَاحِ فِي هَذِهِ التَّكَالِيفِ عَلَى الْجُمْلَةِ، إِلَّا أَنَّ التَّفْصِيلَ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَاللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ فِي كُلِّ مَا أَمَرَ وَنَهَى بِالْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ بِحَسَبِ الْوَاقِعِ وَبِحَسَبِ التَّقْدِيرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ أَنْ يَقُولَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَنْ يَعْمَلُ عَلَى وَفْقِ هَذِهِ التَّكَالِيفِ وَمَنْ لَا يَعْمَلُ بِهَا وَعَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الآيات تقرير طريقة الوعد والوعيد.
{وَأَطْهَرُ} “ve daha temizdir” buyruğu ise gerçekleşmesi azabın gerçekleşmesine sebep olan günah ve isyanların giderilmesine işarettir. Sonra O: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Mükellef bu yükümlülüklerdeki maslahat yönünü genel olarak bilse bile, bu hususlardaki tafsilat bilinmez. Allah Teâlâ ise emrettiği ve nehyettiği her şeyin miktarını ve keyfiyetini vaki olan ve takdir edilen cihetiyle tam olarak bilendir; çünkü O Teâlâ sonu olmayan bilinenleri bilmektedir. Durum böyle olunca {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyurması sahih olmuştur. Bundan muradın "Allah bu tekliflere uygun hareket edeni de etmeyeni de bilir" olması da caizdir. Bütün bu vecihlere göre ayetlerden maksat, vaad ve vaid (müjde ve tehdit) yöntemini yerleştirmektir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Onların (annelerin) yiyeceği ve giyeceği meşru bir şekilde çocuğun babasına aittir. Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer [ana-baba] aralarında anlaşarak ve danışarak [sütten] kesmek isterlerse, ikisine de bir günah yoktur. Çocuklarınızı [sütanne tutup] emzirtmek isterseniz, vereceğinizi meşru bir şekilde teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (233)
الحكم الثاني عشر في الرضاع
On İkinci Hüküm: Emzirme (Radâ') Hakkında
[قوله تعالى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ إلى قوله فَلا جُناحَ عَلَيْهِما] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما.
[Allah Teâlâ'nın {وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ} buyruğundan {فَلا جُناحَ عَلَيْهِما} buyruğuna kadar] Allah Teâlâ'nın: {وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Onların yiyeceği ve giyeceği meşru bir şekilde çocuğun babasına aittir. Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer aralarında anlaşarak ve danışarak [sütten] kesmek isterlerse, ikisine de bir günah yoktur.” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْوالِداتُ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا أَشْعَرَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ وَهُوَ جَمِيعُ الْوَالِدَاتِ، سَوَاءٌ كُنَّ مُزَوَّجَاتٍ أَوْ مُطَلَّقَاتٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَمَا قَامَ دَلِيلُ التَّخْصِيصِ فَوَجَبَ تَرْكُهُ عَلَى عُمُومِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın {وَالْوالِداتُ} “Anneler” buyruğunda üç görüş vardır: Birincisi: Bundan murat lafzın zahirinin hissettirdiği şeydir; o da evli olsun boşanmış olsun bütün annelerdir. Buna delil lafzın umumi olmasıdır; tahsis edici bir delil de bulunmadığına göre onu umumiliği üzere bırakmak vaciptir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ: الْوَالِدَاتُ الْمُطَلَّقَاتُ، قَالُوا: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ وَجْهَانِ أَحَدُهَا:
İkinci Görüş: Bundan murat boşanmış annelerdir. Onlar şöyle dediler: Muradın bu olduğuna delalet eden iki vecih vardır. Birincisi:
أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ آيَةِ الطَّلَاقِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَتِمَّةَ تِلْكَ الْآيَاتِ ظَاهِرًا، وَسَبَبُ التَّعْلِيقِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ الْفُرْقَةُ حَصَلَ التَّبَاغُضُ وَالتَّعَادِي، وَذَلِكَ يَحْمِلُ الْمَرْأَةَ عَلَى إِيذَاءِ الْوَلَدِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِيذَاءَ الْوَلَدِ يَتَضَمَّنُ إِيذَاءَ الزَّوْجِ الْمُطَلِّقِ وَالثَّانِي: أَنَّهَا رُبَّمَا رَغِبَتْ فِي التَّزَوُّجِ بِزَوْجٍ آخَرَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي إِقْدَامَهَا عَلَى إِهْمَالِ أَمْرِ الطِّفْلِ فَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا لَا جَرَمَ نَدَبَ اللَّهُ الْوَالِدَاتِ الْمُطَّلَقَاتِ إِلَى رِعَايَةِ جَانِبِ الْأَطْفَالِ وَالِاهْتِمَامِ بِشَأْنِهِمْ، فَقَالَ: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ وَالْمُرَادُ الْمُطَلَّقَاتُ.
Allah Teâlâ bu ayeti talak ayetinin hemen peşinden zikretmiştir; dolayısıyla bu ayet zahiren o ayetlerin tamamlayıcısı durumundadır. Bu ayet ile öncesi arasındaki bağlantının sebebi şudur: Ayrılık vuku bulduğunda buğuz ve düşmanlık meydana gelir. Bu da kadını iki bakımdan çocuğa eziyet etmeye sevk eder: Birincisi: Çocuğa eziyet etmek, boşayan kocaya eziyet etmeyi içerir. İkincisi: Kadın belki bir başka kocayla evlenmek ister; bu da onun çocuğun işini ihmal etmeye kalkışmasını gerektirir. Bu ihtimal mevcut olunca Allah boşanmış anneleri çocukların hukukunu gözetmeye ve onların durumuna özen göstermeye teşvik etmiş ve: {وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ} “Anneler çocuklarını emzirirler” buyurmuştur; murat ise boşanmış kadınlardır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ لَهُمْ: مَا ذَكَرَهُ السُّدِّيُّ، قَالَ: الْمُرَادُ بِالْوَالِدَاتِ الْمُطَّلَقَاتُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ:
Onların ikinci delili: Süddî'nin zikrettiği görüştür; o şöyle demiştir: Annelerden murat boşanmış kadınlardır, çünkü Allah Teâlâ bu ayetten sonra:
وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ وَلَوْ كَانَتِ الزَّوْجِيَّةُ بَاقِيَةً لَوَجَبَ عَلَى الزَّوْجِ ذَلِكَ بِسَبَبِ الزَّوْجِيَّةِ لَا لِأَجْلِ الرَّضَاعِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى حُكْمٍ مُسْتَقِلٍّ بِنَفْسِهِ، فَلَمْ يَجِبْ تَعَلُّقُهَا بِمَا قَبْلَهَا، وَعَنِ الْحُجَّةِ الثَّانِيَةِ لَا يَبْعُدُ أَنْ تَسْتَحِقَّ/ الْمَرْأَةُ قَدْرًا مِنَ الْمَالِ لِمَكَانِ الزَّوْجِيَّةِ وَقَدْرًا آخَرَ لِمَكَانِ الرَّضَاعِ فَإِنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.
{وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ} “Onların yiyeceği ve giyeceği çocuğun babasına aittir” buyurmuştur. Evlilik bağı devam ediyor olsaydı bu, emzirme sebebiyle değil evlilik sebebiyle kocaya vacip olurdu. Bil ki birinci delile şöyle cevap vermek mümkündür: Bu ayet bizatihi müstakil bir hüküm içermektedir; dolayısıyla öncesine bağlı olması gerekmez. İkinci delile ise şöyle cevap verilir: Kadının bir miktar malı evlilik sebebiyle, diğer bir miktarını da emzirme sebebiyle hak etmesi uzak bir ihtimal değildir; zira iki durum arasında bir çelişki yoktur.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» : الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الزَّوْجَاتِ فِي حَالِ بَقَاءِ النِّكَاحِ لِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ لَا تَسْتَحِقُّ الْكِسْوَةَ وَإِنَّمَا تَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ.
Üçüncü Görüş: Vâhidî el-Basît'te şöyle demiştir: Bunun nikâhın devam ettiği durumdaki eşlere hamledilmesi daha evladır; zira boşanmış kadın giyecek nafakasını (kisveyi) hak etmez, o ancak ücret hak eder.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَتِ الزَّوْجِيَّةُ بَاقِيَةً فَهِيَ مُسْتَحِقَّةُ النَّفَقَةِ وَالْكُسْوَةِ بِسَبَبِ النِّكَاحِ سَوَاءٌ أَرْضَعَتِ الْوَلَدَ أَوْ لَمْ تُرْضِعْ فَمَا وَجْهُ تَعْلِيقِ هَذَا الِاسْتِحْقَاقِ بِالْإِرْضَاعِ.
Eğer "Evlilik devam ederken kadın çocuğu emzirsin ya da emzirmesin nikâh sebebiyle nafakayı ve kisveyi hak eder; öyleyse bu hakkın emzirmeye bağlanmasının sebebi nedir?" denilirse,
قُلْنَا: النَّفَقَةُ وَالْكُسْوَةُ يَجِبَانِ فِي مُقَابَلَةِ التَّمْكِينِ، فَإِذَا أُشْغِلَتْ بِالْحَضَانَةِ وَالْإِرْضَاعِ لَمْ تَتَفَرَّغْ لِخِدْمَةِ الزَّوْجِ فَرُبَّمَا تَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ نَفَقَتَهَا وَكِسْوَتَهَا تَسْقُطُ بِالْخَلَلِ الْوَاقِعِ فِي خِدْمَةِ الزَّوْجِ فَقَطَعَ اللَّهُ ذَلِكَ الْوَهْمَ بِإِيجَابِ الرِّزْقِ
deriz ki: Nafaka ve kisve, [kadının kendini kocasına] teslim etmesi (temkin) karşılığında vacip olur. Kadın çocuğun bakımı ve emzirmeyle meşgul olduğunda kocasına hizmet için vakit ayıramaz. Dolayısıyla bir vehim sahibi, kocaya hizmetteki aksama sebebiyle kadının nafaka ve kisvesinin düşeceğini vehmedebilir. İşte Allah rızık
وَالْكِسْوَةِ، وَإِنِ اشْتَغَلَتِ الْمَرْأَةُ بِالْإِرْضَاعِ، هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ الْوَاحِدِيِّ ﵀.
ve kisveyi vacip kılarak, kadın emzirme ile meşgul olsa bile bu vehmi ortadan kaldırmıştır. Bunların tamamı Vâhidî'nin rahimehullâh sözüdür.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın {يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ} “çocuklarını emzirirler” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْكَلَامُ وَإِنْ كَانَ فِي اللَّفْظِ خَبَرًا إِلَّا أَنَّهُ فِي الْمَعْنَى أَمْرٌ وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Bu ifade lafızda haber cümlesi olsa da anlamda emirdir. Bunun caiz olması iki vecihten dolayıdır. Birincisi:
تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ فِي حُكْمِ اللَّهِ الَّذِي أَوْجَبَهُ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى يُرْضِعْنَ: لِيُرْضِعْنَ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ ذَلِكَ لِلتَّصَرُّفِ فِي الْكَلَامِ مَعَ زَوَالِ الْإِيهَامِ.
Ayetin takdiri: "Anneler, Allah'ın vacip kıldığı hükmü gereğince çocuklarını emzirirler" şeklindedir; ancak sözün buna delalet etmesinden ötürü bu kısım hazfedilmiştir. İkincisi: {يُرْضِعْنَ} fiilinin anlamının "emzirsinler" (li-yurdi'ne) olmasıdır; ancak yanlış anlama ihtimali ortadan kalktığı için dildeki tasarruf gereği [emir lâmı] hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا الْأَمْرُ لَيْسَ أَمْرَ إِيجَابٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [الطَّلَاقِ: ٦] وَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهَا الرَّضَاعُ لَمَا اسْتَحَقَّتِ الْأُجْرَةَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ:
İkinci Mesele: Bu emir vücup (farziyet) emri değildir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Eğer sizin için emzirirlerse onlara ücretlerini verin” [Talâk 6] buyruğudur. Şayet emzirme kadına vacip olsaydı ücret hak etmezdi. İkincisi: Allah Teâlâ'nın bundan sonra şöyle buyurmasıdır:
وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى [الطَّلَاقِ: ٦] وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ تَمَسَّكَ فِي نَفْيِ الْوُجُوبِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ [البقرة: ٢٣٣] وَالْوَالِدَةُ قَدْ تَكُونُ مُطَلَّقَةً فَلَمْ يَكُنْ وُجُوبُ رِزْقِهَا عَلَى الْوَالِدِ إِلَّا بِسَبَبِ الْإِرْضَاعِ، فَلَوْ كَانَ الْإِرْضَاعُ وَاجِبًا عَلَيْهَا لَمَا وَجَبَ ذَلِكَ، وَفِيهِ الْبَحْثُ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ، إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْإِرْضَاعَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى الْأُمِّ فَهَذَا الْأَمْرُ مَحْمُولٌ عَلَى النَّدْبِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ تَرْبِيَةَ الطِّفْلِ بِلَبَنِ الْأُمِّ أَصْلَحُ لَهُ مِنْ سَائِرِ الْأَلْبَانِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ شَفَقَةَ الْأُمِّ عَلَيْهِ أَتَمُّ مِنْ شَفَقَةِ غَيْرِهَا هَذَا إِذَا لَمْ يَبْلُغِ الْحَالُ فِي الْوَلَدِ إِلَى حَدِّ الِاضْطِرَارِ بِأَنْ لَا يُوجَدَ غَيْرُ الْأُمِّ، أَوْ لَا يَرْضَعَ الطِّفْلُ إِلَّا مِنْهَا، فَوَاجِبٌ عَلَيْهَا عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ تُرْضِعَهُ كَمَا يَجِبُ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مُوَاسَاةُ الْمُضْطَرِّ فِي الطَّعَامِ.
{وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى} “Eğer güçlük çekerseniz, çocuğu onun için başka bir kadın emzirecektir” [Talâk 6]. Bu gayet sarih bir nasstır. Onlardan bazıları kadına [emzirmenin] vacip olmadığını nefyetme hususunda Allah Teâlâ'nın {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ} “Onların yiyeceği ve giyeceği çocuğun babasına aittir” [Bakara 233] buyruğuna tutunmuşlardır; zira anne boşanmış olabilir, dolayısıyla onun rızkının babaya vacip olması ancak emzirme sebebiyledir. Şayet emzirme kadına vacip olsaydı bu [nafaka babaya] vacip olmazdı. Bunda ise daha önce zikrettiğimiz inceleme geçerlidir. Emzirmenin anneye vacip olmadığı sabit olunca bu emir; çocuğun anne sütüyle beslenmesinin diğer sütlerden daha faydalı olması ve annenin ona olan şefkatinin başkasının şefkatinden daha tam olması cihetiyle mendupluğa hamledilir. Bu durum, anne dışında [sütanne] bulunmaması veya çocuğun sadece ondan emmesi gibi çocuğun durumunun zaruret derecesine varmadığı hâllerdedir. [Zaruret hâlinde ise] tıpkı darda kalana yiyecekle yardım etmenin herkese vacip olması gibi o zaman kadının çocuğu emzirmesi de kendisine vacip olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın {حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ} “tam iki yıl” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ الْحَوْلِ مِنْ حَالَ الشَّيْءُ يَحُولُ إِذَا انْقَلَبَ فَالْحَوْلُ مُنْقَلِبٌ مِنَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ إِلَى الثَّانِي، وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْكَمَالُ لِرَفْعِ التَّوَهُّمِ مِنْ أَنَّهُ عَلَى مِثْلِ قَوْلِهِمْ أَقَامَ فُلَانٌ بِمَكَانِ كَذَا حَوْلَيْنِ أَوْ شَهْرَيْنِ، وَإِنَّمَا أَقَامَ حَوْلًا وَبَعْضَ الْآخَرِ، وَيَقُولُونَ: الْيَوْمُ يَوْمَانِ مُذْ لَمْ أَرَهُ، وَإِنَّمَا يَعْنُونَ/ يَوْمًا وَبَعْضَ الْيَوْمِ الْآخَرِ.
Birinci Mesele: Havl (yıl) kelimesinin aslı, bir şey döndüğünde/değiştiğinde söylenen "hâle'ş-şey'u yehûlu" (حَالَ الشَّيْءُ يَحُولُ) ifadesindendir. Dolayısıyla havl, ilk vakitten ikinciye dönüştür. "Kâmil" (tam) sıfatı ise falan kimsenin bir yıl ile diğerinin bir kısmında ikamet ettiği hâlde "Falan kimse filan yerde iki yıl veya iki ay kaldı" demeleri yahut bir gün ile diğer günün bir kısmını kastettikleri hâlde "Onu görmeyeli bugün iki gün oldu" demeleri kabilinden olabileceği vehmini bertaraf etmek için zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ التَّحْدِيدُ بِالْحَوْلَيْنِ تَحْدِيدَ إِيجَابٍ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ فَلَمَّا عَلَّقَ هَذَا الْإِتْمَامَ بِإِرَادَتِنَا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْإِتْمَامَ غَيْرُ وَاجِبٍ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا التَّحْدِيدِ إِيجَابَ هَذَا الْمِقْدَارِ، بَلْ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ قَطْعُ التَّنَازُعِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ إِذَا تَنَازَعَا فِي مُدَّةِ الرَّضَاعِ، فَقَدَّرَ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَوْلَيْنِ حَتَّى يَرْجِعَا إِلَيْهِ عِنْدَ وُقُوعِ التَّنَازُعِ بَيْنَهُمَا، فَإِنْ أَرَادَ الْأَبُ أَنْ يَفْطِمَهُ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ وَلَمْ تَرْضَ الْأُمُّ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ لَوْ كَانَ عَلَى عَكْسِ هَذَا فَأَمَّا إِذَا اجْتَمَعَا عَلَى أَنْ يَفْطِمَا الْوَلَدَ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلَيْنِ فَلَهُمَا ذَلِكَ.
İkinci Mesele: Bil ki iki yılla sınırlandırma bir vücup (zorunluluk) sınırlandırması değildir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın bundan sonra: {لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyurmasıdır. Bu tamamlamayı irademize bağlayınca, bu tamamlamanın vacip olmadığı sabit olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما} “Eğer aralarında anlaşarak ve danışarak [sütten] kesmek isterlerse, ikisine de bir günah yoktur” buyurmasıdır. Böylece bu sınırlandırmanın zikrinden maksadın bu miktarı vacip kılmak olmadığı sabit olmuştur; bilakis bunda şu vecihler vardır: Birincisi ve en sahih olanı: Maksadın, emzirme süresinde anlaşmazlığa düştüklerinde karı koca arasındaki çekişmeyi sonlandırmak olmasıdır. Aralarında bir anlaşmazlık çıktığında ona başvursunlar diye Allah bunu iki yılla takdir etmiştir. Dolayısıyla baba çocuğu iki yıldan önce sütten kesmek ister de anne razı olmazsa babanın buna hakkı yoktur; bunun tersi durumda da hüküm böyledir. Ancak iki yıl dolmadan önce çocuğu sütten kesme konusunda anlaşırlarsa bunu yapabilirler.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْمَقْصُودِ مِنْ هَذَا التَّحْدِيدِ هُوَ أَنَّ لِلرِّضَاعِ حُكْمًا خَاصًّا فِي الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ
Bu sınırlandırmadan maksada dair ikinci vecih: Emzirmenin şeriatta özel bir hükmünün bulunmasıdır; o da
قَوْلُهُ ﷺ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ»
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nesep sebebiyle haram olanlar süt emme sebebiyle de haram olur" hadisidir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا التَّحْدِيدِ بَيَانُ أَنَّ الِارْتِضَاعَ مَا لَمْ يَقَعْ فِي هَذَا الزَّمَانِ، لَا يُفِيدُ هَذَا الْحُكْمَ، هَذَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁، وَهُوَ قَوْلُ عَلَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَلْقَمَةَ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ ﵃، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: مُدَّةُ الرَّضَاعِ ثَلَاثُونَ شهرا.
Bu sınırlandırmanın zikrinden maksat, emzirme bu süre içinde gerçekleşmedikçe bu hükmü doğurmayacağını beyan etmektir. Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebi budur; Ali, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer, Alkame, Şa'bî ve Zührî'nin radıyallâhu anhüm görüşü de böyledir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: "Emzirme süresi otuz aydır" demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ:
Şâfiî'nin radıyallâhu anh delili birkaç vecihtendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ هُوَ التَّمَامُ بِحَسَبِ حَاجَةِ الصَّبِيِّ إِلَى ذَلِكَ، إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الصَّبِيَّ كَمَا يَسْتَغْنِي عَنِ اللَّبَنِ عِنْدَ تَمَامِ الْحَوْلَيْنِ، فَقَدْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ لِضَعْفٍ فِي تَرْكِيبِهِ لِأَنَّ الْأَطْفَالَ يَتَفَاوَتُونَ فِي ذَلِكَ، وَإِذَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالتَّمَامِ هَذَا الْمَعْنَى، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْحُكْمَ الْمَخْصُوصَ الْمُتَعَلِّقَ بِالرَّضَاعِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَصِيرُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ حُكْمَ الرَّضَاعِ لَا يَثْبُتُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الْإِرْضَاعِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ.
Birinci Delil: {لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyruğundan maksat, çocuğun buna olan ihtiyacı bakımından tamamlama değildir; zira bilinmektedir ki çocuk iki yılın sonunda sütten müstağni olabildiği gibi bünyesindeki zayıflıktan ötürü iki yıldan sonra da süte ihtiyaç duyabilir; çünkü çocuklar bu hususta farklılık gösterirler. Tamamlamadan muradın bu mana olması caiz olmayınca, muradın emzirmeye taalluk eden özel hüküm olması vacip olur. Bu takdire göre ayet, emzirme hükmünün ancak bu süre içinde gerçekleşen emzirmeyle sabit olacağına delalet eder hâle gelir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Delil:
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا رَضَاعَ بَعْدَ فِصَالٍ»
Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sütten kesildikten sonra emzirme [hükmü] yoktur" buyurmuştur.
وَقَالَ تَعَالَى: وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ [لُقْمَانَ: ١٤] .
Allah Teâlâ da: {وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ} “Onun sütten kesilmesi iki yıl içindedir” [Lokmân 14] buyurmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا
Üçüncü Delil:
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ إِلَّا مَا كَانَ فِي الْحَوْلَيْنِ» .
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süt emme sebebiyle haramlık, ancak iki yıl içinde olan [emzirme] ile gerçekleşir" buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْمَقْصُودِ من هذا التحديد ما روى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ لِلَّتِي تَضَعُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ إِنَّهَا تُرْضِعُ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ، فَإِنْ وَضَعَتْ لِسَبْعَةِ أَشْهُرٍ أَرْضَعَتْ ثَلَاثَةً وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَقَالَ آخَرُونَ: الْحَوْلَانِ هَذَا الْحَدُّ فِي رَضَاعِ كُلِّ مَوْلُودٍ، وَحُجَّةُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الْأَحْقَافِ:
Bu sınırlandırmadan maksada dair üçüncü vecih: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, altı aylıkken doğum yapan kadına iki tam yıl emzirmesini; yedi aylıkken doğum yapmışsa yirmi üç ay emzirmesini söylemiştir. Diğerleri ise: "Bu iki yıl, her doğan çocuğun emzirilmesindeki sınırdır" demişlerdir. İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ delili, Allah Teâlâ'nın: {وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [Ahkâf
١٥] دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ زَمَانَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ هُوَ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ/ الزَّمَانِ، فَكَمَا ازْدَادَ فِي مُدَّةِ إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ انْتَقَصَ مِنْ مُدَّةِ الْحَالَةِ الْأُخْرَى.
15] buyurmuş olmasıdır. Bu ayet, bu iki hâlin süresinin bu miktar zaman olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu iki hâlden birinin süresinde ne kadar artış olursa, diğer hâlin süresinden o kadar eksilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى عَلِيٍّ ﵁ فَقَالَ: تَزَوَّجْتُ جَارِيَةً بِكْرًا وَمَا رَأَيْتُ بِهَا رِيبَةً، ثُمَّ وَلَدَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ قَالَ اللَّهُ: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً وَقَالَ تَعَالَى:
Rivayet edildiğine göre bir adam Ali'ye radıyallâhu anh gelip: "Bakire bir kadınla evlendim ve kendisinde hiçbir şüpheli durum görmedim; sonra altı aylıkken doğum yaptı" dedi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh şöyle dedi: "Allah: {وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyurmuştur. Allah Teâlâ:
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ فَالْحَمْلُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ الْوَلَدُ وَلَدُكَ،
{وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ} “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” buyurmuştur. Dolayısıyla hamilelik altı aydır, çocuk da senin çocuğundur."
وَعَنْ عُمَرَ أَنَّهُ جِيءَ بِامْرَأَةٍ وَضَعَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَشَاوَرَ فِي رَجْمِهَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنْ خَاصَمْتُكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ خَصَمْتُكُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَاسْتَخْرَجَ مِنْهُمَا أَنَّ أَقَلَّ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ.
Ömer'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre altı aylıkken doğum yapmış bir kadın kendisine getirildi; o da onun recmedilmesi hususunda istişare etti. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Eğer sizinle Allah'ın Kitabı ile tartışırsam sizi delille mağlup ederim" dedi, sonra bu iki ayeti zikredip bunlardan en az hamilelik süresinin altı ay olduğu hükmünü çıkardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ وَقُرِئَ الرِّضَاعَةَ بِكَسْرِ الرَّاءِ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu kısmı {أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ} şeklinde okumuştur. Ayrıca [kelime] râ harfinin kesresiyle er-ridâa (الرِّضَاعَةَ) olarak da okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: هَذَا الْحُكْمُ لِمَنْ أَرَادَ إِتْمَامَ الرَّضَاعَةِ، وَعَنْ قَتَادَةَ أَنْزَلَ اللَّهُ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ، ثُمَّ أَنْزَلَ الْيُسْرَ وَالتَّخْفِيفَ فَقَالَ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَوَّزَ النُّقْصَانَ بِذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّامَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: يُرْضِعْنَ كَمَا تَقُولُ: أَرْضَعَتْ فُلَانَةُ لِفُلَانٍ وَلَدَهُ، أَيْ يُرْضِعْنَ حَوْلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الْإِرْضَاعَ مِنَ الْآبَاءِ، لِأَنَّ الْأَبَ يَجِبُ عَلَيْهِ إِرْضَاعُ الْوَلَدِ دُونَ الْأُمِّ لِمَا بَيَّنَّاهُ.
İkinci Mesele: Bu cümlenin kendisinden öncesiyle irtibatının keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Ayetin takdiri "Bu hüküm, emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir" şeklindedir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: Allah tam iki yılı indirmiş, sonra kolaylık ve hafifletmeyi indirerek: {لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ bu ayeti zikrederek [sürede] eksiltmeye cevaz vermiştir. İkincisi: Lâm harf-i cerri, tıpkı "Falanca kadın, filanca adam için çocuğunu emzirdi" demen gibi {يُرْضِعْنَ} buyruğuna müteallıktır; yani "Babalar arasından emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için iki yıl emzirirler"; çünkü açıkladığımız üzere çocuğu emzirtmek anneye değil, babaya vaciptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onların maruf vechiyle yiyeceği ve giyeceği çocuk kendisinin olan [baba]ya aittir” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَوْلُودِ لَهُ هُوَ الْوَالِدُ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْهُ بِهَذَا الِاسْمِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ صاحب
Birinci Mesele: el-mevlûdü leh (الْمَوْلُودِ لَهُ), babadır. Ondan bu isimle tabir edilmesi birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
«الْكَشَّافِ» : إِنَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ الْوَالِدَاتِ إِنَّمَا وَلَدْنَ الْأَوْلَادَ لِلْآبَاءِ، وَلِذَلِكَ يُنْسَبُونَ إليهم لا إلى الأمهات وأنشد للمأمون بن الرَّشِيدِ:
Bundaki sebep, annelerin çocukları ancak babalar için doğurduklarının bilinmesidir; bundan dolayı da çocuklar annelere değil babalara nispet edilirler. O, Me'mûn b. Reşîd'in şu beytini inşad etmiştir:
وَإِنَّمَا أُمَّهَاتُ النَّاسِ أَوْعِيَةٌ ... مُسْتَوْدَعَاتٌ وَلِلْآبَاءِ أَبْنَاءُ
İnsanların anneleri ancak birer kaptır / Kendilerine emanet bırakılan; oğullar ise babalarındır.
الثَّانِي: أَنَّ هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يَلْتَحِقُ بِالْوَالِدِ لِكَوْنِهِ مَوْلُودًا عَلَى فِرَاشِهِ عَلَى مَا
İkincisi: Bu, çocuğun ancak babanın nikâh akdi altında doğmuş olması sebebiyle babaya ilhak edileceğine dair bir tenbihtir; nitekim
قَالَ ﷺ: «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Çocuk [nikâh altındaki meşru] yatağa aittir" buyurmuştur.
فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِذَا وَلَدَتِ الْمَرْأَةُ الْوَلَدَ لِلرَّجُلِ وَعَلَى فِرَاشِهِ، وَجَبَ عَلَيْهِ رِعَايَةُ مَصَالِحِهِ، فَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ سَبَبَ النَّسَبِ وَاللَّحَاقِ مُجَرَّدُ هَذَا الْقَدْرِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قيل في تفسير قوله: ابْنَ أُمَ
Sanki şöyle buyurmuştur: Kadın çocuğu erkek için ve onun meşru nikâh bağı altında doğurduğunda, erkeğin onun maslahatlarını gözetmesi vacip olur. İşte bu, nesebe ve çocuğun babaya ilhakına sebebin sırf bu durum olduğuna dair bir tenbihtir. Üçüncüsü: {ابْنَ أُمَّ} “Ey anamın oğlu!”
[طه: ٩٤] أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّ الْأُمَّ مُشْفِقَةٌ عَلَى الْوَلَدِ، فَكَانَ الْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ الْأُمِّ تَذْكِيرُ الشَّفَقَةِ، فَكَذَا هَاهُنَا ذَكَرَ الْوَالِدَ بِلَفْظِ الْمَوْلُودِ لَهُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَلَدَ إِنَّمَا وُلِدَ لِأَجْلِ الْأَبِ، فَكَانَ نَقْصُهُ عَائِدًا إِلَيْهِ، وَرِعَايَةُ مَصَالِحِهِ لَازِمَةً لَهُ، كَمَا قِيلَ: كَلِمَةٌ لَكَ، وَكَلِمَةٌ عَلَيْكَ.
[Tâhâ 94] ayetinin tefsirinde, bundan muradın annenin çocuğa şefkatli olması sebebiyle, annenin zikrinden maksadın şefkati hatırlatmak olduğu söylenmiştir. İşte burada da, bu çocuğun sırf baba uğruna doğmuş olduğuna bir tenbih olarak baba el-mevlûdü leh lafzıyla zikredilmiştir; dolayısıyla çocuğun eksikliği ve nafaka ihtiyacı babaya aittir ve onun maslahatlarını gözetmek de babaya lazımdır; nitekim "Bir söz senin lehine, bir söz de senin aleyhinedir" denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا وَصَّى الْأُمَّ بِرِعَايَةِ جَانِبِ الطِّفْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ وَصَّى الْأَبَ بِرِعَايَةِ جَانِبِ الْأُمِّ حَتَّى تَكُونَ قَادِرَةً عَلَى رِعَايَةِ/ مَصْلَحَةِ الطِّفْلِ فَأَمَرَهُ بِرِزْقِهَا وَكِسْوَتِهَا بِالْمَعْرُوفِ، وَالْمَعْرُوفُ فِي هَذَا الْبَابِ قَدْ يَكُونُ مَحْدُودًا بِشَرْطٍ وَعَقْدٍ، وَقَدْ يَكُونُ غَيْرَ مَحْدُودٍ إِلَّا مِنْ جِهَةِ الْعُرْفِ، لِأَنَّهُ إِذَا قَامَ بِمَا يَكْفِيهَا فِي طَعَامِهَا وَكِسْوَتِهَا، فَقَدِ اسْتَغْنَى عَنْ تَقْدِيرِ الْأُجْرَةِ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ أَقَلَّ مِنْ قَدْرِ الْكِفَايَةِ لَحِقَهَا مِنَ الْجُوعِ وَالْعُرْيِ، فَضَرَرُهَا يَتَعَدَّى إِلَى الْوَلَدِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, {وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ} “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” buyruğunda anneye çocuğun tarafını gözetmeyi tavsiye ettiği gibi, babaya da çocuğun maslahatını gözetmeye muktedir olabilsin diye annenin tarafını gözetmeyi tavsiye etmiş ve ona maruf vechiyle annenin yiyeceğini ve giyeceğini sağlamasını emretmiştir. Bu babdaki maruf, bazen bir şart ve akitle belirlenmiş olabilir; bazen de sadece örf cihetiyle belirlenmemiş olabilir. Çünkü baba, yiyeceğinde ve giyeceğinde kadına yetecek olanı temin ettiğinde, ücret takdirinden müstağni olur. Şayet bu [temin edilen miktar] kifayet miktarından az olursa, açlık ve çıplaklıktan ötürü kadına zarar ulaşır; onun göreceği zarar da çocuğa sirayet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَّى الْأُمَّ بِرِعَايَةِ الطِّفْلِ أَوَّلًا، ثُمَّ وَصَّى الْأَبَ بِرِعَايَتِهِ ثَانِيًا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ احْتِيَاجَ الطِّفْلِ إِلَى رِعَايَةِ الْأُمِّ أَشَدُّ مِنِ احْتِيَاجِهِ إِلَى رِعَايَةِ الْأَبِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الطِّفْلِ وَبَيْنَ رِعَايَةِ الْأُمِّ وَاسِطَةٌ الْبَتَّةَ، أَمَّا رِعَايَةُ الْأَبِ فَإِنَّمَا تَصِلُ إِلَى الطِّفْلِ بِوَاسِطَةٍ، فَإِنَّهُ يَسْتَأْجِرُ الْمَرْأَةَ عَلَى إِرْضَاعِهِ وَحَضَانَتِهِ بِالنَّفَقَةِ وَالْكِسْوَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَقَّ الْأُمِّ أَكْثَرُ مِنْ حَقِّ الْأَبِ، وَالْأَخْبَارُ الْمُطَابِقَةُ لِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ مَشْهُورَةٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ önce anneye çocuğu gözetmeyi tavsiye etmiş, sonra ikinci olarak babaya onu gözetmeyi tavsiye etmiştir. Bu da çocuğun annenin gözetimine olan ihtiyacının babanın gözetimine olan ihtiyacından daha şiddetli olduğuna delalet eder; zira çocuk ile annenin gözetimi arasında kesinlikle hiçbir vasıta yoktur. Babanın gözetimi ise çocuğa ancak bir vasıtayla ulaşır; çünkü o, kadını nafaka ve giyecek karşılığında çocuğu emzirmesi ve bakımını üstlenmesi için kiralar. Bu da annenin hakkının babanın hakkından daha fazla olduğuna delalet eder; bu manaya mutabık olan haberler çok ve meşhurdur. Sonra Allah Teâlâ: {لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها} “Hiçbir kimse gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü tutulmaz” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّكْلِيفُ: الْإِلْزَامُ، يُقَالُ: كَلَّفَهُ الْأَمْرَ فَتَكَلَّفَ وَكُلِّفَ، وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَهُ مِنَ الْكَلْفِ، وَهُوَ الْأَثَرُ عَلَى الْوَجْهِ مِنَ السَّوَادِ، فَمَعْنَى تَكَلَّفَ الْأَمْرَ اجْتَهَدَ أَنْ يُبَيِّنَ فِيهِ أَثَرَهُ وَكَلَّفَهُ أَلْزَمَهُ مَا يَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُهُ، وَالْوُسْعُ مَا يَسَعُ الإنسان فيطيقه أَخْذَهُ، مِنْ سِعَةِ الْمُلْكِ أَيِ الْعَرَضِ، وَلَوْ ضَاقَ لَعَجَزَ عَنْهُ، وَالسِّعَةِ بِمَنْزِلَةِ الْقُدْرَةِ، فَلِهَذَا قِيلَ: الْوُسْعُ فَوْقَ الطَّاقَةِ.
Birinci Mesele: Teklif (التَّكْلِيفُ), ilzam etmek (yükümlü kılmak) demektir. "Kellefehu'l-emre fe-tekellefe ve küllife" (كَلَّفَهُ الْأَمْرَ فَتَكَلَّفَ وَكُلِّفَ) denilir. Kökünün el-kelef (الْكَلْفِ) kelimesinden geldiği de söylenmiştir; bu da yüzde bulunan siyahlık eseridir (lekedir). Dolayısıyla işe tekellüf etmenin (تَكَلَّفَ الْأَمْرَ) manası, o işte kendi izini/eserini ortaya koymak için çaba sarf etti; onu mükellef kıldı (كَلَّفَهُ) demek ise ona eseri kendisinde belirecek şeyi ilzam etti demektir. el-Vüs' (الْوُسْعُ) ise insanın içine sığan, takat getirip kaldırabildiği şeydir; [kelime] mülkün genişliğinden (سِعَةِ الْمُلْكِ) yani eninden türemiştir; şayet daralsaydı ona güç yetiremezdi. Genişlik (es-sia) kudret mesabesindedir; bundan dolayı: "Vüs' takatin üstündedir" denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ أَبَ هَذَا الصَّبِيِّ لَا يُكَلَّفُ الْإِنْفَاقَ عَلَيْهِ وَعَلَى أُمِّهِ، إِلَّا مَا تَتَّسِعُ لَهُ قُدْرَتُهُ، لِأَنَّ الْوُسْعَ فِي اللُّغَةِ مَا تَتَّسِعُ لَهُ الْقُدْرَةُ، وَلَا يَبْلُغُ اسْتِغْرَاقَهَا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ الْأَبَ إِلَّا ذَلِكَ، وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ: فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى ثُمَّ بَيَّنَ فِي النَّفَقَةِ أَنَّهَا عَلَى قَدْرِ إِمْكَانِ الرَّجُلِ بِقَوْلِهِ: لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ، وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا [الطَّلَاقِ: ٦، ٧] .
İkinci Mesele: Ayetten murat, bu çocuğun babasının, çocuğa ve annesine yapacağı harcamada ancak gücünün yettiği kadarıyla mükellef tutulacağıdır; çünkü lügatte vüs', kudretin içine sığdığı ve onu bütünüyle tüketip tüketmediği sınırına varmayan şeydir. Ayet, babaya ancak bu kadarlık kısmın lazım geldiğini beyan etmiştir. Bu, Talâk suresindeki şu buyruğun benzeridir: {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Eğer sizin için [çocuğu] emzirirlerse onlara ücretlerini verin”; sonra: {وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى} “Eğer [ücret konusunda] anlaşmazlığa düşerseniz, çocuğu onun için başka bir kadın emzirecektir” buyurmuş, ardından nafakada bunun erkeğin imkânı nispetinde olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiştir: {لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها} “Geniş imkânları olan kimse bu genişliğine göre harcasın; rızkı daraltılmış olan da Allah'ın kendisine verdiğinden versin. Allah hiçbir kimseyi ona verdiğinden başkasıyla yükümlü tutmaz” [Talâk 6, 7].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُكَلِّفُ الْعِبَادَ إِلَّا مَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ أَحَدًا إِلَّا مَا تَتَّسِعُ لَهُ قُدْرَتُهُ، وَالْوُسْعُ فَوْقَ الطَّاقَةِ، فَإِذَا لَمْ يُكَلِّفْهُ اللَّهُ تَعَالَى مَا لَا تَتَّسِعُ لَهُ قُدْرَتُهُ، فَبِأَنْ لَا يُكَلِّفَهُ مَا لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَيْهِ أَوْلَى.
Üçüncü Mesele: Mûtezile, Allah Teâlâ'nın kulları ancak güç yetirebilecekleri şeylerle mükellef tuttuğuna dair bu ayete tutunmuştur; zira O, hiç kimseyi gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü kılmadığını haber vermiştir; vüs' ise takatin üstündedir. Allah Teâlâ bir kimseyi gücünün yetmediği şeyle mükellef kılmadığına göre, hiç kudretinin bulunmadığı bir şeyle mükellef kılmaması evleviyetle geçerlidir.
ثُمَّ قَالَ: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: {لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها} “Ne bir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılsın...” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَقُتَيْبَةُ عَنِ الْكِسَائِيِّ لَا تُضَارَّ بِالرَّفْعِ وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ إِنَّهُ نَسَقٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تُكَلَّفُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: هَذَا غَلَطٌ لِأَنَّ النَّسَقَ بلا إِنَّمَا هُوَ إِخْرَاجُ الثَّانِي مِمَّا دَخَلَ فِيهِ الْأَوَّلُ نَحْوَ: ضَرَبْتُ زَيْدًا لَا عَمْرًا فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: يَقُومُ زَيْدٌ لَا يَقْعُدُ عَمْرٌو، فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى النَّسَقِ، بَلِ الصَّوَابُ أَنَّهُ مَرْفُوعٌ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ فِي النَّهْيِ كَمَا يُقَالُ: لَا يَضْرِبُ زَيْدٌ لَا تَقْتُلْ عُمْرًا وأما النصب فعلى النهي، والأصل لا تضار فَأُدْغِمَتِ/ الرَّاءُ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ وَفُتِحَتِ الثَّانِيَةُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، يُقَالُ:
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî'den rivayetle Kuteybe bu lafzı [sonunu] ref ile {لا تُضَارُّ}; diğerleri ise fetha ile {لا تُضَارَّ} okumuşlardır. Ref'e gelince; Kisâî ve Ferrâ bunun {لَا تُكَلَّفُ} buyruğuna atıf olduğunu söylemişlerdir. Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: "Bu bir hatadır; zira lâ ile yapılan atıf, ancak birincinin dâhil olduğu hükümden ikinciyi çıkarmaktır; nitekim 'Zeyd'e vurdum, Amr'a değil' (ضَرَبْتُ زَيْدًا لَا عَمْرًا) denmesi böyledir. Fakat 'Zeyd kalkıyor, Amr oturmuyor' (يَقُومُ زَيْدٌ لَا يَقْعُدُ عَمْرٌو) denilmesine gelince, bunun atıf yoluyla olması caiz değildir; bilakis doğru olan, tıpkı 'Zeyd vurmaz, sen Amr'ı öldürme' (لَا يَضْرِبُ زَيْدٌ لَا تَقْتُلْ عُمْرًا) denilmesinde olduğu gibi nehiydeki istinaf (yeni başlangıç) üzere merfû olmasıdır." Nasb kıraatine gelince, bu nehiy üzeredir; aslı lâ tudârir (لَا تُضَارِرْ) şeklindedir;
يُضَارِرُ رَجُلٌ زَيْدًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ التَّضْعِيفُ، فَأُدْغِمَتْ إِحْدَى الرَّاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى، فَصَارَ لَا تُضَارَّ، كَمَا تَقُولُ: لَا تَرْدُدْ ثُمَّ تُدْغِمُ فَتَقُولُ: لَا تَرُدَّ بالفتح قال تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَرَأَ الْحَسَنُ: لَا تُضَارَّ بِالْكَسْرِ وَهُوَ جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ، وَقَرَأَ أَبَانٌ عَنْ عَاصِمٍ (لا تضارر) مطهرة الرَّاءِ مَكْسُورَةً عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لَهَا.
birinci râ harfi ikinciye idgam edilmiş ve iki sâkinin yan yana gelmesi sebebiyle ikincisi fethalanmıştır. Bir adamın Zeyd'e zarar vermesi kastedilerek "Yudâriru racülün Zeyden" (يُضَارِرُ رَجُلٌ زَيْدًا) denilir; çünkü kelimenin aslı şeddeli (mudâaf) fiildir; bu yüzden iki râ'dan biri diğerine idgam edilmiş ve tıpkı 'Lâ terdüd' (لَا تَرْدُدْ) deyip sonra idgam yaparak fetha ile 'Lâ terudde' (لَا تَرُدَّ) dediğin gibi {لا تُضَارَّ} olmuştur. Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” [Mâide 54] buyurmuştur. Hasan ise bunu kesre ile {لا تُضَارِّ} okumuştur ve bu Arap dilinde caizdir. Ebân da Âsım'dan, fiilin kadına ait olduğunu gösterir şekilde râ harfi kesreli ve açılmış olarak lâ tudârir (لَا تُضَارِرْ) şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: لَا تُضَارَّ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ كِلَاهُمَا جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ، وَإِنَّمَا احْتَمَلَ الْوَجْهَيْنِ نَظَرًا لِحَالِ الْإِدْغَامِ الْوَاقِعِ فِي تُضَارَّ أَحَدُهُمَا: أَنْ يكون أصله لا تضار بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ الْمَرْأَةُ هِيَ الْفَاعِلَةَ لِلضِّرَارِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ لَا تُضَارَرْ بِفَتْحِ الرَّاءِ الْأُولَى فَتَكُونُ الْمَرْأَةُ هِيَ الْمَفْعُولَةَ بِهَا الضِّرَارُ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى: لَا تَفْعَلُ الْأُمُّ الضِّرَارَ بِالْأَبِ بِسَبَبِ إِيصَالِ الضِّرَارِ إِلَى الْوَلَدِ، وَذَلِكَ بِأَنْ تَمْتَنِعَ الْمَرْأَةُ مِنْ إِرْضَاعِهِ مَعَ أَنَّ الْأَبَ مَا امْتَنَعَ عَلَيْهَا فِي النَّفَقَةِ مِنَ الرِّزْقِ وَالْكِسْوَةِ، فَتُلْقِي الْوَلَدَ عَلَيْهِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مَعْنَاهُ: لَا تُضَارَرْ، أَيْ لَا يَفْعَلُ الْأَبُ الضِّرَارَ بِالْأُمِّ فَيَنْزِعَ الْوَلَدَ مِنْهَا مَعَ رغبتها في إمساكها وَشِدَّةِ مَحَبَّتِهَا لَهُ، وَقَوْلُهُ: وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ أَيْ: وَلَا تَفْعَلُ الْأُمُّ الضِّرَارَ بِالْأَبِ بِأَنْ تُلْقِيَ الْوَلَدَ عَلَيْهِ، وَالْمَعْنَيَانِ يَرْجِعَانِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنْ يَغِيظَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ بِسَبَبِ الْوَلَدِ.
İkinci Mesele: {لا تُضَارَّ} buyruğu iki veçhe ihtimallidir; her ikisi de dilde caizdir. Bu iki veçhe ihtimal taşıması sırf tudârra kelimesinde vuku bulan idgamın durumuna göredir. Birincisi: Aslının birinci râ'nın kesresiyle lâ tudârir (لَا تُضَارِرْ) olmasıdır; bu veçhe göre zararı fiilen veren bizzat kadındır. İkincisi: Aslının birinci râ'nın fethasıyla lâ tudârar (لَا تُضَارَرْ) olmasıdır; bu takdirde kadın kendisine zarar verilen mef'ûldür. Birinci veçhe göre mana: Anne, çocuğa zarar ulaştırmak suretiyle babaya zarar vermesin; bu da kadının, babanın nafaka, yiyecek ve giyecek konusunda kusur etmemesine rağmen çocuğu emzirmekten imtina edip çocuğu babanın üstüne atması şeklinde olur. İkinci veçhe göre mana: Kendisine zarar verilmesin; yani baba, kadının çocuğu yanında tutma arzusuna ve ona olan aşırı sevgisine rağmen çocuğu onun elinden çekip alarak anneye zarar vermesin demektir. Ayetteki {وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} “...ne de çocuk kendisinin olan [baba] çocuğu sebebiyle [zarara uğratılsın]” buyruğu ise: Anne, çocuğu babanın üstüne atarak babaya zarar vermesin demektir. İki mana da tek bir esasa döner; o da her birinin çocuk sebebiyle diğerini öfkelendirmesidir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ تُضَارَّ وَالْفِعْلُ لِوَاحِدٍ؟.
Eğer: "Fiil tek bir kişiye ait olduğu hâlde niçin işteşlik bildiren tudârra (تُضَارَّ) kalıbıyla buyurmuştur?" denilirse,
قُلْنَا لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَاهُ الْمُبَالَغَةُ، فَإِنَّ إِيذَاءَ مَنْ يُؤْذِيكَ أَقْوَى مِنْ إِيذَاءِ مَنْ لَا يُؤْذِيكَ وَالثَّانِي: لَا يُضَارُّ الْأُمُّ وَالْأَبُ بِأَنْ لَا تُرْضِعَ الْأُمُّ أَوْ يَمْنَعَهَا الْأَبُ وَيَنْزِعَهُ مِنْهَا وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِإِضْرَارِ الْوَلَدِ إِضْرَارُ الْآخَرِ، فَكَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ مُضَارَّةً.
biz deriz ki: Birkaç vecihtendir: Birincisi: Bunun manası mübalağadır; zira sana eziyet edene eziyet vermek, sana eziyet etmeyene eziyet etmekten daha şiddetlidir. İkincisi: Annenin emzirmemesiyle yahut babanın anneyi menedip çocuğu onun elinden çekip almasıyla anne ve baba birbirine zarar vermesin [demektir]. Üçüncüsü: Çocuğa zarar verme hususunda ikisinden her birinin maksadı diğerine zarar vermektir; dolayısıyla bu gerçekte karşılıklı bir zarar verme (mudâarre) olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَإِنْ كَانَ خَبَرًا فِي الظَّاهِرِ، لَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ النَّهْيُ، وَهُوَ يَتَنَاوَلُ إِسَاءَتَهَا إِلَى الْوَلَدِ بِتَرْكِ الرَّضَاعِ، وَتَرْكِ التَّعَهُّدِ وَالْحِفْظِ.
Üçüncü Mesele: {لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها} “Ne bir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılsın...” buyruğu zahirde haber olsa da, bundan murat nehiydir. Bu nehiy, annenin emzirmeyi terk etmek, bakım ve korumayı bırakmak suretiyle çocuğa kötülük etmesini içine alır.
وَقَوْلُهُ: وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْمَضَارِّ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَمْنَعَ الْوَالِدَةَ أَنْ تُرْضِعَهُ وَهِيَ بِهِ أَرْأَفُ وَقَدْ يَكُونُ بِأَنْ يُضَيِّقَ عَلَيْهَا النَّفَقَةَ وَالْكِسْوَةَ أَوْ بِأَنْ يُسِيءَ الْعِشْرَةَ فَيَحْمِلَهَا ذَلِكَ عَلَى إِضْرَارِهَا بِالْوَلَدِ، فَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي هَذَا النَّهْيِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} “...ne de çocuk kendisinin olan [baba] çocuğu sebebiyle [zarara uğratılsın]” buyruğu ise bütün zarar verme türlerini içine alır. Bu da babanın, çocuğa karşı daha şefkatli olduğu hâlde anneyi onu emzirmekten menetmesiyle olabileceği gibi, kadına nafakayı ve giyeceği daraltmasıyla yahut onunla kötü geçinip de kadını bu sebeple çocuğa zarar vermeye sevk etmesiyle olabilir; bunların tamamı bu nehyin kapsamına dâhildir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْوَلَدِ وَذِكْرُ الْوَالِدِ وَذِكْرُ الْوَالِدَاتِ احْتَمَلَ فِي الْوَارِثِ أَنْ يَكُونَ مُضَافًا إِلَى وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ، وَالْعُلَمَاءُ لَمْ يَدَعُوا وَجْهًا يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِهِ إِلَّا وَقَالَ بِهِ بَعْضُهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ} “Vârisin üzerine de bunun benzeri [bir yükümlülük] vardır” buyruğuna gelince; bil ki daha önce çocuğun, babanın ve annelerin zikri geçtiği için, buradaki "vâris" lafzının bunlardan birine muzaf olması muhtemeldir; âlimler söylenmesi mümkün olan hiçbir veçhi bırakmamış, mutlaka içlerinden bazıları onu benimsemiştir.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الْمُرَادَ وَارِثُ الْأَبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Birinci Görüş: İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledilen görüştür: Muradın babanın vârisi olmasıdır. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ'nın buyruğu:
وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ/ بِالْمَعْرُوفِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ لِبَيَانِ الْمَعْرُوفِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَوْلُودَ لَهُ إِنْ مَاتَ فَعَلَى وَارِثِهِ مِثْلُ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنَ الرِّزْقِ وَالْكِسْوَةِ، يَعْنِي إِنْ مَاتَ الْمَوْلُودُ لَهُ لَزِمَ وَارِثَهُ أَنْ يَقُومَ مَقَامَهُ فِي أَنْ يَرْزُقَهَا وَيَكْسُوَهَا بِالشَّرْطِ الْمَذْكُورِ، وَهُوَ رِعَايَةُ الْمَعْرُوفِ وَتَجَنُّبُ الضِّرَارِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا إِذَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَى وَارِثِ الْوَلَدِ وَالْوَلَدُ أَيْضًا وَارِثُهُ، أَدَّى إِلَى وُجُوبِ نفقته على غيره، حال ماله مَالٌ يُنْفِقُ مِنْهُ وَإِنَّ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا وَرِثَ مِنْ أَبِيهِ مَالًا فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى مَنْ يَقُومُ بِتَعَهُّدِهِ وَيُنْفِقُ ذَلِكَ الْمَالَ عَلَيْهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَيَدْفَعُ الضِّرَارَ عَنْهُ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ يُمْكِنُ إِيجَابُهَا عَلَى وَارِثِ الْأَبِ.
{وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ} “Vârisin üzerine de bunun benzeri [bir yükümlülük] vardır” ifadesi, {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onların maruf vechiyle yiyeceği ve giyeceği çocuk kendisinin olan [baba]ya aittir” buyruğuna matuftur; ikisi arasındaki kısım ise marufun beyanı için gelmiş bir ara cümledir (itiraziyedir). Mana şudur: Şayet baba vefat ederse, ona vacip olan yiyecek ve giyeceğin benzeri onun vârisinin üzerine de vaciptir; yani çocuk kendisinin olan baba ölürse, zikredilen şartla—ki o da marufu gözetmek ve zarar vermekten kaçınmaktır—kadının yiyeceğini ve giyeceğini temin etmede vârisinin onun yerine geçmesi gerekir. Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Bu görüş zayıftır; zira lafzı çocuğun vârisine hamlettiğimizde—çocuk da onun vârisidir—bu durum, çocuğun harcama yapacağı bir malı bulunduğu hâlde nafakasının başkasına vacip olmasına yol açar ki bu caiz değildir. Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Çocuk babasından bir mal tevarüs ettiğinde, onun bakımını üstlenecek, o malı onun üzerine maruf vechiyle harcayacak ve zararı ondan savuşturacak birine ihtiyaç duyar; işte bu hususların babanın vârisine vacip kılınması mümkündür.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ وَارِثُ الْأَبِ يَجِبُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِ الْأَبِ كُلُّ مَا كَانَ وَاجِبًا عَلَى الْأَبِ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَأَبِي مُسْلِمٍ وَالْقَاضِي، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ أَيُّ وَارِثٍ هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ الْعَصَبَاتُ دُونَ الْأُمِّ، وَالْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَسُفْيَانَ وَإِبْرَاهِيمَ وَقِيلَ: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ عَلَى قَدْرِ النَّصِيبِ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالُوا: النَّفَقَةُ عَلَى قَدْرِ الْمِيرَاثِ، وَقِيلَ: الْوَارِثُ مِمَّنْ كَانَ ذَا رَحِمٍ مُحَرَّمٍ دُونَ غَيْرِهِمْ مِنَ ابْنِ الْعَمِّ وَالْمَوْلَى وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَنْ لَا فَضْلَ بَيْنَ وَارِثٍ وَوَارِثٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَقَ اللَّفْظَ فَغَيْرُ ذِي الرَّحِمِ بِمَنْزِلَةِ ذِي الرَّحِمِ، كَمَا أَنَّ الْبَعِيدَ كَالْقَرِيبِ، وَالنِّسَاءَ كَالرِّجَالِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْأُمَّ خَرَجَتْ مِنْ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ مَرَّ ذِكْرُهَا بِإِيجَابِ الْحَقِّ لَهَا، لَصَحَّ أَيْضًا دُخُولُهَا تَحْتَ الْكَلَامِ، لأنها قد تكون وارث كَغَيْرِهَا.
İkinci Görüş: Muradın babanın vârisi olmasıdır; babanın vefatı anında, babaya vacip olan her şey onun üzerine vacip olur. Bu, Hasan, Katâde, Ebû Müslim ve el-Kâdî'nin görüşüdür. Sonra bu görüşü savunanlar, bu vârisin hangi vâris olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Denilmiştir ki: O, anne ve anne bir kardeşler dışındaki asabelerdir; bu, Ömer, Hasan, Mücâhid, Atâ, Süfyân ve İbrâhîm'in görüşüdür. Denilmiştir ki: O, mirastaki payı nispetinde çocuğun erkek ve kadın vârisleridir; bu, Katâde ile İbn Ebî Leylâ'nın görüşüdür; onlar: "Nafaka mirastaki pay nispetindedir" demişlerdir. Denilmiştir ki: Vâris, amcaoğlu ve mevlâ gibi diğerleri hariç, mahrem akraba olan kimselerdir; bu da Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür. Bil ki kelamın zahiri vâris ile vâris arasında bir fark olmamasını gerektirir; çünkü Allah Teâlâ lafzı mutlak bırakmıştır; dolayısıyla mahrem olmayan akraba da mahrem akraba mesabesindedir; tıpkı uzaktakinin yakındaki gibi, kadınların da erkekler gibi olması misali. Şayet anne, kendisine hak vacip kılınarak daha önce zikredilmiş olması sebebiyle bunun dışına çıkmış olmasaydı, onun da bu kelamın altına dâhil olması sahih olurdu; çünkü o da diğerleri gibi vâris olabilmektedir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنَ الْوَارِثِ الْبَاقِي مِنَ الْأَبَوَيْنِ، وَجَاءَ فِي الدُّعَاءِ الْمَشْهُورِ: وَاجْعَلْهُ الْوَارِثَ مِنَّا، أَيِ الْبَاقِيَ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَجَمَاعَةٍ.
Üçüncü Görüş: Vâristen muradın anne ve babadan sağ kalanı olmasıdır. Nitekim meşhur duada: "Onu bizden sağ kalan kıl" yani geride kalan kıl şeklinde geçmiştir. Bu, Süfyân ve bir grubun görüşüdür.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَرَادَ بِالْوَارِثِ الصَّبِيَّ نَفْسَهُ الَّذِي هُوَ وَارِثُ أَبِيهِ الْمُتَوَفَّى فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ وَجَبَ أَجْرُ الرَّضَاعَةِ فِي مَالِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ أُجْبِرَتْ أُمُّهُ عَلَى إِرْضَاعِهِ، وَلَا يُجْبَرُ عَلَى نَفَقَةِ الصَّبِيِّ إِلَّا الْوَالِدَانِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ.
Dördüncü Görüş: Vâris ile vefat eden babasının vârisi olan bizzat çocuğun kendisini murat etmiştir; zira şayet çocuğun malı varsa emzirme ücreti kendi malından vacip olur; eğer malı yoksa annesi onu emzirmeye mecbur edilir. Çocuğun nafakasına anne babasından başkası zorlanamaz. Bu, Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِثْلُ ذلِكَ فَقِيلَ مِنَ النَّفَقَةِ وَالْكِسْوَةِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ، وَقِيلَ: مِنْ تَرْكِ الْإِضْرَارِ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَالضَّحَّاكِ، وَقِيلَ: مِنْهُمَا عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Allah Teâlâ'nın: {مِثْلُ ذلِكَ} “Bunun benzeri” buyruğuna gelince; İbrâhîm'den nafaka ve giyecekten [benzeri]; Şa'bî, Zührî ve Dahhâk'tan zarar vermeyi terk etmekten [benzeri]; ilim ehlinin ekserisinden ise her ikisinden [benzeri] olduğu söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما} “Eğer [anne ve baba] aralarında karşılıklı rıza ve istişare ile sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur” buyruğuna gelince, bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْفِصَالِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْفِطَامُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الْأَحْقَافِ: ١٥] وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْفِطَامُ بِالْفِصَالِ لِأَنَّ الْوَلَدَ يَنْفَصِلُ عَنْ الِاغْتِذَاءِ بِلَبَنِ أُمِّهِ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَاتِ قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ فُصِلَ الْوَلَدُ عَنِ الْأُمِّ فَصْلًا وَفِصَالًا، وَقُرِئَ بِهِمَا فِي قَوْلِهِ: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ وَالْفِصَالُ/ أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ إِذَا انْفَصَلَ مِنْ أُمِّهِ فَقَدِ انْفَصَلَتْ مِنْهُ، فَبَيْنَهُمَا فِصَالٌ نَحْوُ الْقِتَالِ وَالضِّرَابِ، وَسُمِّيَ الْفَصِيلُ فَصِيلًا لِأَنَّهُ مَفْصُولٌ عَنْ أُمِّهِ، وَيُقَالُ: فَصَلَ مِنَ الْبَلَدِ إِذَا خَرَجَ عَنْهُ وَفَارَقَهُ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ [الْبَقَرَةِ:
Birinci Mesele: Fisâl (الْفِصَال) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun, Allah Teâlâ'nın: {وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [Ahkâf 15] buyruğundan dolayı sütten kesme (fıtâm) olmasıdır. Sütten kesmeye fisâl adının verilmesi, ancak çocuğun annesinin sütüyle beslenmekten ayrılıp onun dışındaki diğer gıdalara geçmesi sebebiyledir. Müberred şöyle demiştir: Çocuğun anneden ayrılması kastedilerek "Fusile'l-veledu ani'l-ümmi faslen ve fisâlen" (فُصِلَ الْوَلَدُ عَنِ الْأُمِّ فَصْلًا وَفِصَالًا) denilir. Allah'ın: {وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ} buyruğunda her iki şekilde de okunmuştur; el-fisâl (الْفِصَالُ) kıraati daha güzeldir; çünkü çocuk annesinden ayrılınca kadın da ondan ayrılmış olur; dolayısıyla tıpkı kıtâl ve dırâb gibi aralarında karşılıklı bir ayrılma (fisâl) meydana gelir. Sütten kesilmiş deve yavrusuna (fasîl) annesinden ayrıldığı için fasîl denilmiştir. Bir kimse beldeden çıkıp ondan ayrıldığında "Fasale mine'l-beled" (فَصَلَ مِنَ الْبَلَدِ) denilir. Allah Teâlâ: {فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ} “Tâlût ordularıyla ayrılıp hareket edince...” [Bakara
٢٤٩] وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ الْفِصَالِ هَاهُنَا عَلَى الْفِطَامِ هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.
249] buyurmuştur. Bil ki burada fisâl lafzını sütten kesmeye hamletmek müfessirlerin çoğunun görüşüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْحَوْلَيْنِ الْكَامِلَيْنِ هُوَ تَمَامُ مُدَّةِ الرَّضَاعِ وَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى لَا يَلْزَمَ التَّكْرَارُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْفِطَامَ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ جَائِزٌ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ tam iki yılın emzirme süresinin sonu olduğunu beyan edince, tekrara düşülmesin diye bu ayeti bunun dışındaki bir duruma hamletmek vacip olmuştur. Sonra ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi: "Bu ayetten murat, iki yıldan önce sütten kesmenin caiz olduğudur" demiş; kimi de şöyle demiştir:
إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِطَامَ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ جَائِزٌ، وَبَعْدَهُ أَيْضًا جَائِزٌ وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.
Bu ayet, sütten kesmenin iki yıldan önce caiz olduğuna delalet ettiği gibi, iki yıldan sonra da caiz olduğuna delalet eder. Bu görüş İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ مَا قَبْلَ الْآيَةِ لَمَّا دَلَّ عَلَى جَوَازِ الْفِطَامِ عِنْدَ تَمَامِ الْحَوْلَيْنِ كَانَ أَيْضًا دَلِيلًا عَلَى جَوَازِ الزِّيَادَةِ عَلَى الْحَوْلَيْنِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ بَقِيَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى جَوَازِ الْفِطَامِ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلَيْنِ فَقَطْ.
Birinci görüşün delili şudur: Ayetten önceki kısım tam iki yıl dolduğunda sütten kesmenin cevazına delalet edince, aynı zamanda iki yılın üzerine ilave etmenin cevazına da delil olmuştur. Durum böyle olunca, bu ayet sadece tam iki yıldan önce sütten kesmenin cevazına delalet eder hâlde kalmıştır.
وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي أَنَّ الْوَلَدَ قَدْ يَكُونُ ضَعِيفًا فَيَحْتَاجُ إِلَى الرَّضَاعِ وَيَضُرُّ بِهِ فَطْمُهُ كَمَا يَضُرُّ ذَلِكَ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ أَنَّ حُصُولَ الْمَضَرَّةِ فِي الْفِطَامِ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ نَادِرٌ وَحَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْمَعْهُودِ وَاجِبٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci görüşün delili şudur: Çocuk zayıf bünyeli olabilir, bu yüzden süt emmeye ihtiyaç duyar ve iki yıldan önce sütten kesmenin zarar vermesi gibi [iki yıldan sonra] sütten kesmek de ona zarar verebilir. İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: İki yıldan sonra sütten kesmede zararın ortaya çıkması nadirdir; kelamı ise alışılagelmiş olana hamletmek vaciptir. En doğrusunu Allah bilir.
القول الثاني: في تفسير الفصال، وهو أَنَّ أَبَا مُسْلِمٍ لَمَّا ذَكَرَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ قَالَ: وَيَحْتَمِلُ مَعْنًى آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِصَالِ إِيقَاعُ الْمُفَاصَلَةِ بَيْنَ الْأُمِّ وَالْوَلَدِ إِذَا حَصَلَ التَّرَاضِي وَالتَّشَاوُرُ فِي ذَلِكَ وَلَمْ يَرْجِعْ بِسَبَبِ ذَلِكَ ضَرَرٌ إِلَى الْوَلَدِ.
Fisâlin tefsirinde ikinci görüş: Ebû Müslim birinci görüşü zikrettikten sonra şöyle demiştir: Başka bir mana daha muhtemeldir; o da fisâlden muradın, bu hususta karşılıklı rıza ve istişare gerçekleştiğinde ve bundan dolayı çocuğa bir zarar dönmediğinde, anne ile çocuk arasındaki [emzirme bağını] ayırmanın fiilen yapılmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التَّشَاوُرُ فِي اللُّغَةِ: اسْتِجْمَاعُ الرَّأْيِ، وَكَذَلِكَ الْمَشُورَةُ وَالْمَشُورَةُ مَفُعْلَةٌ مِنْهُ كَالْمَعُونَةِ، وَشُرْتُ الْعَسَلَ اسْتَخْرَجْتُهُ، وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: شُرْتُ الدَّابَّةَ وَأَشَرْتُهَا أَيْ أَجْرَيْتُهَا لِاسْتِخْرَاجِ جَرْيِهَا، وَالشَّوَارُ مَتَاعُ الْبَيْتِ، لِأَنَّهُ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ، وَقَالُوا: شَوَّرْتُهُ فَتَشَوَّرَ، أَيْ خَجَّلْتُهُ، وَالشَّارَةُ هَيْئَةُ الرَّجُلِ، لِأَنَّهُ مَا يَظْهَرُ مِنْ زِيِّهِ وَيَبْدُو مِنْ زِينَتِهِ، وَالْإِشَارَةُ إِخْرَاجُ مَا فِي نَفْسِكَ، وَإِظْهَارُهُ لِلْمُخَاطَبِ بِالنُّطْقِ وَبِغَيْرِهِ.
İkinci Mesele: İstişare (التَّشَاوُرُ) lügatte fikirlerin bir araya getirilmesidir. Meşvere (الْمَشُورَةُ) ve meşûre (الْمَشُورَةُ) de böyledir; [bu kelime] tıpkı maûne gibi mef'ule kalıbındadır. "Şürtü'l-asele" (شُرْتُ الْعَسَلَ), balı [kovandan] çıkardım demektir. Ebû Zeyd: "Şürtü'd-dâbbete ve eşertühâ" (شُرْتُ الدَّابَّةَ وَأَشَرْتُهَا) yani koşusunu ortaya çıkarmak için hayvanı koşturdum, demiştir. Eş-Şevâr (الشَّوَارُ) evin eşyasıdır; çünkü bakana görünür. "Şevvertühü fe-teşevvere" (شَوَّرْتُهُ فَتَشَوَّرَ) yani onu utandırdım, o da utandı demişlerdir. Eş-Şâre (الشَّارَةُ) kişinin kılık kıyafetidir; çünkü onun kılığından ve ziynetinden dışarı yansıyan kısımdır. İşaret (الْإِشَارَةُ) ise içindekini çıkarmak ve konuşmayla veya başka bir yolla muhataba göstermektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْفِطَامَ فِي أَقَلَّ مِنْ حَوْلَيْنِ لَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ رِضَا الْوَالِدَيْنِ وَعِنْدَ الْمُشَاوَرَةِ مَعَ أَرْبَابِ التَّجَارِبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأُمَّ قَدْ تَمَلُّ مِنَ الرَّضَاعِ فَتُحَاوِلُ الْفِطَامَ وَالْأَبُ أَيْضًا قَدْ يَمَلُّ مِنْ إِعْطَاءِ الْأُجْرَةِ عَلَى الْإِرْضَاعِ، فَقَدْ يُحَاوِلُ الْفِطَامَ دَفْعًا لِذَلِكَ، لَكِنَّهُمَا قَلَّمَا يَتَوَافَقَانِ عَلَى الْإِضْرَارِ بِالْوَلَدِ لِغَرَضِ النَّفْسِ، ثُمَّ بِتَقْدِيرِ تَوَافُقِهِمَا اعْتُبِرَ الْمُشَاوَرَةُ مَعَ غَيْرِهِمَا، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَبْعُدُ أَنْ تَحْصُلَ مُوَافَقَةُ الْكُلِّ عَلَى مَا يَكُونُ فِيهِ إِضْرَارٌ بِالْوَلَدِ، فَعِنْدَ اتِّفَاقِ الْكُلِّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِطَامَ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ لَا يَضُرُّهُ الْبَتَّةَ فَانْظُرْ إِلَى إِحْسَانِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الطِّفْلِ الصَّغِيرِ كَمْ شَرَطَ فِي جَوَازِ إِفْطَامِهِ مِنَ الشَّرَائِطِ دَفْعًا لِلْمَضَارِّ عَنْهُ، ثُمَّ عِنْدَ اجْتِمَاعِ كُلِّ هَذِهِ الشَّرَائِطِ لَمْ يُصَرِّحْ بالإذن/ بل قال: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا كَانَ أَكْثَرَ ضَعْفًا كَانَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ معه أكثر وعناية به أشد.
Üçüncü Mesele: Ayet, iki yıldan daha az bir sürede sütten kesmenin ancak anne ve babanın rızasıyla ve tecrübe sahipleriyle yapılan istişare ile caiz olacağına delalet etmiştir. Zira anne emzirmekten bıkabilir de sütten kesmeye yeltenebilir; baba da emzirme ücreti vermekten bıkabilir de bundan kurtulmak için sütten kesmeye yeltenebilir; ancak sırf nefsi bir gaye uğruna çocuğa zarar verme hususunda nadiren uyuşurlar. Sonra ikisinin uyuştuğu farz edilse bile, onların dışındakilerle istişare şart kılınmıştır; bu durumda çocuğa zarar getirecek bir hususta hepsinin birden ittifak etmesi uzak bir ihtimaldir. Hepsinin ittifak etmesi ise, iki yıldan önce sütten kesmenin çocuğa kesinlikle zarar vermeyeceğine delalet eder. Öyleyse Allah Teâlâ'nın bu küçük yavruya olan lütfuna bir bak ki, zararları ondan defetmek için sütten kesilmesinin cevazında ne kadar çok şart koşmuştur! Sonra bütün bu şartlar toplandığında bile izni açıkça ifade etmemiş, bilakis: {فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki insan ne kadar zayıf olursa, Allah'ın rahmeti onunla o kadar çok ve ona olan inayeti o kadar şiddetli olur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Eğer çocuklarınızı [sütanne tutup] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz [ücreti] maruf vechiyle tastamam teslim ettiğiniz takdirde üzerinize bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”