وَلَا تدفنني فِي الْفَلَاةِ فَإِنَّنِي ... أَخَافُ إِذَا مَا مُتُّ أَنْ لَا أَذُوقُهَا
“Beni ıssız çöle gömmeyin; zira ben / Öldüğüm vakit onu tadamamaktan korkarım.”
ثُمَّ الَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِيمَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [البقرة: ٢٣٠] .
Sonra bu tevili pekiştiren husus, Allah Teâlâ'nın bu ayetin devamındaki: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Bundan sonra [ikinci koca da] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını koruyabileceklerini zannettikleri takdirde, [eski karı-kocanın] birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur” [Bakara, 230] kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّرْطَ هُوَ حُصُولُ الْخَوْفِ لِلرَّجُلِ وَلِلْمَرْأَةِ، وَلَا بُدَّ هَاهُنَا مِنْ مَزِيدِ بَحْثٍ، فَنَقُولُ: الْأَقْسَامُ الْمُمْكِنَةُ فِي هَذَا الْبَابِ أَرْبَعَةٌ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخَوْفُ حاصلا
Dördüncü Mesele: Bil ki bu ayetin zahiri, şartın hem erkek hem de kadın için bu korkunun meydana gelmesi olduğuna delalet eder. Burada daha fazla inceleme yapmak gerekir. Şöyle deriz: Bu babda mümkün olan kısımlar dörttür. Çünkü bu korku ya
مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ فَقَطْ، أَوْ مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ فَقَطْ، أَوْ لَا يَحْصُلَ الْخَوْفُ مِنْ قِبَلِ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، أَوْ يَكُونَ الْخَوْفُ حَاصِلًا مَنْ قِبَلِهِمَا مَعًا.
yalnızca kadın tarafından meydana gelir; ya yalnızca koca tarafından meydana gelir; ya ikisinden biri tarafından da meydana gelmez; ya da her ikisi tarafından birlikte meydana gelir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخَوْفُ حَاصِلًا مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ نَاشِزَةً مُبْغِضَةً للزوج، فههنا يَحِلُّ لِلزَّوْجِ أَخْذُ الْمَالِ مِنْهَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِّينَاهُ مِنْ حَدِيثِ جَمِيلَةَ مَعَ ثَابِتٍ، لِأَنَّهَا أَظْهَرَتِ الْبُغْضَ فَجَوَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَهَا الْخُلْعَ وَلِثَابِتٍ الْأَخْذَ.
Birinci kısma gelince: Bu korkunun yalnızca kadın tarafından meydana gelmesidir. Bu da kadının nâşize (itaatsiz) olup kocaya buğzetmesiyle olur. Bu durumda kocanın kadından mal alması helaldir. Bunun delili Cemîle ile Sâbit hadisinden rivayet ettiğimiz husustur. Çünkü kadın buğzunu izhar etmiş, bunun üzerine Resûlullah ﷺ de ona hul' yapmayı, Sâbit'e de [malı] almayı caiz kılmıştır.
فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ شَرَطَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَوْفَهُمَا مَعًا، فَكَيْفَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ يَكْفِي حُصُولُ الْخَوْفِ مِنْهَا فَقَطْ.
Eğer: “Allah Teâlâ bu ayette her ikisinin birlikte korkmasını şart koşmuştur; o halde nasıl sadece kadından korkunun meydana gelmesinin yeterli olduğunu söylediniz?” denilirse,
قُلْنَا: سَبَبُ هَذَا الْخَوْفِ وَإِنْ كَانَ أَوَّلُهُ مِنْ جِهَةِ الْمَرْأَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْخَوْفُ الْحَاصِلُ مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَخَافُ عَلَى نَفْسِهَا مِنْ عِصْيَانِ اللَّهِ فِي أَمْرِ الزَّوْجِ، وَهُوَ يَخَافُ أَنَّهَا إِذَا لَمْ تُطِعْهُ فَإِنَّهُ يَضْرِبُهَا وَيَشْتُمُهَا، وَرُبَّمَا زَادَ عَلَى قَدْرِ الْوَاجِبِ فَكَانَ الْخَوْفُ حَاصِلًا لَهُمَا جَمِيعًا، فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ السَّبَبُ مِنْهَا لِأَمْرٍ يَتَعَلَّقُ بِالزَّوْجِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكْرَهَ الْمَرْأَةُ مُصَاحَبَةَ ذَلِكَ الزَّوْجِ لِفَقْرِهِ أَوْ لِقُبْحِ وَجْهِهِ، أَوْ لِمَرَضٍ مُنَفِّرٍ مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الْمَرْأَةُ خَائِفَةً مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ فِي أَنْ لَا تُطِيعَ الزَّوْجَ، وَيَكُونُ الزَّوْجُ خَائِفًا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ أَنْ يَقَعَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ فِي بَعْضِ حُقُوقِهَا.
Şöyle deriz: Bu korkunun sebebi başlangıçta kadın tarafından olsa bile, bunun akabinde koca tarafından meydana gelen korku doğabilir. Çünkü kadın, koca hakkındaki emrinde Allah'a isyan etmekten kendi adına korkar; koca da kadın kendisine itaat etmediğinde onu dövüp sövmekten ve belki de vacip olan miktardan fazlasını yapmaktan korkar. Böylece korku her ikisi için de meydana gelmiş olur. Bazen bu sebep, kocayla ilgili bir durumdan ötürü kadından kaynaklanabilir. Kadının fakirliği yahut çirkinliği veya nefret ettirici bir hastalığı sebebiyle o kocayla birlikte yaşamaktan hoşlanmaması mümkündür. Bu takdire göre kadın, kocaya itaat etmeyerek Allah'a isyan etmekten korkar; koca da onun bazı haklarında kusur işlemesi suretiyle Allah Teâlâ'ya isyan etmekten korkar.
الْقِسْمُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْخَوْفُ مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ فَقَطْ، بِأَنْ يَضْرِبَهَا وَيُؤْذِيَهَا، حَتَّى تَلْتَزِمَ الْفِدْيَةَ فَهَذَا الْمَالُ حَرَامٌ بِدَلِيلِ أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِدَلِيلِ سَائِرِ الْآيَاتِ، كَقَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا إِلَى قَوْلِهِ: أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً [النِّسَاءِ: ١٩، ٢٠] وَهَذَا مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ فِي تَحْرِيمِ أَخْذِ ذَلِكَ الْمَالِ.
İkinci kısım: Korkunun sadece koca tarafından meydana gelmesidir. Şöyle ki; fidyeyi üstlenmesi için kadını döver ve ona eziyet eder. Bu [yolla alınan] mal, bu ayetin başının delaletiyle ve diğer ayetlerin delaletiyle haramdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا } ayetinden { أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Ona iftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi alacaksınız?” [Nisâ, 19-20] kavline kadar olan buyrukları böyledir. Bu da o malı almanın haramlığı konusunda büyük bir mübalağadır.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا الْخَوْفُ حَاصِلًا مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ، وَلَا مِنْ قِبَلِ الزَّوْجَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَ أَكْثَرِ الْمُجْتَهِدِينَ: إِنَّ هَذَا الْخُلْعَ جَائِزٌ، وَالْمَالَ الْمَأْخُوذَ حَلَالٌ، وَقَالَ قَوْمٌ إِنَّهُ حَرَامٌ.
Üçüncü kısım: Bu korkunun ne koca ne de kadın tarafından meydana gelmemesidir. Müctehidlerin çoğunluğunun görüşünün; bu hul'ün caiz, alınan malın da helal olduğu yönünde olduğunu zikretmiştik. Bir topluluk ise onun haram olduğunu söylemiştir.
الْقِسْمُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْخَوْفُ حَاصِلًا مِنْ قِبَلِهِمَا مَعًا، فَهَذَا الْمَالُ حَرَامٌ أَيْضًا، لِأَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي تَلَوْنَاهَا تَدُلُّ عَلَى حُرْمَةِ أَخْذِ ذَلِكَ الْمَالِ إِذَا كَانَ السَّبَبُ حَاصِلًا مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ، وَلَيْسَ فِيهِ تَقْيِيدٌ بِقَيْدِ أَنْ يَكُونَ مِنْ جَانِبِ الْمَرْأَةِ سَبَبٌ لِذَلِكَ أَمْ لَا وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَفْرَدَ لِهَذَا الْقِسْمِ آيَةً أُخْرَى وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما [النِّسَاءِ: ٣٥] الْآيَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ تَعَالَى حِلَّ أَخْذِ الْمَالِ، فَهَذَا شَرْحُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا بَيْنَ الْمُكَلَّفِينَ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَمَّا فِي الظَّاهِرِ فَهُوَ جَائِزٌ هَذَا هُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ.
Dördüncü kısım: Korkunun her ikisi tarafından birlikte meydana gelmesidir. Bu [yolla alınan] mal da haramdır. Zira okuduğumuz ayetler, sebep koca tarafından meydana geldiğinde o malı almanın haram olduğuna delalet etmektedir; bunda kadının tarafından buna bir sebep bulunup bulunmadığı kaydı konulmamıştır. Ayrıca Allah Teâlâ bu kısım için başka bir ayet tahsis etmiştir ki o da: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } “Eğer ikisinin arasının açılmasından korkarsanız...” [Nisâ, 35] ayetidir ve Allah Teâlâ orada mal almanın helalliğini zikretmemiştir. İşte bu dört kısmın açıklaması böyledir. Bil ki bizim bu kısımlardan söylediğimiz husus, mükellefler ile Allah Teâlâ arasındadır; zahire göre ise caizdir. Fakihlerin görüşü budur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ: إِلَّا أَنْ يَخافا بِضَمِّ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» / وَجْهُ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ إِبْدَالُ أَنْ لَا يُقِيمَا مِنْ أَلِفِ الضَّمِيرِ، وَهُوَ مِنْ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ، كَقَوْلِكَ: خِيفَ زَيْدٌ تَرْكُهُ إِقَامَةَ حُدُودِ اللَّهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى مُتَأَكَّدٌ بِقِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ يَخَافُوا وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ وَلَمْ يَقُلْ: خَافَا، فَجَعَلَ الْخَوْفَ لِغَيْرِهِمَا، وَجْهُ قِرَاءَةِ الْعَامَّةِ إِضَافَةُ الْخَوْفِ إِلَيْهِمَا عَلَى مَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَرْأَةَ تَخَافُ الْفِتْنَةَ عَلَى نَفْسِهَا، وَالزَّوْجَ يَخَافُ أَنَّهَا إِنْ لَمْ تُطِعْهُ يَعْتَدِي عَلَيْهَا.
Beşinci Mesele: Hamza { إِلَّا أَنْ يَخافا } ibaresini yâ'nın dammesiyle [yuhâfâ şeklinde], diğerleri ise fethasıyla okumuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: / Hamza'nın kıraatinin vechi, { أَنْ لَا يُقِيمَا } ifadesinin zamir elifinden bedel olmasıdır ve bu bedel-i iştimaldir; tıpkı senin “Zeyd'in Allah'ın sınırlarını ayakta tutmayı terk etmesinden korkuldu” demen gibidir. Bu mana, Abdullah'ın { إِلَّا أَنْ يَخَافُوا } kıraatiyle ve Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ } “korkarsanız” deyip { خَافَا } “ikisi korkarsa” demeyerek korkuyu onların dışındakilere isnat etmesiyle teyit edilir. Genel kıraatin (cumhurun) vechi ise korkunun o ikisine nispet edilmesidir; açıkladığımız üzere kadın kendi adına fitneye düşmekten korkar, koca da kadın kendisine itaat etmediğinde ona haksızlık etmekten korkar.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَدْرِ مَا يَجُوزُ وُقُوعُ الْخُلْعُ بِهِ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ:
Altıncı Mesele: Hul'ün kendisiyle gerçekleşmesinin caiz olduğu miktar hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şa'bî, Zührî, Hasan-ı Basrî, Atâ ve Tâvûs şöyle demiştir:
لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْخُذَ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁،
Ona verdiğinden fazlasını alması caiz değildir; bu Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh de kavlidir.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: بَلْ مَا دُونُ مَا أَعْطَاهَا حَتَّى يَكُونَ الْفَضْلُ لَهُ، وَأَمَّا سَائِرُ الْفُقَهَاءِ فَإِنَّهُمْ جَوَّزُوا الْمُخَالَعَةَ بالأزيد والأقل
Saîd b. el-Müseyyeb: “Aksine, fazlalık ona kalsın diye ona verdiğinden daha azını almalıdır” demiştir. Diğer fakihler ise daha fazlası, daha azı
وَالْمُسَاوِي، وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ وَالْقِيَاسِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ هَذَا رَاجِعًا إِلَى مَا آتَاهَا:
ve dengi ile hul' yapmayı caiz görmüşlerdir. Birinci görüş sahipleri Kur'an, haber ve kıyas ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “Onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz” kavlidir; sonra bunun ardından: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “[kadının] fidye olarak verdiği şeyde her ikisine de günah yoktur” buyurmuştur. Dolayısıyla bunun ona verdiği şeye raci olması vacip olmuştur.
وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَدْخُلْ فِي إِبَاحَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا قَدْرُ مَا آتَاهَا مِنَ الْمَهْرِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Böyle olunca, Allah Teâlâ'nın mubah kılmasına ona mehrinden verdiği miktardan başkası girmemiş olur. Habere gelince;
رُوِّينَا أَنَّ ثَابِتًا لَمَّا طَلَبَ مِنْ جَمِيلَةَ أَنْ تَرُدَّ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ، فَقَالَتْ جَمِيلَةُ وَأَزِيدُهُ، فَقَالَ ﷺ: لَا حَدِيقَتُهُ فَقَطْ،
Rivayet ettiğimize göre Sâbit, Cemîle'den bahçesini kendisine geri vermesini isteyince, Cemîle: “Daha fazlasını da veririm” demiştir. Bunun üzerine ﷺ: “Hayır, sadece bahçesi” buyurmuştur.
وَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ بِالزَّائِدِ جَائِزًا لَمَا جَازَ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَمْنَعَهَا مِنْهُ، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّهُ اسْتَبَاحَ بَعْضَهَا، فَلَوْ أَخَذَ مِنْهَا أَزْيَدَ مِمَّا دَفَعَ إِلَيْهَا لَكَانَ ذَلِكَ إحجافا بِجَانِبِ الْمَرْأَةِ وَإِلْحَاقًا لِلضَّرَرِ بِهَا، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَأَمَّا سَائِرُ الْفُقَهَاءِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا الْخُلْعُ عَقْدُ مُعَاوَضَةٍ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُتَقَيَّدَ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، فَكَمَا أَنَّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ لَا تَرْضَى عِنْدَ النِّكَاحِ إِلَّا بِالصَّدَاقِ الْكَثِيرِ، فَكَذَا لِلزَّوْجِ أن لا يرضى عند المخالعة إلا بالبذل الْكَثِيرِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ أَظْهَرَتْ الِاسْتِخْفَافَ بِالزَّوْجِ، حَيْثُ أَظْهَرَتْ بُغْضَهُ وَكَرَاهَتَهُ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِمَا
Eğer fazlasıyla hul' caiz olsaydı, Peygamber'in ﷺ onu bundan men etmesi caiz olmazdı. Kıyasa gelince; [koca] onun bedeninden faydalanmayı mubah kılmıştır; dolayısıyla kadına verdiğinden fazlasını ondan alacak olursa bu, kadın tarafına haksızlık ve ona zarar vermek olur ki bu caiz değildir. Diğer fakihlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Hul' ivazlı bir akittir, dolayısıyla belirli bir miktarla kayıtlanmaması vacip olmuştur. Kadının nikahta çok mehir olmadıkça razı olmama hakkı olduğu gibi, kocanın da hul'de çok bedel olmadıkça razı olmama hakkı vardır; bilhassa kadın kocaya buğzunu ve nefretini açığa vurarak onu hafife aldığını göstermiştir. Bu durum şu rivayetle de teyit edilir:
رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ رَفَعَتْ إليه امرأة ناشزة أمرها فأخذها عمر وحسبها فِي بَيْتِ الزِّبْلِ لَيْلَتَيْنِ، ثُمَّ قَالَ لَهَا: كَيْفَ حَالُكِ؟ فَقَالَتْ: مَا بِتُّ أَطْيَبَ مِنْ هَاتَيْنِ اللَّيْلَتَيْنِ، فَقَالَ عُمَرُ: اخْلَعْهَا وَلَوْ بِقُرْطِهَا،
Rivayet edildiğine göre Nâşize bir kadın işini Ömer'e radıyallâhu anh arz etti. Bunun üzerine Ömer onu alıp iki gece çöplük odasında hapsetti. Sonra ona: “Haliniz nasıldır?” dedi. Kadın: “Bu iki geceden daha güzel bir gece geçirmedim” dedi. Ömer de: “Küpeleri karşılığında olsa bile onu boşa” buyurdu.
وَالْمُرَادُ اخْلَعْهَا حَتَّى بِقُرْطِهَا وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ قَدِ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا بِكُلِّ شَيْءٍ وَبِكُلِّ ثَوْبٍ عَلَيْهَا إِلَّا دِرْعَهَا، فلم ينكر عليها.
Murat edilen, küpesine varıncaya kadar [ondan bedel alarak] onu boşamasıdır. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre, kocasıyla sırtındaki gömleği hariç her şeyi ve bütün elbiseleri karşılığında hul' yapmış bir kadın ona gelmiş de o bunu yadırgamamıştır.
المسألة السابعة:
Yedinci Mesele:
الْخُلْعُ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ
Hul' bâin bir talaktır; bu Ali'nin,
وَعُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَعَطَاءٍ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ وَشُرَيْحٍ وَمُجَاهِدٍ وَمَكْحُولٍ وَالزُّهْرِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَسُفْيَانَ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ ﵃، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٌ وَعِكْرِمَةُ ﵃: إِنَّهُ فَسْخٌ لِلْعَقْدِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِلشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ.
Osman'ın, İbn Mes'ûd'un, Hasan'ın, Şa'bî'nin, Nehaî'nin, Atâ'nın, İbnü'l-Müseyyeb'in, Şüreyh'in, Mücâhid'in, Mekhûl'ün ve Zührî'nin kavlidir. Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe ve Süfyân'ın kavli olup, Şâfiî'nin radıyallâhu anh iki kavlinden biridir. İbn Abbâs, Tâvûs ve İkrime radıyallâhu anhüm ise: “O, akdin feshidir” demişlerdir; bu Şâfiî'nin ikinci kavli olup Ahmed, İshak ve Ebû Sevr de bununla hükmetmiştir.
حُجَّةُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ طَلَاقٌ أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّهُ فَسْخٌ أَوْ طَلَاقٌ، فَإِذَا بَطَلَ كَوْنُهُ فَسْخًا ثَبَتَ أَنَّهُ طَلَاقٌ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَيْسَ بِفَسْخٍ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فَسْخًا لَمَا صَحَّ بِالزِّيَادَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمُسَمَّى: كَالْإِقَالَةِ فِي الْبَيْعِ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَ الْخُلْعُ فَسْخًا فَإِذَا خَالَعَهَا وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَهْرَ وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهَا الْمَهْرُ، كَالْإِقَالَةِ، / فَإِنَّ الثَّمَنَ يَجِبُ رَدُّهُ، وَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْخُلْعَ لَيْسَ بِفَسْخٍ، وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ طَلَاقٌ.
Onun talak olduğunu söyleyenlerin hücceti şudur: Ümmet onun ya bir fesih ya da bir talak olduğu hususunda icma etmiştir. Onun fesih olması batıl olunca, talak olduğu sabit olur. Fesih olmadığını söylememizin sebebi ise şudur: Eğer fesih olsaydı, satımdaki ikâle (akdi bozma) gibi isimlendirilmiş mehirden fazla ile sahih olmazdı. Ayrıca hul' fesih olsaydı, kadınla hul' yapıp mehri zikretmediğinde, ikâlede olduğu gibi / mehir kadına vacip olurdu; zira ikâlede zikredilmese bile semen (satış bedeli) geri verilir. Durum böyle olmayınca hul'ün fesih olmadığı sabit olmuştur. Bu da batıl olunca onun talak olduğu sabit olur.
حُجَّةُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَيْسَ بِطَلَاقٍ وُجُوهٌ:
Onun talak olmadığını söyleyenlerin hüccetleri muhtelif yönlerdendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ ثُمَّ ذَكَرَ الطَّلَاقَ فَقَالَ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] فَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ طَلَاقًا لَكَانَ الطَّلَاقُ أَرْبَعًا، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ نَقَلَهُ الْخَطَّابِيُّ فِي كِتَابِ مَعَالِمِ السُّنَنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Birinci hüccet: Allah Teâlâ: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Eğer siz ikisinin Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının fidye olarak verdiği şeyde her ikisine de günah yoktur” buyurmuş, sonra talakı zikrederek: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Bundan sonra [erkek] kadını boşarsa, artık kadın başka bir kocaya varıncaya kadar ona helal olmaz” [Bakara, 230] buyurmuştur. Eğer hul' talak olsaydı, talak dört tane olurdu. Bu istidlali Hattâbî, Meâlimü's-Sünen adlı kitabında İbn Abbâs'tan nakletmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَذِنَ لِثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فِي مُخَالَعَةِ امْرَأَتِهِ، مَعَ أَنَّ الطَّلَاقَ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ أَوْ فِي طُهْرٍ حَصَلَ الْجِمَاعُ فِيهِ حَرَامٌ، فَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ طَلَاقًا لَكَانَ يَجِبُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَسْتَكْشِفَ الْحَالَ فِي ذَلِكَ، فَلَمَّا لَمْ يَسْتَكْشِفْ بَلْ أَمَرَهُ بِالْخُلْعِ مُطْلَقًا دَلَّ عَلَى أَنَّ الْخُلْعَ لَيْسَ بِطَلَاقٍ.
İkinci hüccet: Hayız zamanında yahut kendisinde cima vaki olmuş bir temizlik döneminde talak haram olduğu halde, Peygamber ﷺ Sâbit b. Kays b. Şemmâs'a karısıyla hul' yapması hususunda izin vermiştir. Eğer hul' talak olsaydı, bu durumu Peygamber'in ﷺ araştırması gerekirdi. Araştırmayıp bilakis mutlak olarak hul' yapmasını emretmesi, hul'ün talak olmadığına delalet etmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü hüccet:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ لَمَّا اخْتَلَعَتْ مِنْهُ جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عِدَّتَهَا حَيْضَةً،
Ebû Dâvûd Sünen'inde İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Sâbit b. Kays'ın karısı ondan hul' yapınca, Peygamber ﷺ onun iddetini bir hayız olarak belirlemiştir.
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَهَذَا أَدَلُّ شَيْءٍ عَلَى أَنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ وَلَيْسَ بِطَلَاقٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [البقرة: ٢٢٨] فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ مُطَلَّقَةً لَمْ يَقْتَصِرْ لَهَا عَلَى قُرْءٍ وَاحِدٍ.
Hattâbî şöyle demiştir: Bu, hul'ün bir talak değil, fesih olduğuna dair en kuvvetli delildir. Çünkü Allah Teâlâ: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” [Bakara, 228] buyurmuştur. Eğer bu kadın boşanmış olsaydı, onun için bir kur' ile yetinilmezdi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَالْمَعْنَى أَنَّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ وَالرَّجْعَةِ وَالْخُلْعِ فَلا تَعْتَدُوها أَيْ فَلَا تَتَجَاوَزُوا عَنْهَا، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا النَّهْيِ الْمُؤَكَّدِ أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ، فَقَالَ: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] فَذَكَرَ الظُّلْمَ هَاهُنَا تَنْبِيهًا عَلَى حُصُولِ اللَّعْنِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الظَّالِمَ اسْمُ ذَمٍّ وَتَحْقِيرٍ، فَوُقُوعُ هَذَا الِاسْمِ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الْوَعِيدِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَطْلَقَ لَفْظَ الظُّلْمِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ ظُلْمٌ مِنَ الْإِنْسَانِ عَلَى نَفْسِهِ، حَيْثُ أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَظُلْمٌ أَيْضًا لِلْغَيْرِ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا تُتِمَّ الْمَرْأَةُ عِدَّتَهَا، أَوْ كَتَمَتْ شَيْئًا مِمَّا خُلِقَ فِي رَحِمِهَا، أَوِ الرَّجُلُ تَرَكَ الْإِمْسَاكَ بِالْمَعْرُوفِ وَالتَّسْرِيحَ بِالْإِحْسَانِ، أَوْ أَخَذَ مِنْ جُمْلَةِ مَا آتَاهَا شَيْئًا لَا بِسَبَبِ نُشُوزٍ مِنْ جِهَةِ الْمَرْأَةِ، فَفِي كُلِّ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ يَكُونُ ظَالِمًا لِلْغَيْرِ فَلَوْ أَطْلَقَ لَفْظَ الظَّالِمِ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ ظَالِمًا لنفسه، وظالما لغيره، وفيه أعظم التهديدات.
Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” kavline gelince; mana, daha önce zikredilen talak, ric'at ve hul' hükümleridir. { فَلا تَعْتَدُوها } “Onları aşmayın” yani onların dışına çıkmayın demektir. Sonra bu pekiştirilmiş nehyin ardından tehdidi getirerek: { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ bunu diğer ayetlerde { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” [Hûd, 18] şeklinde zikretmiştir; dolayısıyla burada zulmü zikretmesi lanetin gerçekleşeceğine dikkat çekmek içindir. İkincisi: “Zalim” ismi bir yerme ve küçümseme ismidir; bu ismin gerçekleşmesi bir tehdit yerine geçer. Üçüncüsü: Zulüm lafzını mutlak olarak zikretmesi, isyana cüret etmekle insanın nefsine ettiği bir zulüm olduğuna ve aynı şekilde kadının iddetini tamamlamaması yahut rahminde yaratılan şeyi gizlemesi ya da erkeğin güzellikle tutmayı veya iyilikle salıvermeyi terk etmesi veya kadından sadır olan bir nüşûz (itaatsizlik) sebebi olmaksızın ona verdiği şeylerden bir kısmını alması halinde başkasına da yapılan bir zulüm olduğuna dikkat çekmek içindir. Bütün bu durumlarda başkasına zalim olmuş olur. Dolayısıyla zalim lafzını mutlak kullanması onun hem nefsine zalim olduğuna hem de başkasına zalim olduğuna delalet eder ve bunda en büyük tehdit vardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 230]
فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)
{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠) } “Bundan sonra [erkek] kadını boşarsa, artık kadın başka bir kocaya varıncaya kadar ona helal olmaz. Eğer [ikinci koca da] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını koruyabileceklerini zannettikleri takdirde, [eski karı-kocanın] birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; O bunları bilen bir kavim için açıklamaktadır.” (230)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُكْمُ الْخَامِسُ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ، وَهُوَ بَيَانُ أَنَّ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ قَاطِعَةٌ لِحَقِّ الرَّجْعَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, talak hükümlerinden beşinci hükümdür; o da üçüncü talakın ric'at hakkını kestiğinin beyanıdır. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [البقرة: ٢٢٩] إِشَارَةٌ إِلَى الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ قَالُوا إِنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ طَلَّقَها تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ: تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ، إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ لَا يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لِلزَّوْجِ مَعَ الْمَرْأَةِ بَعْدَ الطَّلْقَةِ الثَّانِيَةِ أَحْوَالًا ثَلَاثَةً أَحَدُهَا: أَنْ يُرَاجِعَهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ [البقرة: ٢٢٩] وَالثَّانِي: أَنْ لَا يُرَاجِعَهَا بَلْ يَتْرُكَهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ وَتَحْصُلَ الْبَيْنُونَةُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَالثَّالِثُ: أَنْ يُطَلِّقَهَا طَلْقَةً ثَالِثَةً، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها فَإِذَا كَانَتِ الْأَقْسَامُ ثَلَاثَةً، وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَلْفَاظًا ثَلَاثَةً وَجَبَ تَنْزِيلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ عَلَى مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي الثَّلَاثَةِ، فَأَمَّا إِنْ جَعَلْنَا قَوْلَهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ عِبَارَةً عَنِ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ كُنَّا قَدْ صَرَفْنَا لَفْظَيْنِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ عَلَى سَبِيلِ التَّكْرَارِ، وَأَهْمَلْنَا الْقِسْمَ الثَّالِثَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى.
Birinci Mesele: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “yahut güzellikle salıvermektir” [Bakara, 229] kavlinin üçüncü talaka işaret olduğunu söyleyenler, { فَإِنْ طَلَّقَها } “Bundan sonra kadını boşarsa” kavlinin { تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } kavlinin tefsiri olduğunu söylemişlerdir; bu Mücâhid'in kavlidir. Ne var ki biz { تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } kavlinden muradın üçüncü talak olmamasının daha evla olduğunu beyan etmiştik. Zira kocanın ikinci talaktan sonra kadınla ilgili üç hali vardır: Birincisi: Ona geri dönmesidir ki { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “güzellikle tutmak” [Bakara, 229] kavliyle murat edilen budur. İkincisi: Ona geri dönmeyip iddet bitinceye ve ayrılık meydana gelinceye kadar onu bırakmasıdır ki { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } kavliyle murat edilen budur. Üçüncüsü: Onu üçüncü bir talakla boşamasıdır ki { فَإِنْ طَلَّقَها } kavliyle murat edilen budur. Kısımlar üç olunca ve Allah Teâlâ da üç lafız zikredince, üç lafızdan her birini üç manadan birine hamletmek vacip olmuştur. Şayet { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } kavlini üçüncü talaktan ibaret saysaydık, tekrar yoluyla iki lafzı tek bir manaya yönlendirmiş ve üçüncü kısmı ihmal etmiş olurduk. Malumdur ki birincisi daha evladır.
وَاعْلَمْ أَنَّ وُقُوعَ آيَةِ الْخُلْعِ فِيمَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ كَالشَّيْءِ الْأَجْنَبِيِّ، وَنَظْمُ الْآيَةِ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ.
Bil ki hul' ayetinin bu iki ayet arasında yer alması harici bir şey gibidir. Ayetin nazmı [aslında] şöyledir: “Boşama iki defadır. Sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Bundan sonra kadını boşarsa, artık kadın başka bir kocaya varıncaya kadar ona helal olmaz.”
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ النَّظْمُ الصَّحِيحُ هُوَ هَذَا فَمَا السَّبَبُ فِي إِيقَاعِ آيَةِ الْخُلْعِ فِيمَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ؟.
Eğer: “Sahih nazım bu olduğuna göre hul' ayetinin bu iki ayet arasına getirilmesinin sebebi nedir?” denilirse,
قُلْنَا: السَّبَبُ أَنَّ الرَّجْعَةَ وَالْخُلْعَ لَا يَصِحَّانِ إِلَّا قَبْلَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ، أَمَّا بَعْدَهَا فَلَا يَبْقَى شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ: فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّهُ حُكْمَ الرَّجْعَةِ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِحُكْمِ الْخُلْعِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ الْكُلِّ حُكْمَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ لِأَنَّهَا كَالْخَاتِمَةِ لِجَمِيعِ الْأَحْكَامِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Şöyle deriz: Sebep şudur: Ric'at ve hul' ancak üçüncü talaktan önce sahih olur; sonrasında ise bunlardan hiçbir şey kalmaz. İşte bu sebeple Allah ric'at hükmünü zikretmiş, ardından hul' hükmünü getirmiş, sonra da hepsinin ardından üçüncü talakın hükmünü zikretmiştir; zira bu, bu babda muteber olan bütün hükümlerin bir nevi hatimesidir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُ جُمْهُورِ الْمُجْتَهِدِينَ أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ بِالثَّلَاثِ لَا تَحِلُّ لِذَلِكَ الزَّوْجِ إِلَّا بِخَمْسِ شَرَائِطَ:
İkinci Mesele: Müctehidlerin cumhurunun mezhebi şudur: Üç talakla boşanmış kadın beş şart olmaksızın o kocaya helal olmaz:
تَعْتَدُّ مِنْهُ، وَتَعْقِدُ لِلثَّانِي، وَيَطَؤُهَا، ثُمَّ يُطَلِّقُهَا، ثُمَّ تَعْتَدُّ مِنْهُ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: تَحِلُّ
Ondan iddet bekler, ikinci koca ile nikah akdi yapar, ikinci koca onunla cinsel ilişkide bulunur, sonra onu boşar, sonra da ondan iddet bekler. Saîd b. Cübeyr ve Saîd b. el-Müseyyeb ise:
بِمُجَرَّدِ الْعَقْدِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ شَرْطَ الْوَطْءِ بِالسُّنَّةِ، أَوْ بِالْكِتَابِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الْأَمْرَانِ مَعْلُومَانِ بِالْكِتَابِ وَهَذَا هُوَ الْمُخْتَارُ.
Sadece akitle helal olur, demişlerdir. İlim ehli, ilişki şartının sünnetle mi yoksa Kitapla mı sabit olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Müslim el-İsfahânî: “Her iki husus da Kitap ile bilinmektedir” demiştir ve muhtar olan da budur.
وَقَبْلَ الْخَوْضِ فِي الدَّلِيلِ لَا بُدَّ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى مُقَدِّمَةٍ، قَالَ عُثْمَانُ بْنُ جِنِّي: سَأَلْتُ أَبَا عَلِيٍّ عَنْ قَوْلِهِمْ:
Delile girmeden önce bir mukaddimeye dikkat çekmek gerekir. Osmân b. Cinnî şöyle demiştir: Ebû Ali'ye Arapların:
نَكَحَ الْمَرْأَةَ، فَقَالَ: فَرَّقَتِ الْعَرَبُ بِالِاسْتِعْمَالِ، فَإِذَا قَالُوا: نَكَحَ فُلَانٌ فُلَانَةَ، أَرَادُوا أَنَّهُ عَقَدَ عَلَيْهَا، وَإِذَا قَالُوا:
“Kadını nikahladı” sözünü sordum; o da şöyle dedi: Araplar kullanımda ayrım yapmıştır; “Falanca falan kadını nikahladı” dediklerinde onunla akit yaptığını kastederler; şöyle dediklerinde ise:
نَكَحَ امْرَأَتَهُ أَوْ زَوْجَتَهُ أَرَادُوا بِهِ الْمُجَامَعَةَ، وَأَقُولُ: هَذَا الَّذِي قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ كَلَامٌ مُحَقَّقٌ بِحَسَبَ الْقَوَانِينِ الْعَقْلِيَّةِ، لِأَنَّ الْإِضَافَةَ الْحَاصِلَةَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ مُغَايِرَةٌ لِذَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ/ الْمُضَافَيْنِ، فَإِذَا قِيلَ: نَكَحَ فُلَانٌ زَوْجَتَهُ، فَهَذَا النِّكَاحُ أَمْرٌ حَاصِلٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَوْجَتِهِ فَهَذَا النِّكَاحُ مُغَايِرٌ لَهُ وَلِزَوْجَتِهِ، ثُمَّ الزَّوْجَةُ لَيْسَتِ اسْمًا لِتِلْكَ الْمَرْأَةِ بِحَسَبَ ذَاتِهَا بَلِ اسْمًا لِتِلْكَ الذَّاتِ بِشَرْطِ كَوْنِهَا مَوْصُوفَةً بِالزَّوْجِيَّةِ، فَالزَّوْجَةُ مَاهِيَّةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الذَّاتِ وَمِنَ الزَّوْجِيَّةِ وَالْمُفْرَدُ مُقَدَّمٌ لَا مَحَالَةَ عَلَى الْمُرَكَّبِ.
“Kadınını veya zevcesini nikahladı” dediklerinde bununla cinsel ilişkiyi kastederler. Ben de derim ki: Ebû Ali'nin bu söylediği, akli kurallara göre tahkik edilmiş bir sözdür. Zira iki şey arasında meydana gelen izâfet (nispet), / muzâf olan her iki şeyin zatından farklıdır. “Falanca zevcesini nikahladı” denildiğinde, bu nikah onunla zevcesi arasında meydana gelen bir durumdur; dolayısıyla bu nikah hem ondan hem de zevcesinden başkadır. Sonra zevce kelimesi, o kadının zatı itibarıyla bir ismi değil, bilakis o zatın zevcelikle vasıflanmış olması şartıyla bir ismidir. Demek ki zevce, zattan ve zevcelikten mürekkep bir mahiyettir; müfret olan da şüphesiz mürekkep olandan öncedir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا قُلْنَا نَكَحَ فُلَانٌ زوجته، فالناكح مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْمَفْهُومِ مِنَ الزَّوْجِيَّةِ، وَالزَّوْجِيَّةُ مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى الزَّوْجَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا زَوْجَةٌ، تَقَدُّمَ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُرَكَّبِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ ذَلِكَ النِّكَاحَ غَيْرُ الزَّوْجِيَّةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ قَوْلُهُ: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ النِّكَاحُ غَيْرَ الزَّوْجِيَّةِ، فَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ: إِنَّهُ الْوَطْءُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْوَطْءِ، فَقَوْلُهُ: تَنْكِحَ يَدُلُّ عَلَى الْوَطْءِ، وَقَوْلُهُ: زَوْجاً يَدُلُّ عَلَى الْعَقْدِ، وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْآيَةَ غَيْرُ دَالَّةٍ عَلَى الْوَطْءِ، وَإِنَّمَا ثَبَتَ الْوَطْءُ بِالسُّنَّةِ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي نَفْيَ الْحِلِّ مَمْدُودًا إِلَى غَايَةٍ، وَهِيَ قَوْلُهُ: حَتَّى تَنْكِحَ وَمَا كَانَ غَايَةً لِلشَّيْءِ يَجِبُ انْتِهَاءُ الْحُكْمِ عِنْدَ ثُبُوتِهِ، فَيَلْزَمُ انْتِهَاءُ الْحُرْمَةِ عِنْدَ حُصُولِ النِّكَاحِ، فَلَوْ كَانَ النِّكَاحُ عِبَارَةً عَنِ الْعَقْدِ لَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى وُجُوبِ انْتِهَاءِ الْحُرْمَةِ عِنْدَ حُصُولِ الْعَقْدِ، فَكَانَ رَفْعُهَا بِالْخَبَرِ نَسْخًا لِلْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا النِّكَاحَ عَلَى الْوَطْءِ، وَحَمَلْنَا قَوْلَهُ: زَوْجاً عَلَى الْعَقْدِ، لَمْ يَلْزَمْ هَذَا الْإِشْكَالُ، وَأَمَّا الْخَبَرُ الْمَشْهُورُ فِي السُّنَّةِ فَمَا
Bu sabit olunca şöyle deriz: “Falanca zevcesini nikahladı” dediğimizde, nâkih (nikahlayan), zevcelikten anlaşılan manadan sonradır; zevcelik ise zevce olması bakımından zevceden öncedir; bu, müfredin mürekkepten önce olması gibidir. Durum böyle olunca, o nikahın zevcelikten başka olduğunu kesin olarak kabul etmek gerekir. Bu sabit olunca { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir kocaya varıncaya kadar” kavli, o nikahın zevcelikten başka olmasını iktiza eder. Bunu söyleyen herkes onun vatıy (cinsel ilişki) olduğunu söylemiştir. Böylece ayetin vatyın mutlaka gerekli olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Dolayısıyla { تَنْكِحَ } kavli vatya, { زَوْجاً } kavli ise akde delalet eder. Ayetin vatya delalet etmediğini, vatyın ancak sünnetle sabit olduğunu söyleyen kimsenin kavli ise zayıftır. Çünkü ayet, helalliğin nefiy halinin bir gayeye kadar uzatılmasını iktiza eder ki o da { حَتَّى تَنْكِحَ } kavlidir. Bir şeyin gayesi olan husus gerçekleştiğinde hükmün sona ermesi vacip olur. Dolayısıyla nikah meydana geldiğinde haramlığın bitmesi gerekir. Eğer nikah akitten ibaret olsaydı, ayet akit gerçekleştiğinde haramlığın bitmesinin vacip olduğuna delalet ederdi; bu durumda haramlığın haberle kaldırılması, Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi olurdu ki bu caiz değildir. Nikahı vatya, { زَوْجاً } kavlini de akde hamlettiğimizde ise bu problem doğmaz. Sünnetteki meşhur habere gelince; o da şudur:
رُوِيَ أَنَّ تَمِيمَةَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقُرَظِيِّ، كَانَتْ تَحْتَ رِفَاعَةَ بْنِ وَهْبِ بْنِ عَتِيكٍ الْقُرَظِيِّ ابْنِ عَمِّهَا، فَطَلَّقَهَا ثَلَاثًا، فَتَزَوَّجَتْ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الزُّبَيْرِ الْقُرَظِيِّ، فَأَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ وَقَالَتْ: كُنْتُ تَحْتَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلَاقِي، فَتَزَوَّجْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَإِنَّ مَا مَعَهُ مِثْلَ هُدْبَةِ الثَّوْبِ، وَإِنَّهُ طَلَّقَنِي قَبْلَ أَنْ يَمَسَّنِي أَفَأَرْجِعُ إِلَى ابْنِ عَمِّي؟ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لَا حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ» وَالْمُرَادُ بِالْعُسَيْلَةِ الْجِمَاعُ شَبَّهَ اللَّذَّةَ فِيهِ بِالْعَسَلِ، فَلَبِثَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ عَادَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَتْ: إِنْ زَوْجِي مَسَّنِي فَكَذَّبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: كَذَبْتِ فِي الْأَوَّلِ فَلَنْ أُصَدِّقَكِ فِي الْآخَرِ، فَلَبِثَتْ حَتَّى قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَتَتْ أَبَا بَكْرٍ فَاسْتَأْذَنَتْ، فَقَالَ: لَا تَرْجِعِي إِلَيْهِ فَلَبِثَتْ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ، فَأَتَتْ عُمَرَ فَاسْتَأْذَنَتْ فَقَالَ لَئِنْ رَجَعْتِ إِلَيْهِ لَأَرْجُمَنَّكِ، وَفِي قِصَّةِ رِفَاعَةَ نَزَلَ قَوْلُهُ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ.
Rivayet edildiğine göre Temîme bint Abdirrahmân el-Kuraziyye, amcasının oğlu Rifâa b. Vehb b. Atîk el-Kurazî'nin nikahı altındaydı. Rifâa onu üç talakla boşadı. Bunun üzerine kadın Abdurrahman b. ez-Zübeyr el-Kurazî ile evlendi. Sonra Peygamber'e ﷺ gelip şöyle dedi: “Ben Rifâa'nın nikahı altındaydım; beni kesin bir talakla boşadı. Ondan sonra Abdurrahman b. ez-Zübeyr ile evlendim; fakat onun beraberindeki şey elbise püskülü gibidir. O bana dokunmadan önce beni boşadı; amcamın oğluna dönebilir miyim?” Resûlullah ﷺ tebessüm buyurdu ve: «Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun? Hayır; sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça olmaz» dedi. Balcıktan murat cinsel ilişkidir; bundaki lezzeti bala benzetmiştir. Kadın Allah'ın dilediği kadar bir müddet bekledi, sonra Resûlullah'a ﷺ dönüp: “Kocam bana dokundu” dedi. Resûlullah ﷺ onu yalanladı ve: «İlkinde yalan söyledin, sonrakinde seni tasdik edecek değilim» buyurdu. Kadın Resûlullah ﷺ vefat edene kadar bekledi. Sonra Ebû Bekir'e gelip izin istedi. Ebû Bekir: “Ona dönme” dedi. Kadın o da vefat edene kadar bekledi. Sonra Ömer'e gelip izin istedi; Ömer: “Ona dönecek olursan seni muhakkak recmederim” dedi. İşte Rifâa kıssasında: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Bundan sonra [erkek] kadını boşarsa, artık kadın başka bir kocaya varıncaya kadar ona helal olmaz” ayeti nazil oldu.
أَمَّا الْقِيَاسُ فَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تَوْقِيفِ حُصُولِ الْحَلِّ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ زَجْرُ الزَّوْجِ عَنِ الطَّلَاقِ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الزَّوْجَ يَسْتَنْكِرُ أَنْ يَفْتَرِشَ زَوْجَتَهُ رَجُلٌ آخَرُ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ أَنْ يَنْكِحْنَ غَيْرَهُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَضَاضَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الزَّجْرَ إِنَّمَا يَحْصُلُ/ بِتَوْقِيفِ الْحِلِّ عَلَى الدُّخُولِ فَأَمَّا مُجَرَّدُ الْعَقْدِ فَلَيْسَ فِيهِ زِيَادَةُ نَفْرَةٍ فَلَا يَصِحُّ جَعْلُهُ مانعا وزاجرا.
Kıyasa gelince: Helalliğin meydana gelmesinin bu şarta bağlanmasındaki maksat, kocayı boşamaktan caydırmaktır. Çünkü galip olan durum, kocanın hanımını başka bir erkeğin yatakta paylaşmasını çirkin görmesidir. Bu manadan dolayı ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Peygamber'in zevcelerine başkalarıyla evlenmeyi haram kılması, bundaki noksanlıktan/küçük düşürücülükten dolayıdır. Malumdur ki caydırıcılık ancak / helalliğin zifafa (cinsel ilişkiye) bağlanmasıyla meydana gelir; sırf akitte ise aşırı bir nefret yoktur, bu yüzden onun engelleyici ve caydırıcı kılınması sahih olmaz.
المسألة الثالثة: قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ وَاحِدَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ، ثُمَّ نَكَحَتْ زَوْجًا آخَرَ وَأَصَابَهَا، ثُمَّ عَادَتْ إِلَى الْأَوَّلِ بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا إِلَّا طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ الَّتِي بَقِيَتْ لَهُ مِنَ الطَّلَقَاتِ الْأُولَى، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: بَلْ يَمْلِكُ عَلَيْهَا ثَلَاثًا كَمَا لَوْ نَكَحَتْ زَوْجًا بَعْدَ الثَّلَاثِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ هَذِهِ طَلْقَةٌ ثَالِثَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ تَحْصُلَ الْحُرْمَةُ الْغَلِيظَةُ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا طَلْقَةٌ ثَالِثَةٌ لِأَنَّهَا طَلْقَةٌ وُجِدَتْ بَعْدَ الطَّلْقَتَيْنِ، وَالطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ مُوجِبَةٌ لِلْحُرْمَةِ الْغَلِيظَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ وَقَوْلُهُ: فَإِنْ طَلَّقَها أَعَمُّ مِنْ أَنْ يُطَلِّقَهَا الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ مَسْبُوقًا بِنِكَاحِ غَيْرِهِ، أَوْ غَيْرَ مَسْبُوقٍ بِنِكَاحِ غَيْرِهِ فَكَانَ الْكُلُّ دَاخِلًا فِيهِ.
Üçüncü Mesele: Şâfiî şöyle demiştir: Bir kimse karısını bir veya iki talakla boşar, sonra kadın başka bir kocayla evlenip o da kadınla cinsel ilişkide bulunur, ardından kadın yeni bir nikahla birinci kocaya dönerse, kocanın onun üzerinde ilk talaklardan geriye kalan bir tek talak hakkı kalır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Aksine, tıpkı üç talaktan sonra bir koca ile evlendiğinde olduğu gibi onun üzerinde üç talaka malik olur. Şâfiî'nin delili, bunun üçüncü bir talak olmasıdır; bu sebeple ağır haramlığın (hürmet-i galîza) meydana gelmesi vacip olmuştur. Bunun üçüncü talak olduğunu söylememizin sebebi, iki talaktan sonra var olan bir talak olmasıdır. Üçüncü talak ise Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra kadını boşarsa, artık ona helal olmaz...” ayetinden dolayı ağır haramlığı gerektirir. O'nun: { فَإِنْ طَلَّقَها } kavli, onu üçüncü talakla boşaması başkasının nikahıyla öncelenmiş olsun veya başkasının nikahıyla öncelenmemiş olsun daha geneldir; dolayısıyla hepsi bunun içine dahildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁: إِذَا تَزَوَّجَ بِالْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا لِلْغَيْرِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا أَحَلَّهَا لِلْأَوَّلِ بِأَنْ أَصَابَهَا فَلَا نِكَاحَ بَيْنَهُمَا، فَهَذَا نِكَاحُ مُتْعَةٍ بِأَجَلٍ مَجْهُولٍ، وَهُوَ بَاطِلٌ وَلَوْ تَزَوَّجَهَا بِشَرْطِ أَنْ لَا يُطَلِّقَهَا إِذَا أَحَلَّهَا لِلْأَوَّلِ فَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: لَا يَصِحُّ وَالثَّانِي: يَصِحُّ وَيَبْطُلُ الشَّرْطُ وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَلَوْ تَزَوَّجَهَا مُطْلَقًا مُعْتَقِدًا بِأَنَّهُ إِذَا أَحَلَّهَا طَلَّقَهَا فَالنِّكَاحُ صَحِيحٌ وَيُكْرَهُ ذَلِكَ وَيَأْثَمُ بِهِ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ: هَذَا النِّكَاحُ بَاطِلٌ دَلِيلُنَا أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُرْمَةَ تَنْتَهِي بِوَطْءٍ مَسْبُوقٍ بِعَقْدٍ، وَقَدْ وُجِدَتْ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِانْتِهَاءِ الْحُرْمَةِ وَحَيْثُ حَكَمْنَا بِفَسَادِ النِّكَاحِ، فَوَطِئَهَا هَلْ يَقَعُ بِهِ التَّحْلِيلُ قَوْلَانِ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا يَقَعُ بِهِ التَّحْلِيلُ.
Dördüncü Mesele: Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebi şudur: Bir kimse, başkası tarafından üç talakla boşanmış kadınla, kadına cima etmek suretiyle onu birinci kocasına helal kıldığında aralarındaki nikahın bitmesi şartıyla evlenirse, bu meçhul bir ecel ile yapılmış bir mut'a nikahıdır ve batıldır. Kadınla birinci kocasına helal kıldığında onu boşamamak şartıyla evlenirse bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Sahih olmaz; ikincisi: Sahih olur, şart ise batıl kalır; Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Eğer kadınla mutlak olarak evlenir fakat onu helal kıldığında boşayacağına inanırsa/niyet ederse nikah sahihtir; ancak bu mekruhtur ve bundan dolayı günaha girer. Mâlik, Sevrî ve Ahmed ise: “Bu nikah batıldır” demişlerdir. Bizim delilimiz şudur: Ayet, haramlığın akitle öncelenmiş bir cinsel ilişki ile sona ereceğine delalet etmektedir ve bu da gerçekleşmiştir; dolayısıyla haramlığın sona erdiğini söylemek vacip olmuştur. Nikahın fasit olduğuna hükmettiğimiz durumlarda, o kadına cima etmesiyle tahlîl (birinci kocaya helal kılma) vaki olur mu hususunda iki görüş vardır; en sahih olanı tahlîlin vaki olmamasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَالْمَعْنَى: إِنْ طَلَّقَهَا الزَّوْجُ الثَّانِي الَّذِي تَزَوَّجَهَا بَعْدَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ ذَكَرَهُ بِقَوْلِهِ: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ ... فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَيْ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُطَلَّقَةِ وَالزَّوْجِ الْأَوَّلِ أَنْ يَتَرَاجَعَا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ، فَذَكَرَ لَفْظَ النِّكَاحِ بِلَفْظِ التَّرَاجُعِ، لِأَنَّ الزَّوْجِيَّةَ كَانَتْ حَاصِلَةً بَيْنَهُمَا قَبْلَ ذَلِكَ، فَإِذَا تَنَاكَحَا فَقَدْ تَرَاجَعَا إِلَى مَا كَانَا عَلَيْهِ مِنَ النِّكَاحِ، فَهَذَا تَرَاجُعٌ لُغَوِيٌّ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها } kavline gelince; mana şudur: Eğer kadınla üçüncü talaktan sonra evlenen ikinci koca onu boşarsa... Zira Allah Teâlâ onu { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir kocaya varıncaya kadar” kavliyle zikretmiştir. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } yani boşanmış kadın ile birinci kocaya yeni bir nikahla { أَنْ يَتَرَاجَعَا } birbirlerine dönmelerinde bir günah yoktur. Nikah lafzını terâcu' (birbirine dönme) lafzıyla zikretmiştir; çünkü bundan önce aralarında zevcelik meydana gelmişti. Dolayısıyla birbirleriyle nikahlandıklarında aralarında var olan nikaha geri dönmüş olurlar. Bu lügavi bir terâcudür (dönüştür). Ayette iki mesele kalmıştır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ عند ما يُطَلِّقُهَا الزَّوْجُ الثَّانِي تَحِلُّ الْمُرَاجَعَةُ لِلزَّوْجِ الْأَوَّلِ، إِلَّا أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [البقرة: ٢٢٨] لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعِدَّةِ اسْتِبْرَاءُ الرَّحِمِ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ هَاهُنَا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ فِي أَنَّ التَّحْلِيلَ يَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ الْعَقْدِ، لِأَنَّ الْوَطْءَ لَوْ كَانَ مُعْتَبَرًا لَكَانَتِ الْعِدَّةُ وَاجِبَةً، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ الْعِدَّةِ، لَأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حِلَّ الْمُرَاجَعَةِ حَاصِلٌ عَقِيبَ طَلَاقِ الزَّوْجِ الثَّانِي إِلَّا أَنَّ الْجَوَابَ مَا قَدَّمْنَا.
Birinci Mesele: Ayetin zahiri, ikinci koca kadını boşadığı anda birinci kocaya geri dönmenin helal olmasını iktiza eder; ancak bu, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik müddeti) beklerler” [Bakara: 228] kavliyle tahsis edilmiştir. Çünkü iddetten maksat rahmin istibrâsıdır (gebelikten arınmış olduğunu anlamaktır) ve bu mana burada da mevcuttur. Saîd b. el-Müseyyeb'in, tahlîlin sırf akitle hasıl olacağı hususunda dayandığı delil de budur; zira şayet cinsel ilişki muteber olsaydı iddet vacip olurdu; halbuki bu ayet iddetin düşmesine delalet etmektedir. Çünkü O'nun: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا } “birbirlerine dönmelerinde kendilerine bir günah yoktur” kavlindeki "fâ" harfi, geri dönme helalliğinin ikinci kocanın boşaması akabinde hemen hasıl olduğuna delalet eder. Ne var ki [buna verilecek] cevap, daha önce takdim ettiğimizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْخَلِيلُ وَالْكِسَائِيُّ: مَوْضِعُ أَنْ يَتَراجَعا خَفْضٌ بِإِضْمَارِ الْخَافِضِ، تَقْدِيرُهُ: فِي أَنْ يَتَرَاجَعَا، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَوْضِعُهُ نَصْبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ.
İkinci Mesele: Halîl ve Kisâî şöyle demişlerdir: { أَنْ يَتَراجَعا } ifadesinin mahalli, harf-i cerrin gizlenmesiyle cerdir (harf-i cer takdiri iledir); takdiri: "fî en yeterecâ'â" (birbirlerine dönmelerinde) şeklindedir. Ferrâ ise: Mahalli, cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) nasbtır, demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarını zannederlerse (düşünürlerse)” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِنْ ظَنَّا أَيْ إِنْ عَلِمَا وَأَيْقَنَا أَنَّهُمَا يُقِيمَانِ حُدُودَ اللَّهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّكَ لَا تَقُولُ: عَلِمْتُ أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ وَلَكِنْ عَلِمْتُ أَنَّهُ يَقُومُ زَيْدٌ وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَعْلَمُ مَا فِي الْقَدَرِ وَإِنَّمَا يَظُنُّهُ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً [البقرة: ٢٢٨] فَإِنَّ الْمُعْتَبَرَ هُنَاكَ الظَّنُّ فَكَذَا هَاهُنَا، وَإِذَا بَطَلَ هَذَا الْقَوْلُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ نَفْسُ الظَّنِّ، أَيْ مَتَى حَصَلَ هَذَا الظَّنُّ، وَحَصَلَ لَهُمَا الْعَزْمُ عَلَى إِقَامَةِ حُدُودِ اللَّهِ، حَسُنَتْ هَذِهِ الْمُرَاجَعَةُ وَمَتَى لَمْ يَحْصُلْ هَذَا
Birinci Mesele: Müfessirlerin çoğu: { إِنْ ظَنَّا } yani "Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarını bilir ve kesin kanaat getirirlerse" [demektir] demiştir. Bu görüş birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Sen "Alimtu en yekûme Zeydün" demezsin, bilakis "Alimtu ennehu yekûmu Zeydün" (Zeyd'in kalkacağını bildim) dersin. İkincisi: İnsan kaderde olanı bilemez, sadece onu zanneder. Üçüncüsü: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “Kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [Bakara: 228] kavli mesabesindedir; zira orada muteber olan zan olduğuna göre burada da böyledir. Bu görüş batıl olunca, bundan murat bizzat zannın kendisidir; yani bu zan hasıl olduğunda ve ikisinde Allah'ın sınırlarını ayakta tutmaya yönelik azim meydana geldiğinde bu geri dönüş güzel olur. Bu...
الظَّنُّ وَخَافَا عِنْدَ الْمُرَاجَعَةِ مِنْ نُشُوزٍ مِنْهَا أَوْ إِضْرَارٍ مِنْهُ فَالْمُرَاجَعَةُ تَحْرُمُ.
...zan hasıl olmayıp geri dönüş esnasında kadından nüşûz (itaatsizlik) veya erkekten zarar verme tehlikesinden korkarlarsa, geri dönmek haram olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَلِمَةُ «إِنْ» فِي اللُّغَةِ لِلشَّرْطِ وَالْمُعَلَّقُ بِالشَّرْطِ عُدِمَ عِنْدَ عُدْمِ الشَّرْطِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ مَتَى لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الظَّنُّ لَمْ يَحْصُلْ جَوَازُ الْمُرَاجَعَةِ، لَكِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ جَوَازَ الْمُرَاجَعَةِ ثَابِتٌ سَوَاءٌ حَصَلَ هَذَا الظَّنُّ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا شَرْطٌ لِصِحَّةِ الْمُرَاجَعَةِ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يَلْزَمُهُمْ عِنْدَ الْمُرَاجَعَةِ بِالنِّكَاحِ الْجَدِيدِ رِعَايَةُ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَصْدُ الْإِقَامَةِ لِحُدُودِ اللَّهِ وَأَوَامِرِهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ:
İkinci Mesele: "İn" (إِنْ) kelimesi dilde şart içindir; şarta bağlanan şey ise şartın bulunmaması halinde bulunmaz. Dolayısıyla ayetin zahiri, bu zan hasıl olmadığında geri dönmenin caiz olmamasını iktiza eder. Fakat durum böyle değildir; zira geri dönmenin cevazı, bu zan hasıl olsun veya olmasın sabittir. Ancak biz şöyle deriz: Murad edilen şey bunun geri dönüşün sıhhati için bir şart olması değildir; bilakis bundan murat, yeni bir nikahla geri dönüş esnasında Allah Teâlâ'nın haklarını gözetmelerinin ve Allah'ın sınırlarını ve emirlerini ayakta tutmayı kastetmelerinin kendilerine lazım gelmesidir. Sonra bundan sonra şöyle buyurmuştur:
وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte bunlar, Allah'ın bilen bir kavim için açıkladığı sınırlardır”. Bunda da [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إشارة إلى ما بينها مِنَ التَّكَالِيفِ، وَقَوْلُهُ: يُبَيِّنُها إِشَارَةٌ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَاقِضٌ وَعِنْدِي أَنَّ هَذِهِ النُّصُوصَ الَّتِي تَقَدَّمَتْ أَكْثَرُهَا عَامَّةٌ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا تَخْصِيصَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَأَكْثَرُ تِلْكَ الْمُخَصِّصَاتِ إِنَّمَا عُرِفَتْ بِالسُّنَّةِ، فَكَانَ الْمُرَادُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ الَّتِي تَقَدَّمَتْ هِيَ حُدُودُ اللَّهِ وَسَيُبَيِّنُهَا اللَّهُ تَعَالَى كَمَالَ الْبَيَانِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النَّحْلِ: ٤٤] .
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } kavli, [daha önce] açıklamış olduğu mükellefiyetlere bir işarettir. { يُبَيِّنُها } kavli ise geleceğe bir işarettir ve ikisini birleştirmek [ilk bakışta] çelişkilidir. Bana göre, daha önce geçen bu nassların çoğu geneldir ve bunlara birçok tahsis girmektedir; bu tahsis edicilerin çoğu da ancak sünnet ile bilinmiştir. Dolayısıyla murat -doğrusunu Allah bilir- şudur: Daha önce geçen bu hükümler Allah'ın sınırlarıdır ve Allah Teâlâ bunları Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem lisanı üzere tam bir açıklama ile açıklayacaktır. Bu da Allah Teâlâ'nın: { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine indirileni insanlara açıklayasın diye” [Nahl: 44] kavli gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبَانٍ نُبَيِّنُهَا بِالنُّونِ وَهِيَ نُونُ التَّعْظِيمِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ يَرْجِعُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: Âsım, Ebân rivayetinde tazim nûnu olan "nûn" ile { نُبَيِّنُهَا } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise Allah Teâlâ'nın ismine dönecek şekilde "yâ" ile okumuşlardır.
وَالْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا خُصَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذَا الْبَيَانِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِالْآيَاتِ فَغَيْرُهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] والثاني: أنه خصصهم بِالذِّكْرِ كَقَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَالثَّالِثُ: يَعْنِي بِهِ الْعَرَبَ لِعِلْمِهِمْ بِاللِّسَانِ وَالرَّابِعُ: يُرِيدُ مَنْ لَهُ عَقْلٌ وَعِلْمٌ، كَقَوْلِهِ: وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٣] وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ إِلَّا عَاقِلًا عَالِمًا بِمَا يُكَلِّفُهُ، لِأَنَّهُ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ أُزِيحَ عُذْرُ الْمُكَلَّفِ والخامس: أن قوله: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يَعْنِي مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْأَحْكَامِ يُبَيِّنُهَا اللَّهُ لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ أنزل الكتاب وبعث الرسول ليعلموا بأمره وينتهوا عما نهوا عنه.
Üçüncü Mesele: Âlimlerin bu açıklama ile tahsis edilmesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Ayetlerden faydalananlar yalnızca onlardır; onların dışındakiler ise hesaba katılmayan kimseler mesabesindedir. Bu, O'nun: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakîler için bir hidayettir” [Bakara: 2] kavli gibidir. İkincisi: O'nun: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e” [Bakara: 98] kavlinde olduğu gibi onları zikirle tahsis etmiştir. Üçüncüsü: Dili bildikleri için bununla Arapları kastetmektedir. Dördüncüsü: O'nun: { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “onları ancak bilenler akleder” [Ankebût: 43] kavlinde olduğu gibi aklı ve ilmi olanı murat etmektedir; buradaki maksat, O'nun ancak mükellef kıldığı şeyi bilen akıl sahibi kimseyi mükellef tutmasıdır; zira böyle olduğu zaman mükellefin mazereti ortadan kalkmış olur. Beşincisi: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } kavli, daha önce zikredilen hükümleri kastetmektedir; Allah Teâlâ bunları, O'nun emrini bilip yasaklandıkları şeylerden sakınsınlar diye Allah'ın Kitab'ı indirdiğini ve Elçi'yi gönderdiğini bilen kimselere açıklamaktadır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 231]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle bırakın. Haklarına tecavüz etmek için onları zarara sokarak tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek üzere indirdiği Kitab'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (231)
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَوَّلُ مَا يَجِبُ تَقْدِيمُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قوله:
Birinci Mesele: Bu ayette öncelikle takdim edilmesi gereken şudur: Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu ayet ile O'nun şu kavli arasında hiçbir fark yoktur:
الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [البقرة: ٢٢٩] فَتَكُونُ إِعَادَةُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ تِلْكَ الْآيَةِ تَكْرِيرًا لِكَلَامٍ وَاحِدٍ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmaktır” [Bakara: 229]. Dolayısıyla o ayet zikredildikten sonra bu ayetin yeniden getirilmesi, tek bir sözün tek bir yerde faydasızca tekrar edilmesi olur ki bu caiz değildir.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ فَهُمُ الَّذِينَ حَمَلُوا قوله: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ عَلَى أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الطَّلَقَاتِ غَيْرُ مَشْرُوعٍ، وَإِنَّمَا الْمَشْرُوعُ هُوَ التَّفْرِيقُ، فَهَذَا السُّؤَالُ سَاقِطٌ عَنْهُمْ، لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ الْجَمْعِ وَالتَّفْرِيقِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ الرَّجْعَةِ، وَأَمَّا أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُمُ اللَّهُ
Cevap şudur: Ebû Hanîfe'nin ashabına gelince; onlar O'nun: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmaktır” kavlini talakları bir arada toplamanın meşru olmadığına, meşru olanın ancak ayrı ayrı boşamak olduğuna hamletmişlerdir. Dolayısıyla bu soru onlar açısından düşer; çünkü o ayet toplama ve ayırmanın mahiyetini beyan hakkındadır, bu ayet ise ric'atin (geri dönmenin) keyfiyetini beyan hakkındadır. Şâfiî'nin ashabına rahimehumullâh gelince;
وَهُمُ الَّذِينَ حَمَلُوا تِلْكَ الْآيَةَ عَلَى كَيْفِيَّةِ الرَّجْعَةِ فَهَذَا السُّؤَالُ وَارِدٌ عَلَيْهِمْ، وَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ مَنْ ذَكَرَ حُكْمًا يَتَنَاوَلُ صُوَرًا كَثِيرَةً، وَكَانَ إِثْبَاتُ ذَلِكَ الْحُكْمِ فِي بَعْضِ تِلْكَ الصُّوَرِ أَهَمَّ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُعِيدَ بَعْدَ ذَلِكَ الْحُكْمِ الْعَامِّ تِلْكَ الصُّورَةَ الْخَاصَّةَ مَرَّةً أُخْرَى، لِيَدُلَّ ذَلِكَ التَّكْرِيرُ عَلَى أَنَّ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ مِنْ الِاهْتِمَامِ مَا لَيْسَ فِي غَيْرِهَا وَهَاهُنَا كَذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [البقرة: ٢٢٩] فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ مِنْ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَفِيهِ بَيَانُ أَنَّ عِنْدَ مُشَارَفَةِ الْعِدَّةِ عَلَى الزَّوَالِ لَا بُدَّ مِنْ رِعَايَةِ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ رِعَايَةَ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ عِنْدَ مُشَارَفَةِ زَوَالِ الْعِدَّةِ أَوْلَى بِالْوُجُوبِ/ مِنْ سَائِرِ الْأَوْقَاتِ الَّتِي قَبْلَ هَذَا الْوَقْتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ أَنْ يُطَلِّقَهَا، ثُمَّ يُرَاجِعَهَا مَرَّتَيْنِ عِنْدَ آخِرِ الْأَجَلِ حَتَّى تَبْقَى فِي الْعِدَّةِ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْمُضَارَّةِ لَمْ يَقْبُحْ أَنَّ يُعِيدَ اللَّهُ حُكْمَ هَذِهِ الصُّورَةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الصُّورَةَ أَعْظَمُ الصُّوَرِ اشْتِمَالًا عَلَى الْمُضَارَّةِ وَأَوْلَاهَا بِأَنْ يَحْتَرِزَ الْمُكَلَّفُ عَنْهَا.
Onlar o ayeti ric'atin keyfiyetine hamletmişlerdir ve bu soru onlara yönelmektedir. Onların ise şöyle demeleri mümkündür: Pek çok sureti kapsayan bir hükmü zikreden bir kimse, bu hükmün o suretlerin bazısında sabit kılınması daha önemli olduğunda, bu genel hükümden sonra o özel sureti tekrar zikretmesi uzak bir ihtimal değildir; ta ki bu tekrar, o surette başkalarında bulunmayan bir ehemmiyetin olduğuna delalet etsin. Burada da durum böyledir. Zira O'nun: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [Bakara: 229] kavlinde, iddet müddeti içinde bu iki husustan birinin mutlaka bulunması gerektiğinin beyanı vardır. Bu ayette ise, iddetin sona ermesine yaklaşıldığında bu iki husustan birinin gözetilmesinin şart olduğunun beyanı vardır. Malumdur ki iddetin sona ermesine yaklaşıldığında bu iki husustan birini gözetmek, bu vakitten önceki diğer bütün vakitlere göre vacip olmaya daha layıktır. Çünkü eziyetin en büyüğü, kadını boşayıp sonra iddetin son anında iki defa geri dönmek suretiyle kadının dokuz ay boyunca iddet içinde kalmasına sebep olmaktır. Bu durum zarar vermenin en büyük türü olunca, bu suretin zararı en çok içeren ve mükellefin sakınmasına en layık suret olduğuna dikkat çekmek üzere Allah'ın bu suretin hükmünü tekrarlaması çirkin düşmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُرَاجَعَةِ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ الْمُرَاجَعَةِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَمَّا لَمْ يَكُنْ نِكَاحٌ وَلَا طَلَاقٌ إِلَّا بِكَلَامٍ، لَمْ تَكُنِ الرَّجْعَةُ إِلَّا بِكَلَامٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ ﵄: تَصِحُّ الرَّجْعَةُ بِالْوَطْءِ، وَقَالَ مَالِكٌ ﵁: إِنْ نَوَى الرَّجْعَةَ بِالْوَطْءِ كَانَتْ رَجْعَةً وَإِلَّا فَلَا.
İkinci Mesele: O'nun: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “onları güzellikle tutun” kavli geri dönüşe (ric'ate) bir işarettir. Âlimler geri dönüşün keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Nikah da talak da ancak söz ile olduğuna göre, ric'at de ancak söz ile olur." Ebû Hanîfe ve Sevrî radıyallâhu anhümâ: "Ric'at cinsel ilişki ile de sahih olur" demişlerdir. Mâlik radıyallâhu anh ise: "Cinsel ilişki ile ric'ate niyet ederse ric'at olur, aksi halde olmaz" demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ مَا
Şâfiî'nin radıyallâhu anh delili şudur:
رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵁ لَمَّا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَسَأَلَ عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ﵊: «مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُمْسِكْهَا»
Rivayet edildiğine göre İbn Ömer radıyallâhu anhümâ hanımını adetli iken boşamıştı; bunun üzerine Ömer, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sordu. O da aleyhisselâm: “Ona emret, hanımına dönsün, sonra onu tutsun” buyurdu.
حَتَّى تَطْهُرَ أَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ بالمراجعة مطلقا، وقيل: دَرَجَاتِ الْأَمْرِ الْجَوَازُ فَنَقُولُ: إِنَّهُ كَانَ مَأْذُونًا بِالْمُرَاجَعَةِ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ، وَمَا كَانَ مَأْذُونًا بِالْوَطْءِ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ فَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ الْوَطْءُ رَجْعَةً وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَمَرَ بِمُجَرَّدِ الْإِمْسَاكِ، وَإِذَا وَطِئَهَا فَقَدْ أَمْسَكَهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَافِيًا، أَمَّا الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْكَلَامِ، فَظَاهِرُ مَذْهَبِهِ أَنَّ الْإِشْهَادَ عَلَى الرَّجْعَةِ مُسْتَحَبٌّ وَلَا يَجِبُ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵄، وَقَالَ فِي «الْإِمْلَاءِ» : هُوَ وَاجِبٌ، وَهُوَ اخْتِيَارُ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ، وَالْحُجَّةُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا يَكُونُ مَعْرُوفًا إِلَّا إِذَا عَرَفَهُ الْغَيْرُ، وَأَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عِرْفَانُ غَيْرِ الشَّاهِدِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عِرْفَانُ الشَّاهِدِ وَاجِبًا وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَعْرُوفِ هُوَ الْمُرَاعَاةُ وَإِيصَالُ الْخَيْرِ لَا مَا ذَكَرْتُمْ.
“...temizleninceye kadar [tutsun].” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona mutlak olarak geri dönmeyi emretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Emrin [en alt] derecesi cevazdır; dolayısıyla deriz ki: O, adet zamanında geri dönmeye izinliydi, fakat adet zamanında cinsel ilişkiye izinli değildi; o halde cinsel ilişkinin ric'at olmaması gerekir. Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu teâlâ anh delili ise şudur: Allah Teâlâ: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “onları güzellikle tutun” buyurarak sadece tutmayı emretmiştir; kadına cinsel ilişkide bulunduğunda ise onu tutmuş olur, dolayısıyla bunun yeterli olması vacip olur. Şâfiî'ye radıyallâhu teâlâ anh gelince; o, sözün şart olduğunu söylediğinde, mezhebinin zahirine göre ric'ate şahit tutmak müstehaptır, vacip değildir; Mâlik ve Ebû Hanîfe radıyallâhu anhümâ de böyle demiştir. el-İmlâ'da ise: "O vaciptir" demiştir ki bu Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin de tercihidir. Bundaki delil de Allah Teâlâ'nın: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } kavlidir; zira bir şey başkası tarafından bilinmedikçe (tanınmadıkça) ma'rûf (bilinen) olmaz. Bizler şahit dışındakilerin bilmesinin vacip olmadığı hususunda icma ettiğimize göre, şahidin bilmesinin vacip olması gerekmiştir. Öncekiler ise şöyle cevap vermişlerdir: Ma'rûftan murat gözetmek ve hayrı ulaştırmaktır, sizin zikrettiğiniz şey değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ عِنْدَ بُلُوغِ الْأَجَلِ حَقَّ الْمُرَاجَعَةِ، وَبُلُوغُ الْأَجَلِ عِبَارَةٌ عَنِ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَعِنْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَا يَثْبُتُ حَقُّ الْمُرَاجَعَةِ.
Üçüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ sürenin (ecelin) dolması anında geri dönme hakkını sabit kılmıştır. Sürenin dolması ise iddetin bitmesinden ibarettir; oysa iddetin bitmesi anında geri dönme hakkı sabit olmaz.
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ بِبُلُوغِ الْأَجَلِ مُشَارَفَةُ الْبُلُوغِ لَا نَفْسُ الْبُلُوغِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا مِنْ بَابِ الْمَجَازِ الَّذِي يُطْلَقُ فِيهِ اسْمُ الْكُلِّ عَلَى الْأَكْثَرِ، وَهُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ إِذَا قَارَبَ الْبَلَدَ: قَدْ بَلَغْنَا الثَّانِي: أَنَّ الْأَجَلَ اسْمٌ لِلزَّمَانِ فَنَحْمِلُهُ عَلَى الزَّمَانِ الَّذِي هُوَ آخِرُ زَمَانٍ يُمْكِنُ إِيقَاعُ الرَّجْعَةِ إِلَيْهِ، بِحَيْثُ إِذَا فَاتَ لَا يَبْقَى بَعْدَهُ مُكْنَةُ الرَّجْعَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى الْمَجَازِ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Ecelin dolmasından (bulûğundan) maksat, dolmanın bizzat kendisi değil, dolmaya yaklaşılmasıdır. Hasılı bu, çoğunluğa bütünün adının verildiği mecaz kabilindendir. Bu, bir kimsenin beldeye yaklaştığında "Ulaştık/Vardık" demesi gibidir. İkincisi: Ecel zaman için bir isimdir; dolayısıyla biz onu, kaçırıldığı takdirde artık ric'at imkanı kalmayacak şekilde ric'atin vaki kılınabileceği son zamana hamlederiz. Bu tefsire göre mecaza ihtiyacımız kalmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً ففيه مسألتان:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “Onları zarara sokarak tutmayın” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: فَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَقُولَ: فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْرَارِ؟.
Birinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: O'nun { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “onları güzellikle tutun” buyurması ile { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “onları zarara sokarak tutmayın” buyurması arasında bir fark yoktur; zira bir şeyi emretmek zıddını yasaklamaktır. O halde tekrardaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: الْأَمْرُ لَا يُفِيدُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَلَا يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْأَوْقَاتِ، أَمَّا النَّهْيُ فَإِنَّهُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْأَوْقَاتِ، فَلَعَلَّهُ يُمْسِكُهَا بِمَعْرُوفٍ فِي الْحَالِ، وَلَكِنْ فِي قَلْبِهِ أَنْ يُضَارَّهَا فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، فَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً انْدَفَعَتِ الشُّبُهَاتُ وَزَالَتْ الِاحْتِمَالَاتُ.
Cevap şudur: Emir sadece bir defayı ifade eder, dolayısıyla bütün vakitleri kapsamaz. Nehiy (yasak) ise bütün vakitleri kapsar. Zira adam kadını o anda güzellikle tutabilir, fakat kalbinde gelecek zamanda ona zarar verme niyeti bulunabilir. Allah Teâlâ: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “onları zarara sokarak tutmayın” buyurunca şüpheler defedilmiş ve ihtimaller ortadan kalkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: الضِّرَارُ هُوَ الْمُضَارَّةُ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً [التَّوْبَةِ:
İkinci Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Zırâr (ضِرَار), muzârra (zarar verme kastı) demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً } [Tevbe:
١٠٧] أَيِ اتَّخَذُوا الْمَسْجِدَ ضِرَارًا لِيُضَارُّوا الْمُؤْمِنِينَ، وَمَعْنَاهُ رَجَعَ إِلَى إِثَارَةِ الْعَدَاوَةِ وَإِزَالَةِ الْأُلْفَةِ وَإِيقَاعِ الْوَحْشَةِ، وَمُوجِبَاتِ النَّفْرَةِ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الضِّرَارِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: مَا
107] “Bir de zarar vermek için... bir mescid edinenler...” Yani müminlere zarar vermek için mescidi zırâr olarak edindiler. Bunun manası; düşmanlığı körüklemeye, ülfeti yok etmeye, yabancılaşma ve nefret sebeplerini meydana getirmeye dayanır. Müfessirler bu zararın tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Şöyle
رُوِيَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُطَّلِقُ الْمَرْأَةَ ثُمَّ يَدَعُهَا، فَإِذَا قَارَبَ انْقِضَاءُ الْقُرْءِ الثَّالِثِ رَاجَعَهَا، وَهَكَذَا يَفْعَلُ بِهَا حَتَّى تَبْقَى فِي الْعِدَّةِ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ أَكْثَرَ
rivayet edilendir: Adam kadını boşar, sonra onu kendi haline bırakırdı; üçüncü hayız süresinin bitimi yaklaştığında ise ona dönerdi. Kadın dokuz ay veya daha fazla iddet içinde kalsın diye ona böyle davranırdı.
وَالثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الضِّرَارِ سُوءُ الْعِشْرَةِ وَالثَّالِثُ: تَضْيِيقُ النَّفَقَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَكْثَرَ هَذِهِ الْأَعْمَالِ رَجَاءَ أَنْ تَخْتَلِعَ الْمَرْأَةُ مِنْهُ بِمَالِهَا.
İkincisi: Zararın tefsirinde kötü geçimdir. Üçüncüsü: Nafakayı daraltmaktır. Bil ki onlar Cahiliye döneminde, kadın malını verip kendisinden boşansın (muhâlaa yapsın) umuduyla bu fillerin çoğunu yaparlardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَعْتَدُوا فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لَا تُضَارُّوهُنَّ فَتَكُونُوا مُعْتَدِينَ، يَعْنِي فَتَكُونُ عَاقِبَةُ أَمْرِكُمْ ذَلِكَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] أَيْ فَكَانَ لَهُمْ وَهِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لَا تُضَارُّوهُنَّ عَلَى قصد الاعتداء عليهن، فحينئذ تصيرون عصاة الله، وَتَكُونُونَ مُتَعَمِّدِينَ قَاصِدِينَ لِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي.
Allah Teâlâ'nın: { لِتَعْتَدُوا } “tecavüz etmek için” kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Murat; "onlara zarar vermeyin, yoksa haddi aşanlar olursunuz", yani işinizin akıbeti bu olur [demektir]. Bu, O'nun: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8] kavli gibidir; yani "onlar için böyle oldu" demektir ve bu lâm, âkıbet lâmıdır. İkincisi: Mana; "onlara tecavüz etme kastıyla zarar vermeyin, o takdirde Allah'a asi olursunuz ve o günahı bilerek ve kastederek işlemiş olursunuz" şeklinde olmasıdır; şüphe yok ki bu günahların en büyüğüdür.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: ظَلَمَ نَفْسَهُ بِتَعْرِيضِهَا لِعَذَابِ اللَّهِ وَثَانِيهَا: ظَلَمَ نَفْسَهُ بِأَنْ فَوَّتَ عَلَيْهَا مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، أَمَّا مَنَافِعُ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ إِذَا اشْتَهَرَ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ بِهَذِهِ الْمُعَامَلَةِ الْقَبِيحَةِ لَا يَرْغَبُ فِي التَّزَوُّجِ بِهِ وَلَا مُعَامَلَتِهِ أَحَدٌ، وَأَمَّا مَنَافِعُ الدِّينِ فَالثَّوَابُ الْحَاصِلُ عَلَى حُسْنِ الْعِشْرَةِ مَعَ الْأَهْلِ وَالثَّوَابُ الْحَاصِلُ عَلَى الِانْقِيَادِ لِأَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكَالِيفِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur” kavline gelince, bunda [bazı] vecihler vardır: Birincisi: Kendisini Allah'ın azabına maruz bırakmakla nefsine zulmetmiştir. İkincisi: Dünya ve din menfaatlerini kendisinden kaçırmak suretiyle nefsine zulmetmiştir. Dünya menfaatlerine gelince; o, insanlar arasında bu çirkin muamele ile tanındığı takdirde kimse onunla evlenmeye ve onunla muamelede bulunmaya rağbet etmez. Din menfaatlerine gelince; aile ile güzel geçinmekten hasıl olan sevap ile Allah Teâlâ'nın hükümlerine ve mükellefiyetlerine boyun eğmekten hasıl olan sevaptır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ نَسِيَ فَلَمْ يَفْعَلْهُ بَعْدَ أَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ مَنْصِبَ مَنْ يُطِيعُ ذَلِكَ الْأَمْرَ، يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ اسْتَهْزَأَ بِهَذَا الْأَمْرِ وَيَلْعَبُ بِهِ، فَعَلَى هَذَا كُلُّ مَنْ أُمِرَ بِأَنَّهُ تَجِبُ عَلَيْهِ طَاعَةُ اللَّهِ وَطَاعَةُ رَسُولِهِ، ثُمَّ وَصَلَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ التَّكَالِيفُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي الْعِدَّةِ وَالرَّجْعَةِ وَالْخُلْعِ وَتَرْكِ الْمُضَارَّةِ فَلَا يَتَشَمَّرُ لِأَدَائِهَا، كَانَ كَالْمُسْتَهْزِئِ بِهَا، وَهَذَا تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ لِلْعُصَاةِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ: وَلَا تَتَسَامَحُوا فِي تَكَالِيفِ اللَّهِ كَمَا يُتَسَامَحُ فِيمَا يَكُونُ مِنْ بَابِ الْهَزْلِ وَالْعَبَثِ وَالثَّالِثُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” kavline gelince, bunda [bazı] vecihler vardır: Birincisi: Kendisini o emre itaat eden kimse konumuna koyduktan sonra unutup [gereğini] yapmayan kişi hakkında "Bu emri alaya aldı ve onunla oynadı" denir. Buna göre, Allah'a ve Resûlü'ne itaatin kendisine vacip olduğu emredilen, sonra da iddet, ric'at, hul' ve zarar vermeyi terk etme hususunda daha önce zikri geçen bu mükellefiyetler kendisine ulaştığı halde onları yerine getirmek için gayret göstermeyen herkes, o emirleri alaya almış gibi olur. Bu, namaz kılanlar arasındaki asiler için büyük bir tehdittir. İkincisi: Murat; "Şaka ve abes kabilinden olan şeylerde müsamaha gösterildiği gibi Allah'ın mükellefiyetlerinde müsamaha göstermeyin/gevşek davranmayın" demektir. Üçüncüsü:
قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: كَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَيَقُولُ: طَلَّقْتُ وَأَنَا لَاعِبٌ، وَيُعْتِقُ وَيَنْكِحُ، وَيَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: «مَنْ طَلَّقَ، أَوْ حَرَّرَ، أَوْ نَكَحَ، فَزَعَمَ أَنَّهُ لَاعِبٌ فَهُوَ جَدٌّ»
Ebû'd-Derdâ şöyle demiştir: Cahiliye döneminde adam boşar ve "Şaka yaparak (oyun olsun diye) boşadım" derdi; azat eder, nikahlardı ve yine benzerini söylerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu ve şöyle buyurdu: “Kim boşar, azat eder veya nikahlarsa ve bunu oyun/şaka olsun diye yaptığını iddia ederse, o ciddidir (geçerlidir).”
وَالرَّابِعُ: قَالَ عَطَاءٌ:
Dördüncüsü: Atâ şöyle demiştir:
الْمَعْنَى أَنَّ الْمُسْتَغْفِرَ مِنَ الذَّنْبِ إِذَا كَانَ مُصِرًّا عَلَيْهِ أَوْ عَلَى مِثْلِهِ، كَانَ كَالْمُسْتَهْزِئِ بِآيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً تَهْدِيدٌ، وَالتَّهْدِيدُ إِذَا ذُكِرَ بَعْدَ ذِكْرِ التَّكَالِيفِ كَانَ ذَلِكَ التَّهْدِيدُ تَهْدِيدًا عَلَى تَرْكِهَا، لَا عَلَى شَيْءٍ آخَرَ غَيْرِهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ/ تَعَالَى لَمَّا رَغَّبَهُمْ فِي أَدَاءِ التَّكَالِيفِ بِمَا ذَكَرَ مِنَ التَّهْدِيدِ، رَغَّبَهُمْ أَيْضًا فِي أَدَائِهَا بِأَنَّ ذَكَّرَهُمْ أَنْوَاعَ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ، فَبَدَأَ أَوَّلًا بِذِكْرِهَا عَلَى سَبِيلِ الإجمال فقال:
Mana şudur: Günahtan bağışlanma dileyen kimse, o günaha veya benzerine ısrarla devam ettiği takdirde Allah Teâlâ'nın ayetleriyle alay eden kimse gibi olur. En uygun olanı birinci vecihtir; çünkü O'nun: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” kavli bir tehdittir. Tehdit mükellefiyetler zikredildikten sonra zikredildiğinde, o tehdit başkasına değil, o mükellefiyetleri terk etmeye yönelik bir tehdit olur. Bil ki Allah Teâlâ, zikrettiği tehdit ile onları mükellefiyetleri yerine getirmeye teşvik ettiği gibi, üzerlerindeki nimetlerinin çeşitlerini hatırlatarak da onları bunları ifa etmeye teşvik etmiştir. İlk olarak bunları icmali bir tarzda zikrederek şöyle buyurmuştur:
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَهَذَا يَتَنَاوَلُ كُلَّ نِعَمِ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الدِّينِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ هَذَا نِعَمَ الدِّينِ، وَإِنَّمَا خَصَّهَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَجَلُّ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا، فَقَالَ: وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنَّمَا أَنْزَلَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ لِيَعِظَكُمْ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ أَيْ فِي أَوَامِرِهِ كُلِّهَا، وَلَا تُخَالِفُوهُ فِي نَوَاهِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın”. Bu, Allah'ın kul üzerindeki dünya ve dine dair bütün nimetlerini kapsar. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra din nimetlerini zikretmiştir; onları özellikle zikretmiştir çünkü onlar dünya nimetlerinden daha yücedir. Şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ } “ve size öğüt vermek üzere indirdiği Kitab'ı ve hikmeti [hatırlayın]”. Mana; Kitab'ı ve hikmeti ancak size onunla öğüt vermek için indirdiğidir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } yani bütün emirlerinde [Allah'tan sakının] ve yasaklarında O'na muhalefet etmeyin; { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, aralarında meşru şekilde anlaştıkları takdirde, kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bu, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere verilen bir öğüttür. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (232)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُكْمُ السَّادِسُ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ، وَهُوَ حُكْمُ الْمَرْأَةِ الْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, talak hükümlerinden altıncısıdır; o da iddetin bitmesinden sonraki boşanmış kadının hükmüdür. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Ayetin iniş sebebi hususunda iki vecih vardır: Birincisi:
رُوِيَ أَنَّ مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ زَوَّجَ أُخْتَهُ جَمِيلَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ، فَطَلَّقَهَا ثُمَّ تَرَكَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، ثُمَّ نَدِمَ فَجَاءَ يَخْطِبُهَا لِنَفْسِهِ وَرَضِيَتِ الْمَرْأَةُ بِذَلِكَ، فَقَالَ لَهَا مَعْقِلٌ: إِنَّهُ طَلَّقَكِ ثُمَّ تُرِيدِينَ مُرَاجَعَتَهُ وَجْهِي مِنْ وَجْهِكِ حَرَامٌ إِنْ رَاجَعْتِيهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآية، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ وَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ مَعْقِلٌ: رَغِمَ أَنْفِي لِأَمْرِ رَبِّي، اللَّهُمَّ رَضِيتُ وَسَلَّمْتُ لِأَمْرِكَ، وَأَنْكَحَ أُخْتَهُ زَوْجَهَا
Rivayet edildiğine göre Ma'kıl b. Yesâr kız kardeşini Cemîl b. Abdillâh b. Âsım ile evlendirmişti. Cemîl onu boşadı, sonra iddeti bitene kadar onu bıraktı. Sonra pişman oldu ve onu kendisi için istemeye geldi; kadın da buna razı oldu. Ma'kıl ona: "O seni boşadı, sonra sen ona dönmek istiyorsun! Eğer ona dönersen yüzüm yüzüne haram olsun!" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ma'kıl b. Yesâr'ı çağırdı ve ona bu ayeti okudu. Ma'kıl: "Rabbimin emrine boyun eğdim (burnum sürtüldü); Allah'ım, emrine razı oldum ve teslim oldum" dedi ve kız kardeşini [eski] kocasıyla evlendirdi.
وَالثَّانِي: رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ بِنْتُ عَمٍّ فَطَلَّقَهَا زَوْجُهَا وَأَرَادَ رَجَعَتْهَا بَعْدَ الْعِدَّةِ فَأَبَى جَابِرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَكَانَ جَابِرٌ يَقُولُ فِيَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İkincisi: Mücâhid ve Süddî'den rivayet edildiğine göre Câbir b. Abdillâh'ın bir amcakızı vardı; kocası onu boşamış ve iddetten sonra ona dönmek istemişti. Câbir buna engel oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Câbir: "Bu ayet benim hakkımda indi" derdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَضْلُ الْمَنْعُ، يُقَالُ: عَضَلَ فُلَانٌ ابْنَتَهُ، إِذَا مَنَعَهَا مِنَ التَّزَوُّجِ، فَهُوَ يَعْضُلُهَا وَيَعْضِلُهَا، بِضَمِّ الضَّادِ وَبِكَسْرِهَا وَأَنْشَدَ الْأَخْفَش:
İkinci Mesele: Adl (الْعَضْل), engellemek demektir. Bir kimse kızının evlenmesine engel olduğunda "Adale fulânun ibnetehû" denir. [Muzarisi] dad harfinin zammesiyle ve kesresiyle "ya'zuluhâ ve ya'zilihâ" (يَعْضُلُهَا وَيَعْضِلُهَا) şeklinde gelir. Ahfeş şu beyti inşad etmiştir:
وَإِنَّ قَصَائِدِي لَكَ فَاصْطَنِعْنِي ... كَرَائِمَ قَدْ عُضِلْنَ عَنِ النِّكَاحِ
"Benim senin için söylediğim kasidelerim -öyleyse beni gözet-, evlenmekten alıkonulmuş asil/değerli kadınlar gibidir."
وَأَصْلُ الْعَضْلِ فِي اللُّغَةِ الضِّيقُ، يُقَالُ: عَضَّلَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا نَشِبَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا، وَكَذَلِكَ عَضَّلَتِ/ الشَّاةُ، وَعَضَّلَتِ الْأَرْضُ بِالْجَيْشِ إِذَا ضَاقَتْ بِهِمْ لِكَثْرَتِهِمْ، قَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ:
Adl kelimesinin dildeki aslı darlıktır. Çocuk karnında sıkışıp kaldığında "Addaleti'l-mer'etu" (kadın doğum güçlüğü çekti) denir; koyun için de "Addaleti'ş-şâtu" denir. Çokluklarından dolayı ordu yere dar geldiğinde "Addaleti'l-ardu bi'l-ceyşi" denir. Evs b. Hacer şöyle demiştir:
تَرَى الْأَرْضَ مِنَّا بِالْفَضَاءِ مَرِيضَةً ... مُعَضِّلَةً مِنَّا بِجَيْشِ عَرَمْرَمِ
"Bizim yüzümüzden o geniş ovada yeryüzünü hasta görürsün; kalabalık ordumuz sebebiyle [yeryüzü bize] dar gelmiştir."
وَأَعْضَلَ الْمَرِيضُ الْأَطِبَّاءَ أَيْ أَعْيَاهُمْ، وَسُمِّيَتِ الْعَضَلَةُ عَضَلَةً لِأَنَّ الْقُوَى الْمُحَرِّكَةَ مَنْشَؤُهَا مِنْهَا، وَيُقَالُ:
Hasta doktorları çaresiz bıraktığında "A'dale'l-marîdu'l-etıbbâe" yani "onları aciz bıraktı" denir. Adeleye (kasa), hareket ettirici kuvvetlerin kaynağı orası olduğu için adele denilmiştir. Şöyle de denir:
دَاءٌ عُضَالٌ، لِلْأَمْرِ إِذَا اشْتَدَّ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَوْسٍ:
İş şiddetlendiğinde "Dâun udâl" (devasız/ağır hastalık) denir. Evs'in şu sözü de bundandır:
وَلَيْسَ أَخُوكَ الدَّائِمُ الْعَهْدِ بِالَّذِي ... يَذُمُّكَ إِنْ وَلَّى وَيُرْضِيكَ مُقْبِلَا
"Sürekli ahdine sadık olan kardeşin; arkasını döndüğünde seni yeren, yüzüne karşı ise seni razı eden kimse değildir."