Binûn

Bakara Suresi — 72. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْقُرْءُ عِبَارَةٌ عَنِ الْجَمْعِ، يُقَالُ: مَا قَرَأَتِ النَّاقَةُ نَسْلًا قَطُّ، أَيْ مَا جَمَعَتْ فِي رَحِمِهَا وَلَدًا قَطُّ وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:

Üçüncü delil: Kur' (الْقُرْءُ) kelimesi toplamak (cem) demektir. Nitekim: “Dişi deve hiç döl toplamadı (مَا قَرَأَتِ النَّاقَةُ نَسْلًا قَطُّ)” yani rahminde hiç yavru toplamadı denilir. Amr b. Kulsûm'un şu sözü de bu kabildendir:

هِجَانُ اللَّوْنِ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينَا

“Bembeyaz tenlidir, hiç cenin toplamamıştır (rahmi cenin tutmamıştır).”

وَقَالَ الْأَخْفَشُ يُقَالُ: مَا قَرَأَتْ حَيْضَةً، أَيْ مَا ضَمَّتْ رَحِمَهَا عَلَى حَيْضَةٍ، وَسُمِّيَ الْحَوْضُ مَقْرَأَةً لِأَنَّهُ يَجْتَمِعُ فِيهِ الْمَاءُ، وَأَقْرَأَتِ النُّجُومُ إِذَا اجْتَمَعَتْ لِلْغُرُوبِ، وَسُمِّيَ الْقُرْآنُ قُرْآنًا لِاجْتِمَاعِ حُرُوفِهِ وَكَلِمَاتِهِ وَلِاجْتِمَاعِ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ فِيهِ، وَقَرَأَ الْقَارِئُ أَيْ جَمَعَ الْحُرُوفَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ.

Ahfeş de şöyle demiştir: “Hiç hayız toplamadı (مَا قَرَأَتْ حَيْضَةً)” denilir; yani rahmini bir hayız üzerinde büzüp toplamadı demektir. Havuza da içinde su toplandığı için “makra'e (مَقْرَأَة)” denilmiştir. Yıldızlar batmak üzere toplandığında “akreeti'n-nücûm (أَقْرَأَتِ النُّجُومُ)” denilir. Kur'an'a da harfleri ve kelimeleri bir araya toplandığı ve içinde pek çok ilim bir araya geldiği için “Kur'an” adı verilmiştir. “Kâri okudu (قَرَأَ الْقَارِئُ)” ifadesi de harfleri birbirine kattı, ekledi demektir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَقْتُ اجْتِمَاعِ الدَّمِ إِنَّمَا هُوَ زَمَانُ الطُّهْرِ لِأَنَّ الدَّمَ يَجْتَمِعُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فِي الْبَدَنِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Kanın toplanma vakti ancak temizlik (tuhr) zamanıdır; çünkü kan o zamanda bedende toplanır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: بَلْ زَمَانُ الْحَيْضِ أَوْلَى بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّ الدَّمَ يَجْتَمِعُ فِي هَذَا الزَّمَانِ فِي الرَّحِمِ.

Eğer: “Aksine hayız zamanı bu isme daha layıktır; zira kan bu zamanda rahimde toplanmaktadır” denilmesi niçin caiz olmasın? denilirse,

قُلْنَا: الدِّمَاءُ لَا تَجْتَمِعُ فِي الرَّحِمِ الْبَتَّةَ بَلْ تَنْفَصِلُ قَطْرَةً قَطْرَةً أَمَّا وَقْتُ الطُّهْرِ فَالْكُلُّ مُجْتَمِعٌ فِي الْبَدَنِ فَكَانَ مَعْنَى الِاجْتِمَاعِ فِي وَقْتِ الطُّهْرِ أَتَمَّ، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ فِيهِ أَنَّ اسْمَ الْقُرْءِ لَمَّا دَلَّ عَلَى الِاجْتِمَاعِ فَأَكْثَرُ أَحْوَالِ الرَّحِمِ اجْتِمَاعًا وَاشْتِمَالًا فِي الدَّمِ آخِرُ الطُّهْرِ، إِذْ لَوْ لَمْ تَمْتَلِئْ بِذَلِكَ الْفَائِضِ لَمَا سَالَتْ إِلَى الخارج، فمن أولى الطُّهْرِ يَأْخُذُ فِي الِاجْتِمَاعِ وَالِازْدِيَادِ إِلَى آخِرِهِ، وَالْآخَرُ هُوَ حَالُ كَمَالِ الِاجْتِمَاعِ فَكَانَ آخِرُ الطُّهْرِ هُوَ الْقُرْءَ فِي الْحَقِيقَةِ وَهَذَا كَلَامٌ بين.

Biz de deriz ki: Kanlar rahimde asla toplanmaz, aksine damla damla ayrılıp akar. Temizlik vaktine gelince, hepsi bedende toplanmış durumdadır; dolayısıyla toplanma manası temizlik vaktinde daha tamdır. Bu konudaki açıklamanın tamamı şudur: Kur' ismi toplanmaya delalet ettiğine göre, rahmin kan bakımından en çok toplandığı ve kanı kuşattığı hali temizliğin sonudur. Zira eğer bu taşan kanla dolmamış olsaydı dışarıya akmazdı. Dolayısıyla temizliğin başından itibaren sonuna kadar toplanma ve artma sürecine girer; son an ise toplanmanın kemal halidir. Bu sebeple temizliğin sonu hakikatte kur'un ta kendisidir. Bu da gayet açık bir sözdür.

الحجة الرابعة: أَنَّ الْأَصْلَ أَنْ لَا يَكُونَ لِأَحَدٍ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ الْمُكَلَّفِينَ حَقُّ الْحَبْسِ وَالْمَنْعِ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِهِ عِنْدَ قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَقَلُّ مَا يُسَمَّى بِالْأَقْرَاءِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ الْأَطْهَارُ، لِأَنَّ الِاعْتِدَادَ بِالْأَطْهَارِ أَقَلُّ زَمَانًا مِنْ الِاعْتِدَادِ بِالْحِيَضِ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ أَثْبَتْنَا الْأَقَلَّ ضَرُورَةَ الْعَمَلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَطَرَحْنَا الْأَكْثَرَ وَفَاءً بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ أَنْ لَا يَكُونَ لِأَحَدٍ عَلَى غَيْرِهِ قُدْرَةُ الحبس والمنع.

Dördüncü delil: Asıl olan, akıl baliğ ve mükellef kimselerden hiçbirinin diğeri üzerinde hapsetme ve tasarruflardan men etme hakkının bulunmamasıdır. Hakkında delil ikame edildiğinde bu asıl ile amel etmeyi bıraktık; o delil de üç kur' olarak adlandırılan şeylerin en azıdır ki o da temizliklerdir (ethâr). Çünkü temizliklerle iddet beklemek süre bakımından hayızlarla iddet beklemekten daha azdır. Durum böyle olunca, bu ayetle amel etme zorunluluğundan ötürü en az olanı sabit kıldık; bir kimsenin başkası üzerinde hapsetme ve men etme gücünün bulunmamasının asıl olduğunu gösteren delillere riayet etmek için de fazla olan miktarı terk ettik.

الحجة الخامسة: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ يَقْتَضِي أَنَّهَا إِذَا اعْتَدَّتْ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ تُسَمَّى أَقْرَاءً أَنْ تَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ،

Beşinci delil: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' beklerler” buyruğunun zahiri, kadın “kur'” olarak adlandırılan üç şeyle iddet beklediğinde sorumluluktan kurtulmasını gerektirir.

وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الطُّهْرِ وَمِنَ الْحَيْضِ يُسَمَّى بِهَذَا الِاسْمِ، فَوَجَبَ أَنْ تَخْرُجَ الْمَرْأَةُ عَنِ الْعُهْدَةِ بِأَيِّهِمَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيرِ، إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مُدَّةَ الْعِدَّةِ بِالْأَطْهَارِ أَقَلُّ مِنْ مُدَّةِ الْعِدَّةِ بِالْحِيَضِ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْمَرْأَةُ مُخَيَّرَةً بَيْنَ أَنْ تَعْتَدَّ بِالْمُدَّةِ النَّاقِصَةِ أَوْ بِالْمُدَّةِ الزَّائِدَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ مُتَمَكِّنَةً مِنْ أَنْ تَتْرُكَ الْقَدْرَ الزَّائِدَ لَا إِلَى بَدَلٍ، / وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا فَإِذَنْ الِاعْتِدَادُ بِالْقَدْرِ الزَّائِدِ عَلَى مُدَّةِ الْأَطْهَارِ غَيْرُ وَاجِبٍ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الِاعْتِدَادُ بِمُدَّةِ الْحَيْضِ وَاجِبًا وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَقْرَاءَ فِي اللُّغَةِ وَإِنْ كَانَتْ مُشْتَرَكَةً بَيْنَ الْأَطْهَارِ وَالْحِيَضِ إِلَّا أَنَّ فِي الشَّرْعِ غَلَبَ اسْتِعْمَالُهَا فِي الْحَيْضِ، لِمَا

Temizlik ve hayzın her birine bu isim verilir. Bu durumda kadının muhayyerlik yoluyla bu ikisinden herhangi biriyle sorumluluktan kurtulması vacip olur. Ne var ki biz temizliklerle olan iddet süresinin hayızlarla olan iddet süresinden daha az olduğunu beyan ettik. Buna göre kadın, eksik süre ile veya fazla süre ile iddet beklemek arasında muhayyer olur. Durum böyle olunca, bir bedele bağlı olmaksızın fazla miktarı terk etmeye güç yetirebilir. Böyle olan her şey ise vacip değildir. O halde temizlik süresi üzerine olan fazla miktar ile iddet beklemek vacip değildir. Bu da hayız süresiyle iddet beklemenin vacip olmamasını gerektirir; aranan da budur. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili birkaç yöndendir: Birincisi: Kur' kelimesi dilde temizlikler ile hayızlar arasında müşterek (ortak) olsa da şeriatta hayız anlamında kullanımı galip gelmiştir; çünkü

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: { دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ } “Kur' günlerinde namazı bırak.”

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ صَرْفُ الْأَقْرَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ إِلَى الْحَيْضِ أَوْلَى.

Bu sabit olunca, Kur'an'da zikredilen kur'ları hayza hamletmek daha evla olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْأَقْرَاءَ حِيَضٌ يُمْكِنُ مَعَهُ اسْتِيفَاءُ ثَلَاثَةِ أَقْرَاءٍ بِكَمَالِهَا لِأَنَّ هَذَا الْقَائِلَ يَقُولُ: إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ يَلْزَمُهَا تَرَبُّصُ ثَلَاثِ حِيَضٍ، وَإِنَّمَا تَخْرُجُ عَنِ الْعُهْدَةِ بِزَوَالِ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ طُهْرٌ يَجْعَلُهَا خَارِجَةً مِنَ الْعِدَّةِ بِقُرْأَيْنِ وَبَعْضِ الثَّالِثِ، لِأَنَّ عِنْدَهُ إِذَا طَلَّقَهَا فِي آخِرِ الطُّهْرِ تَعْتَدُّ بِذَلِكَ قُرْءًا فَإِذَا كَانَ فِي أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ تُكْمِلُ الْأَقْرَاءَ الثَّلَاثَةَ دُونَ الْقَوْلِ الْآخَرِ كَانَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَلْيَقَ بِالظَّاهِرِ، أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵁ عَنْ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الحج: ١٩٧] وَالْأَشْهُرُ جَمْعٌ وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ، ثُمَّ إِنَّا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى شَهْرَيْنِ وَبَعْضِ الثَّالِثِ، وَذَلِكَ هُوَ شَوَّالٌ، وَذُو الْقِعْدَةِ، وَبَعْضُ ذُو الْحِجَّةِ، فَكَذَا هَاهُنَا جَازَ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ عَلَى طُهْرَيْنِ وَبَعْضِ طُهْرٍ، أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ مِنْ شُيُوخِ الْمُعْتَزِلَةِ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّا تَرَكْنَا الظَّاهِرَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ لِدَلِيلٍ، فَلَمْ يَلْزَمْنَا أَنْ نَتْرُكَ الظَّاهِرَ هَاهُنَا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ وَالثَّانِي: أَنْ فِي الْعِدَّةِ تَرَبُّصًا مُتَّصِلًا، فَلَا بُدَّ مِنَ اسْتِيفَاءِ الثَّلَاثَةِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ أَشْهُرُ الْحَجِّ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا فِعْلٌ مُتَّصِلٌ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: هَذِهِ الْأَشْهُرُ وَقْتُ الْحَجِّ لَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِغْرَاقِ، وَأَجَابَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: كَمَا أَنَّ حَمْلَ الْأَقْرَاءِ عَلَى الْأَطْهَارِ يُوجِبُ النُّقْصَانَ عَنِ الثَّلَاثَةِ، فَحَمْلُهُ عَلَى الْحِيَضِ يُوجِبُ الزِّيَادَةَ، لِأَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا فِي أَثْنَاءِ الطُّهْرِ كَانَ مَا بَقِيَ مِنَ الطُّهْرِ غَيْرَ مَحْسُوبٍ مِنَ الْعِدَّةِ فَتَحْصُلُ الزِّيَادَةُ وَعُذْرُهُمْ عَنْهُ أَنَّ هَذِهِ لَا بُدَّ مِنْ تَحَمُّلِهَا لِأَجْلِ الضَّرُورَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ جَازَ الطَّلَاقُ فِي الْحَيْضِ لَأَمَرْنَاهُ بِالطَّلَاقِ فِي آخِرِ الْحَيْضِ حَتَّى تَعْتَدَّ بِأَطْهَارٍ كَامِلَةٍ، وَإِذَا اخْتَصَّ الطَّلَاقُ بِالطَّاهِرِ صَارَتْ تِلْكَ الزِّيَادَةُ مُتَحَمَّلَةً لِلضَّرُورَةِ، فَنَحْنُ أَيْضًا نَقُولُ: لَمَّا صَارَتِ الْأَقْرَاءُ مُفَسَّرَةً بِالْأَطْهَارِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَنَا بِالطَّلَاقِ فِي الطُّهْرِ، صَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ أَطْهَارٍ طُهْرُ الطَّلَاقِ فِيهِ.

İkinci delil: Kur'ların hayız olduğunu söyleyen görüşte üç kur'un tastamam ikmal edilmesi mümkündür. Zira bu görüşü savunan kimse der ki: Boşanmış kadının üç hayız beklemesi gerekir ve o ancak üçüncü hayzın sona ermesiyle sorumluluktan çıkar. Onun temizlik olduğunu söyleyen kimse ise kadını iki kur' ve üçüncünün bir kısmı ile iddetten çıkmış sayar; çünkü ona göre kocasının temizliğin sonunda boşaması halinde kadın bunu bir kur' olarak hesaba katar. İki görüşten birinde üç kur'u tamamlamakta, diğerinde ise tamamlamamaktadır. Dolayısıyla birinci görüş zahire daha uygundur. Şâfiî radıyallâhu anh buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “Hac, bilinen aylardır” [Bakara, 197] buyurmuştur. “Eşhür (aylar)” kelimesi çoğuldur ve en azı üçtür; sonra biz bu ayeti iki ay ve üçüncünün bir kısmına hamlettik ki o da Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin bir kısmıdır. Burada da aynı şekilde bu üç sayısının iki temizlik ve bir temizliğin bir kısmına hamledilmesi caizdir. Mutezile şeyhlerinden Cübbâî bu cevaba iki yönden karşılık vermiştir: Birincisi: Biz o ayette zahiri bir delilden ötürü terk ettik; dolayısıyla burada delilsiz olarak zahiri terk etmemiz gerekmez. İkincisi: İddette kesintisiz bir bekleme vardır; bu yüzden üçün tamamlanması şarttır. Hac ayları ise böyle değildir, çünkü onlarda kesintisiz bir fiil yoktur; sanki: “Bu aylar haccın vaktidir” denilmiş olup bu kapsayıcılık (istiğrak) yoluyla değildir. Bizim mezhebimizin sonraki âlimleri (müteahhirûn) ise bu delile iki yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: Kur'ların temizliklere hamledilmesi üçten noksanlığı gerektirdiği gibi, hayızlara hamledilmesi de fazlalığı gerektirir. Çünkü kadın temizliğin ortasında boşandığında temizlikten geri kalan kısım iddetten sayılmaz ve böylece fazlalık hâsıl olur. Onların buna dair mazeretleri ise bunun bir zaruretten ötürü yüklenilmesinin zorunlu olduğudur; zira hayız halindeyken boşamak caiz olsaydı tam temizliklerle iddet beklesin diye temizliğin son anında boşamasını emrederdik. Boşama temiz kadına has kılınınca o fazlalık zaruretten ötürü yüklenilmiş oldu. Biz de deriz ki: Kur'lar temizlikler olarak tefsir edilince ve Allah Teâlâ da bize temizlik halindeyken boşamayı emredince ayetin takdiri: “Kendileri boşanmanın içinde vaki olduğu temizlikle birlikte üç temizlik beklerler” şeklinde olmuştur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْقُرْءَ اسْمٌ لِلِاجْتِمَاعِ وَكَمَالُ الِاجْتِمَاعِ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي آخِرِ الطُّهْرِ قُرْءًا تَامًّا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَلْزَمْ دُخُولُ النُّقْصَانِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْقُرْءِ.

Cevaptaki ikinci yön: Biz kur' kelimesinin toplanmanın ismi olduğunu ve toplanmanın kemalinin ancak temizliğin sonunda tam bir kur' olarak gerçekleştiğini beyan ettik. Bu takdire göre kur'un hiçbir parçasına noksanlık girmesi gerekmez.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لَهُمْ: أَنَّهُ تَعَالَى نَقَلَ إِلَى الشُّهُورِ عِنْدَ عَدَمِ الْحَيْضِ فَقَالَ: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ [الطَّلَاقِ: ٤] فَأَقَامَ الْأَشْهُرَ مُقَامَ الحيض دون الأطهار وأيضا لما كان الْأَشْهُرُ شُرِعَتْ بَدَلًا عَنِ الْأَقْرَاءِ وَالْبَدَلُ يُعْتَبَرُ بِتَمَامِهَا، فَإِنَّ الْأَشْهُرَ لَا بُدَّ مِنْ إِتْمَامِهَا وَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْكَمَالُ مُعْتَبَرًا فِي الْمُبْدَلِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ الْأَقْرَاءُ الْكَامِلَةُ هِيَ الْحِيَضَ، / أَمَّا الْأَطْهَارُ فَالْوَاجِبُ فِيهَا قُرْءَانِ وَبَعْضٌ.

Onların üçüncü delili: Allah Teâlâ hayız bulunmadığında aylara intikal ettirerek şöyle buyurmuştur: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ } “Kadınlarınızdan hayızdan kesilmiş olanların iddeti hususunda tereddüt ederseniz, onların iddeti üç aydır” [Talâk, 4]. Böylece temizliklerin değil hayzın yerine ayları ikame etmiştir. Ayrıca aylar kur'ların bedeli olarak meşru kılındığında ve bedelde tam oluş itibar edildiğinde -nitekim ayların tamamlanması şarttır- yerine geçilen asıl şeyde (mübdel) de kemalin itibar edilmesi vacip olur. Dolayısıyla tam kur'ların hayızlar olması kaçınılmazdır. Temizliklere gelince, onlarda vacip olan iki kur' ve bir kısımdır.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: لَهُمْ:

Onların dördüncü delili:

قَوْلُهُ ﷺ: «طَلَاقُ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ، وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: { طَلَاقُ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ، وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ } “Cariyenin boşanması iki talak, iddeti de iki hayızdır.”

وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ عِدَّةَ الْأَمَةِ نِصْفُ عِدَّةِ الْحُرَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ عِدَّةُ الْحُرَّةِ هِيَ الحيض.

Cariyenin iddetinin hür kadının iddetinin yarısı olduğu hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla hür kadının iddetinin de hayızlar olması vacip olmuştur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الِاسْتِبْرَاءَ فِي شِرَاءِ الْجَوَارِي يَكُونُ بِالْحَيْضَةِ، فَكَذَا الْعِدَّةُ تَكُونُ بِالْحَيْضَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ الِاسْتِبْرَاءِ وَالْعِدَّةِ شَيْءٌ وَاحِدٌ.

Beşinci delil: Cariyelerin satın alınmasında istibrânın (rahmin temiz olduğunun anlaşılmasının) hayızla olacağı konusunda icma ettik; aynı şekilde iddet de hayızla olur. Çünkü istibrâ ve iddetten maksat aynı şeydir.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: لَهُمْ: أَنَّ الْغَرَضَ الْأَصْلِيَّ فِي الْعِدَّةِ اسْتِبْرَاءُ الرَّحِمِ، وَالْحَيْضُ هُوَ الَّذِي تُسْتَبْرَأُ بِهِ الْأَرْحَامُ دُونَ الطُّهْرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُعْتَبَرُ هُوَ الْحَيْضَ دُونَ الطُّهْرِ.

Onların altıncı delili: İddetteki asıl gaye rahmin istibrâsıdır (temizlendiğinin tespiti). Rahimlerin kendisiyle istibrâ edildiği şey ise temizlik değil hayızdır. Bu sebeple itibar edilenin temizlik değil hayız olması vacip olmuştur.

الْحُجَّةُ السابعة: لهم: أن القول بأل الْقُرُوءَ هِيَ الْحِيَضُ احْتِيَاطٌ وَتَغْلِيبٌ لِجَانِبِ الْحُرْمَةِ، لِأَنَّ الْمُطَّلَقَةَ إِذَا مَرَّ عَلَيْهَا بَقِيَّةُ الطُّهْرِ وَطَعَنَتْ فِي الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَإِنْ جَعْلَنَا الْقُرْءَ هُوَ الْحَيْضَ، فَحِينَئِذٍ يَحْرُمُ لِلْغَيْرِ التَّزَوُّجُ بِهَا، وَإِنْ جَعَلْنَا الْقُرْءَ طُهْرًا، فَحِينَئِذٍ يَحِلُّ لِلْغَيْرِ التَّزَوُّجُ بِهَا، وَجَانِبُ التَّحْرِيمِ أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ،

Onların yedinci delili: Kur'ların hayızlar olduğunu söylemek ihtiyatlı olandır ve haramlık tarafını galip kılmaktır. Çünkü boşanmış kadının üzerinden temizliğin geri kalan kısmı geçip üçüncü hayza girdiğinde, eğer kur'u hayız sayarsak bu durumda başkasının onunla evlenmesi haram olur; şayet kur'u temizlik sayarsak bu durumda başkasının onunla evlenmesi helal olur. Haram kılma yönü ise gözetilmeye daha layıktır;

لِقَوْلِهِ ﷺ: «مَا اجْتَمَعَ الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ إِلَّا وَغَلَبَ الْحَرَامُ الْحَلَالَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundan ötürü: { مَا اجْتَمَعَ الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ إِلَّا وَغَلَبَ الْحَرَامُ الْحَلَالَ } “Haram ile helal bir araya geldiğinde mutlaka haram helale galip gelir.”

وَلِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَبْضَاعِ الْحُرْمَةُ، وَلِأَنَّ هَذَا أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ، فَكَانَ أَوْلَى

Ayrıca cinsî münasebet ve evlilik konularında (ebdâ') asıl olan haramlıktır. Yine bu, ihtiyata daha yakındır; bu sebeple daha evladır;

لِقَوْلِهِ ﷺ: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundan ötürü: { دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ } “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak.”

فَهَذَا جُمْلَةُ الْوُجُوهِ فِي هَذَا الْبَابِ.

İşte bu konudaki gerekçelerin tamamı bunlardan ibarettir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عِنْدَ تَعَارُضِ هَذِهِ الْوُجُوهِ تَضْعُفُ التَّرْجِيحَاتُ، وَيَكُونُ حُكْمُ اللَّهِ فِي حَقِّ الْكُلِّ مَا أَدَّى اجْتِهَادُهُ إِلَيْهِ.

Bil ki bu gerekçeler birbiriyle çatıştığında tercihler zayıflar ve herkes hakkında Allah'ın hükmü kendi ictihadının ulaştığı netice olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ فَاعْلَمْ أَنَّ انْقِضَاءَ الْعِدَّةِ لَمَّا كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى انْقِضَاءِ الْقُرْءِ فِي حق ذوات الأقراء، وضع الْحَمْلِ فِي حَقِّ الْحَامِلِ، وَكَانَ الْوُصُولُ إِلَى عِلْمِ ذَلِكَ لِلرِّجَالِ مُتَعَذِّرًا جُعِلَتِ الْمَرْأَةُ أَمِينَةً فِي الْعِدَّةِ، وَجُعِلَ الْقَوْلُ قَوْلَهَا إِذَا ادَّعَتِ انْقِضَاءَ قُرْئِهَا فِي مُدَّةٍ يُمْكِنُ ذَلِكَ فِيهَا، وَهُوَ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁ اثْنَانِ وَثَلَاثُونَ يَوْمًا وَسَاعَةٌ، لِأَنَّ أَمْرَهَا يُحْمَلُ عَلَى أَنَّهَا طُلِّقَتْ طَاهِرَةً فَحَاضَتْ بَعْدَ سَاعَةٍ، ثُمَّ حَاضَتْ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَهُوَ أَقَلُّ الْحَيْضِ، ثُمَّ طَهُرَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَهُوَ أَقَلُّ الطُّهْرِ، مَرَّةً أُخْرَى يَوْمًا وَلَيْلَةً، ثُمَّ طَهُرَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، ثُمَّ رَأَتِ الدَّمَ فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا بِحُصُولِ ثَلَاثَةِ أَطْهَارٍ، فَمَتَى ادَّعَتْ هَذَا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ هَذَا قُبِلَ قَوْلُهَا، وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَتْ حَامِلًا فَادَّعَتْ أَنَّهَا أَسْقَطَتْ كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهَا، لِأَنَّهَا عَلَى أَصْلِ أَمَانَتِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyruğuna gelince; bil ki iddetin sona ermesi kur' sahibi kadınlar hakkında kur'un bitmesine, hamile kadın hakkında ise doğurmaya dayalı olduğunda ve erkekler için bunu bilmeye ulaşmak imkânsız bulunduğunda kadın iddet konusunda emin (güvenilir) kılınmış ve bunun mümkün olabileceği bir sürede kur'unun bittiğini iddia ettiğinde söz onun sözü kabul edilmiştir. Bu süre Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre otuz iki gün ve bir saattir. Çünkü onun durumu, temizken boşandığı ve bir saat sonra hayız gördüğü, sonra en az hayız süresi olan bir gün bir gece hayız gördüğü, sonra en az temizlik süresi olan on beş gün temiz kaldığı, tekrar bir gün bir gece hayız gördüğü, sonra on beş gün temiz kaldığı, ardından kan gördüğü ve böylece üç temizliğin hâsıl olmasıyla iddetinin bittiği varsayımına hamledilir. Dolayısıyla ne zaman bunu veya bundan fazlasını iddia etse sözü kabul edilir. Aynı şekilde eğer hamile olur da düşük yaptığını iddia ederse asıl olan güvenilirliği sebebiyle söz yine onun sözüdür.

وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ: مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْحَبَلُ وَالْحَيْضُ مَعًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ لَهَا أَغْرَاضٌ كَثِيرَةٌ فِي كِتْمَانِهِمَا، أَمَّا كِتْمَانُ الْحَبَلِ فَإِنَّ غَرَضَهَا فِيهِ أَنَّ انْقِضَاءَ عِدَّتِهَا بِالْقُرُوءِ أَقَلُّ زَمَانًا مِنِ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا بِوَضْعِ الْحَمْلِ، فَإِذَا كَتَمَتِ الْحَبَلَ قَصُرَتْ مُدَّةُ عِدَّتِهَا فَتُزَوَّجُ بِسُرْعَةٍ، وَرُبَّمَا كَرِهَتْ مُرَاجَعَةَ الزَّوْجِ الْأَوَّلِ، وَرُبَّمَا أَحَبَّتِ التَّزَوُّجَ بِزَوْجٍ آخَرَ/ أَوْ أَحَبَّتْ أَنْ يَلْتَحِقَ وَلَدُهَا بِالزَّوْجِ الثَّانِي، فَلِهَذِهِ الْأَغْرَاضِ تَكْتُمُ الْحَبَلَ، وَأَمَّا كِتْمَانُ الْحَيْضِ فَغَرَضُهَا فِيهِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طَلَّقَهَا الزَّوْجُ وَهِيَ مِنْ ذَوَاتِ الْأَقْرَاءِ فَقَدْ تُحِبُّ تَطْوِيلَ عِدَّتِهَا لِكَيْ يُرَاجِعَهَا الزَّوْجُ الْأَوَّلُ، وَقَدْ تُحِبُّ تَقْصِيرَ عِدَّتِهَا لِتَبْطِيلِ رَجْعَتِهِ وَلَا يَتِمُّ لَهَا ذَلِكَ إِلَّا بِكِتْمَانِ بَعْضِ الْحَيْضِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ لِأَنَّهَا إِذَا حَاضَتْ أَوَّلًا فَكَتَمَتْهُ، ثُمَّ أَظْهَرَتْ عِنْدَ الْحَيْضَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّ ذَلِكَ أَوَّلُ حَيْضِهَا فَقَدْ طَوَّلَتِ الْعِدَّةَ، وَإِذَا كَتَمَتْ أَنَّ الْحَيْضَةَ الثَّالِثَةَ وُجِدَتْ فكمثل، وَإِذَا كَتَمَتْ أَنَّ حَيْضَهَا بَاقٍ فَقَدْ قَطَعَتِ الرَّجْعَةَ عَلَى زَوْجِهَا، فَثَبَتَ أَنَّهُ كَمَا أَنَّ لَهَا غَرَضًا فِي كِتْمَانِ الْحَبَلِ، فَكَذَلِكَ فِي كِتْمَانِ الْحَيْضِ، فَوَجَبَ حَمْلُ النَّهْيِ عَلَى مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ.

Bil ki müfessirlerin: { مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığı şeyi” buyruğu hakkında üç görüşü vardır: Birincisi: Bunun hem hamilelik hem de hayız olduğudur. Zira kadının bu ikisini gizlemede pek çok maksadı vardır. Hamileliği gizlemeye gelince; bundaki maksadı şudur: İddetin kur'larla bitmesi süre bakımından doğumla bitmesinden daha azdır. Dolayısıyla hamileliği gizlerse iddet süresi kısalır ve çabucak evlenir. Kimi zaman da ilk kocanın dönmesinden hoşlanmaz, kimi zaman da başka bir kocayla evlenmeyi arzu eder yahut çocuğunun ikinci kocaya neseben bağlanmasını ister. İşte bu maksatlardan ötürü hamileliği gizler. Hayzı gizlemeye gelince; bundaki maksadı şudur: Kadın kur' sahibi biri olup kocası onu boşadığında kimi zaman ilk kocası kendisine dönsün diye iddetini uzatmayı isteyebilir, kimi zaman da onun dönüşünü iptal etmek için iddetini kısaltmayı isteyebilir. Bu ise onun için ancak bazı vakitlerde hayzın bir kısmını gizlemekle gerçekleşir. Zira ilk önce hayız görüp bunu gizler, sonra ikinci hayızda bunun ilk hayzı olduğunu açığa vurursa iddeti uzatmış olur. Üçüncü hayzın gerçekleştiğini gizlediğinde de durum böyledir. Hayzının devam ettiğini gizlediğinde ise kocasının dönme hakkını kesmiş olur. Böylece sabit oldu ki onun hamileliği gizlemede bir maksadı olduğu gibi hayzı gizlemede de maksadı vardır. Bu yüzden yasağın bu iki işin bütününe hamledilmesi vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ النَّهْيُ عَنْ كِتْمَانِ الْحَمْلِ فَقَطْ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci görüş: Muradın yalnızca hamileliği gizlemekten nehiy olduğudur. Buna birtakım delillerle istidlal etmişlerdir: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٦] وَثَانِيهَا: أَنَّ الْحَيْضَ خَارِجٌ عَنِ الرَّحِمِ لَا أَنَّهُ

{ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur” [Âl-i İmrân, 6]. İkincisi: Hayız rahimde yaratılmış olmayıp

مَخْلُوقٌ فِي الرَّحِمِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ حَمْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ عَلَى الْوَلَدِ الَّذِي هُوَ جَوْهَرٌ شَرِيفٌ، أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْحَيْضِ الَّذِي هُوَ شَيْءٌ فِي غَايَةِ الْخَسَاسَةِ وَالْقَذَرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ ضَعِيفَةٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مَنْعَهَا عَنْ إِخْفَاءِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الَّتِي لَا اطِّلَاعَ لِغَيْرِهَا عَلَيْهَا، وَبِسَبَبِهَا تَخْتَلِفُ أَحْوَالُ الْحُرْمَةِ وَالْحِلِّ فِي النِّكَاحِ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْكُلِّ.

rahimden çıkan bir şeydir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığı şeyi” buyruğunu şerefli bir cevher olan çocuğa hamletmek, son derece bayağı ve pis bir şey olan hayza hamletmekten daha evladır. Bil ki bu gerekçeler zayıftır. Zira maksat, kadından başkasının muttali olamadığı ve sebebiyle nikahtaki haramlık ve helallik hallerinin farklılaştığı bu halleri onun gizlemesini men etmek olduğunda, lafzın hepsine hamledilmesi vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ هُوَ النَّهْيُ عَنْ كِتْمَانِ الْحَيْضِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ عَقِيبَ ذِكْرِ الْأَقْرَاءِ، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ الْحَمْلِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُضَافَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، فَيَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى كُلِّ مَا يُخْلَقُ فِي الرَّحِمِ.

Üçüncü görüş: Muradın hayzı gizlemekten nehiy olduğudur; zira bu ayet kur'ların zikrinin hemen ardından gelmiştir, hamileliğin zikri ise daha önce geçmemiştir. Bu da zayıftır; çünkü: { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyruğu, önceki kısma bağlanmaksızın kendi başına müstakil yeni bir cümledir (müste'nef). Bu sebeple rahimde yaratılan her şeye hamledilmesi vaciptir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ النَّهْيَ مَشْرُوطٌ بِكَوْنِهَا مُؤْمِنَةً، بَلْ هَذَا كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ الَّذِي يَظْلِمُ: إِنْ كُنْتَ مُؤْمِنًا فَلَا تَظْلِمْ، تُرِيدُ إِنْ كُنْتَ مُؤْمِنًا فَيَنْبَغِي أَنْ يَمْنَعَكَ إِيمَانُكَ عَنْ ظُلْمِي، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ عَلَى النِّسَاءِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ فِي الشَّهَادَةِ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٣] وَقَالَ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٣] وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ جُعِلَ أَمِينًا فِي شَيْءٍ فخان فيه فأمره عند الله شديد.

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa” buyruğuna gelince; murat bu nehyin onun mümin olması şartına bağlanmış olması değildir. Bilakis bu, zulmeden bir adama: “Eğer müminsen zulmetme!” demen gibidir; bununla “Eğer müminsen imanın seni bana zulmetmekten alıkoymalıdır” manasını kastedersin. Şüphe yok ki bu kadınlar için şiddetli bir tehdittir. Nitekim şahitlik hakkında: { وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Kim onu gizlerse muhakkak ki onun kalbi günahkârdır” [Bakara, 283] buyurmuş ve: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun” [Bakara, 283] buyurmuştur. Ayet, bir şeyde kendisine güvenilen herkesin onda hıyanet etmesi halinde durumunun Allah katında pek çetin olduğuna delalet etmektedir.

قوله تعالى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

Allah Teâlâ'nın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer barışmak isterlerse bu süre içinde kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun hakları vardır; ancak erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُكْمُ الثَّانِي لِلطَّلَاقِ وَهُوَ الرَّجْعِيَّةُ، وَفِي الْبُعُولَةِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ جَمْعُ بَعْلٍ، كَالْفُحُولَةِ وَالذُّكُورَةِ وَالْجُدُودَةِ وَالْعُمُومَةِ، وَهَذِهِ الْهَاءُ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِتَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ وَلَا يَجُوزُ إِدْخَالُهَا فِي كُلِّ جَمْعٍ بَلْ فِيمَا رَوَاهُ أَهْلُ اللُّغَةِ عَنِ الْعَرَبِ، فَلَا يُقَالُ فِي كَعْبٍ: كُعُوبَةٌ، وَلَا فِي كَلْبٍ: كِلَابَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ اسْمَ الْبَعْلِ مِمَّا يَشْتَرِكُ فِيهِ الزَّوْجَانِ فَيُقَالُ لِلْمَرْأَةِ بَعْلَةٌ، كَمَا يُقَالُ لَهَا زَوْجَةٌ فِي كَثِيرٍ مِنَ اللُّغَاتِ، وَزَوْجٌ فِي أَفْصَحِ اللُّغَاتِ فَهُمَا بَعْلَانِ، كَمَا أَنَّهُمَا زَوْجَانِ، وَأَصْلُ الْبَعْلِ السَّيِّدُ الْمَالِكُ فِيمَا قِيلَ، يُقَالُ: مَنْ بَعْلُ هَذِهِ النَّاقَةِ؟ كَمَا يُقَالُ: مَنْ رَبُّهَا، وَبَعْلٌ اسْمُ صَنَمٍ كَانُوا يَتَّخِذُونَهُ رَبًّا، وَقَدْ كَانَ النِّسَاءُ يَدْعُونَ أَزْوَاجَهُنَّ بِالسُّؤْدَدِ.

Bil ki bu, talakın ikinci hükmüdür ki o da ric'î (dönüşü olan) boşamadır. Buûlet (الْبُعُولَةُ) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: fuhûlet (فُحُولَة), zukûret (ذُكُورَة), cüdûdet (جُدُودَة) ve umûmet (عُمُومَة) gibi ba'l (بَعْل - koca) kelimesinin çoğuludur. Buradaki “hâ” (yuvarlak te) harfi, topluluk müennesliğini tekit eden fazlalık bir harftir. Bunun her çoğula sokulması caiz olmayıp ancak dil ehlinin Araplardan rivayet ettiği kelimelerde geçerlidir; nitekim ka'b (كَعْب) kelimesi için kü'ûbet (كُعُوبَة), kelb (كَلْب) kelimesi için kilâbet (كِلَابَة) denilmez. Bil ki ba'l ismi iki eşin ortak olduğu kelimelerdendir; nitekim birçok lehçede zevcet (زَوْجَة) denildiği, en fasih lehçelerde ise zevc (زَوْج) denildiği gibi kadına da ba'le (بَعْلَة) denilir. İkisi zevcân (iki eş) olduğu gibi ba'lân (iki eş)dırlar. Söylendiğine göre ba'lin aslı efendi ve malik demektir; nitekim: “Bu dişi devenin ba'li (sahibi) kimdir?” denilir; bu “Onun rabbi (sahibi) kimdir?” demek gibidir. Ba'l, rab edindikleri bir putun da ismidir. Kadınlar da kocalarına seyyidlik ve efendilik isnadıyla hitap ederlerdi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْبُعُولَةَ مَصْدَرٌ، يُقَالُ: بَعَلَ الرَّجُلُ يَبْعَلُ بُعُولَةً، إِذَا صَارَ بَعْلًا، وَبَاعَلَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ إِذَا جَامَعَهَا،

İkinci görüş: Buûlet (الْبُعُولَةُ) kelimesinin bir masdar olduğudur; adam koca olduğunda “Adam kocalık yaptı (بَعَلَ الرَّجُلُ يَبْعَلُ بُعُولَةً)” denilir. Adam hanımıyla cima ettiğinde “bâ'ale'r-raculü'mraetehû (بَاعَلَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ)” denilir.

وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: «إنها أيام أكل وشرب وبعال»

Hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in teşrik günleri hakkında şöyle buyurduğu yer almaktadır: { إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَبِعَالٍ } “Şüphesiz bu günler yeme, içme ve cinsî münasebet günleridir.”

وامرأته حَسَنَةُ الْبَعْلِ إِذَا كَانَتْ تُحْسِنُ عِشْرَةَ زَوْجِهَا، وَمِنْهُ

Kadın kocasıyla iyi geçindiğinde “kocasına karşı iyi davranan hanım (حَسَنَةُ الْبَعْلِ)” denilir. Nitekim şu

الْحَدِيثُ «إِذَا أَحْسَنْتُنَّ بِبَعْلِ أَزْوَاجِكُنَّ»

hadis de bu kabildendir: { إِذَا أَحْسَنْتُنَّ بِبَعْلِ أَزْوَاجِكُنَّ } “Kocalarınıza karşı hanımlığınızı güzel yaptığınız takdirde...”

وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: وَأَهْلُ بُعُولَتِهِنَّ.

Bu veche göre ayetin manası: “Kocalık hakkına sahip olanlar” demektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ فَالْمَعْنَى: أَحَقُّ بِرَجْعَتِهِنَّ فِي مُدَّةِ ذَلِكَ التَّرَبُّصِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ } “Bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” buyruğuna gelince, bunun manası: “Bu bekleme (iddet) süresi içinde onlara dönmeye daha layıktırlar” demektir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: أَحَقُّ مَعَ أَنَّهُ لَا حَقَّ لِغَيْرِ الزَّوْجِ فِي ذَلِكَ.

Birinci soru: Kocadan başkasının bu konuda hiçbir hakkı bulunmadığı halde “daha çok hak sahibidir (أَحَقُّ)” buyurmasının faydası nedir?

الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ كَأَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ: فَإِنَّهُنَّ إِنْ كَتَمْنَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهِنَّ زَوْجٌ آخَرُ، فَإِذَا فَعَلْنَ ذَلِكَ كَانَ الزَّوْجُ الْأَوَّلُ أَحَقَّ بِرَدِّهِنَّ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ لِلزَّوْجِ الثَّانِي حَقٌّ فِي الظَّاهِرِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الزَّوْجَ الْأَوَّلَ أَحَقُّ مِنْهُ، وَكَذَا إِذَا ادَّعَتِ انْقِضَاءَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ عُلِمَ خِلَافُهُ فَالزَّوْجُ الْأَوَّلُ أَحَقُّ مِنَ الزَّوْجِ الْآخَرِ فِي الْعِدَّةِ الثَّانِي: إِذَا كَانَتْ مُعْتَدَّةً فَلَهَا فِي مُضِيِّ الْعِدَّةِ حَقُّ انْقِطَاعِ النِّكَاحِ فَلَمَّا كَانَ لَهُنَّ هَذَا الْحَقُّ الَّذِي يَتَضَمَّنُ إِبْطَالَ حَقِّ الزَّوْجِ جَازَ أَنْ يَقُولَ: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ مِنْ حَيْثُ إِنَّ لَهُمْ أَنْ يُبْطِلُوا بِسَبَبِ الرَّجْعَةِ مَا هُنَّ عَلَيْهِ مِنَ الْعِدَّةِ.

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyurmuştur. Sözün takdiri sanki şöyledir: Eğer kadınlar başka bir koca kendileriyle evlensin diye gizlerlerse, onlar böyle yaptıklarında ilk koca onları geri almaya daha çok hak sahibidir. Çünkü zahiren ikinci koca için bir hak sabit olmuştur; işte ilk kocanın ondan daha çok hak sahibi olduğunu beyan etmiştir. Aynı şekilde kadın kur'larının bittiğini iddia eder de sonra aksine bir durum anlaşılırsa ilk koca iddet süresinde diğer kocadan daha çok hak sahibidir. İkincisi: Kadın iddet beklerken, iddetin geçmesi hususunda nikâhın sona ermesi hakkı kendisine aittir. Kadınlar kocanın hakkını iptal etmeyi içeren bu hakka sahip olduklarında, kocalar dönme sebebiyle onların içinde bulundukları iddeti iptal etme hakkına sahip olmaları bakımından: “Kocaları daha çok hak sahibidir” buyurması caiz olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى الرَّدِّ؟.

İkinci soru: “Geri alma (رد)” ne demektir?

الْجَوَابُ: يُقَالُ: رَدَدْتُهُ أَيْ رَجَعْتُهُ قَالَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي [الْكَهْفِ: ٣٦] وَفِي مَوْضِعٍ آخر: وَلَئِنْ رُجِعْتُ.

Cevap: Onu geri döndürdüm anlamında “rededtühû (رَدَدْتُهُ)” yani “raca'tühû (رَجَعْتُهُ)” denilir. Nitekim Allah Teâlâ bir yerde: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي } “Andolsun Rabbime döndürülürsem” [Kehf, 36], diğer bir yerde de: “Döndürülürsem (وَلَئِنْ رُجِعْتُ)” buyurmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى الرَّدِّ فِي الْمُطَلَّقَةِ الرَّجْعِيَّةِ؟ وَهِيَ مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ فَهِيَ زَوْجَتُهُ كَمَا كَانَتْ.

Üçüncü soru: Ric'î olarak boşanmış kadın hakkında “geri alma (red)” ifadesinin manası nedir? Oysa kadın iddet süresinde kaldığı müddetçe eskiden olduğu gibi yine onun hanımıdır.

الْجَوَابُ: أَنَّ الرَّدَّ وَالرَّجْعَةَ يَتَضَمَّنُ إِبْطَالَ التَّرَبُّصِ وَالتَّحَرِّي فِي الْعِدَّةِ فَهِيَ ما دامت في العدة كأنه كَانَتْ جَارِيَةً فِي إِبْطَالِ حَقِّ الزَّوْجِ وَبِالرَّجْعَةِ يَبْطُلُ ذَلِكَ، فَلَا جَرَمَ سُمِّيَتِ الرَّجْعَةُ رَدًّا، لَا سِيَّمَا وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ يَحْرُمُ الِاسْتِمْتَاعُ بِهَا إِلَّا بَعْدَ الرَّجْعَةِ، فَفِي الرَّدِّ عَلَى مَذْهَبِهِ شَيْئَانِ/ أَحَدُهُمَا: رَدُّهَا مِنَ التَّرَبُّصِ إِلَى خِلَافِهِ الثَّانِي: رَدُّهَا مِنَ الْحُرْمَةِ إِلَى الْحِلِّ.

Cevap: Geri alma (red) ve dönme (ric'at), beklemeyi ve iddetteki araştırmayı iptal etmeyi içerir. Zira kadın iddet içinde kaldığı müddetçe sanki kocanın hakkını iptal etmeye doğru gitmektedir; dönme ile bu durum iptal edilir. Bu yüzden dönüşe “red (geri alma)” adı verilmiştir. Bilhassa Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre ancak rücû ettikten sonra kadınla cinsî münasebet helal olur. Dolayısıyla onun mezhebine göre geri almada iki husus vardır: Birincisi: Kadını beklemekten bunun zıddına döndürmek, ikincisi: Kadını haramlıktan helalliğe döndürmek.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي ذلِكَ.

Dördüncü soru: Allah Teâlâ'nın: { فِي ذَلِكَ } “Bu süre içinde” buyruğundaki fayda nedir?

الْجَوَابُ: أَنَّ حَقَّ الرَّدِّ إِنَّمَا يَثْبُتُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي هُوَ وَقْتُ التَّرَبُّصِ، فَإِذَا انْقَضَى ذَلِكَ الْوَقْتُ فَقَدْ بَطَلَ حَقُّ الرَّدَّةِ وَالرَّجْعَةِ.

Cevap: Geri alma hakkı ancak bekleme vakti olan zamanda sabit olur; o vakit sona erdiğinde geri alma ve dönme hakkı da bâtıl olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً فَالْمَعْنَى أَنَّ الزَّوْجَ أَحَقُّ بِهَذِهِ الْمُرَاجَعَةِ إِنْ أَرَادُوا الْإِصْلَاحَ وَمَا أَرَادُوا الْمُضَارَّةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ [البقرة: ٢٣١] وَالسَّبَبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَرْجِعُونَ الْمُطَلَّقَاتِ، وَيُرِيدُونَ بِذَلِكَ الْإِضْرَارَ بِهِنَّ لِيُطَلِّقُوهُنَّ بَعْدَ الرَّجْعَةِ، حَتَّى تَحْتَاجَ الْمَرْأَةُ إِلَى أَنْ تَعْتَدَّ عِدَّةً حَادِثَةً، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ، وَجَعَلَ الشَّرْطَ فِي حِلِّ الْمُرَاجَعَةِ إِرَادَةَ الْإِصْلَاحِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً.

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحاً } “Eğer barışmak isterlerse” buyruğuna gelince; mana şudur: Koca, zarar vermek istemeyip barışmak ve ıslah etmek isterse bu geri almaya daha çok hak sahibidir. Bunun bir benzeri şu ayettir: { وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle bırakın; fakat haklarına tecavüz etmek için zarar vermek kastıyla onları tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur” [Bakara, 231]. Bu ayetin sebebi şudur: Cahiliye döneminde boşanmış kadınlara geri dönerler ve bununla kadının yeni baştan bir iddet beklemesine ihtiyaç hâsıl olsun diye dönüşün ardından tekrar boşamak suretiyle onlara zarar vermeyi kastederlerdi. İşte bundan men edildiler ve geri dönüşün helal olmasında ıslah iradesi şart kılındı ki bu da O'nun: { إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحاً } “Eğer barışmak isterlerse” buyruğudur.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ كَلِمَةَ «إِنْ» لِلشَّرْطِ، وَالشَّرْطُ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ الْحُكْمِ عِنْدَ انْتِفَائِهِ، فَيَلْزَمُ إِذَا لَمْ تُوجَدْ إِرَادَةُ الْإِصْلَاحِ أَنْ لَا يَثْبُتَ حَقُّ الرَّجْعَةِ.

Eğer: “«İn (إِنْ)» kelimesi şart içindir; şart ise şartın bulunmaması durumunda hükmün de bulunmamasını gerektirir. Bu durumda ıslah iradesi bulunmadığında dönme hakkının sabit olmaması gerekir” denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِرَادَةَ صِفَةٌ بَاطِنَةٌ لَا اطِّلَاعَ لَنَا عَلَيْهَا، فَالشَّرْعُ لَمْ يُوقِفْ صِحَّةَ الْمُرَاجَعَةِ عَلَيْهَا، بَلْ جَوَازُهَا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ مَوْقُوفٌ عَلَى هَذِهِ الْإِرَادَةِ، حَتَّى إِنَّهُ لَوْ رَاجَعَهَا لِقَصْدِ الْمُضَارَّةِ اسْتَحَقَّ الْإِثْمَ.

Cevap şudur: İrade, bizim muttali olamayacağımız gizli bir sıfattır. Bu yüzden şeriat, geri dönüşün (müracaatın) geçerliliğini ona bağlamamıştır; bilakis onun kendisi ile Allah arasındaki caiz oluşu bu iradeye bağlanmıştır; hatta zarar verme kastıyla ona dönecek olsa günahı hak etmiş olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمُرَاجَعَةِ إِصْلَاحَ حَالِهَا، لَا إِيصَالَ الضَّرَرِ إِلَيْهَا بَيَّنَ أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ حَقًّا عَلَى الْآخَرِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ, müracaattan maksadın ona zarar vermek değil, onun durumunu ıslah etmek olması gerektiğini beyan edince, eşlerden her birinin diğeri üzerinde bir hakkı olduğunu da beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الزَّوْجَيْنِ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَاعِيًا حَقَّ الْآخَرِ، وَتِلْكَ الْحُقُوقُ الْمُشْتَرَكَةُ كَثِيرَةٌ، وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَى بَعْضِهَا فَأَحَدُهَا: أَنَّ الزَّوْجَ كَالْأَمِيرِ وَالرَّاعِي، وَالزَّوْجَةَ كَالْمَأْمُورِ وَالرَّعِيَّةِ، فَيَجِبُ عَلَى الزَّوْجِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ أَمِيرًا وَرَاعِيًا أَنْ يَقُومَ بِحَقِّهَا وَمَصَالِحِهَا، وَيَجِبُ عَلَيْهَا فِي مُقَابَلَةِ ذَلِكَ إِظْهَارُ الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ لِلزَّوْجِ وَثَانِيهَا: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي لَأَتَزَيَّنُ لِامْرَأَتِي كَمَا تَتَزَيَّنُ لِي» لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki eşlerden [beklenen] maksat, ancak her birinin diğerinin hakkını gözetmesiyle tamam olur. Bu ortak haklar çoktur ve biz bunlardan bazılarına işaret edeceğiz: Birincisi: Koca âmir ve çoban gibi, kadın ise memur ve tebaa gibidir. Dolayısıyla kocanın, âmir ve çoban olması sebebiyle kadının hakkını ve maslahatlarını gözetmesi gerekir; kadının da buna karşılık kocaya boyun eğip itaat göstermesi gerekir. İkincisi: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın:

وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ وَثَالِثُهَا: وَلَهُنَّ عَلَى الزَّوْجِ مِنْ إِرَادَةِ الْإِصْلَاحِ عِنْدَ الْمُرَاجَعَةِ، مِثْلُ مَا عَلَيْهِنَّ مِنْ تَرْكِ الْكِتْمَانِ فِيمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ، وَهَذَا أَوْفَقُ لِمُقَدِّمَةِ الْآيَةِ.

{ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” buyruğundan dolayı “Hanımımın benim için süslendiği gibi şüphesiz ben de onun için süslenirim.” Üçüncüsü: Kadınların, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlememe yükümlülükleri olduğu gibi; dönüş esnasında kocanın ıslahı istemesi de kadınların koca üzerindeki hakkıdır. Bu [yorum], ayetin öncesine daha uygundur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: رَجُلٌ بَيِّنُ الرَّجْلَةِ، أَيِ الْقُوَّةِ، وَهُوَ أَرْجَلُ الرَّجُلَيْنِ أَيْ أَقْوَاهُمَا، وَفَرَسٌ رَجِيلٌ قَوِيٌّ عَلَى الْمَشْيِ، وَالرَّجُلُ مَعْرُوفٌ لِقُوَّتِهِ عَلَى الْمَشْيِ، وَارْتَجَلَ الْكَلَامَ أَيْ قَوِيَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ فِيهِ إِلَى فِكْرَةٍ وَرَوِيَّةٍ، وَتَرَجَّلَ النَّهَارُ قَوِيَ ضِيَاؤُهُ، وَأَمَّا الدَّرَجَةُ فَهِيَ الْمَنْزِلَةُ وَأَصْلُهَا/ مِنْ دَرَجْتُ الشَّيْءَ أَدْرُجُهُ دَرْجًا، وَأَدْرَجْتُهُ إِدْرَاجًا إِذَا طَوَيْتَهُ، وَدَرَجَ الْقَوْمُ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ أَيْ فَنُوا وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ طَوَوْا عُمُرَهُمْ شَيْئًا فَشَيْئًا، وَالْمَدْرَجَةُ قَارِعَةُ الطَّرِيقِ، لِأَنَّهَا تَطْوِي مَنْزِلًا بَعْدَ مَنْزِلٍ، وَالدَّرَجَةُ الْمَنْزِلَةُ مِنْ مَنَازِلِ الطَّرِيقِ، وَمِنْهُ الدَّرَجَةُ الَّتِي يُرْتَقَى فِيهَا.

Birinci Mesele: [Arapçada] güçlülük kastedilerek “raculün beyyinü’r-recleti (رجل بين الرجلة)” yani “erkekliği/gücü belirgin adam”; “hüve ercelü’r-raculeyn (هو أرجل الرجلين)” yani “o, iki adamın daha güçlü olanıdır”; yürümeye güçlü at için “ferasün racîlün (فرس رجيل)”; yürümeye olan gücünden dolayı erkeğe “racul (رجل)”; bir söze düşünmeye ve tefekküre ihtiyaç duymaksızın güç yetirmek manasında “irtecele’l-kelâm (ارتجل الكلام)” ve ışığı kuvvetlendiğinde “teraccele’n-nehâr (ترجل النهار)” denir. Dereceye (دَرَجَة) gelince; o, mertebedir. Aslı ise bir şeyi dürdüğünde söylenen “derectü’ş-şey’e edrücühû dercen ve edrectühû idrâcen (درجت الشيء أدرجه درجا، وأدرجته إدراجا)” ifadesindendir. “Derece’l-kavmü karnen ba‘de karn (درج القوم قرنا بعد قرن)” denir ki “kavim nesil nesil yok oldu” yani “ömürlerini azar azar dürüp tükettiler” demektir. Yolun ortasına “medrece (مدرجة)” denir, çünkü o menzil menzil [mesafeyi] dürer. “Derece” ise yolun menzillerinden bir menzildir; yukarı çıkılan basamak da bundandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فَضْلَ الرَّجُلِ عَلَى الْمَرْأَةِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ، إِلَّا أَنَّ ذِكْرَهُ هَاهُنَا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ أَزْيَدُ فِي الْفَضِيلَةِ مِنَ النِّسَاءِ فِي أُمُورٍ أَحَدُهَا: الْعَقْلُ وَالثَّانِي: فِي الدِّيَةِ وَالثَّالِثُ: فِي الْمَوَارِيثِ وَالرَّابِعُ: فِي صَلَاحِيَةِ الْإِمَامَةِ وَالْقَضَاءِ وَالشَّهَادَةِ وَالْخَامِسُ: لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا، وَأَنْ يَتَسَرَّى عَلَيْهَا، وَلَيْسَ لَهَا أَنْ تَفْعَلَ ذَلِكَ مَعَ الزَّوْجِ وَالسَّادِسُ: أَنَّ نَصِيبَ الزَّوْجِ فِي الْمِيرَاثِ مِنْهَا أَكْثَرُ مِنْ نَصِيبِهَا فِي الْمِيرَاثِ مِنْهُ وَالسَّابِعُ: أَنَّ الزَّوْجَ قَادِرٌ عَلَى تَطْلِيقِهَا، وَإِذَا طَلَّقَهَا فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى مُرَاجَعَتِهَا، شَاءَتِ الْمَرْأَةُ أَمْ أَبَتْ، أَمَّا الْمَرْأَةُ فَلَا تَقْدِرُ عَلَى تَطْلِيقِ الزَّوْجِ، وَبَعْدَ الطَّلَاقِ لَا تَقْدِرُ عَلَى مُرَاجَعَةِ الزَّوْجِ وَلَا تَقْدِرُ أَيْضًا عَلَى أَنْ تَمْنَعَ الزَّوْجَ مِنَ الْمُرَاجَعَةِ وَالثَّامِنُ: أَنَّ نَصِيبَ الرَّجُلِ فِي سَهْمِ الْغَنِيمَةِ أَكْثَرُ مِنْ نَصِيبِ الْمَرْأَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ فَضْلُ الرَّجُلِ عَلَى الْمَرْأَةِ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ، ظَهَرَ أَنَّ الْمَرْأَةَ كَالْأَسِيرِ الْعَاجِزِ فِي يَدِ الرَّجُلِ، وَلِهَذَا

İkinci Mesele: Bil ki erkeğin kadına olan üstünlüğü bilinen bir husustur; ancak bunun burada zikredilmesi iki ihtimal taşır. Birincisi: Erkek birtakım hususlarda kadından daha fazla fazilete sahiptir: Birincisi: Akıl, ikincisi: Diyet, üçüncüsü: Miraslar, dördüncüsü: İmamlık, kadılık ve şahitlik ehliyeti, beşincisi: Kadının üzerine evlenebilmesi ve cariye edinebilmesi (kadın ise bunu kocasına karşı yapamaz), altıncısı: Kocanın kadından alacağı miras payının, kadının kocadan alacağı miras payından daha fazla olması, yedincisi: Kocanın onu boşama yetkisine sahip olması ve boşadığında kadın istesin veya istemesin ona dönebilmesi (kadın ise kocayı boşayamaz, boşamadan sonra kocaya dönemez ve kocanın dönmesine de engel olamaz), sekizincisi: Erkeğin ganimet payındaki hissesinin kadının hissesinden daha fazla olmasıdır. Erkeğin kadına olan üstünlüğü bu hususlarda sabit olunca kadının, erkeğin elindeki âciz bir esir gibi olduğu ortaya çıkar. İşte bundan dolayı

قَالَ ﷺ: «اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّهُنَّ عِنْدَكُمْ عَوَانٌ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kadınlar hakkında hayır tavsiye edin; çünkü onlar sizin yanınızda esirler gibidir” buyurmuştur.

وَفِي خَبَرٍ آخَرَ: «اتَّقُوا اللَّهَ فِي الضَّعِيفَيْنِ: الْيَتِيمِ وَالْمَرْأَةِ» ،

Diğer bir haberde de: “İki zayıf hakkında Allah'tan korkun: Yetim ve kadın” buyurmuştur.

وَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ لِأَجْلِ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِلرِّجَالِ مِنَ الدَّرَجَةِ عَلَيْهِنَّ فِي الِاقْتِدَارِ كَانُوا مَنْدُوبِينَ إِلَى أَنْ يُوَفُّوا مِنْ حُقُوقِهِنَّ أَكْثَرَ، فَكَانَ ذِكْرُ ذَلِكَ كَالتَّهْدِيدِ لِلرِّجَالِ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى مُضَارَّتِهِنَّ وَإِيذَائِهِنَّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَكْثَرُ، كَانَ صُدُورُ الذَّنْبِ عَنْهُ أَقْبَحَ، وَاسْتِحْقَاقُهُ لِلزَّجْرِ أَشَدَّ.

Ayetin manası şöyledir: Allah erkeklere güç yetirme hususunda kadınlar üzerine bir derece verdiği için, erkekler onların haklarını daha fazla yerine getirmeye teşvik edilmişlerdir. Dolayısıyla bunun zikredilmesi, kadınlara zarar verme ve eziyet etme girişiminde bulunmaları konusunda erkeklere yönelik bir tehdit gibidir. Zira kimin üzerindeki Allah'ın nimetleri daha çok ise, ondan günahın sudûr etmesi o derece çirkin ve azarı hak edişi de o derece şiddetli olur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُصُولُ الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّةِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْجَانِبَيْنِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الزَّوْجِيَّةِ السَّكَنُ وَالْأُلْفَةُ وَالْمَوَدَّةُ، وَاشْتِبَاكُ الْأَنْسَابِ وَاسْتِكْثَارُ الْأَعْوَانِ وَالْأَحْبَابِ وَحُصُولُ اللَّذَّةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْجَانِبَيْنِ بَلْ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ نَصِيبَ الْمَرْأَةِ فِيهَا أَوْفَرُ، ثُمَّ إِنَّ الزَّوْجَ اخْتُصَّ بِأَنْوَاعٍ مِنْ حُقُوقِ الزَّوْجَةِ، وَهِيَ الْتِزَامُ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ، وَالذَّبُّ عَنْهَا، وَالْقِيَامُ بِمَصَالِحِهَا، وَمَنْعُهَا عَنْ مَوَاقِعِ الْآفَاتِ، فَكَانَ قِيَامُ الْمَرْأَةِ بِخِدْمَةِ الرَّجُلِ آكَدَ وُجُوبًا، رِعَايَةً لِهَذِهِ الْحُقُوقِ الزَّائِدَةِ وَهَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ [النِّسَاءِ: ٣٤]

İkinci Vecih: Menfaat ve lezzetin elde edilmesi iki taraf arasında ortaktır; çünkü evlilikten maksat sükûnet, ülfet, sevgi, soyların birbirine karışması, yardımcıların ve dostların çoğalması ve lezzet elde edilmesidir. Bütün bunlar iki taraf arasında ortaktır; hatta kadının bundaki payının daha bol olduğu dahi söylenebilir. Sonra koca mehir, nafaka üstlenme, onu savunma, maslahatlarını yerine getirme ve onu afetlerin geleceği yerlerden koruma gibi kadının birtakım haklarıyla mükellef kılınmıştır. Bu sebeple bu fazla hakların gözetilmesi adına kadının erkeğe hizmet etmesi daha kuvvetli bir gereklilik olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ } “Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından ve onların mallarından infak etmelerinden dolayı erkekler, kadınlar üzerinde yönetici ve koruyucudurlar” [Nisâ, 34].

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «لَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا بِالسُّجُودِ لِغَيْرِ اللَّهِ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ بِالسُّجُودِ لِزَوْجِهَا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Eğer bir kimsenin Allah'tan başkasına secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ أَيْ غَالِبٌ لَا يُمْنَعُ، مُصِيبٌ أَحْكَامِهِ وَأَفْعَالِهِ، لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِمَا احْتِمَالُ الْعَبَثِ والسفه والغلط والباطل.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah Azîzdir, Hakîmdir” buyurmuştur; yani O, mağlup edilemeyen bir gâliptir; hükümlerinde ve fiillerinde isabetlidir; bunların ikisine de abeslik, sefihlik, hata ve bâtıllık ihtimali yol bulamaz.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 229]

الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)

{ الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının [kurtulmak için] fidye vermesinde ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” (229).

قَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ.

Allah Teâlâ'nın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُكْمُ الثَّالِثُ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ، وَهُوَ الطَّلَاقُ الَّذِي تَثْبُتُ فِيهِ الرَّجْعَةُ.

Bil ki bu, boşamaya dair hükümlerin üçüncüsüdür; o da içinde geri dönüşün sabit olduğu boşamadır.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا، وَلَوْ طَلَّقَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ كَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْمُرَاجَعَةِ ثَابِتَةً لَهُ، فَجَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى عَائِشَةَ ﵂، فَشَكَتْ أَنَّ زَوْجَهَا يُطَلِّقُهَا وَيُرَاجِعُهَا يُضَارُّهَا بِذَلِكَ، فَذَكَرَتْ عَائِشَةُ ﵂ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ.

Birinci Mesele: Cahiliye döneminde adam hanımını boşar, sonra iddeti bitmeden önce ona dönerdi; kadını bin defa boşasa bile dönme gücü kendisi için sabit kalırdı. Bir kadın Âişe radıyallâhu anhâ'ya gelerek kocasının kendisini boşayıp geri döndüğünü ve bununla kendisine zarar verdiğini şikâyet etti. Âişe radıyallâhu anhâ bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktardı; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” buyruğu indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ في أن هذا الكلام حكم مبتدأ وهو مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، قَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُ حُكْمٌ مُبْتَدَأٌ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ التَّطْلِيقَ الشَّرْعِيَّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ تَطْلِيقَةً بَعْدَ تَطْلِيقَةٍ عَلَى التَّفْرِيقِ دُونَ الْجَمْعِ وَالْإِرْسَالِ دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَهَذَا التَّفْسِيرُ هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: الْجَمْعُ بَيْنَ الثَّلَاثِ حَرَامٌ، وَزَعَمَ أَبُو زَيْدٍ الدَّبُوسِيُّ فِي الْأَسْرَارِ: أَنَّ هَذَا هُوَ قَوْلُ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَعِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ، وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَحُذَيْفَةَ.

İkinci Mesele: Müfessirler bu sözün bağımsız bir hüküm mü yoksa öncesine bağlı mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu bağımsız bir hükümdür; manası, meşru boşamanın bir defada toptan ve bir arada değil, ayrı ayrı zamanlarda bir talaktan sonra bir talak şeklinde olması gerektiğidir. Bu tefsir, “Üç talakı bir arada vermek haramdır” diyenlerin görüşüdür. Ebû Zeyd ed-Debûsî el-Esrâr'da bunun Ömer, Osman, Ali, Abdullah b. Mes‘ûd, Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Ömer, İmrân b. Husayn, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, Ebü’d-Derdâ ve Huzeyfe'nin görüşü olduğunu ileri sürmüştür.

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا لَيْسَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ بَلْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الطَّلَاقَ الرَّجْعِيَّ مَرَّتَانِ، وَلَا رَجْعَةَ بَعْدَ الثَّلَاثِ، وَهَذَا التَّفْسِيرُ هُوَ قَوْلُ مَنْ جَوَّزَ الْجَمْعَ بَيْنَ الثَّلَاثِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ.

Ayetin tefsirindeki birinci görüşe göre bu [ifade], söz başı olmayıp öncesine bağlıdır; manası ise şudur: Ric'î talak iki defadır; üç [talak]tan sonra ise geri dönüş yoktur. Bu tefsir, üç talakın bir arada verilmesini caiz görenlerin görüşüdür ve bu, Şâfiî radıyallâhu Teâlâ anh'ın mezhebidir.

حُجَّةُ الْقَائِلِينَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: أَنَّ لَفْظَ الطَّلَاقِ يُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ إِذَا لَمْ يَكُونَا لِلْمَعْهُودِ أَفَادَا الِاسْتِغْرَاقَ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: كُلُّ الطَّلَاقِ مَرَّتَانِ، وَمَرَّةٌ ثَالِثَةٌ، وَلَوْ قَالَ هَكَذَا لَأَفَادَ أَنَّ الطَّلَاقَ الْمَشْرُوعَ مُتَفَرِّقٌ، لِأَنَّ الْمَرَّاتِ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ تَفَرُّقٍ بِالْإِجْمَاعِ.

Birinci görüşü savunanların delili şudur: Talak lafzı istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; çünkü elif ve lâm ahid için olmadığında istiğrak ifade eder. Böylece ayetin takdiri: “Bütün talak iki defa ve bir de üçüncü defadır” şeklinde olur. Eğer böyle söylemiş olsa, meşru talakın ayrı ayrı olduğunu ifade ederdi; zira icma ile defalar (merrât) ancak bir ayrılıktan sonra olur.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ وَرَدَتْ لِبَيَانِ الطَّلَاقِ الْمَسْنُونِ، وَعِنْدِي الْجَمْعُ مُبَاحٌ لَا مَسْنُونٌ.

Eğer: “Bu ayet sünnete uygun olan talakı beyan etmek için gelmiştir; bana göre ise [üç talakı] bir arada vermek sünnet değil, mübahtır” denilirse,

قُلْنَا: لَيْسَ فِي الْآيَةِ بَيَانُ صِفَةِ السُّنَّةِ، بَلْ كَانَ تَفْسِيرُ الْأَصْلِ الطَّلَاقَ، ثُمَّ قَالَ هَذَا الْكَلَامُ وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ لَفْظَ الْخَبَرِ، إِلَّا أَنَّ مَعْنَاهُ هُوَ الْأَمْرُ، أَيْ طَلِّقُوا مَرَّتَيْنِ يَعْنِي دَفْعَتَيْنِ، وَإِنَّمَا وقع العدول عن لفظ الأمر إلى الْخَبَرِ لِمَا ذَكَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ التَّعْبِيرَ عَنِ الْأَمْرِ بِلَفْظِ الْخَبَرِ يُفِيدُ تَأْكِيدَ مَعْنَى الْأَمْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِتَفْرِيقِ الطَّلَقَاتِ، وَعَلَى التَّشْدِيدِ فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ وَالْمُبَالَغَةِ فِيهِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ:

Şöyle deriz: Ayette sünnetin niteliğinin beyanı yoktur; aksine talakın aslının tefsiri mevcuttur. Sonra [şöyle denilmiştir]: Bu söz lafız bakımından haber olsa da manası emirdir; yani “İki defada, yani iki ayrı vakitte boşayın” demektir. Emir lafzından haber lafzına dönülmesi ise daha önce zikrettiğimiz üzere, emrin haber lafzıyla ifade edilmesinin emir manasını pekiştirmesinden dolayıdır. Böylece bu ayetin talakları ayırma emrine, bu emrin şiddetine ve bundaki mübalağaya delalet ettiği sabit olmuştur. Sonra bu görüşü savunanlar iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi:

وَهُوَ اخْتِيَارُ كَثِيرٍ مِنْ عُلَمَاءِ الدِّينِ، أَنَّهُ لَوْ طَلَّقَهَا اثْنَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا لَا يَقَعُ إِلَّا الْوَاحِدَةُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْأَقْيَسُ، لِأَنَّ النَّهْيَ يَدُلُّ عَلَى اشْتِمَالِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ عَلَى مَفْسَدَةٍ رَاجِحَةٍ، وَالْقَوْلُ بِالْوُقُوعِ سَعْيٌ فِي إِدْخَالِ تِلْكَ الْمَفْسَدَةِ فِي الْوُجُودِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْكَمَ بِعَدَمِ الْوُقُوعِ.

Din âlimlerinden birçoğunun tercihi şudur: Kadını iki veya üç [talakla] boşasa sadece bir [talak] vaki olur. Kıyasa en uygun olan görüş de budur; çünkü nehiy, nehyedilen şeyin baskın bir mefsedet içerdiğine delalet eder. Vuku bulduğunu söylemek ise o mefsedeti varlık alanına sokmaya çalışmaktır ve bu caiz değildir. Dolayısıyla vuku bulmadığına hükmetmek vacip olmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مُحَرَّمًا إِلَّا أَنَّهُ يَقَعُ، وَهَذَا/ مِنْهُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ النَّهْيَ لَا يَدُلُّ عَلَى الْفَسَادِ.

İkinci görüş ise Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın görüşüdür: Bu haram olmakla birlikte vaki olur. Onun bu yaklaşımı, nehyin fesada delalet etmediği esasına dayanmaktadır.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّهَا لَيْسَتْ كَلَامًا مُبْتَدَأً، بَلْ هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ حَقَّ الْمُرَاجَعَةِ ثَابِتٌ لِلزَّوْجِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ ثَابِتٌ دَائِمًا أَوْ إِلَى غَايَةٍ مُعَيَّنَةٍ، فَكَانَ ذَلِكَ كَالْمُجْمَلِ الْمُفْتَقِرِ إِلَى الْمُبَيِّنِ، أَوْ كَالْعَامِّ الْمُفْتَقِرِ إِلَى الْمُخَصِّصِ فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذلك الطلاق

Bu ayetin tefsirindeki üçüncü görüş şudur: Ayetin bağımsız bir söz olmayıp öncesine bağlı olduğunu söyleriz. Çünkü Allah Teâlâ ilk ayette geri dönme hakkının kocaya ait olduğunu beyan etmiş, ancak bu hakkın sürekli mi yoksa belirli bir gayeye kadar mı sabit olduğunu zikretmemiştir. Dolayısıyla bu durum, açıklayıcıya muhtaç mücmel veya tahsis ediciye muhtaç genel (âmm) bir lafız gibi olmuştur. İşte bu ayette, o talakın

الَّذِي ثَبَتَ فِيهِ لِلزَّوْجِ حَقُّ الرَّجْعَةِ، هُوَ أَنْ يُوجَدَ طَلْقَتَانِ فَقَطْ وَأَمَّا بَعْدَ الطَّلْقَتَيْنِ فَلَا يَثْبُتُ الْبَتَّةَ حَقُّ الرَّجْعَةِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: الطَّلَاقُ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ، يَعْنِي ذَلِكَ الطَّلَاقُ الَّذِي حَكَمْنَا فِيهِ بِثُبُوتِ الرَّجْعَةِ هُوَ أَنْ يُوجَدَ مَرَّتَيْنِ، فَهَذَا تَفْسِيرٌ حَسَنٌ مُطَابِقٌ لِنَظْمِ الْآيَةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ أَوْلَى لوجوه الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ:

içinde kocaya ric'at hakkı sabit olan talakın sadece iki talak bulunması durumu olduğunu beyan etmiştir. İki talaktan sonra ise { الطَّلَاقُ } lafzındaki elif ve lâmın daha önce geçen mâhude raci olması sebebiyle ric'at hakkı kesinlikle sabit olmaz. Yani “Kendisinde dönmenin sabit olduğuna hükmettiğimiz o talak, iki defa bulunması durumudur.” Bu, ayetin nazmına uygun güzel bir tefsirdir. Bu tefsirin daha evla olduğuna delalet eden hususlar birtakım vecihlerledir: Birincisi: O'nun:

وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] إِنْ كَانَ لِكُلِّ الْأَحْوَالِ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْمُخَصِّصِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَامًّا فَهُوَ مُجْمَلٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ الشَّرْطِ الَّذِي عِنْدَهُ يَثْبُتُ حَقُّ الرَّجْعَةِ، فَيَكُونُ مُفْتَقِرًا إِلَى الْبَيَانِ، فَإِذَا جَعَلْنَا الْآيَةَ الثَّانِيَةَ مُتَعَلِّقَةً بِمَا قَبْلَهَا كَانَ الْمُخَصِّصُ حَاصِلًا مَعَ الْعَامِّ الْمَخْصُوصِ، أَوْ كَانَ الْبَيَانُ حَاصِلًا مَعَ الْمُجْمَلِ، وَذَلِكَ أَوْلَى مِنْ أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا إِلَّا أَنَّ الْأَرْجَحَ أَنْ لَا يَتَأَخَّرَ.

{ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [Bakara, 228] buyruğu şayet bütün durumlar için ise tahsis ediciye muhtaçtır; eğer genel (âmm) değilse mücmeldir; çünkü onda kendisiyle rücû hakkının sabit olacağı şartın beyanı yoktur, dolayısıyla açıklamaya muhtaç olur. İkinci ayeti öncesine bağlı kıldığımızda ise tahsis edici, tahsis edilen âmm lafızla birlikte bulunmuş veya beyan mücmelle birlikte yer almış olur. Bu durum, böyle olmamasından daha evladır; çünkü hitap vaktinden sonraya açıklamanın tehir edilmesi caiz olmakla birlikte, tehir edilmemesi daha racihtir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا جَعَلْنَا هَذَا الْكَلَامَ مُبْتَدَأً، كَانَ قَوْلُهُ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ يَقْتَضِي حَصْرَ كُلِّ الطَّلَاقِ فِي الْمَرَّتَيْنِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، لَا يُقَالُ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ وَمَرَّةٌ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ لَا بِقَوْلِهِ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ وَلِأَنَّ لَفْظَ التَّسْرِيحِ بِالْإِحْسَانِ لَا إِشْعَارَ فِيهِ بِالطَّلَاقِ، وَلِأَنَّا لَوْ جَعَلْنَا التَّسْرِيحَ هُوَ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ، لَكَانَ قَوْلُهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا طَلْقَةً رَابِعَةً وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.

İkinci Delil: Bu sözü bağımsız kıldığımızda O'nun: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” buyruğu, bütün talakı iki defaya hasretmeyi gerektirir ki bu icma ile bâtıldır. “Allah Teâlâ { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } ‘Veya güzellikle salıvermektir’ buyruğuyla üçüncü talakı zikretmiştir; böylece ayetin takdiri ‘Talak iki defa ve bir defadır’ şeklinde olur” denilemez. Çünkü biz deriz ki: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } buyruğu { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } buyruğuna değil, { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ } buyruğuna bağlıdır. Ayrıca güzellikle salıverme lafzında talak anlamı hissettirilmemektedir. Yine تسريح (salıverme)yi üçüncü talak kabul edersek, [sonraki ayetteki] { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Eğer onu boşarsa” buyruğu dördüncü bir talak olur ki bu caiz değildir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا رُوِّينَا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ امْرَأَةٍ شَكَتْ إِلَى عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ زَوْجَهَا يُطَلِّقُهَا وَيُرَاجِعُهَا كَثِيرًا بِسَبَبِ الْمُضَارَّةِ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَارِجًا عَنْ عُمُومِ الْآيَةِ، فَكَانَ تَنْزِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى مِنْ تَنْزِيلِهَا عَلَى حُكْمٍ آخَرَ أَجْنَبِيٍّ عَنْهُ.

Üçüncü Delil: Bu ayetin iniş sebebi hakkında rivayet ettiğimiz şudur: Bu ayet, kocasının kendisine zarar vermek amacıyla kendisini defalarca boşayıp geri döndüğünü Âişe radıyallâhu anhâ'ya şikâyet eden kadın sebebiyle inmiştir. Ayetin nüzul sebebinin, ayetin umumunun dışında kalmasının caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla bu ayeti bu manaya hamletmek, onunla ilgisi olmayan yabancı başka bir hükme hamletmekten daha evladır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِمْسَاكُ خِلَافُ الْإِطْلَاقِ وَالْمِسَاكُ وَالْمُسْكَةُ اسْمَانِ مِنْهُ، يُقَالُ: إِنَّهُ لَذُو مُسْكَةٍ وَمِسَاكَةٍ إِذَا كَانَ بَخِيلًا قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ إِنَّهُ لَيْسَ بِمَسَاكِ غِلْمَانِهِ، وَفِيهِ مِسَاكَةٌ مِنْ جَبْرٍ، أَيْ قُوَّةٌ، وَأَمَّا التَّسْرِيحُ فَهُوَ الْإِرْسَالُ، وَتَسْرِيحُ الشَّعْرِ تَخْلِيصُكَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ، وَسَرَّحَ الْمَاشِيَةَ إِذَا أَرْسَلَهَا تَرْعَى.

Birinci Mesele: İmsâk (tutmak), ıtlâkın (salıvermenin) zıddıdır; misâk ve müske de ondan türeyen iki isimdir. Cimri olduğu zaman “İnnehû lezû müsketin ve misâketin (إنه لذو مسكة ومساكة)” denir. Ferrâ şöyle demiştir: “İnnehû leyse bimesâki gılmânihî (إنه ليس بمساك غلمانه)” ve güç anlamında “Ve fîhi misâketün min cebrin (وفيه مساكة من جبر)” denir. Tesrîhe (salıvermeye) gelince; o göndermektir. Saçı tarayıp açmaya da tesrîhu’ş-şa‘r denir. Hayvanları otlamaya saldığında “Serreha’l-mâşiyete (سرح الماشية)” denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ ذَلِكَ الطَّلَاقُ الَّذِي حَكَمْنَا فِيهِ بِثُبُوتِ الرَّجْعَةِ لِلزَّوْجِ، هُوَ أَنْ يُوجَدَ مَرَّتَانِ، ثُمَّ الْوَاجِبُ بَعْدَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ إِمَّا إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ، وَمَعْنَى الْإِمْسَاكِ بِالْمَعْرُوفِ هُوَ أَنْ يُرَاجِعَهَا لَا عَلَى قَصْدِ الْمُضَارَّةِ، بَلْ عَلَى قَصْدِ الْإِصْلَاحِ وَالْإِنْفَاعِ، وَفِي مَعْنَى الْآيَةِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تُوقَعَ عَلَيْهَا الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ،

İkinci Mesele: Ayetin takdiri şöyledir: Kendisinde kocaya ric'atin sabit olduğuna hükmettiğimiz o boşama iki defa bulunması durumudur. Sonra bu iki defadan sonra vacip olan şey ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. İyilikle tutmanın manası; ona zarar verme kastıyla değil, ıslah ve fayda sağlama kastıyla geri dönmesidir. Ayetin manasında iki vecih vardır: Birincisi: Üzerine üçüncü talakın verilmesidir.

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ قِيلَ لَهُ ﷺ: فَأَيْنَ الثَّالِثَةُ؟ فَقَالَ ﷺ: هُوَ قَوْلُهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” buyruğu indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Üçüncüsü nerededir?” denildi. O sallallâhu aleyhi ve sellem de: “O, O'nun: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } ‘Veya güzellikle salıvermektir’ buyruğudur” buyurdu.

وَالثَّانِي: أَنَّ مَعْنَاهُ أَنْ يَتْرُكَ الْمُرَاجَعَةَ حَتَّى تَبِينَ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ.

İkincisi: Bunun manası, kadının iddetinin bitmesiyle bâin olması için müracaatı terk etmesidir. Bu da Dahhâk ve es-Süddî'den rivayet edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ هُوَ الْأَقْرَبُ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها [البقرة: ٢٣٠] تَقْتَضِي وُقُوعَ الطَّلْقَةِ مُتَأَخِّرَةً عَنْ ذَلِكَ التَّسْرِيحِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالتَّسْرِيحِ هُوَ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ، لَكَانَ قَوْلُهُ: فَإِنْ طَلَّقَهَا طَلْقَةً رَابِعَةً وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ وَثَانِيهَا: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا التَّسْرِيحَ عَلَى تَرْكِ الْمُرَاجَعَةِ كَانَتِ الْآيَةُ مُتَنَاوِلَةً لِجَمِيعِ الْأَحْوَالِ، لِأَنَّهُ بَعْدَ الطَّلْقَةِ الثَّانِيَةِ، إِمَّا أَنْ يُرَاجِعَهَا وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ لَا يُرَاجِعَهَا بَلْ يَتْرُكَهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ وَتَحْصُلَ الْبَيْنُونَةُ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ أَوْ يُطَلِّقَهَا وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها

Bil ki şu vecihlerden dolayı en uygun olan bu görüştür: Birincisi: { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Eğer onu boşarsa” [Bakara, 230] ayetindeki fâ harfi, boşamanın bu salıvermeden sonra vaki olmasını gerektirir. Şayet salıvermekten kasıt üçüncü talak olsaydı, { فَإِنْ طَلَّقَهَا } buyruğu dördüncü bir talak olurdu ki bu caiz değildir. İkincisi: Salıvermeyi müracaatı terk etmeye hamletsek ayet bütün halleri kapsamış olur; çünkü ikinci talaktan sonra koca ya ona geri döner ki { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ } “İyilikle tutmak” buyruğuyla kastedilen budur; ya ona geri dönmeyip iddeti bitene ve bâinlik gerçekleşene kadar onu bırakır ki { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Veya güzellikle salıvermektir” buyruğuyla kastedilen budur; ya da onu boşar ki { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Eğer onu boşarsa” buyruğuyla kastedilen budur.

فَكَانَتِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى بَيَانِ كُلِّ الْأَقْسَامِ، أَمَّا لَوْ جَعَلْنَا التَّسْرِيحَ بِالْإِحْسَانِ طَلَاقًا آخَرَ لزم ترك أحد الأقسام الثلاث، وَلَزِمَ التَّكْرِيرُ فِي ذِكْرِ الطَّلَاقِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ ظَاهِرَ التَّسْرِيحِ هُوَ الْإِرْسَالُ وَالْإِهْمَالُ فَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى تَرْكِ الْمُرَاجَعَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى التَّطْلِيقِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ ذِكْرِ التَّسْرِيحِ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً وَالْمُرَادُ بِهِ الْخُلْعُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ الْخُلْعُ بَعْدَ أَنْ طَلَّقَهَا الثَّالِثَةَ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ ظَاهِرَةٌ لَوْ لَمْ يَثْبُتِ الْخَبَرُ الَّذِي رُوِّينَاهُ فِي صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ الْخَبَرُ فَلَا مَزِيدَ عَلَيْهِ.

Böylece ayet bütün kısımların beyanını içermiş olur. Şayet güzellikle salıvermeyi başka bir talak saysaydık, üç kısımdan birini terk etmek gerekirdi ve talakın zikrinin tekrarı gerekirdi ki bu caiz değildir. Üçüncüsü: Salıvermenin (tesrîh) zahir manası serbest bırakmak ve kendi haline bırakmaktır. Dolayısıyla lafzı müracaatı terk etmeye hamletmek, boşamaya hamletmekten daha evladır. Dördüncüsü: Salıvermeyi zikrettikten sonra Allah Teâlâ: { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz” buyurmuştur ki bununla kastedilen muhâlaadır (hul'dür). Kadını üçüncü defa boşadıktan sonra hul'ün sahih olmayacağı ise malumdur. Bu vecihler, o görüşün sıhhati hakkında rivayet ettiğimiz haber sabit olmasaydı açıktı; şayet o haber sahih ise onun üzerine söz yoktur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِحْسَانِ، هُوَ أَنَّهُ إِذَا تَرَكَهَا أَدَّى إِلَيْهَا حُقُوقَهَا الْمَالِيَّةَ، وَلَا يَذْكُرُهَا بَعْدَ الْمُفَارَقَةِ بِسُوءٍ وَلَا يُنَفِّرُ النَّاسَ عَنْهَا.

Bil ki ihsandan maksat; kadını bıraktığında ona mâlî haklarını ödemesi, ayrıldıktan sonra onu kötülükle anmaması ve insanları ondan nefret ettirmemesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحِكْمَةُ فِي إِثْبَاتِ حَقِّ الرَّجْعَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ يَكُونُ مَعَ صَاحِبِهِ لَا يَدْرِي أَنَّهُ هَلْ تَشُقُّ عَلَيْهِ مُفَارَقَتُهُ أَوْ لَا فَإِذَا فَارَقَهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ، فَلَوْ جَعَلَ اللَّهُ الطَّلْقَةَ الْوَاحِدَةَ مَانِعَةً مِنَ الرُّجُوعِ لَعَظُمَتِ الْمَشَقَّةُ عَلَى الْإِنْسَانِ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَظْهَرَ الْمَحَبَّةُ بَعْدَ الْمُفَارَقَةِ، ثُمَّ لَمَّا كَانَ كَمَالُ التَّجْرِبَةِ لَا يَحْصُلُ بِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ، فَلَا جَرَمَ أَثْبَتَ تَعَالَى حَقَّ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ الْمُفَارَقَةِ مَرَّتَيْنِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ قَدْ جَرَّبَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ فِي تِلْكَ الْمُفَارَقَةِ وَعَرَفَ حَالَ قَلْبِهِ فِي ذَلِكَ الْبَابِ، فَإِنْ كَانَ الْأَصْلَحُ إِمْسَاكَهَا رَاجَعَهَا وَأَمْسَكَهَا بِالْمَعْرُوفِ، وَإِنْ كَانَ الْأَصْلَحُ لَهُ تَسْرِيحَهَا سَرَّحَهَا عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَهَذَا التَّدْرِيجُ وَالتَّرْتِيبُ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ رَحْمَتِهِ وَرَأْفَتِهِ بعبده.

Üçüncü Mesele: Ric'at hakkının sabit kılınmasındaki hikmet şudur: İnsan arkadaşıyla birlikte olduğu müddetçe ondan ayrılmanın kendisine ağır gelip gelmeyeceğini bilemez; ancak ondan ayrıldığında bu durum ortaya çıkar. Şayet Allah tek talakı geri dönmeye engel kılsaydı, ayrılıktan sonra sevginin ortaya çıkması varsayımında insana büyük bir meşakkat olurdu. Sonra tecrübenin kemali bir defayla gerçekleşmeyeceğinden dolayı Allah Teâlâ ayrılıktan sonra geri dönme hakkını iki defa sabit kılmıştır. Böylece insan o ayrılıkta kendisini tecrübe etmiş ve o konuda kalbinin durumunu öğrenmiş olur. Şayet en uygun olan onu tutmaksa ona döner ve iyilikle tutar; şayet onun için en uygun olan onu salıvermekse onu en güzel şekilde salıverir. Bu aşamalı düzen ve tertip, O'nun kuluna olan rahmetinin ve şefkatinin kemaline delalet eder.

[قوله تعالى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ إلى قوله فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ } ayetinden { فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } ayetine kadar olan buyruğu] Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının [kurtulmak için] fidye vermesinde ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

واعلم أن هذا الْحُكْمُ الرَّابِعُ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ وَهُوَ بَيَانُ الْخُلْعِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ أَنْ يَكُونَ التَّسْرِيحُ مَقْرُونًا بِالْإِحْسَانِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْإِحْسَانِ أَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا لَا يَأْخُذُ مِنْهَا شَيْئًا مِنَ الَّذِي أَعْطَاهَا مِنَ الْمَهْرِ وَالثِّيَابِ وَسَائِرِ مَا تَفَضَّلَ بِهِ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَلَكَ بُضْعَهَا، وَاسْتَمْتَعَ بِهَا فِي مُقَابَلَةِ مَا أَعْطَاهَا، فَلَا يَجُوزُ أن يأخذ منها شيئا، ويدل فِي هَذَا النَّهْيِ أَنْ يُضَيِّقَ عَلَيْهَا لِيُلْجِئَهَا إِلَى الِافْتِدَاءِ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ [النِّسَاءِ: ١٩] وَقَوْلُهُ هَاهُنَا: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ هُوَ كَقَوْلِهِ هُنَاكَ: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْفَاحِشَةِ الْمُبَيِّنَةِ قَدْ يَكُونُ بِالْبَذَاءِ وَسُوءِ الْخُلُقِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ [الطَّلَاقِ: ١] فَقِيلَ الْمُرَادُ مِنَ الْفَاحِشَةِ الْمُبَيِّنَةِ الْبَذَاءُ عَلَى أَحْمَائِهَا وَقَالَ أَيْضًا: فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً [النِّسَاءِ: ٢٠] فَعَظَّمَ فِي أَخْذِ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ بَعْدَ الْإِفْضَاءِ.

Bil ki bu, boşamaya dair hükümlerin dördüncüsüdür ve hul'ün beyanıdır. Bil ki Allah Teâlâ salıvermenin ihsan ile birlikte olmasını emredince, bu ayette ihsanın bir parçasının da onu boşadığında mehir, elbise ve ona fazladan lütfettiği diğer şeylerden kendisine verdiklerinden hiçbir şeyi geri almaması olduğunu beyan etmiştir. Çünkü koca, ona verdiklerinin karşılığında onun cinselliğine malik olmuş ve onunla faydalanmıştır; bu yüzden ondan hiçbir şey alması caiz değildir. Bu nehiyde, Nisâ Suresi'nde: { وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için kadınları sıkıştırmayın” [Nisâ, 19] buyurduğu gibi, kadını fidye vermeye mecbur bırakmak için ona baskı yapması da yer alır. Buradaki: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Meğerki ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar” buyruğu, oradaki: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Meğerki açık bir hayâsızlık yapmış olsunlar” buyruğu gibidir. Böylece apaçık hayâsızlığın edepsizlik ve ahlak kötülüğü ile olabileceği sabit olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar; meğerki apaçık bir hayâsızlık işlemiş olsunlar” [Talâk, 1]. Burada apaçık hayâsızlıktan kastın kayın hısımlarına karşı edepsizlik yapmak olduğu söylenmiştir. Ayrıca O: { فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Ondan hiçbir şey almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu alacaksınız?” [Nisâ, 20] buyurarak baş başa kaldıktan sonra ondan bir şey almanın ağırlığını büyük kılmıştır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَنِ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا فَإِنْ كَانَ لِلْأَزْوَاجِ لَمْ يُطَابِقْهُ قَوْلُهُ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَإِنْ قُلْتَ لِلْأَئِمَّةِ وَالْحُكَّامِ فَهَؤُلَاءِ لَا يَأْخُذُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا.

Eğer: “{ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } ‘Geri almanız size helal olmaz’ buyruğundaki hitap kime yöneliktir? Eğer kocalara yönelikse O'nun: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } ‘Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız’ buyruğu ona uymaz. Eğer ‘İmamlara ve hâkimlere yöneliktir’ dersen onlar kadınlardan bir şey almazlar” denilirse,

قُلْنَا: الْأَمْرَانِ جَائِزَانِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُ الْآيَةِ خِطَابًا لِلْأَزْوَاجِ وَآخِرُهَا خِطَابًا لِلْأَئِمَّةِ وَالْحُكَّامِ، وَذَلِكَ غَيْرُ غَرِيبٍ فِي الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ كُلُّهُ لِلْأَئِمَّةِ وَالْحُكَّامِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْأَخْذِ وَالْإِيتَاءِ عِنْدَ التَّرَافُعِ إِلَيْهِمْ فَكَأَنَّهُمْ هُمُ الْآخِذُونَ وَالْمُؤْتُونَ.

Şöyle deriz: Her iki durum da caizdir: Ayetin başının kocalara hitap, sonunun ise imamlara ve hâkimlere hitap olması caizdir ki bu Kur'an'da garip bir şey değildir. Hitabın tamamının imamlar ve hâkimlere olması da caizdir; çünkü kendilerine dava intikal ettiğinde almayı ve vermeyi emredenler onlardır; dolayısıyla sanki alan ve verenler kendileridir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ الرَّجُلَ أَنَّ يَأْخُذَ مِنِ امْرَأَتِهِ عِنْدَ الطَّلَاقِ شَيْئًا اسْتَثْنَى هَذِهِ الصُّورَةَ وَهِيَ مَسْأَلَةُ الْخُلْعِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Meğerki ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ boşanma sırasında erkeğin hanımından bir şey almasını yasaklayınca, bu durumu yani hul' meselesini istisna kılmıştır. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي جَمِيلَةَ بِنْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، وَفِي زَوْجِهَا ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَكَانَتْ تُبْغِضُهُ أَشَدَّ الْبُغْضِ، وَكَانَ يُحِبُّهَا أَشَدَّ الْحُبِّ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَتْ: فَرِّقْ بيني وبينه فإني أبعضه، وَلَقَدْ رَفَعْتُ طَرَفَ الْخِبَاءِ فَرَأَيْتُهُ يَجِيءُ فِي أَقْوَامٍ فَكَانَ أَقْصَرَهُمْ قَامَةً، وَأَقْبَحَهُمْ وَجْهًا، وَأَشَدَّهُمْ سَوَادًا، وَإِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ بَعْدَ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ ثَابِتٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مُرْهَا فَلْتَرُدَّ عَلَيَّ الْحَدِيقَةَ الَّتِي أَعْطَيْتُهَا، فَقَالَ لَهَا: مَا تَقُولِينَ؟ قَالَتْ: نَعَمْ وَأَزِيدُهُ فَقَالَ ﷺ: لَا حَدِيقَتُهُ فَقَطْ، ثُمَّ قَالَ لِثَابِتٍ: خُذْ مِنْهَا مَا أَعْطَيْتَهَا وَخَلِّ سَبِيلَهَا فَفَعَلَ فَكَانَ ذَلِكَ أَوَّلَ خُلْعٍ فِي الْإِسْلَامِ، وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ أَنَّ الْمَرْأَةَ كَانَتْ حَفْصَةَ بِنْتَ سَهْلٍ الْأَنْصَارِيَّةَ.

Rivayet edildiğine göre bu ayet, Abdullah b. Übeyy'in kızı Cemîle ile kocası Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında inmiştir. Cemîle ondan son derece nefret ediyor, Sâbit ise onu son derece seviyordu. Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Benimle onun arasını ayır; çünkü ben ondan nefret ediyorum. Çadırın kenarını kaldırdım ve onun bir grup insan içinde geldiğini gördüm; boyca onların en kısası, yüzce en çirkini ve teni en siyah olanıydı. Ben İslam'dan sonra küfre düşmekten hoşlanmam” dedi. Sâbit ise: “Ey Allah'ın Resûlü! Ona emret de kendisine verdiğim bahçeyi bana geri versin” dedi. [Resûlullah] kadına: “Ne dersin?” buyurdu. Kadın: “Evet, üstelik fazlasını da veririm” dedi. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: “Hayır, sadece bahçesi” buyurdu. Sonra Sâbit'e: “Ona verdiğini ondan al ve yolunu aç” buyurdu; o da bunu yaptı. İşte bu, İslam'daki ilk hul' oldu. Sünen-i Ebî Dâvûd'da ise kadının Hafsa bnt. Sehl el-Ensâriyye olduğu geçmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَخافا هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ أَوْ مُنْقَطِعٌ، وَفَائِدَةُ هَذَا الْخِلَافِ تَظْهَرُ فِي مَسْأَلَةٍ فِقْهِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُجْتَهِدِينَ قَالُوا: يَجُوزُ الْخُلْعُ فِي غَيْرِ حَالَةِ الْخَوْفِ وَالْغَضَبِ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَدَاوُدُ: لَا يُبَاحُ الْخُلْعُ إِلَّا عِنْدَ الْغَضَبِ، وَالْخَوْفِ مِنْ أَنْ لَا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، فَإِنْ وَقَعَ الْخُلْعُ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْحَالَةِ فَالْخُلْعُ فَاسِدٌ وَحُجَّتُهُمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْمَرْأَةِ عِنْدَ طَلَاقِهَا شَيْئًا، ثُمَّ اسْتَثْنَى اللَّهُ حَالَةً مَخْصُوصَةً فَقَالَ: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَكَانَتِ الْآيَةُ صَرِيحَةً فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْأَخْذُ فِي غَيْرِ حَالَةِ الْخَوْفِ، وَأَمَّا جُمْهُورُ الْمُجْتَهِدِينَ فَقَالُوا: الْخُلْعُ جَائِزٌ فِي حَالَةِ الْخَوْفِ وَفِي غَيْرِ حَالَةِ الْخَوْفِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاءِ: ٤] فَإِذَا جَازَ لَهَا أَنْ تَهَبَ مَهْرَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ تُحَصِّلَ لِنَفْسِهَا شَيْئًا بِإِزَاءِ مَا بُذِلَ كَانَ ذَلِكَ فِي الْخُلْعِ الَّذِي تَصِيرُ بِسَبَبِهِ مَالِكَةً لِنَفْسِهَا أَوْلَى، وَأَمَّا كَلِمَةُ (إِلَّا) فَهِيَ مَحْمُولَةٌ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ كَمَا فِي قوله تَعَالَى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النِّسَاءِ: ٩٢] أَيْ لَكِنْ إِنْ كَانَ خَطَأً فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ [النِّسَاءِ: ٩٢] .

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا } “Meğerki ikisi korksunlar” buyruğunun muttasıl mı yoksa munkatı bir istisna mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilafın faydası fıkhî bir meselede ortaya çıkar ki o da şudur: Müctehidlerin çoğu korku ve öfke halinin dışında da hul'ün caiz olduğunu söylemişlerdir. Ezherî, Nehaî ve Dâvûd ise: “Hul' ancak öfke ve Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkma anında mübah olur; eğer hul' bu halin dışında vaki olursa batıldır” demişlerdir. Onların delili, bu ayetin boşama esnasında kocanın kadından bir şey almasının caiz olmadığı hususunda sarih olmasıdır; sonra Allah Teâlâ özel bir hali istisna ederek: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Meğerki ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar” buyurmuştur. Dolayısıyla ayet korku halinin dışında almanın caiz olmadığı hususunda sarih olmuştur. Müctehidlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Hul' korku halinde de korku hali dışında da caizdir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer [kadınlar] ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu âfiyetle ve rahatça yiyin” [Nisâ, 4] buyruğudur. Kadının, harcadığı şeye karşılık kendisine bir şey temin etmeksizin mehrini bağışlaması caiz olunca, kendisi sebebiyle kendi nefsine mâlik olacağı hul'de bu durum evleviyetle caiz olur. { إِلَّا } kelimesine gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz olamaz; ancak hata ile olursa müstesna” [Nisâ, 92] yani “Lakin hata olursa { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ } ‘ailesine teslim edilecek bir diyet gerekir’ [Nisâ, 92]” buyruğunda olduğu gibi munkatı istisnaya hamledilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْخَوْفُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْخَوْفِ الْمَعْرُوفِ، وَهُوَ الْإِشْفَاقُ مِمَّا يُكْرَهُ وُقُوعُهُ، وَيُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الظَّنِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَوْفَ حَالَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ مَخْصُوصَةٌ، وَسَبَبُ حُصُولِهَا ظَنُّ أَنَّهُ سَيَحْدُثُ مَكْرُوهٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْمَعْلُولِ عَلَى الْعِلَّةِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فَلَا جَرَمَ أَطْلَقَ عَلَى هَذَا الظَّنِّ اسْمَ الْخَوْفِ، وَهَذَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ فَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: قَدْ خَرَجَ غُلَامُكَ بِغَيْرِ إِذْنِكَ، فَتَقُولُ: قَدْ خِفْتُ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى ظَنَنْتُهُ وَتَوَهَّمْتُهُ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Üçüncü Mesele: Bu ayette zikredilen korkuyu, bilinen korku manasına yani meydana gelmesinden hoşlanılmayan şeyden çekinmeye hamletmek mümkün olduğu gibi, zanna hamletmek de mümkündür. Zira korku özel bir psikolojik durumdur; meydana gelmesinin sebebi ise gelecekte hoşlanılmayan bir şeyin meydana geleceği zannıdır. Mâlulün adının illete verilmesi meşhur bir mecazdır; bu sebeple bu zanna korku adı verilmiştir. Bu meşhur bir mecazdır; nitekim bir adam başkasına: “Kölen iznin olmadan çıktı” der, o da “Bunu zannettim, aklımdan geçirdim” manasında “Bundan korkmuştum” der. Ferrâ şu şiiri inşad etmiştir:

إِذَا مُتُّ فَادْفِنِّي إِلَى جَنْبِ كَرْمَةٍ ... تُرَوِّي عِظَامِي بَعْدَ مَوْتِي عُرُوقُهَا

“Öldüğüm vakit beni bir asmanın yanına gömün ki / Kökleri ölümümden sonra kemiklerimi sulasın.”