الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ يَدُلُّ
İkinci delil: Allah Teâlâ'nın: “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz, fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” buyruğu şuna delalet eder:
عَلَى أَنَّ لَغْوَ الْيَمِينِ كَالْمُقَابِلِ الْمُضَادِّ لِمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ كَسْبِ الْقَلْبِ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْ/ قَوْلِهِ: بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ هُوَ الَّذِي يَقْصِدُهُ الْإِنْسَانُ عَلَى الْجِدِّ وَيَرْبُطُ قَلْبَهُ بِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّغْوُ الَّذِي هُوَ كَالْمُقَابِلِ لَهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مَا لَا يَقْصِدُهُ الْإِنْسَانُ بِالْجِدِّ، وَلَا يَرْبُطُ قَلْبَهُ بِهِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُ النَّاسِ عَلَى سَبِيلِ التَّعَوُّدِ فِي الْكَلَامِ: لَا وَاللَّهِ بَلَى وَاللَّهِ، فَأَمَّا إِذَا حَلَفَ عَلَى شَيْءٍ بِالْجِدِّ أَنَّهُ كَانَ حَاصِلًا ثُمَّ ظَهَرَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فَقَدْ قَصَدَ الْإِنْسَانُ بِذَلِكَ الْيَمِينِ تَصْدِيقَ قَوْلِ نَفْسِهِ وَرَبْطَ قَلْبِهِ بِذَلِكَ، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لغوا ألبتة بل كان ذلك حَاصِلًا بِكَسْبِ الْقَلْبِ.
Yemindeki lağv, kalbin kesbi sebebiyle meydana gelen şeyin zıttı ve mukabili gibidir. Fakat O'nun: “Kalplerinizin kazandığı şeyler” buyruğundan murat, insanın ciddiyetle kastettiği ve kalbini kendisine bağladığı şeydir. Durum böyle olunca, onun mukabili mesabesinde olan lağvın anlamının, insanın ciddiyetle kastetmediği ve kalbini kendisine bağlamadığı şey olması gerekir. Bu da insanların konuşma esnasında alışkanlık gereği söyledikleri: “Hayır vallahi”, “Evet vallahi” sözüdür. Ancak bir kimse bir şeyin gerçekleşmiş olduğuna ciddiyetle yemin eder de sonra öyle olmadığı ortaya çıkarsa, insan bu yeminle kendi sözünü doğrulamayı ve kalbini buna bağlamayı kastetmiştir. Dolayısıyla bu kesinlikle lağv olmayıp, bilakis kalbin kesbiyle meydana gelmiş olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ [البقرة: ٢٢٤] وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَاهُ النَّهْيُ عَنْ كَثْرَةِ الْحَلِفِ وَالْيَمِينِ، وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَقُولُونَ عَلَى سَبِيلِ الِاعْتِيَادِ: لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ يُكْثِرُونَ الْحَلِفَ، فَذَكَرَ تَعَالَى عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ حَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُكْثِرُونَ الْحَلِفَ عَلَى سَبِيلِ الِاعْتِيَادِ فِي الْكَلَامِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْقَصْدِ إِلَى الْحَلِفِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا مُؤَاخَذَةَ عَلَيْهِمْ، وَلَا كَفَّارَةَ، لِأَنَّ إِيجَابَ الْمُؤَاخَذَةِ وَالْكَفَّارَةِ عَلَيْهِمْ يُفْضِي إِمَّا إِلَى أَنْ يَمْتَنِعُوا عَنِ الْكَلَامِ، أَوْ يَلْزَمَهُمْ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ كَفَّارَةٌ وَكِلَاهُمَا حَرَجٌ فِي الدِّينِ فَظَهَرَ أَنَّ تَفْسِيرَ اللَّغْوِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَا قَبْلَ الْآيَةِ، فَأَمَّا الَّذِي قال أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ فَإِنَّهُ لَا يُنَاسِبُ مَا قَبْلَ الْآيَةِ فَكَانَ تَأْوِيلُ الشَّافِعِيِّ أَوْلَى، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ.
Üçüncü delil: Allah Sübhânehu bu ayetten önce: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Yeminlerinizden dolayı Allah'ı engel kılmayın” [el-Bakara 2/224] buyruğunu zikretmiştir. Bunun anlamının çokça yemin etmekten nehyetmek olduğunu zikretmiştik. Alışkanlık gereği: “Hayır vallahi”, “Evet vallahi” diyen bu kimseler şüphesiz ki çok yemin etmektedirler. Bu sebeple Allah Teâlâ: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } buyruğunun hemen ardından, yemini kastetmeksizin sadece konuşmadaki alışkanlık sebebiyle çokça yemin eden bu kimselerin durumunu zikretmiş ve onlara herhangi bir sorumluluk ile kefaret olmadığını açıklamıştır. Zira onlara sorumluluk ve kefaret yüklemek, ya konuşmaktan kaçınmalarına ya da her an kendilerine bir kefaret gerekmesine yol açar ki bunların her ikisi de dinde zorluktur (haraçtır). Böylece lağvın zikrettiğimiz şekilde tefsir edilmesinin ayetten önceki kısımla uyumlu olduğu ortaya çıkmıştır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın söylediği ise ayetten önceki kısma uygun düşmemektedir; dolayısıyla Şâfiî'nin tevili daha evladır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili ise birkaç yöndendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى:
Birinci delil:
قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ثُمَّ لْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: “Bir kimse bir yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve yemini için kefaret versin.”
الْحَدِيثُ دَلَّ عَلَى وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحَانِثِ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ بَيْنَ الْمُجِدِّ وَالْهَازِلِ.
Hadis, ciddi olan ile şaka yapan arasında bir ayrım yapmaksızın mutlak olarak yeminini bozan (hânis olan) kimseye kefaretin vacip olduğuna delalet etmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْيَمِينَ مَعْنًى لَا يَلْحَقُهُ الْفَسْخُ، فَلَا يُعْتَبَرُ فِيهِ الْقَصْدُ كَالطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ، فَهَاتَانِ الْحُجَّتَانِ يُوجِبَانِ الْكَفَّارَةَ فِي قَوْلِ النَّاسِ: لَا وَاللَّهِ بَلَى وَاللَّهِ، إِذَا حَصَلَ الْحِنْثُ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّغْوَ لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُهُ بِمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَيَجِبُ تَفْسِيرُهُ بِمَا قَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ أَنَّ الْيَمِينَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُوَّةِ قَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci delil: Yemin, kendisine fesih ilişiği olmayan bir manadır; dolayısıyla talak ve âzat etmede olduğu gibi onda kaste itibar edilmez. Bu iki delil, insanların: “Hayır vallahi”, “Evet vallahi” sözlerinde yemin bozulduğu (hins gerçekleştiği) takdirde kefareti vacip kılar. Daha sonra lağvın Şâfiî'nin söylediği şekilde tefsir edilmesinin mümkün olmadığına ve Ebû Hanîfe'nin söylediği şekilde tefsir edilmesinin vacip olduğuna delalet eden husus şudur: Sözlükte yemin, kuvvetten ibarettir. Şair şöyle demiştir:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
Ne zaman şan ve şeref için bir sancak dikilse ... Arâbe onu yeminle (sağ eliyle/kuvvetle) karşılar.
أَيْ بِالْقُوَّةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْيَمِينِ تَقْوِيَةُ جَانِبِ الْبِرِّ عَلَى جَانِبِ الْحِنْثِ بِسَبَبِ الْيَمِينِ، وَهَذَا إِنَّمَا يُفْعَلُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَكُونُ قَابِلًا لِلتَّقْوِيَةِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا وَقَعَ الْيَمِينُ عَلَى فِعْلٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَأَمَّا إِذَا وَقَعَ الْيَمِينُ عَلَى الْمَاضِي فَذَلِكَ لَا يَقْبَلُ التَّقْوِيَةَ الْبَتَّةَ، فَعَلَى هَذَا الْيَمِينُ عَلَى الْمَاضِي تَكُونُ خَالِيَةً عَنِ الْفَائِدَةِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْهَا، وَالْخَالِي عَنِ الْمَطْلُوبِ يَكُونُ لَغْوًا، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّغْوَ هُوَ الْيَمِينُ عَلَى الْمَاضِي، وَأَمَّا الْيَمِينُ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ فَهُوَ قَابِلٌ لِلتَّقْوِيَةِ، فَلَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْيَمِينُ خَالِيَةً عَنِ الْغَرَضِ الْمَطْلُوبِ مِنْهَا فَلَا تَكُونُ لَغْوًا.
Yani kuvvetle karşılar. Yeminden maksat ise yemin sebebiyle yemini yerine getirme (birr) tarafını, yemini bozma (hins) tarafına karşı güçlendirmektir. Bu da ancak güçlendirilmeye elverişli olan yerde yapılır; bu ise ancak yemin gelecekteki bir fiil üzerine yapıldığında gerçekleşir. Geçmiş üzerine yapılan yemine gelince, bu kesinlikle güçlendirilmeye elverişli değildir. Buna göre geçmiş üzerine yapılan yemin, kendisinden talep edilen faydadan hali (yoksun) kalır; talep edilenden yoksun olan şey ise lağv (boş söz) olur. Böylece lağvın geçmiş üzerine yapılan yemin olduğu sabit olmuştur. Geleceğe dair yemin ise güçlendirilmeye elverişlidir; dolayısıyla bu yemin, kendisinden talep edilen gayeden yoksun kalmamıştır ve lağv sayılmaz.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ يَمِينِ اللَّغْوِ: هُوَ أَنَّهُ إِذَا حَلَفَ عَلَى تَرْكِ طَاعَةٍ، أَوْ فِعْلِ مَعْصِيَةٍ، / فَهَذَا هُوَ يَمِينُ اللَّغْوِ وَهُوَ الْمَعْصِيَةُ. قَالَ تَعَالَى: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ [الْقَصَصِ: ٥٥] فَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ بِتَرْكِ هَذِهِ الْأَيْمَانِ، ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ أَيْ بِإِقَامَتِكُمْ عَلَى ذَلِكَ الَّذِي حَلَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ تَرْكِ الطَّاعَةِ وَفِعْلِ الْمَعْصِيَةِ، قَالُوا: وَهَذَا التَّأْوِيلُ مُنَافٍ
Lağv yeminini tefsir konusundaki üçüncü görüş: Kişinin bir taati terk etmek veya bir masiyeti işlemek üzerine yemin etmesidir; işte lağv yemini budur ve bu masiyettir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ } “Boş ve faydasız sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler” [el-Kasas 28/55] buyurmuştur. Böylece Allah Teâlâ'nın bu yeminlerin terki sebebiyle sorumlu tutmayacağını beyan etmiş, sonra da: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” yani üzerine yemin ettiğiniz o taati terk etme ve masiyeti işleme hususunda ısrar etmeniz sebebiyle [sorumlu tutar] buyurmuştur. Şöyle demişlerdir: Bu tevil,
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ثُمَّ لْيُكَفِّرْ»
Nebi aleyhisselâm'ın: “Bir kimse bir yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve sonra kefaret versin” buyruğuna aykırıdır.
وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَارَتْ مُفَسَّرَةً فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ [الْمَائِدَةِ:
Bu tevil iki yönden zayıftır: Birincisi: Bu ayette zikredilen sorumluluk, Mâide Suresi'ndeki ayette Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ } [el-Mâide 5/89]
٨٩] وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بِالْمُؤَاخَذَةِ إِيجَابَ الْكَفَّارَةِ وَهَاهُنَا الْكَفَّارَةُ وَاجِبَةٌ، عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ هَذِهِ الصُّورَةَ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْمُقَابِلَ لِلَّغْوِ هُوَ كَسْبَ الْقَلْبِ، وَلَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُهُ بِمَا ذَكَرَهُ مِنَ الْإِصْرَارِ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي حَلَفُوا عَلَيْهِ لِأَنَّ كَسْبَ الْقَلْبِ مُشْعِرٌ بِالشُّرُوعِ فِي فِعْلٍ جَدِيدٍ، فَأَمَّا الِاسْتِمْرَارُ عَلَى مَا كَانَ فَذَلِكَ لَا يُسَمَّى كَسْبَ الْقَلْبِ.
buyruğuyla tefsir edilmiştir. Sorumluluktan murat kefaretin vacip kılınması olup burada da kefaret vacip olduğuna göre, ayetten muradın bu suret olmadığını anlamış bulunmaktayız. İkincisi: Allah Teâlâ lağvın karşılığı olarak kalbin kesbini koymuştur. Bunun, onların üzerine yemin ettikleri şeyde ısrar etmeleri şeklinde tefsir edilmesi mümkün değildir; zira kalbin kesbi yeni bir fiile başlamayı hissettirir, var olan şey üzere devam etmeye gelince bu kalbin kesbi olarak adlandırılmaz.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: فِي تَفْسِيرِ يَمِينِ اللَّغْوِ: أَنَّهَا الْيَمِينُ الْمُكَفَّرَةُ سُمِّيَتْ لَغْوًا لِأَنَّ الْكَفَّارَةَ أَسْقَطَتِ الْإِثْمَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ إِذَا كَفَّرْتُمْ، وَهَذَا قَوْلُ الضَّحَّاكِ.
Lağv yemininin tefsirinde dördüncü görüş: Onun kefareti verilmiş yemin olduğudur. Kefaret günahı düşürdüğü için buna lağv denilmiştir; sanki: “Kefaret verdiğiniz zaman Allah sizi lağvden dolayı sorumlu tutmaz” denilmiştir. Bu Dahhâk'ın görüşüdür.
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَا يَقَعُ سَهْوًا غَيْرَ مَقْصُودٍ إِلَيْهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ أَيْ يُؤَاخِذُكُمْ إِذَا تَعَمَّدْتُمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُقَابِلَ لِلْعَمْدِ هُوَ السَّهْوُ.
Beşinci görüş: Kādî'nin görüşüdür ki bundan murat, kasıtsız olarak sehven vuku bulan şeydir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” yani kasten yaptığınız zaman sizi sorumlu tutar buyruğudur. Malumdur ki kastın (amdin) karşılığı sehvdendir (yanılmadır).
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ فِي الْيَمِينِ الْغَمُوسِ، قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَقَالَ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ وَعَقْدُ الْيَمِينِ مُحْتَمِلٌ لِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَقْدَ الْقَلْبِ بِهِ، وَلِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْعَقْدَ الَّذِي يُضَادُّ الْحَلَّ، فَلَمَّا ذَكَرَ هَاهُنَا قَوْلَهُ: بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الْعَقْدِ هُوَ عَقْدُ الْقَلْبِ، وَأَيْضًا ذَكَرَ الْمُؤَاخَذَةَ هَاهُنَا، وَلَمْ يُبَيِّن أَنَّ تِلْكَ الْمُؤَاخَذَةَ مَا هِيَ، وَبَيَّنَهَا فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ بِقَوْلِهِ: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ فَبَيَّنَ أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ هِيَ الْكَفَّارَةُ، فَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مُجْمَلَةٌ مِنْ وَجْهٍ، مُبَيَّنَةً مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَصَارَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُفَسِّرَةً لِلْأُخْرَى مِنْ وَجْهٍ، وَحَصَلَ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا أَنَّ كُلَّ يَمِينٍ ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ الْجِدِّ وَرَبْطِ الْقَلْبِ، فَالْكَفَّارَةُ وَاجِبَةٌ فِيهَا، وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ كَذَلِكَ فَكَانَتِ الْكَفَّارَةُ وَاجِبَةً فِيهَا.
İkinci mesele: Şâfiî radıyallâhu anh bu ayetle yemin-i gamûsta (yalan yere yapılan yeminde) kefaretin vacip olduğuna delil getirmiştir. O şöyle demiştir: Allah Teâlâ burada: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” buyurmuş, Mâide ayetinde ise: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “Fakat sımsıkı bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” buyurmuştur. Yeminin akdi (bağlanması), hem kalbin onunla bağlanmasının murat edilmesine hem de çözmenin zıttı olan akdin murat edilmesine muhtemeldir. Burada: { بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Kalplerinizin kazandığı şeyler sebebiyle” buyruğunu zikredince, o akitten muradın kalbin akdi (bağlanması) olduğunu anlamış olduk. Ayrıca burada sorumluluğu zikretmiş fakat bu sorumluluğun ne olduğunu açıklamamıştır; Mâide ayetinde ise: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ } “Fakat sımsıkı bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar; onun kefareti ise...” buyruğuyla açıklamış ve sorumluluğun kefaret olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla bu iki ayetin her biri bir yönden mücmel, diğer yönden mübeyyendir (açıklayıcıdır). Böylece her biri diğerini bir yönden tefsir eder hale gelmiştir. Bu iki ayetin her birinden ortaya çıkan netice şudur: Ciddiyetle ve kalbin bağlanmasıyla zikredilen her yeminde kefaret vaciptir. Yemin-i gamûs da böyledir; dolayısıyla onda da kefaret vaciptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ: الْغَفُورَ، مُبَالَغَةٌ فِي سَتْرِ الذُّنُوبِ، وَفِي إِسْقَاطِ عُقُوبَتِهَا، وَأَمَّا: الْحَلِيمُ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْحِلْمَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْأَنَاةُ وَالسُّكُونُ، يُقَالُ: ضَعِ الْهَوْدَجَ عَلَى أَحْلَمِ الْجِمَالِ، أَيْ عَلَى أَشَدِّهَا تُؤَدَةً فِي السَّيْرِ، وَمِنْهُ الْحُلْمُ لِأَنَّهُ يُرَى فِي حَالِ السُّكُونِ، وَحَلَمَةُ الثَّدْيِ، وَمَعْنَى:
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, halîmdir (hemen cezalandırmayandır)” buyruğuna gelince; sen “Gafûr” isminin günahları örtmede ve cezalarını düşürmede mübalağa bildirdiğini öğrenmiş bulunmaktasın. “Halîm” ismine gelince, bil ki Arapların kelamında hilm; acele etmemek ve sükûnettir. Nitekim “Hevdeci develerin en halîm olanının üzerine koy” yani yürüyüşünde en ağırbaşlı/sakin olanının üzerine koy denilir. Rüyaya (hulm) sükûnet halinde görüldüğü için bu ad verilmiştir, meme ucuna da (haleme) denir. Allah'ın sıfatı olarak
الْحَلِيمِ، فِي صِفَةِ اللَّهِ: الَّذِي لَا يُعَجِّلُ بالعقوبة، بل يؤخر عقوبة الكفار والفجار.
“Halîm”in manası: Cezalandırmakta acele etmeyen, bilakis kâfirlerin ve günahkârların cezasını erteleyen demektir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٦ الى ٢٢٧]
[Bakara Suresi (2), 226-227. Ayetler]
لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)
{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır. Eğer [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (226) Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (227)”
الحكم العاشر فيما يتعلق بالإيلاء والطلاق
İlâ ve talak ile ilgili onuncu hüküm
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: آلَى يُؤَالِي إِيلَاءً، وَتَأَلَّى يَتَأَلَّى تَأَلِّيًا، وَائْتَلَى يَأْتَلِي ائْتِلَاءً، وَالِاسْمُ مِنْهُ أَلِيَّةٌ وَأَلُوَّةٌ، كِلَاهُمَا بِالتَّشْدِيدِ، وَحَكَى أبو عبيدة ألوة وألوة وألوة ثلاثة لُغَاتٍ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْأَلِيَّةُ وَالْقَسَمُ وَالْيَمِينُ، وَالْحَلِفُ، كُلُّهَا عِبَارَاتٌ عَنْ مَعْنًى وَاحِدٍ،
Birinci mesele: Âlâ-yü'lî-îlâen (آلى يؤلي إيلاء), teellâ-yeteellâ-teelliyen (تألى يتألى تأليا) ve i'telâ-ye'telî-i'tilâen (ائتلى يأتلي ائتلاء) denir. İsmi ise her ikisi de şeddeli olarak eliyye (ألية) ve elüvve (ألوة) gelir. Ebû Ubeyde; elveten, ilveten ve ülveten (ألوة وألوة وألوة) şeklinde üç lügat nakletmiştir. Özetle eliyye, kasem, yemin ve halif; hepsi de tek bir manayı ifade eden lafızlardır.
وَفِي الْحَدِيثِ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «آلَيْتُ أَفْعَلُ خِلَافَ الْمُقَدِّرِينَ»
Hadiste Allah Teâlâ'dan rivayetle şöyle buyrulmuştur: “Takdir edenlerin hilafına yapacağıma yemin ettim.”
وقال كثير:
Küseyyir şöyle demiştir:
قَلِيلُ الْأَلَايَا حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... فَإِنْ سَبَقَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بُرَّتِ
Yemini azdır, yeminini korur ... Eğer ağzından bir yemin kaçarsa onu yerine getirir.
هَذَا هُوَ مَعْنَى اللَّفْظِ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ، أَمَّا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ فَهُوَ الْيَمِينُ عَلَى تَرْكِ الْوَطْءِ، كَمَا إِذَا قَالَ:
Lafzın asıl lügat manası budur. Şer'î örfteki anlamına gelince; cinsel ilişkiyi terk etmeye yemin etmektir. Nitekim kişinin:
وَاللَّهِ لَا أُجَامِعُكِ، وَلَا أُبَاضِعُكِ، وَلَا أَقْرَبُكِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ أَنْ يَعْتَزِلُوا مِنْ نِسَائِهِمْ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ لِدَلَالَةِ الْبَاقِي عَلَيْهِ، وَأَنَا أَقُولُ: هَذَا الْإِضْمَارُ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ إِذَا حَمَلْنَا لَفْظَ الْإِيلَاءِ عَلَى الْمَعْهُودِ اللُّغَوِيِّ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمُتَعَارَفِ فِي الشَّرْعِ اسْتَغْنَيْنَا عَنْ هَذَا الْإِضْمَارِ.
“Vallahi seninle cinsel ilişkide bulunmayacağım, seninle yatmayacağım, sana yaklaşmayacağım” demesi böyledir. Müfessirlerden bazıları şöyle demiştir: Ayette takdiri “Kadınlarından uzak durmaya yemin edenler için” şeklinde olan bir hazif vardır; ancak geri kalan söz buna delalet ettiği için hazfedilmiştir. Ben ise derim ki: Bu takdire ancak îlâ lafzını lügatteki bilinen anlamına hamlettiğimizde ihtiyaç duyulur. Şeriatta örfleşen anlamına hamlettiğimizde ise bu takdire ihtiyaç kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci mesele:
رُوِيَ أَنَّ الْإِيلَاءَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ طَلَاقًا
Cahiliye döneminde îlânın bir talak olduğu rivayet edilmiştir.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ الرَّجُلُ لَا يُرِيدُ الْمَرْأَةَ وَلَا يُحِبُّ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا غَيْرُهُ فَيَحْلِفُ أَنْ لَا يَقْرَبَهَا، فَكَانَ يَتْرُكُهَا بِذَلِكَ لَا أَيِّمًا وَلَا ذَاتَ بَعْلٍ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ مُضَارَّةُ الْمَرْأَةِ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ الْإِسْلَامِ كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ أَيْضًا، فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ وَأَمْهَلَ لِلزَّوْجِ مُدَّةً حَتَّى يَتَرَوَّى وَيَتَأَمَّلَ، فَإِنْ رَأَى الْمَصْلَحَةَ فِي تَرْكِ هَذِهِ الْمُضَارَّةِ فَعَلَهَا، وَإِنْ رَأَى الْمَصْلَحَةَ فِي الْمُفَارَقَةِ عَنِ الْمَرْأَةِ فَارَقَهَا.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Kişi kadını istemez ve başkasının da onunla evlenmesini arzu etmezdi; bu yüzden ona yaklaşmayacağına yemin ederdi. Böylece onu ne bekâr ne de evli bir halde bırakırdı; bundan maksadı kadına zarar vermekti. Daha sonra Müslümanlar da bunu yapar oldular. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu durumu ortadan kaldırdı ve kocaya iyice düşünüp taşınması için bir mühlet verdi: Eğer bu zararı terk etmede bir maslahat görürse bunu yapar, kadından ayrılmada bir maslahat görürse ondan ayrılır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ آلَوْا مِنْ نِسَائِهِمْ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يُقْسِمُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ.
Üçüncü mesele: Abdullah [b. Mes'ûd] { آلَوْا مِنْ نِسائِهِمْ }, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise { يُقْسِمُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } şeklinde okumuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ نِسائِهِمْ فَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ: الْمُتَعَارَفُ أَنْ يُقَالَ: حَلَفَ فُلَانٌ عَلَى/ كَذَا أَوْ آلَى عَلَى كَذَا، فَلِمَ أُبْدِلَتْ لَفْظَةُ عَلَى هَاهُنَا بِلَفْظَةِ (مِنْ) ؟.
O'nun: { مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına” buyruğuna gelince, burada şöyle bir soru vardır: Yaygın kullanımın “Falan şu konuda yemin etti (حَلَفَ عَلَى كَذَا)” veya “Şuna yemin etti (آلَى عَلَى كَذَا)” denmesi olduğu söylenir. Peki burada “alâ (عَلَى)” lafzı neden “min (مِنْ)” lafzıyla değiştirilmiştir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ لَهُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، كَمَا يُقَالُ: لِي مِنْكَ كَذَا وَالثَّانِي: أَنَّهُ ضَمَّنَ فِي هَذَا الْقَسَمِ مَعْنَى الْبُعْدِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: يَبْعُدُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ مُوَلِّينَ أَوْ مُقْسِمِينَ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Tıpkı “Senden bana şu kadar var” denildiği gibi, “Onlar için kadınlarından dolayı dört ay beklemek vardır” manasının murat edilmesidir. İkincisi: Bu yemine uzaklaşma manası tazmin edilmiştir; sanki: “Îlâ veya yemin ederek kadınlarından uzaklaşırlar” denilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَاعْلَمْ أَنَّ التَّرَبُّصَ التَّلَبُّثُ وَالِانْتِظَارُ يُقَالُ: تَرَبَّصْتُ الشَّيْءَ تَرَبُّصًا، وَيُقَالُ: مَا لِي عَلَى هَذَا الْأَمْرِ رُبْصَةٌ، أَيْ تَلَبُّثٌ، وَإِضَافَةُ التَّرَبُّصِ إِلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ إِضَافَةُ الْمَصْدَرِ إِلَى الظَّرْفِ كَقَوْلِهِ: بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ يَوْمٍ، أَيْ مَسِيرَةٌ فِي يَوْمٍ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ.
Allah Teâlâ'nın: { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Dört ay beklemek vardır” buyruğuna gelince; bil ki terabbus, beklemek ve gözlemektir. “Terebbastü'ş-şey'e terebbusan” (تربصت الشيء تربصا) denir. Yine “Mâ lî alâ hâze'l-emri rubsatün” (ما لي على هذا الأمر ربصة) yani “Bu iş üzerinde bekleyecek durumum yok” denir. Terabbusun dört aya izafe edilmesi, tıpkı “Beynehümâ mesîratü yevmin” (Aralarında bir günlük yol vardır), yani “Mesîretün fî yevmin” sözünde olduğu gibi masdarın zarfa izafetidir; bunun benzeri çoktur.
أما قوله: فَإِنْ فاؤُ فَمَعْنَاهُ فَإِنْ رَجَعُوا، وَالْفَيْءُ فِي اللُّغَةِ هُوَ رُجُوعُ الشَّيْءِ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ، وَلِهَذَا قِيلَ لِمَا تَنْسَخُهُ الشَّمْسُ مِنَ الظِّلِّ ثُمَّ يَعُودُ: فَيْءٌ، وَفَرَّقَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ بَيْنَ الْفَيْءِ وَالظِّلِّ، فَقَالُوا: الْفَيْءُ مَا كَانَ بِالْعَشِيِّ، لِأَنَّهُ الَّذِي نَسَخَتْهُ الشَّمْسُ وَالظِّلُّ مَا كَانَ بِالْغَدَاةِ لِأَنَّهُ لَمْ تَنْسَخْهُ الشَّمْسُ وَفِي الْجَنَّةِ ظِلٌّ وَلَيْسَ فِيهَا فَيْءٌ، لِأَنَّهُ لَا شَمْسَ فِيهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ [الْوَاقِعَةِ: ٣٠] وَأَنْشَدُوا:
O'nun: { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” buyruğuna gelince; bunun manası: “Eğer geri dönerlerse” demektir. Lügatte fey' (الفَيْء), bir şeyin daha önce bulunduğu hale geri dönmesidir. Bu sebeple güneşin ortadan kaldırdığı ve sonra geri gelen gölgeye “fey'” denilmiştir. Arap dili uzmanları fey' ile zıll (gölge) arasını ayırmış ve şöyle demişlerdir: Fey', akşam vaktinde olandır; zira onu güneş ortadan kaldırmıştır. Zıll ise sabah vaktinde olandır; çünkü onu güneş ortadan kaldırmamıştır. Cennette zıll (gölge) vardır ama fey' yoktur; çünkü orada güneş yoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “Ve uzanmış gölgeler” [el-Vâkıa 56/30] buyurmuştur. Şairler de şöyle inşad etmiştir:
فَلَا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى يَسْتَطِيعُهُ ... وَلَا الْفَيْءُ مِنْ بَرْدِ الْعَشِيِّ يَذُوقُ
Kuşluğun soğuğundan dolayı ne gölgeye güç yetirebilir ... Ne de akşamın soğuğundan fey'in tadına varabilir.
وَقِيلَ: فُلَانٌ سَرِيعُ الْفَيْءِ وَالْفَيْئَةِ حَكَاهُمَا الْفَرَّاءُ عَنِ الْعَرَبِ، أَيْ سَرِيعُ الرُّجُوعِ عَنِ الْغَضَبِ إِلَى الْحَالَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَقِيلَ: لِمَا رَدَّهُ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَالِ الْمُشْرِكِينَ فَيْءٌ كَأَنَّهُ كان لهم فرجع إليهم فقوله: فَإِنْ فاؤُ مَعْنَاهُ فَإِنْ رَجَعُوا عَمَّا حَلَفُوا عَلَيْهِ مِنْ تَرْكِ جِمَاعِهَا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِلزَّوْجِ إِذَا تَابَ مِنْ إِضْرَارِهِ بِامْرَأَتِهِ كَمَا أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِكُلِّ التَّائِبِينَ.
Ferrâ'nın Araplardan naklettiğine göre: “Fülânün serîu'l-fey'i ve'l-fey'eti” denir; yani “Öfkeden önceki haline çabuk dönendir” demektir. Yine Allah'ın müşriklerin malından Müslümanlara geri çevirdiği şeye de fey' denilmiştir; sanki önceden onlarınmış da kendilerine geri dönmüş gibidir. O halde O'nun: { فَإِنْ فاؤُ } buyruğu; cinsel ilişkiyi terk etme hususunda ettikleri yeminden vazgeçip geri dönerlerse demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ise, tıpkı bütün tövbe edenlere bağışlayıcı ve merhametli olduğu gibi, karısına zarar vermekten tövbe ettiği takdirde koca için de [Allah'ın bağışlayıcı ve merhametli olduğu anlamına gelir].
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَزْمَ عَقْدُ الْقَلْبِ عَلَى الشَّيْءِ يقال عزم على الشيء يغرم عَزْمًا وَعَزِيمَةً، وَعَزَمْتُ عَلَيْكَ لَتَفْعَلَنَّ، أَيْ أَقْسَمْتُ، وَالطَّلَاقُ مَصْدَرُ طَلَّقْتُ الْمَرْأَةَ أُطَلِّقُ طَلَاقًا، وَقَالَ اللَّيْثُ: طَلُقَتْ بِضَمِّ اللَّامِ، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: طَلُقَتْ بِضَمِّ اللَّامِ مِنَ الطَّلَاقِ أَجْوَدُ، وَمَعْنَى الطَّلَاقِ هُوَ حَلُّ عَقْدِ النِّكَاحِ بِمَا يَكُونُ حَلَالًا فِي الشَّرْعِ، وَأَصْلُهُ مِنْ الِانْطِلَاقِ، وَهُوَ الذَّهَابُ، فَالطَّلَاقُ عِبَارَةٌ عَنِ
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; bil ki azim, kalbin bir şeye bağlanması/düğümlenmesidir. Bir kimse bir işe kesin niyet ettiğinde “Azame ale'ş-şey'i ya'zimu azmen ve azîmeten” denir. “Azemtü aleyke letef'alenne” ise “Mutlaka yapman için sana yemin ettim/kesin söyledim” demektir. Talak, “Tallaktü'l-mer'ete ütalliku talâkan” ifadesinin masdarıdır. Leys: “Lamın dammesiyle ‘Talukat’ denir” demiştir. İbnü'l-A'râbî ise: “Talaktan türeyen fiilin lâmının dammesiyle ‘Talukat’ denmesi daha fasih/daha uygundur” demiştir. Talakın manası: Nikâh akdini şeriatta helal kılınan bir yolla çözmektir. Aslı ise gitmek anlamına gelen “infilak/intilak” kökündendir. Talak,
انْطِلَاقِ الْمَرْأَةِ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِتَفْسِيرِ لَفْظِ الْآيَةِ.
kadının serbest kalıp gitmesinden ibarettir. İşte ayetin lafzının tefsiriyle ilgili hususlar bunlardır.
أَمَّا الْأَحْكَامُ فَكَثِيرَةٌ وَنَذْكُرُ هَاهُنَا بَعْضَ مَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَيْهِ فِي مَسَائِلَ:
Hükümlere gelince bunlar pek çoktur; biz burada ayetin delalet ettiği hükümlerden bazılarını meseleler halinde zikredeceğiz:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كُلُّ زَوْجٍ يُتَصَوَّرُ مِنْهُ الْوِقَاعُ، وَكَانَ تَصَرُّفُهُ مُعْتَبَرًا فِي الشَّرْعِ، فَإِنَّهُ يَصِحُّ مِنْهُ الْإِيلَاءُ، وَهَذَا الْقَيْدُ مُعْتَبَرٌ طَرْدًا وَعَكْسًا. أَمَّا الطَّرْدُ فَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ إِيلَاؤُهُ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَحْكَامٌ الْأَوَّلُ: يَصِحُّ إِيلَاءُ الذِّمِّيِّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَا يَصِحُّ إِيلَاؤُهُ بِاللَّهِ تَعَالَى وَيَصِحُّ بِالطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ لَنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَهَذَا الْعُمُومُ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْمُسْلِمَ.
Birinci mesele: Kendisinden cinsel ilişki tasavvur edilebilen ve tasarrufu şer'an muteber olan her kocanın îlâsı sahihtir. Bu kayıt hem tard hem de aks (olumlu ve olumsuz yönüyle) muteberdir. Tarda (olumlu yönüne) gelince; bu nitelikte olan herkesin îlâsı sahihtir. Bundan şu hükümler doğar: Birincisi: Zımmînin îlâsı sahihtir; bu Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın görüşüdür. Ebû Yûsuf ve Muhammed ise şöyle demiştir: Onun Allah Teâlâ adına yaptığı îlâ sahih olmaz; talak ve âzat etme üzerine yaptığı îlâ ise sahih olur. Delilimiz Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır” buyruğudur; bu umum kâfiri de Müslümanı da kapsar.
الْحُكْمُ الثَّانِي: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: مُدَّةُ الْإِيلَاءِ لَا تَخْتَلِفُ بِالرِّقِّ وَالْحُرِّيَّةِ فَهِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ سَوَاءٌ كَانَ الزَّوْجَانِ حُرَّيْنِ أَوْ رَقِيقَيْنِ، أَوْ أَحَدُهُمَا كَانَ حُرًّا وَالْآخَرُ رَقِيقًا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَالِكٍ ﵄ تَتَنَصَّفُ بِالرِّقِّ، إِلَّا أَنَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ تَتَنَصَّفُ بِرِقِّ الْمَرْأَةِ، وَعِنْدَ مَالِكٍ بِرِقِّ الرَّجُلِ، كَمَا قَالَا فِي الطَّلَاقِ لَنَا أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَالتَّخْصِيصُ خِلَافُ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ تَقْدِيرَ هَذِهِ الْمُدَّةِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ مَعْنًى يَرْجِعُ إِلَى الْجِبِلَّةِ وَالطَّبْعِ، وَهُوَ قِلَّةُ الصَّبْرِ عَلَى مُفَارَقَةِ الزَّوْجِ، فَيَسْتَوِي فِيهِ الْحُرُّ وَالرَّقِيقُ، كَالْحَيْضِ، وَمُدَّةِ الرَّضَاعِ وَمُدَّةِ الْعُنَّةِ.
İkinci hüküm: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Îlâ müddeti kölelik ve hürriyet sebebiyle değişmez; eşlerin her ikisi hür veya köle olsun, yahut biri hür diğeri köle olsun bu süre dört aydır. Ebû Hanîfe ve Mâlik radıyallâhu anhümâ'ya göre ise kölelik sebebiyle yarıya iner. Ancak Ebû Hanîfe'ye göre kadının köleliğiyle, Mâlik'e göre ise erkeğin köleliğiyle yarıya iner; nitekim talakta da böyle demişlerdir. Delilimiz şudur: Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için” buyruğunun zahiri herkesi kapsamaktadır, tahsis ise zahire aykırıdır. Zira bu sürenin takdiri fıtrata ve tabiata dayanan bir mana içindir; o da eşten ayrı kalmaya karşı sabrın azlığıdır. Dolayısıyla hayız, emzirme süresi ve iktidarsızlık (inne) süresinde olduğu gibi bunda da hür ile köle eşittir.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ: يَصِحُّ الْإِيلَاءُ فِي حَالِ الرِّضَا وَالْغَضَبِ، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي حَالِ الْغَضَبِ لَنَا ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ.
Üçüncü hüküm: Îlâ rıza halinde de öfke halinde de sahih olur. Mâlik ise: “Ancak öfke halinde sahih olur” demiştir. Delilimiz bu ayetin zahiridir.
الْحُكْمُ الرَّابِعُ: يَصِحُّ الْإِيلَاءُ مِنَ الْمَرْأَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ فِي صُلْبِ النِّكَاحِ، أَوْ كَانَتْ مُطَلَّقَةً طَلْقَةً رَجْعِيَّةً، بِدَلِيلِ أَنَّ الرَّجْعِيَّةَ يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا مِنْ نِسَائِهِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَوْ قَالَ: نِسَائِي طَوَالِقُ، وَقَعَ الطَّلَاقُ عَلَيْهَا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا مِنْ نِسَائِهِ دَخَلَتْ تَحْتَ الْآيَةِ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ.
Dördüncü hüküm: Kadın ister nikâh bağı altında olsun ister ric'î talakla boşanmış olsun, ondan yapılan îlâ sahihtir. Zira ric'î talakla boşanmış kadının onun kadınlarından olduğu gerçeği sabittir; nitekim adam: “Kadınlarım boştur” dese, ric'î talaklı olan da boşanmış olur. Onun adama ait kadınlardan olduğu sabit olunca, { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için” buyruğunun zahiri gereğince ayetin kapsamına girer.
أَمَّا عَكْسُ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ. وَهُوَ أَنَّ مَنْ لَا يُتَصَوَّرُ مِنْهُ الْوِقَاعُ لَا يَصِحُّ إِيلَاؤُهُ، فَفِيهِ حُكْمَانِ:
Bu kuralın aksine (olumsuz yönüne) gelince; kendisinden cinsel ilişki tasavvur edilemeyen kimsenin îlâsı sahih olmaz. Bunda iki hüküm vardır:
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: إِيلَاءُ الْخَصِيِّ صَحِيحٌ، لِأَنَّهُ يُجَامِعُ كَمَا يُجَامِعُ الْفَحْلُ، إِنَّمَا الْمَفْقُودُ فِي حَقِّهِ الْإِنْزَالُ وَذَلِكَ لَا أَثَرَ لَهُ وَلِأَنَّهُ دَاخِلٌ تَحْتَ عُمُومِ الْآيَةِ.
Birinci hüküm: Hadım edilmiş kimsenin (hasiyy) îlâsı sahihtir; çünkü o da erkek gibi cinsel ilişkide bulunabilir. Onun hakkında sadece meni gelmesi (inzal) yoktur ki bunun da bir tesiri yoktur; ayrıca o ayetin umumuna dâhildir.
الْحُكْمُ الثَّانِي: الْمَجْبُوبُ إِنْ بَقِيَ مِنْهُ مَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُجَامِعَ بِهِ صَحَّ إِيلَاؤُهُ وَإِنْ لَمْ يَبْقَ فَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا:
İkinci hüküm: Cinsel organı kesilmiş kimsenin (mecbûb), kendisiyle cinsel ilişkide bulunabileceği bir organ parçası kalmışsa îlâsı sahihtir. Eğer kalmamışsa bu konuda iki görüş vardır. Birincisi:
أَنَّهُ لَا يَصِحُّ إِيلَاؤُهُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَصِحُّ لِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَصْدَ الْمُضَارَّةِ بِالْيَمِينِ قَدْ حَصَلَ مِنْهُ.
Onun îlâsının sahih olmadığıdır ki bu Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın kavlidir. İkincisi: Bu ayetin umumundan dolayı sahih olduğudur; zira yeminle zarar verme kastı ondan da meydana gelmiştir.
الْقَيْدُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ زَوْجًا، فَلَوْ قَالَ لِأَجْنَبِيَّةٍ: وَاللَّهِ لَا أُجَامِعُكِ ثُمَّ نَكَحَهَا لَمْ يَكُنْ مُؤْلِيًا لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
İkinci kayıt: Koca olmasıdır. Dolayısıyla yabancı bir kadına: “Vallahi seninle cinsel ilişkide bulunmayacağım” der ve sonra onunla evlenirse, îlâ yapmış sayılmaz. Çünkü Allah Teâlâ:
لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ يُفِيدُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ لَهُمْ لَا لِغَيْرِهِمْ، كَقَوْلِهِ: لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [الْكَافِرُونَ: ٦] أَيْ لَكُمْ لَا لِغَيْرِكُمْ.
{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır” [ayeti], bu hükmün başkalarına değil onlara ait olduğunu ifade eder; tıpkı O'nun: { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” [Kâfirûn, 6] yani başkalarına değil sizedir buyruğunda olduğu gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَحْلُوفُ بِهِ وَالْحَلِفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِاللَّهِ أَوْ بِغَيْرِهِ، فَإِنْ كَانَ بِاللَّهِ كَانَ مُولِيًا ثُمَّ إِنْ جَامَعَهَا فِي مُدَّةِ الْإِيلَاءِ خَرَجَ عَنِ الْإِيلَاءِ، وَهَلْ تَجِبُ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ فِيهِ قَوْلَانِ: الْجَدِيدُ وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَقَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ أَنَّهُ تَجِبُ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ، وَالْقَدِيمُ أَنَّهُ إِذَا فَاءَ بَعْدَ مُضِيِّ الْمُدَّةِ أَوْ فِي خِلَالِ الْمُدَّةِ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ،
İkinci Mesele: Kendisiyle yemin edilen varlık (mahlûfün bih) ve yeminin bizzat kendisi ya Allah ile olur ya da O'ndan başkasıyla olur. Şayet Allah ile olursa kişi îlâ yapmış (mûlî) olur. Ardından îlâ süresi içinde kadınla cinsel ilişkide bulunursa îlâdan çıkmış olur. Yemin kefaretinin gerekip gerekmeyeceği konusunda ise iki görüş vardır: Cedîd (yeni) olan ve en sahih kabul edilen görüş ile Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın görüşüne göre yemin kefareti gerekir. Kadîm (eski) görüşe göre ise, süre geçtikten sonra yahut süre esnasında [evliliğe] dönerse (fey'e yaparsa) üzerine kefaret gerekmez.
حُجَّةُ الْقَوْلِ: وَاللَّهِ لَا أَقْرَبُكِ ثُمَّ يَقْرَبُهَا، وَبَيْنَ أَنْ يَقُولَ: وَاللَّهِ لَا أُكَلِّمُكِ ثُمَّ يُكَلِّمُهَا وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْقَدِيمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكَفَّارَةَ لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَذَكَرَهَا اللَّهُ هَاهُنَا، لِأَنَّ الْحَاجَةَ هَاهُنَا دَاعِيَةٌ إِلَى/ مَعْرِفَتِهَا، وَتَأْخِيرُ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ لَا يَجُوزُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا لَمْ يَذْكُرْ وُجُوبَ الْكَفَّارَةِ نَبَّهَ عَلَى سُقُوطِهَا بِقَوْلِهِ: فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَالْغُفْرَانُ يُوجِبُ تَرْكَ الْمُؤَاخَذَةِ وَلِلْأَوَّلَيْنِ أَنْ يُجِيبُوا فَيَقُولُوا: إِنَّمَا تَرَكَ الْكَفَّارَةَ هَاهُنَا لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَهَا فِي الْقُرْآنِ وَعَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ.
[Birinci] görüşün delili: “Vallahi sana yaklaşmayacağım” deyip ardından yaklaşması ile “Vallahi seninle konuşmayacağım” deyip ardından konuşması arasındaki farkın olmamasıdır. Kadîm görüşün delili ise Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğudur. Bu ayetle istidlal iki yöndendir: Birincisi: Eğer kefaret vacip olsaydı, Allah onu burada zikrederdi; çünkü burada ihtiyaç onu bilmeyi gerektirmektedir. İhtiyaç vaktinden sonraya açıklamanın (beyanın) ertelenmesi ise caiz değildir. İkincisi: Allah Teâlâ kefaretin vacipliğini zikretmediği gibi, { فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla onun düştüğüne dikkat çekmiştir. Mağfiret ise cezalandırmanın (sorumlu tutmanın) terk edilmesini gerektirir. Birinci görüş sahipleri ise şöyle cevap verebilirler: Allah Teâlâ'nın burada kefareti zikretmeyişi, onu Kur'an'da ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla diğer yerlerde açıklamış olmasındandır.
أَمَّا قَوْلُهُ: غَفُورٌ رَحِيمٌ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْعِقَابِ، لَكِنْ عَدَمُ الْعِقَابِ لَا يُنَافِي وُجُوبَ الْفِعْلِ، كَمَا أَنَّ التَّائِبَ عَنِ الزِّنَا وَالْقَتْلِ لَا عِقَابَ عَلَيْهِ، وَمَعَ ذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَالْقِصَاصُ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْحَلِفُ فِي الْإِيلَاءِ بِغَيْرِ الله كما إذا قال: إن وطأتك فَعَبْدِي حُرٌّ، أَوْ أَنْتِ طَالِقٌ، أَوْ ضَرَّتُكِ طَالِقٌ، أَوْ أَلْزَمَ أَمْرًا فِي الذِّمَّةِ، فَقَالَ: إن وطأتك فَلِلَّهِ عَلَيَّ عِتْقُ رَقَبَةٍ، أَوْ صَدَقَةٌ أَوْ صَوْمٌ، أَوْ حَجٌّ، أَوْ صَلَاةٌ، فَهَلْ يَكُونُ مُولِيًا لِلشَّافِعِيِّ ﵁ فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ فِي الْقَدِيمِ: لَا يَكُونُ مُولِيًا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ فِي ظَاهِرِ الرِّوَايَةِ دَلِيلُهُ أَنَّ الْإِيلَاءَ مَعْهُودٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، ثُمَّ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ مَعْهُودُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ الْحَلِفُ بِاللَّهِ، وَأَيْضًا
{ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; bu azabın olmayacağına delalet eder. Fakat azabın olmaması, bir fiilin vacip olmasına engel teşkil etmez; nitekim zina ve adam öldürmekten tövbe eden kimseye [ahirette] azap yoktur, bununla birlikte ona had ve kısas [uygulanması] vaciptir. Şayet îlâdaki yemin Allah'tan başkasıyla yapılmışsa; örneğin kişinin: “Eğer seninle cinsel ilişkide bulunursam kölem hür olsun” yahut “Sen boşsun” yahut “Kuman boştur” demesi veya zimmetine bir şey bağlayıp: “Eğer seninle cinsel ilişkide bulunursam Allah için bir köle azat etmek veya sadaka vermek veya oruç tutmak veya hac veya namaz kılmak üzerime borç olsun” demesi durumunda îlâ yapmış (mûlî) sayılır mı? Bu konuda Şâfiî radıyallâhu anh'a ait iki görüş vardır: Kadîm görüşünde îlâ yapmış sayılmayacağını söylemiştir; zâhir rivayette Ahmed de bu görüştedir. Bunun delili, îlânın Cahiliye döneminde bilinen bir uygulama olması ve bu konuda Cahiliye uygulamasının sadece Allah'a yemin etmekten ibaret olduğunun sabit bulunmasıdır. Ayrıca,
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: مَنْ حَلَفَ فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ،
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: { مَنْ حَلَفَ فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ } “Kim yemin edecekse Allah’a yemin etsin.”
فَمُطْلَقُ الْحَلِفِ يُفْهَمُ مِنْهُ الْحَلِفُ بِاللَّهِ، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَالِكٍ وَجَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ ﵏ إِنَّهُ يَكُونُ مُولِيًا لِأَنَّ لَفْظَ الْإِيلَاءِ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَعَلَّقَ الْقَوْلَيْنِ فَيَمِينُهُ مُنْعَقِدَةٌ فَإِنْ كَانَ قَدْ عَلَّقَ بِهِ عِتْقًا أَوْ طَلَاقًا، فَإِذَا وَطِئَهَا يَقَعُ ذَلِكَ الْمُتَعَلِّقُ، وَإِنْ كَانَ الْمُعَلَّقُ بِهِ الْتِزَامَ قُرْبَةٍ فِي الذِّمَّةِ فَعَلَيْهِ مَا فِي نَذْرِ اللَّجَاجِ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ أَصَحُّهَا: أَنَّ عَلَيْهِ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ وَالثَّانِي: عَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِمَا سَمَّى، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ يَتَخَيَّرُ بَيْنَ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ وَبَيْنَ الْوَفَاءِ بِمَا سَمَّى، وَفَائِدَةُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ أَنَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ يَكُونُ مُولِيًا فَبَعْدَ مُضِيِّ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ يَضِيقُ الْأَمْرُ عَلَيْهِ حَتَّى يَفِيءَ أَوْ يُطَلِّقَ وَإِنْ قُلْنَا: لَا يَكُونُ مُولِيًا لَا يَضِيقُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ.
Dolayısıyla mutlak yemin ifadesinden Allah'a yemin anlaşılır. Cedîd görüşünde ise —ki bu Ebû Hanîfe, Mâlik ve ulema cemaatinin rahimehumullâh kavlidir— îlâ yapmış sayılacağını söylemiştir; zira îlâ lafzı hepsini kapsamaktadır. [İmam Şâfiî] bu iki görüşe de bağlayarak demiştir ki: Onun yemini münakid olmuştur (bağlanmıştır); eğer ona köle azadını veya boşamayı bağlamışsa, kadınla cinsel ilişkide bulunduğunda o bağlanan şey vuku bulur. Eğer bağlanan şey zimmetine bir kurbet (ibadet) borçlanması ise bu durumda nezr-i licâc (öfke ve inat adağı) hükmü gerekir. Bu konuda görüşler vardır: En sahih olanı, üzerine yemin kefareti gerektiğidir; ikincisi, adını andığı şeyi ifa etmesinin gerektiğidir; üçüncüsü ise yemin kefareti ile adını andığı şeyi ifa etmek arasında muhayyer olduğudur. Bu iki görüşün semeresi şudur: Şayet îlâ yapmış sayılır dersek, dört ay geçtikten sonra [evliliğe] dönünceye veya boşayıncaya kadar durum onun aleyhine daralır (sıkıştırılır). Şayet îlâ yapmış sayılmaz dersek, durum onun aleyhine daralmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ مُدَّةِ الْإِيلَاءِ عَلَى أَقْوَالٍ فَالْأَوَّلُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُولِيًا حَتَّى يَحْلِفَ عَلَى أَنْ لَا يَطَأَهَا أَبَدًا وَالثَّانِي: قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَإِسْحَاقَ: إِنَّ أَيَّ مُدَّةٍ حَلِفَ عَلَيْهَا كَانَ مُولِيًا وَإِنْ كَانَتْ يَوْمًا، وَهَذَانَ الْمَذْهَبَانِ فِي غَايَةِ التَّبَاعُدِ وَالثَّالِثُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُولِيًا حَتَّى يحلف على أنه لَا يَطَأَهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ فِيمَا زَادَ وَالرَّابِعُ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَمَالِكٍ ﵃: إِنَّهُ لَا يَكُونُ مُوِلِيًا حَتَّى تَزِيدَ الْمُدَّةُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ بَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ ﵄ أَنَّهُ إِذَا آلَى مِنْهَا أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ أُجِّلَ أَرْبَعَةً، وَهَذِهِ الْمُدَّةُ تَكُونُ حَقًّا لِلزَّوْجِ، فَإِذَا مَضَتْ تُطَالِبُ الْمَرْأَةُ الزَّوْجَ بِالْفَيْئَةِ أَوْ بِالطَّلَاقِ، فَإِنِ امْتَنَعَ الزَّوْجُ مِنْهُمَا طَلَّقَهَا الْحَاكِمُ عَلَيْهِ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أشهر يقع الطلاق بنفسه، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مِنْ وُجُوهٍ:
Üçüncü Mesele: Îlâ süresinin miktarı hususunda farklı görüşler ileri sürerek ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: İbn Abbâs'ın kavli olup, kadınla ebediyen cinsel ilişkide bulunmamaya yemin etmedikçe îlâ yapmış sayılmayacağıdır. İkincisi: Hasan-ı Basrî ve İshak'ın kavli olup, bir gün bile olsa üzerine yemin edilen her sürede îlâ yapmış sayılacağıdır. Bu iki mezhep birbirine son derece uzaktır. Üçüncüsü: Ebû Hanîfe ve Sevrî'nin kavli olup, kadınla dört ay veya daha fazla bir süre cinsel ilişkide bulunmamaya yemin etmedikçe îlâ yapmış sayılmayacağıdır. Dördüncüsü: Şâfiî, Ahmed ve Mâlik'in radıyallâhu anhüm kavli olup, süre dört aydan fazla olmadıkça îlâ yapmış sayılmayacağıdır. Ebû Hanîfe ile Şâfiî rahimehumallâh arasındaki ihtilafın semeresi şudur: Kişi kadından dört aydan fazla bir süre için îlâ yaparsa kendisine dört ay mühlet verilir ve bu süre kocanın hakkı olur; süre dolduğunda kadın kocadan [evliliğe] dönmesini veya boşamasını talep eder; koca her ikisinden de kaçınırsa hâkim onun yerine kadını boşar. Ebû Hanîfe'den [nakledilene göre] ise: Dört ay geçtiğinde talak kendiliğinden vuku bulur. Şâfiî'nin delili birkaç yöndendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْفَاءَ في قوله: فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ/ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ تَقْتَضِي كَوْنَ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ مَشْرُوعَيْنِ مُتَرَاخِيًا عَنِ انْقِضَاءِ الْأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ.
Birinci delil: { فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Ve eğer boşanmaya azmederlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğundaki “fâ” (ف) harfi, bu iki hükmün meşru kılınmasının dört ayın bitiminden sonraya ertelenmiş (terâhî üzere) olmasını gerektirir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا ذَكَرْتُمُوهُ مَمْنُوعٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ فاؤُ ... وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ تَفْصِيلٌ لِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ وَالتَّفْصِيلُ يَعْقُبُ الْمُفَصَّلَ، كَمَا تَقُولُ: أَنَا أَنْزِلُ عِنْدَكُمْ هَذَا الشَّهْرَ فَإِنْ أَكْرَمْتُمُونِي بَقِيتُ مَعَكُمْ وَإِلَّا تَرَحَّلْتُ عَنْكُمْ.
Şayet: “Zikrettiğiniz husus kabul edilemez; çünkü { فَإِنْ فاؤُ ... وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer dönerlerse... Ve eğer boşanmaya azmederlerse” buyruğu, { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için” buyruğunun tafsilatıdır; tafsilat ise tafsil edilenden hemen sonra gelir; tıpkı senin: ‘Bu ay sizin yanınızda kalacağım; bana ikram ederseniz sizinle kalırım, yoksa sizden ayrılırım’ demen gibidir” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ هَذِهِ الْمُدَّةَ يَدُلُّ عَلَى الأمرين والفاء في قوله: فَإِنْ فاؤُ وَرَدَ عَقِيبَ ذِكْرِهِمَا، فَيَكُونُ هَذَا الْحُكْمُ مَشْرُوعًا عَقِيبَ الْإِيلَاءِ، وَعَقِيبَ حُصُولِ التَّرَبُّصِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ بِخِلَافِ الْمِثَالِ الَّذِي ذَكَرَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنَا أَنْزِلُ عِنْدَكُمْ فَإِنْ أَكْرَمْتُمُونِي بَقِيتُ وَإِلَّا تَرَحَّلْتُ، لِأَنَّ هُنَاكَ الْفَاءَ مُتَأَخِّرَةٌ عَنْ ذَلِكَ النُّزُولِ، أَمَّا هَاهُنَا فَالْفَاءُ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ ذِكْرِ الْإِيلَاءِ وَذِكْرِ التَّرَبُّصِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَا دَخَلَ الْفَاءُ عَلَيْهِ وَاقِعًا عَقِيبَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَهَذَا كَلَامٌ ظَاهِرٌ.
Biz deriz ki: Bu zayıftır. Çünkü { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için beklemek vardır” buyruğu bu sürede iki hususa delalet eder. { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” buyruğundaki “fâ” harfi ise bu iki hususun zikrinin akabinde vârit olmuştur. Dolayısıyla bu hüküm îlânın hemen ardından ve bu süredeki beklemenin meydana gelmesinin hemen akabinde meşru kılınmış olur; zikrettiği: ‘Sizin yanınızda kalacağım; bana ikram ederseniz kalırım, yoksa ayrılırım’ örneğinin aksinedir. Zira orada “fâ” harfi o kalıştan sonradır; buraya gelince ise “fâ” harfi îlânın ve beklemenin zikrinin akabinde zikredilmiştir. Dolayısıyla “fâ”nın dahil olduğu şeyin bu iki durumun hemen akabinde vuku bulması kaçınılmazdır; bu da gayet açık bir sözdür.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لِلشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ وُقُوعَ الطَّلَاقِ إِنَّمَا يَكُونُ بِإِيقَاعِ الزَّوْجِ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ يَقَعُ الطَّلَاقُ بِمُضِيِّ الْمُدَّةِ لَا بِإِيقَاعِ الزَّوْجِ.
Şâfiî radıyallâhu anh'ın ikinci delili: O'nun { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Ve eğer boşanmaya azmederlerse” buyruğu, talakın vuku bulmasının ancak kocanın boşamasıyla olacağı hususunda açıktır (sarihtir). Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh'ın kavline göre ise talak kocanın boşamasıyla değil, sürenin dolmasıyla vuku bulur.
فَإِنْ قِيلَ: الْإِيلَاءُ الطَّلَاقُ فِي نَفْسِهِ. فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ الْإِيلَاءُ الْمُتَقَدِّمُ.
Şayet: “Îlâ, kendisi itibarıyla talaktır. Dolayısıyla { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Ve eğer boşanmaya azmederlerse” buyruğundan murat, geçmişteki îlâdır” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: وَإِنْ عَزَمَ الَّذِينَ يُؤْلُونَ الطَّلَاقَ، فَجَعَلَ الْمُؤْلِي عَازِمًا، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْإِيلَاءُ وَالْعَزْمُ قَدِ اجْتَمَعَا، وَأَمَّا الطَّلَاقُ فَهُوَ مُتَعَلِّقُ الْعَزْمِ، وَمُتَعَلِّقُ الْعَزْمِ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْعَزْمِ، فَإِذًا الطَّلَاقُ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْعَزْمِ لَا مَحَالَةَ، وَالْإِيلَاءُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقَارِنًا لِلْعَزْمِ أَوْ مُتَقَدِّمًا، وَهَذَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِأَنَّ الطَّلَاقَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُغَايِرٌ لِذَلِكَ الْإِيلَاءِ وَهَذَا كَلَامٌ ظَاهِرٌ.
Biz deriz ki: Bu uzaktır. Çünkü { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Ve eğer boşanmaya azmederlerse” buyruğunun manasının mutlaka şöyle olması gerekir: “Îlâ yapan kimseler boşanmaya azmederlerse.” Böylece îlâ yapan kimseyi azmeden kılmıştır. Bu durum îlâ ile azmin bir arada bulunmuş olmasını gerektirir. Talaka gelince, o azmin taalluk ettiği şeydir (müteallakıdır); azmin taalluk ettiği şey ise azimden sonradır. O halde talak kaçınılmaz olarak azimden sonradır; îlâ ise ya azimle beraberdir ya da ondan öncedir. Bu durum, bu ayetteki talakın söz konusu îlâdan farklı olduğunu kesin olarak ifade eder; bu da gayet açık bir sözdür.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يَقْتَضِي أَنْ يَصْدُرَ مِنَ الزَّوْجِ شَيْءٌ يَكُونُ مَسْمُوعًا، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنْ نَقُولَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ فَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ وَطَلَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لِكَلَامِهِمْ، عَلِيمٌ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ.
Üçüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Ve eğer boşanmaya azmederlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu, kocadan işitilebilir bir şeyin sadır olmasını gerektirir. Bu da ancak ayetin takdirinin şöyle olduğunu söylememizle mümkündür: “Eğer boşanmaya azmeder ve boşarlarsa, şüphesiz Allah onların sözlerini işitendir, kalplerinde olanı bilendir.”
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لِذَلِكَ الْإِيلَاءِ.
Şayet: “Muradın, Allah'ın o îlâyı işitici olduğu { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } olması niçin caiz olmasın?” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا يَبْعُدُ لِأَنَّ هَذَا التَّهْدِيدَ لَمْ يَحْصُلْ عَلَى نَفْسِ الْإِيلَاءِ، بَلْ إِنَّمَا حَصَلَ عَلَى شَيْءٍ حَصَلَ بَعْدَ الْإِيلَاءِ، وَهُوَ كَلَامٌ غَيْرُهُ حَتَّى يَكُونَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ تَهْدِيدًا عَلَيْهِ.
Biz deriz ki: Bu uzaktır. Çünkü bu tehdit îlânın bizzat kendisine yönelik meydana gelmemiştir; bilakis ancak îlâdan sonra meydana gelen bir şey üzerine vuku bulmuştur ki { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [ifadesinin] onun üzerine bir tehdit olabilmesi için o, [îlâdan] başka bir sözdür.
الحجة الرابعة: أن قوله تعالى: فَإِنْ فاؤُ ... وَإِنْ عَزَمُوا ظَاهِرُهُ التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وَقْتُ ثُبُوتِهِمَا وَاحِدًا، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.
Dördüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ فاؤُ ... وَإِنْ عَزَمُوا } “Eğer dönerlerse... Ve eğer azmederlerse” buyruğunun zâhiri iki durum arasında muhayyer kılmayı ifade eder; bu da her ikisinin sübût vaktinin tek bir vakit olmasını gerektirir. Ebû Hanîfe'nin kavline göre ise durum böyle değildir.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الْإِيلَاءَ فِي نَفْسِهِ لَيْسَ بِطَلَاقٍ، بَلْ هُوَ حَلِفٌ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْجِمَاعِ/ مُدَّةً مَخْصُوصَةً إِلَّا أَنَّ الشَّرْعَ ضَرَبَ مِقْدَارًا مَعْلُومًا مِنَ الزَّمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَتْرُكُ جِمَاعَ الْمَرْأَةِ مُدَّةً مِنَ الزَّمَانِ لَا بِسَبَبِ الْمُضَارَّةِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا كَانَ الزَّمَانُ قَصِيرًا، فَأَمَّا تَرْكُ الْجِمَاعِ زَمَانًا طَوِيلًا فَلَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ قَصْدِ الْمُضَارَّةِ، وَلَمَّا كَانَ الطُّولُ وَالْقِصَرُ فِي هَذَا الْبَابِ أَمْرًا غَيْرَ مَضْبُوطٍ، بَيَّنَ تَعَالَى حَدًّا فَاصِلًا بَيْنَ الْقَصِيرِ وَالطَّوِيلِ، فَعِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ تَبَيَّنَ قَصْدُ الْمُضَارَّةِ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ الْبَتَّةَ وُقُوعَ الطَّلَاقِ، بَلِ اللَّائِقُ بِحِكْمَةِ الشَّرْعِ عِنْدَ ظُهُورِ قَصْدِ الْمُضَارَّةِ أَنَّهُ يُؤْمَرُ إِمَّا بِتَرْكِ الْمُضَارَّةِ أَوْ بِتَخْلِيصِهَا مِنْ قَيْدِ الْإِيلَاءِ، وَهَذَا الْمَعْنَى مُعْتَبَرٌ فِي الشَّرْعِ كَمَا قُلْنَا فِي ضَرْبِ الْأَجَلِ فِي مُدَّةِ الْعِنِّينِ وَغَيْرِهِ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مسعود قرأ، فإن فاؤ فِيهِنَّ.
Beşinci delil: Îlâ bizzat kendisi itibarıyla talak değildir; bilakis o belirli bir süre cinsel ilişkiden kaçınmaya yemin etmektir. Ne var ki şeriat muayyen bir zaman takdir etmiştir. Bunun sebebi şudur: Kişi bazen zarar verme kastı olmaksızın belirli bir süre kadınla cinsel ilişkiyi terk edebilir; bu da ancak süre kısa olduğunda söz konusu olur. Cinsel ilişkiyi uzun süre terk etmeye gelince, bu ancak zarar verme kastıyla olur. Bu hususta uzunluk ve kısalık zaptedilmemiş (sınırları belirsiz) bir durum olunca, Allah Teâlâ kısa ile uzun arasında ayırıcı bir sınır beyan etmiştir. Dolayısıyla bu süre gerçekleştiğinde zarar verme kastı açığa çıkar; bu da kesinlikle talakın vuku bulmasını gerektirmez. Bilakis zarar verme kastı ortaya çıktığında şeriatın hikmetine uygun olan; kişinin ya zarar vermeyi bırakması ya da kadını îlâ bağından kurtarmasıyla emredilmesidir. Bu mana, iktidarsızın (innîn) süresinde ve diğerlerinde mühlet tayini hususunda söylediğimiz gibi şeriatta muteberdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili ise, Abdullah b. Mes'ûd'un { فَإِنْ فاؤُ فِيهِنَّ } “Eğer o süreler içinde dönerlerse” şeklinde okumuş olmasıdır.
وَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ: أَنَّ الْقِرَاءَةَ الشَّاذَّةَ مَرْدُودَةٌ لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ قُرْآنًا وَجَبَ أَنْ يَثْبُتَ بِالتَّوَاتُرِ فَحَيْثُ لَمْ يَثْبُتْ بِالتَّوَاتُرِ قَطَعْنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِقُرْآنٍ وَأَوْلَى النَّاسِ بِهَذَا أَبُو حَنِيفَةَ، فَإِنَّهُ بِهَذَا الْحَرْفِ تَمَسَّكَ فِي أَنَّ التَّسْمِيَةَ لَيْسَتْ مِنَ
Doğru cevap şudur: Şazz kıraat merduttur (reddedilir). Çünkü Kur'an olan her şeyin tevatürle sabit olması vaciptir; dolayısıyla tevatürle sabit olmadığı yerde onun Kur'an olmadığını kesin olarak biliriz. Bu kurala en layık kimse de Ebû Hanîfe'dir; zira o, besmelenin Kur'an'dan
الْقُرْآنِ، وَأَيْضًا فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْفَيْئَةَ لَا تَكُونُ فِي الْمُدَّةِ، فَالْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ لَمَّا كَانَتْ مُخَالِفَةً لَهَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِفَسَادِهَا.
olmadığı hususunda bu kritere tutunmuştur. Ayrıca ayetin, bu dönmenin (fey'enin) süre içinde olmayacağına delalet eden üç hususu kapsadığını açıklamıştık. Şazz kıraat buna muhalif olunca onun fasit olduğunu kesin olarak kabul etmek vacip olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 228]
وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)
{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (hayız veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Ancak erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi (üstünlüğü) vardır. Allah Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir.” (228)
الحكم الحادي عشر في الطلاق
Talak Hakkında On Birinci Hüküm
قوله تعالى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (hayız veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَحْكَامًا كَثِيرَةً لِلطَّلَاقِ:
Bil ki Allah Teâlâ bu yerde talaka dair birçok hüküm zikretmiştir:
فَالْحُكْمُ الْأَوَّلُ لِلطَّلَاقِ وُجُوبُ الْعِدَّةِ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُطَّلَقَةَ هِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي أُوقِعَ الطَّلَاقُ عَلَيْهَا، وَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ أَجْنَبِيَّةً أَوْ مَنْكُوحَةً، فَإِنْ كَانَتْ أَجْنَبِيَّةً فَإِذَا أُوقِعَ الطَّلَاقُ عَلَيْهَا فَهِيَ مُطَلَّقَةٌ بِحَسَبِ اللُّغَةِ، لَكِنَّهَا غَيْرُ مُطَلَّقَةٍ بِحَسَبِ عُرْفِ الشَّرْعِ، وَالْعِدَّةُ غَيْرُ وَاجِبَةٍ عَلَيْهَا بِالْإِجْمَاعِ، وَأَمَّا الْمَنْكُوحَةُ فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مَدْخُولًا بِهَا أَوْ لَا تَكُونَ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَدْخُولًا بِهَا لَمْ تَجِبِ الْعِدَّةُ عَلَيْهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها [الْأَحْزَابِ: ٤٩] وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ حَائِلًا أَوْ حَامِلًا، فَإِنْ كَانَتْ حَامِلًا فَعِدَّتُهَا بِوَضْعِ الْحَمْلِ لَا بِالْأَقْرَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [الطَّلَاقِ: ٤] وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ حَائِلًا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ/ الْحَيْضُ مُمْكِنًا فِي حَقِّهَا أَوْ لَا يَكُونُ فَإِنِ امْتَنَعَ الْحَيْضُ فِي حَقِّهَا إِمَّا لِلصِّغَرِ الْمُفْرِطِ، أَوْ لِلْكِبَرِ الْمُفْرِطِ كَانَتْ عِدَّتُهَا بِالْأَشْهُرِ لَا بِالْأَقْرَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Talakın birinci hükmü iddetin vacip olmasıdır: Bil ki boşanmış kadın (mutallaka), üzerine talak vaki olan kadındır. Bu kadın ya yabancı (nikâhsız) olur ya da nikâhlı olur. Şayet yabancı ise üzerine talak vaki kılındığında lügat bakımından boşanmış sayılsa da şeriat örfü bakımından boşanmış sayılmaz ve icma ile onun üzerine iddet vacip değildir. Nikâhlı kadına gelince; o ya zifafa girilmiş (medhûlün bihâ) olur ya da olmaz. Şayet zifafa girilmemiş ise üzerine iddet vacip olmaz; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } “Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, sizin için onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkı yoktur” [Ahzâb, 49]. Şayet zifafa girilmiş ise o ya gebe olmayan (hâil) ya da hamile olur. Şayet hamile ise iddeti kur'lar ile değil, doğurmasıyladır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü (hamile) kadınların iddet müddeti ise yüklerini bırakmaları (doğum yapmaları)dır” [Talâk, 4]. Şayet gebe değilse, hakkında hayız ya mümkündür ya da değildir. Eğer aşırı küçüklükten yahut aşırı yaşlılıktan dolayı hakkında hayız imkânsız ise iddeti kur'lar ile değil aylar iledir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ [الطَّلَاقِ: ٤] وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْحَيْضُ فِي حَقِّهَا مُمْكِنًا فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ رَقِيقَةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ حُرَّةً، فَإِنْ كَانَتْ رَقِيقَةً كَانَتْ عِدَّتُهَا بِقُرْأَيْنِ لَا بِثَلَاثَةٍ، أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَنْكُوحَةً، وَكَانَتْ مُطَلَّقَةً بَعْدَ الدُّخُولِ، وَكَانَتْ حَائِلًا، وَكَانَتْ مِنْ ذَوَاتِ الْحَيْضِ وَكَانَتْ حُرَّةً، فَعِنْدَ اجْتِمَاعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ كَانَتْ عِدَّتُهَا بِالْأَقْرَاءِ الثَّلَاثَةِ عَلَى مَا بَيَّنَ اللَّهُ حُكْمَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
{ وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ } “Hayızdan kesilen kadınlar” [Talâk, 4]. Hakkında hayız mümkün olduğunda ise kadın ya cariye (köle) ya da hür olur. Şayet cariye ise iddeti üç değil, iki kur'dur. Kadın nikâhlı olup zifaftan sonra boşanmışsa, hamile değilse, hayız görenlerden ise ve hür ise, işte bu vasıflar bir araya geldiğinde Allah'ın bu ayette hükmünü beyan ettiği üzere iddeti üç kur' olur. Bu ayette birtakım sorular bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْعَامُّ إِنَّمَا يَحْسُنُ تَخْصِيصُهُ إِذَا كَانَ الْبَاقِي بَعْدَ التَّخْصِيصِ أَكْثَرَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ جَرَتِ الْعَادَةُ بِإِطْلَاقِ لَفْظِ الْكُلِّ عَلَى الْغَالِبِ، يُقَالُ فِي الثَّوْبِ: إِنَّهُ أَسْوَدُ إِذَا كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ السَّوَادُ، أَوْ حَصَلَ فِيهِ بَيَاضٌ قَلِيلٌ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْبَيَاضُ، وَكَانَ السَّوَادُ قَلِيلًا، كَانَ انْطِلَاقُ لَفْظِ الْأَسْوَدِ عَلَيْهِ كَذِبًا، فَثَبَتَ أَنَّ الشَّرْطَ فِي كَوْنِ الْعَامِّ مَخْصُوصًا أَنْ يَكُونَ الْبَاقِي بَعْدَ التَّخْصِيصِ أَكْثَرَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَإِنَّكُمْ أَخْرَجْتُمْ مِنْ عُمُومِهَا خَمْسَةَ أَقْسَامٍ وَتَرَكْتُمْ قِسْمًا وَاحِدًا، فَإِطْلَاقُ لَفْظِ الْعَامِّ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Soru: Âm olan bir lafzın tahsis edilmesi (kapsamının daraltılması), ancak tahsisten sonra geriye kalanın daha fazla olması durumunda güzel olur; çünkü âdet 'bütün' lafzını 'çoğunluk' için kullanmak şeklinde cereyan etmiştir. Örneğin bir elbisede siyahlık galip geldiğinde veya onda az bir beyazlık bulunduğunda 'siyah elbise' denilir; fakat eğer beyazlık galip olup siyahlık az ise ona 'siyah' lafzının söylenmesi yalan olur. Böylece sabit oldu ki, âm lafzın mahsus (tahsis edilmiş) olmasının şartı, tahsisten sonra geriye kalanın daha fazla olmasıdır. Bu ayet ise böyle değildir; zira siz onun umumundan beş kısmı çıkarmış ve geriye tek bir kısım bırakmışsınız. Böyle bir yerde âm lafzın kullanılması Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا الْأَجْنَبِيَّةُ فَخَارِجَةٌ عَنِ اللَّفْظِ فَإِنَّ الْأَجْنَبِيَّةَ لَا يُقَالُ فِيهَا: إِنَّهَا مُطَلَّقَةٌ، وَأَمَّا غَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهَا
Cevap: Yabancı (nikâhsız) kadına gelince, o lafzın kapsamı dışındadır; zira yabancı kadın hakkında 'boşanmıştır' denilmez. Zifafa girilmemiş kadına gelince,
فَالْقَرِينَةُ تُخْرِجُهَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعِدَّةِ بَرَاءَةُ الرَّحِمِ، وَالْحَاجَةُ إِلَى الْبَرَاءَةِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ سَبْقِ الشَّغْلِ، وَأَمَّا الْحَامِلُ وَالْآيِسَةُ فَهُمَا خَارِجَتَانِ عَنِ اللَّفْظِ لِأَنَّ إِيجَابَ الِاعْتِدَادِ بِالْأَقْرَاءِ إِنَّمَا يَكُونُ حَيْثُ تَحْصُلُ الْأَقْرَاءُ، وَهَذَانِ الْقِسْمَانِ لَمْ تَحْصُلِ الْأَقْرَاءُ فِي حَقِّهِمَا، وَأَمَّا الرَّقِيقَةُ فَتَزْوِيجُهَا كَالنَّادِرِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَعَمَّ الْأَغْلَبَ بَاقٍ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ.
karîne onu kapsam dışı bırakmaktadır; çünkü iddetten maksat rahmin berî (temiz) olmasıdır ve berî olmaya duyulan ihtiyaç da ancak öncesinde meşguliyet (ilişki) bulunduğunda meydana gelir. Hamile ve hayızdan kesilmiş (yâise) kadınlara gelince, bu ikisi lafzın dışındadır; çünkü kur'lar ile iddet beklemenin vacip olması ancak kur'ların bulunduğu durumlarda söz konusudur, bu iki kısım kadında ise kur'lar mevcut değildir. Cariyeye gelince, onun evlendirilmesi nâdir gibidir. Böylece en genel ve en galip olan kısmın bu umumun altında kaldığı sabit olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: يَتَرَبَّصْنَ لَا شَكَّ أَنَّهُ خَبَرٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْأَمْرُ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّعْبِيرِ عَنِ الْأَمْرِ بِلَفْظِ الْخَبَرِ.
İkinci Soru: O'nun { يَتَرَبَّصْنَ } “beklerler” buyruğunun haber kipi olduğunda şüphe yoktur; oysa bundan murat emirdir. O halde emri haber lafzıyla ifade etmenin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْأَمْرِ لَكَانَ ذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ إِلَّا إِذَا شَرَعْتَ فِيهَا بِالْقَصْدِ وَالِاخْتِيَارِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَوْ مَاتَ الزَّوْجُ وَلَمْ تَعْلَمِ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ حَتَّى انْقَضَتِ الْعِدَّةُ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ كَافِيًا فِي الْمَقْصُودِ، لِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مَأْمُورَةً بِذَلِكَ لَمْ تَخْرُجْ عَنِ الْعُهْدَةِ إِلَّا إِذَا قَصَدَتْ أَدَاءَ التَّكْلِيفِ، أَمَّا لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا التَّكْلِيفَ بِلَفْظِ الْخَبَرِ زَالَ ذَلِكَ الْوَهْمُ، وَعُرِفَ أَنَّهُ مَهْمَا انْقَضَتْ هَذِهِ الْعِدَّةُ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، سَوَاءٌ عَلِمَتْ ذَلِكَ أَوْ لَمْ تَعْلَمْ وَسَوَاءٌ شَرَعَتْ فِي الْعِدَّةِ بِالرِّضَا أَوْ بِالْغَضَبِ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : التَّعْبِيرُ عَنِ الْأَمْرِ بِصِيغَةِ الْخَبَرِ يُفِيدُ تَأْكِيدَ الْأَمْرِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُ مِمَّا يَجِبُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِالْمُسَارَعَةِ إِلَى امْتِثَالِهِ، فَكَأَنَّهُنَّ امْتَثَلْنَ الْأَمْرَ بِالتَّرَبُّصِ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهُ مَوْجُودًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ فِي الدُّعَاءِ: رَحِمَكَ اللَّهُ أُخْرِجَ فِي صُورَةِ الْخَبَرِ ثِقَةً بِالْإِجَابَةِ كَأَنَّهَا وُجِدَتِ الرَّحْمَةُ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهَا.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ bunu emir lafzıyla zikretmiş olsaydı, bu durum maksadın ancak kadının iddete kasıt ve ihtiyar ile başlamasıyla hâsıl olacağı vehmini uyandırırdı. Bu takdire göre koca ölmüş olsa ve kadın bunu iddet bitene kadar bilmese, bunun maksat için yeterli olmaması gerekirdi; çünkü bununla emredilmiş olduğu için teklifin sorumluluğundan ancak onu ifa etmeyi kastettiğinde çıkabilirdi. Allah Teâlâ bu mükellefiyeti haber lafzıyla zikrettiğinde ise bu vehim zail olmuş ve bu iddet her ne surette biterse bitsin —kadın bunu bilsin ya da bilmesin, iddete rıza ile ya da öfkeyle başlasın— maksadın hâsıl olduğu bilinmiştir. İkincisi: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Emri haber sîgasıyla ifade etmek, onun ifasına süratle yönelmenin vacip olduğuna dikkat çekmek suretiyle emri tekit etmeyi sağlar; sanki onlar bekleme emrini yerine getirmişler de [Allah] bunun meydana geldiğini haber veriyormuş gibidir. Bunun benzeri, insanların dua ederken söylediği: “Allah sana rahmet etsin (rahimekallâh)” sözüdür; icabete olan güven sebebiyle sanki rahmet vuku bulmuş gibi haber suretinde çıkarılmış olup bundan haber verilmektedir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لَوْ قَالَ يَتَرَبَّصُ الْمُطَّلَقَاتُ: لَكَانَ ذَلِكَ جُمْلَةً مِنْ فِعْلٍ وَفَاعِلٍ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَرْكِ ذَلِكَ، وَجَعْلِ الْمُطَلَّقَاتِ مُبْتَدَأً، ثُمَّ قَوْلِهِ: يَتَرَبَّصْنَ إسناد الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ، ثُمَّ جَعْلِ هَذِهِ الْجُمْلَةَ خَبَرًا عَنْ ذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ.
Üçüncü Soru: “Yeterebbasu'l-mutallakâtü” denilseydi fiil ve failden oluşan bir cümle olurdu; bunu terk edip “el-mutallakâtü” kelimesini mübteda (özne) kılmanın, sonra { يَتَرَبَّصْنَ } diyerek fiili faile isnat etmenin, ardından da bu cümleyi o mübtedanın haberi kılmanın hikmeti nedir?
الْجَوَابُ: قَالَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ فِي كِتَابِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» : إِنَّكَ إِذَا قَدَّمْتَ الِاسْمَ فَقُلْتَ: زَيْدٌ فَعَلَ فَهَذَا يُفِيدُ مِنَ التَّأْكِيدِ وَالْقُوَّةِ مَا لَا يُفِيدُهُ قَوْلُكَ: فَعَلَ زَيْدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَكَ: زَيْدٌ فَعَلَ يُسْتَعْمَلُ فِي أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ لِتَخْصِيصِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، كَقَوْلِكَ: أَنَا أَكْتُبُ فِي الْمُهِمِّ الْفُلَانِيِّ إِلَى السُّلْطَانِ، وَالْمُرَادُ دَعْوَى الْإِنْسَانِ الِانْفِرَادَ الثَّانِي: أَنْ لَا يَكُونَ الْمَقْصُودُ ذَلِكَ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّ تَقْدِيمَ ذِكْرِ الْمُحَدَّثِ عَنْهُ بِحَدِيثِ كَذَا لِإِثْبَاتِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، كَقَوْلِهِمْ: هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ لَا يُرِيدُ الْحَصْرَ، بَلْ أَنْ يُحَقِّقَ عِنْدَ السَّامِعِ أَنَّ إِعْطَاءَ الْجَزِيلِ دَأْبُهُ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ [النَّحْلِ: ٢٠] لَيْسَ الْمُرَادُ تَخْصِيصَ الْمَخْلُوقِيَّةِ وقوله تعالى: وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ [الْمَائِدَةِ: ٦١] وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Cevap: Şeyh Abdülkâhir el-Cürcânî «Delâilü'l-İ'câz» adlı kitabında şöyle demiştir: İsmi öne alıp “Zeyd yaptı (Zeydün feale)” dediğin zaman bu, “Yaptı Zeyd (feale Zeydün)” demenin ifade etmediği bir tekit ve güç ifade eder. Çünkü senin “Zeyd yaptı” sözün iki hususta kullanılır: Birincisi: O faili o fiile has kılmak içindir; nitekim senin: “Filanca mühim iş hakkında sultana ben yazarım” demen gibi olup burada maksat insanın teklik iddiasıdır. İkincisi: Maksadın bu olmayıp, kendisinden bahsedilenin (muhaddesun anh) zikrinin öne alınmasının o fiili ispat etmek için olmasıdır; nitekim onların: “O, bol ihsanda bulunur” sözlerinde hasr kastetmeyip bilakis dinleyicinin nezdinde bol ihsanda bulunmanın onun adeti olduğunu gerçekleştirmeyi murat etmeleri gibidir. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bunun gibidir: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Allah'tan başka yalvardıkları şeyler hiçbir şey yaratamazlar, kendileri yaratılırlar” [Nahl, 20] ki burada maksat yaratılmışlığın has kılınması değildir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “Size geldiklerinde 'İman ettik' dediler. Oysa küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır” [Mâide, 61] buyruğu ile şairin şu sözü de böyledir:
هُمَا يَلْبَسَانِ الْمَجْدَ أَحْسَنَ لُبْسَةٍ ... شَجِيعَانِ مَا اسْطَاعَا عَلَيْهِ كِلَاهُمَا
“O ikisi şerefi en güzel şekilde kuşanırlar... Güçleri yettiğince ikisi de cesurdurlar.”
وَالسَّبَبُ فِي حُصُولِ هَذَا الْمَعْنَى عِنْدَ تَقْدِيمِ ذِكْرِ الْمُبْتَدَأِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: عَبْدُ اللَّهِ، فَقَدْ أَشْعَرْتَ بِأَنَّكَ تُرِيدُ الْإِخْبَارَ عَنْهُ، فَيَحْصُلُ فِي الْعَقْلِ شَوْقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ فَإِذَا ذَكَرْتَ ذَلِكَ الْخَبَرَ قَبِلَهُ الْعَقْلُ قَبُولَ الْعَاشِقِ لِمَعْشُوقِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي التَّحْقِيقِ ونفي الشبهة.
Mübtedanın zikrinin öne alınması durumunda bu mananın hâsıl olmasının sebebi şudur: Sen “Abdullah” dediğin zaman, ondan haber vermek istediğini hissettirmiş olursun; akılda bunu bilmeye dair bir arzu uyanır. O haberi zikrettiğinde ise akıl onu âşığın mâşukunu kabul edişi gibi kabul eder; böylece bu durum gerçeği ortaya koymada ve şüpheyi gidermede daha beliğ olur.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: هَلَّا قِيلَ: يَتَرَبَّصْنَ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ كَمَا قِيلَ: تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٦] وَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الْأَنْفُسِ.
Dördüncü Soru: Tıpkı { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Dört ay beklemek vardır” [Bakara, 226] denildiği gibi “Üç kur' beklerler” denseydi ya! “Kendi kendilerine (enfüsihinne)” ifadesinin zikredilmesindeki fayda nedir?
الْجَوَابُ: فِي ذِكْرِ الْأَنْفُسِ تَهْيِيجٌ لَهُنَّ عَلَى التَّرَبُّصِ وَزِيَادَةُ بَعْثٍ، لِأَنَّ فِيهِ مَا يَسْتَنْكِفْنَ مِنْهُ فَيَحْمِلُهُنَّ عَلَى أَنْ يَتَرَبَّصْنَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَنْفُسَ النِّسَاءِ طَوَامِحُ إِلَى الرِّجَالِ فَأَرَادَ أَنْ يَقْمَعْنَ أَنْفُسَهُنَّ وَيَغْلِبْنَهَا على الطموح ويخبرنها عَلَى التَّرَبُّصِ.
Cevap: “Enfüs (kendileri/nefisleri)” lafzının zikredilmesinde, kadınları beklemeye teşvik ve fazladan bir sevk vardır. Çünkü bu ifadede kadınların çekinecekleri bir şey vardır ki bu da onları beklemeye sevk eder. Bunun sebebi, kadın nefislerinin erkeklere karşı meyilli olmasıdır; Allah Teâlâ onların nefislerini bastırmalarını, bu meyle galip gelmelerini ve beklemeye dair nefislerini kontrol etmelerini murat etmiştir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: لَفْظُ أَنْفُسٍ جَمْعُ قِلَّةٍ، مَعَ أَنَّهُنَّ نُفُوسٌ كَثِيرَةٌ، وَالْقُرُوءُ جَمْعُ كَثْرَةٍ، فَلِمَ ذَكَرَ جَمْعَ الْكَثْرَةِ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ هَذِهِ الْقُرُوءُ الثَّلَاثَةُ وَهِيَ قَلِيلَةٌ.
Beşinci Soru: Kadınlar pek çok nefis olduğu halde “enfüs” lafzı cem-i kıllet (azlık çoğulu) iken, “kurû'” lafzı cem-i kesrettir (çokluk çoğulu). Muradın bu üç kur' olup azlık ifade etmesine rağmen niçin cem-i kesret zikredilmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُمْ يَتَّسِعُونَ فِي ذَلِكَ فَيَسْتَعْمِلُونَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْجَمْعَيْنِ مَكَانَ الْآخَرِ لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي مَعْنَى الْجَمْعِيَّةِ، أَوْ لَعَلَّ الْقُرُوءَ كَانَتْ أَكْثَرَ اسْتِعْمَالًا فِي جَمْعِ قُرْءٍ مِنَ الْأَقْرَاءِ.
Cevap: Araplar bu konuda geniş davranır ve çoğul anlamındaki ortaklıkları sebebiyle çoğullardan her birini diğerinin yerine kullanırlar; yahut “kurû'” lafzı “kur'” kelimesinin çoğulu olarak “akrâ'” lafzından daha çok kullanılmaktadır.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: ثَلَاثَ قُرُوءٍ، كَمَا يُقَالُ: ثَلَاثَةُ حِيَضٍ.
Altıncı Soru: Tıpkı “üç hayız (selâsetü hıyad)” denildiği gibi niçin [müzekker sayı formuyla] “selâse kurû'” denilmeyip [müennes formuyla] “selâse kurû'” denilmemiştir?
الْجَوَابُ: لِأَنَّهُ اتَّبَعَ تَذْكِيرَ اللَّفْظِ ولفظ القروء مُذَكَّرٌ فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالسُّؤَالَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَقِيَ مِنَ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ فِي حَقِيقَةِ الْقُرُوءِ، فَنَقُولُ: الْقُرُوءُ جَمْعُ قَرْءٍ وَقُرْءٍ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ اسْمَ الْقُرْءِ يَقَعُ عَلَى الْحَيْضِ وَالطُّهْرِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَقْرَاءُ مِنَ الْأَضْدَادِ فِي كَلَامِ/ الْعَرَبِ، وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِيهِمَا كَالشَّفَقِ اسْمٌ لِلْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ جَمِيعًا، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْحَيْضِ، مَجَازٌ فِي الطُّهْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ عَكَسَ الْأَمْرَ، وَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهُ مَوْضُوعٌ بِحَيْثِيَّةِ مَعْنًى وَاحِدٍ مُشْتَرَكٍ بَيْنَ الْحَيْضِ وَالطُّهْرِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ فَالْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْءَ هُوَ الِاجْتِمَاعُ، ثُمَّ فِي وَقْتِ الْحَيْضِ يَجْتَمِعُ الدَّمُ فِي الرَّحِمِ، وَفِي وَقْتَ الطُّهْرِ يَجْتَمِعُ الدَّمُ فِي الْبَدَنِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَصْمَعِيِّ وَالْأَخْفَشِ وَالْفَرَّاءِ وَالْكِسَائِيِّ.
Cevap: Çünkü lafzın tezkîrine (erilliğine) tabi olunmuştur; kurû' lafzı müzekkerdir (erildir). İşte bu ayetteki sorulara taalluk eden hususlar bunlardır. Bu ayetteki kelamdan geriye kurû' lafzının hakikati hakkında tek bir mesele kalmıştır; deriz ki: Kurû' (قُرُوء), kar' (قَرْء) ve kur' (قُرْء) kelimelerinin çoğuludur. Kur' isminin hem hayız hem de temizlik (tuhr) için kullanıldığı hususunda ihtilaf yoktur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Akrâ', Arap kelamında ezdâd (zıt anlamlılar)dandır. Meşhur olan, kızıllık ve beyazlığın her ikisi için kullanılan şafak ismi gibi onun her ikisinde de hakiki olduğudur. Diğerleri ise onun hayızda hakikat, temizlikte mecaz olduğunu söylemişlerdir; bazıları da bunun aksini belirtmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: O, hayız ile temizlik arasında müşterek olan tek bir mana haysiyetiyle vaz' edilmiştir. Bu görüşü savunanlar üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Kur' bir araya toplanmaktır; zira hayız vaktinde kan rahimde toplanır, temizlik vaktinde ise kan bedende toplanır. Bu, Asmaî, Ahfeş, Ferrâ ve Kisâî'nin kavlidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ الِانْتِقَالِ مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ.
İkinci görüş: Ebû Ubeyd'in kavli olup bir halden diğer bir hale intikalden ibaret olduğudur.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: أَنَّ الْقُرْءَ هُوَ الْوَقْتُ، يُقَالُ: أَقْرَأَتِ النُّجُومُ إِذَا طَلَعَتْ، وَأَقْرَأَتْ إِذَا أَفَلَتْ، وَيُقَالُ: هَذَا قَارِئُ الرِّيَاحِ لِوَقْتِ هُبُوبِهَا، وَأَنْشَدُوا لِلْهُذَلِيِّ:
Üçüncü görüş: Ebû Amr b. el-Alâ'nın kavli olup kur'un vakit olduğudur. Yıldızlar doğduğunda 'Akra'ati'n-nücûm', battığında da 'Akra'at' denilir. Rüzgârın esme vaktine de 'Hâzâ kâriü'r-riyâh' denilir. Hüzeylî'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
إِذَا هَبَّتْ لِقَارِئِهَا الرِّيَاحُ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقُرْءَ هُوَ الْوَقْتُ دَخَلَ فِيهِ الْحَيْضُ وَالطُّهْرُ، لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَقْتًا مُعَيَّنًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُطَلَّقَةَ أَنْ تَعْتَدَّ بِثَلَاثَةِ قُرُوءٍ، وَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي أَنَّهَا إِذَا اعْتَدَّتْ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ تُسَمَّى ثَلَاثَةَ أَقْرَاءٍ إِنْ تَخْرُجَ عَنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ، إِلَّا أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَكْفِي ذَلِكَ، بَلْ عَلَيْهَا أَنْ تَعْتَدَّ بِثَلَاثَةِ أَقْرَاءٍ مِنْ أَحَدِ الْجِنْسَيْنِ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهَا الْأَطْهَارُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَزَيْدٍ، وَعَائِشَةَ، وَالْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ، وَمَالِكٍ، وَرَبِيعَةَ، وَأَحْمَدَ ﵃ فِي رِوَايَةٍ،
“Rüzgârlar esme vaktinde estiği zaman...” Kur'un vakit olduğu sabit olunca, hayız da temizlik de bunun içine girer; çünkü her ikisinin de muayyen bir vakti vardır. Bil ki Allah Teâlâ boşanmış kadına üç kur' beklemesini emretmiştir; zâhir olan, kadının üç akrâ' olarak isimlendirilen üç şeyle iddet beklediğinde mükellefiyet sorumluluğundan çıkmasını gerektirir; ancak ulema bunun kâfi gelmeyeceği, bilakis iki cinsten birinden üç kur' beklemesi gerektiği hususunda icma etmiştir. Bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebi bunların temizlikler (athâr) olduğudur. Bu, İbn Ömer, Zeyd, Âişe, yedi fakih (Fukahâ-i Seb'a), Mâlik, Rebîa ve bir rivayette Ahmed'den radıyallâhu anhüm nakledilmiştir.
وَقَالَ عَلِيٌّ وَعُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ هِيَ الْحِيَضُ،
Ali, Ömer ve İbn Mes'ûd ise bunların hayızlar olduğunu söylemişlerdir.
وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَابْنِ شُبْرُمَةَ، وَإِسْحَاقَ ﵃، وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّ مُدَّةَ الْعِدَّةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ أَقْصَرُ، وَعِنْدَهُمْ أَطْوَلُ، حَتَّى لَوْ طَلَّقَهَا فِي حَالِ الطُّهْرِ يُحْسَبُ بَقِيَّةُ الطُّهْرِ قُرْءًا وَإِنْ حَاضَتْ عَقِيبَهُ فِي الْحَالِ، فَإِذَا شَرَعَتْ فِي الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مَا لَمْ تَطْهُرْ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ إِنْ كَانَ الطَّلَاقُ فِي حَالِ الطُّهْرِ، وَمِنَ الْحَيْضَةِ الرَّابِعَةِ إِنْ كَانَ فِي حَالِ الْحَيْضِ لَا يُحْكَمُ
Bu; Ebû Hanîfe, Sevrî, Evzâî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme ve İshak'ın radıyallâhu anhüm kavlidir. İhtilafın semeresi şudur: Şâfiî'ye göre iddet süresi daha kısa, onlara göre ise daha uzundur. Hatta kadın temizlik halindeyken boşanırsa, hemen akabinde hayız görse bile temizliğin geri kalan kısmı bir kur' sayılır; üçüncü hayza başladığında iddeti biter. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise talak temizlik halindeyken verilmişse üçüncü hayızdan temizlenmedikçe, hayız halindeyken verilmişse dördüncü hayızdan temizlenmedikçe iddetinin
بِانْقِضَاءِ عَدَّتِهَا، ثُمَّ قَالَ إِذَا طَهُرَتْ لِأَكْثَرِ الْحَيْضِ تَنْقَضِي عِدَّتُهَا قَبْلَ الْغُسْلِ وَإِنْ طَهُرَتْ لِأَقَلِّ الْحَيْضِ لَمْ تَنْقَضِ عِدَّتُهَا حَتَّى تَغْتَسِلَ أَوْ تَتَيَمَّمَ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، أَوْ يَمْضِيَ عَلَيْهَا وَقْتُ صَلَاةٍ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مِنْ وُجُوهٍ:
bittiğine hükmedilmez. Sonra demiştir ki: Hayzın en uzun süresinde (on günde) temizlenirse gusletmeden önce iddeti biter; şayet hayzın en kısa süresinde temizlenirse gusletmedikçe yahut su bulunmadığında teyemmüm etmedikçe veya üzerinden bir namaz vakti geçmedikçe iddeti bitmez. Şâfiî'nin delili birkaç yöndendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطَّلَاقِ: ١] وَمَعْنَاهُ فِي وَقْتِ عِدَّتِهِنَّ، لَكِنَّ الطَّلَاقَ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ زَمَانُ الْعِدَّةِ غَيْرَ زَمَانِ الْحَيْضِ، أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْهُ فَقَالَ بِمَعْنَى مُسْتَقْبِلَاتٍ لِعِدَّتِهِنَّ، كَمَا يَقُولُ لِثَلَاثٍ بَقِينَ مِنَ الشَّهْرِ، يُرِيدُ مُسْتَقْبِلًا لِثَلَاثٍ، وَأَقُولُ هَذَا الْكَلَامُ يُقَوِّي اسْتِدْلَالَ الشَّافِعِيِّ ﵁ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ لِثَلَاثٍ بَقِينَ مِنَ الشَّهْرِ مَعْنَاهُ لِزَمَانٍ يَقَعُ الشُّرُوعُ فِي الثَّلَاثِ عَقِيبَهُ، فَكَذَا هَاهُنَا قَوْلُهُ: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ مَعْنَاهُ طَلِّقُوهُنَّ بِحَيْثُ يَحْصُلُ الشُّرُوعُ فِي الْعِدَّةِ عَقِيبَهُ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ حَاصِلًا بِالتَّطْلِيقِ فِي جَمِيعِ زَمَانِ الطُّهْرِ وَجَبَ أَنْ/ يَكُونَ الطُّهْرُ الْحَاصِلُ عَقِيبَ زَمَانِ التَّطْلِيقِ مِنَ الْعِدَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.
Birinci delil: Allah Teâlâ'nın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” [Talâk, 1] buyruğu olup bunun manası “iddetlerinin vaktinde” demektir. Oysa hayız zamanında boşamak nehyedilmiştir; dolayısıyla iddet zamanının hayız zamanından başka olması vacip olmuştur. «el-Keşşâf» sahibi buna şöyle cevap verip demiştir ki: Ayın kalan üç gününü karşılamak murat edilerek “Ayın kalan üç gününe doğru (li-selâsin bakîne mine'ş-şehr)” denilmesi gibi “iddetlerini karşılayacakları şekilde” manasındadır. Ben derim ki: Bu söz Şâfiî radıyallâhu anh'ın istidlalini güçlendirir; zira söyleyenin “ayın kalan üç gününe doğru” sözünün manası, üç güne başlamanın akabinde vaki olacağı zaman demektir. Aynı şekilde buradaki: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” buyruğunun manası, iddete başlamanın hemen akabinde hâsıl olacağı şekilde onları boşayın demektir. Boşama emri bütün temizlik vaktinde mevcut olduğuna göre, boşama zamanının akabinde hâsıl olan temizliğin iddetten olması vacip olur; aranan da budur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: هل تدرون الْأَقْرَاءُ؟ الْأَقْرَاءُ الْأَطْهَارُ، ثُمَّ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَالنِّسَاءُ بِهَذَا أَعْلَمُ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُبْتَلَى بِهِ النِّسَاءُ.
İkinci delil: Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilen şu sözdür: “Akrâ' nedir bilir misiniz? Akrâ' temizliklerdir.” Sonra Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Kadınlar bunu daha iyi bilirler; çünkü kadınlar ancak bununla sınanmaktadırlar.”