Binûn

Rûm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِتَسْكُنُوا إِلَيْها يَعْنِي أَنَّ الْجِنْسَيْنِ الْحَيَّيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ لَا يَسْكُنُ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ أَيْ لَا تَثْبُتُ نَفْسُهُ مَعَهُ وَلَا يَمِيلُ قَلْبُهُ إِلَيْهِ.

{ لِتَسْكُنُوا إِلَيْها } “Onlara ısınıp kaynaşasınız diye”; yani canlı olan iki farklı cins birbirine ısınamaz; yani [insanın] nefsi onunla sükûnet bulmaz ve kalbi ona meyletmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُقَالُ سَكَنَ إِلَيْهِ لِلسُّكُونِ الْقَلْبِيِّ وَيُقَالُ سَكَنَ عِنْدَهُ لِلسُّكُونِ الْجُسْمَانِيِّ، لِأَنَّ كَلِمَةَ عِنْدَ جَاءَتْ لِظَرْفِ الْمَكَانِ وَذَلِكَ لِلْأَجْسَامِ وَإِلَى لِلْغَايَةِ وَهِيَ لِلْقُلُوبِ.

Üçüncü Mesele: Kalbî sükûnet için "ona meyletti/ısındı" (sekene ileyhi / سَكَنَ إِلَيْهِ), bedenî sükûnet için ise "onun yanında eğleşti/durdu" (sekene indehu / سَكَنَ عِنْدَهُ) denir. Çünkü *ınde* (عِنْدَ) kelimesi mekân zarfı olarak gelmiştir ki bu cisimler içindir; *ilâ* (إِلَى) ise gaye (varış noktası) bildirir ki bu da kalpler içindir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً فِيهِ أَقْوَالٌ قَالَ بَعْضُهُمْ: مَوَدَّةٌ بِالْمُجَامَعَةِ وَرَحْمَةٌ

Dördüncü Mesele: { وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Ve aranızda bir sevgi ve merhamet kıldı” buyruğu hakkında görüşler vardır. Bazıları şöyle demiştir: [Mevvdet], cinsel birliktelikle olan sevgidir; rahmet ise...

بالولد تمسكا بقوله تعالى: ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا [مَرْيَمَ: ٢] وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَحَبَّةً حَالَةَ حَاجَةِ نَفْسِهِ، وَرَحْمَةً حَالَةَ حَاجَةِ صَاحِبِهِ إِلَيْهِ، وَهَذَا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يُحِبُّ مَثَلًا وَلَدَهُ، فَإِذَا رَأَى عَدُوَّهُ فِي شِدَّةِ مِنْ جُوعٍ وَأَلَمٍ قَدْ يَأْخُذُ مِنْ وَلَدِهِ وَيُصْلِحُ بِهِ حَالَ ذَلِكَ، وَمَا ذَلِكَ لِسَبَبِ الْمَحَبَّةِ وَإِنَّمَا هُوَ لِسَبَبِ/ الرَّحْمَةِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: كَوْنُ الزَّوْجُ مِنْ جِنْسِهِ وَالثَّانِي: مَا تُفْضِي إِلَيْهِ الْجِنْسِيَّةُ وَهُوَ السُّكُونُ إِلَيْهِ فَالْجِنْسِيَّةُ تُوجِبُ السُّكُونَ وَذَكَرَ هَاهُنَا أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: يُفْضِي إِلَى الْآخَرِ فَالْمَوَدَّةُ تَكُونُ أَوَّلًا ثُمَّ إِنَّهَا تُفْضِي إِلَى الرَّحْمَةِ، وَلِهَذَا فَإِنَّ الزَّوْجَةَ قَدْ تَخْرُجُ عَنْ مَحَلِّ الشَّهْوَةِ بِكِبَرٍ أَوْ مَرَضٍ وَيَبْقَى قِيَامُ الزَّوْجِ بِهَا وَبِالْعَكْسِ وَقَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ إِنَّ فِي خَلْقِ الْأَزْوَاجِ لَآيَاتٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ فِي جَعْلِ الْمَوَدَّةِ بَيْنَهُمْ آيَاتٌ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ فِكْرٍ لِأَنَّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنَ الْوَالِدَيْنِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَنُفُوذِ الْإِرَادَةِ وَشُمُولِ الْعِلْمِ لِمَنْ يَتَفَكَّرُ وَلَوْ فِي خُرُوجِ الْوَلَدِ مِنْ بَطْنِ الْأُمِّ، فَإِنَّ دُونَ ذَلِكَ لَوْ كَانَ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ لَأَفْضَى إِلَى هَلَاكِ الْأُمِّ وَهَلَاكِ الْوَلَدِ أَيْضًا لَأَنَّ الْوَلَدَ لَوْ سُلَّ مِنْ مَوْضِعٍ ضَيِّقٍ بِغَيْرِ إِعَانَةِ اللَّهِ لَمَاتَ وَأَمَّا الثَّانِي: فَكَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِدُ بَيْنَ الْقَرِينَيْنِ مِنَ التَّرَاحُمِ مَا لَا يَجِدُهُ بَيْنَ ذَوِي الْأَرْحَامِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُجَرَّدِ الشَّهْوَةِ فَإِنَّهَا قَدْ تَنْتَفِي وَتَبْقَى الرَّحْمَةُ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ وَلَوْ كَانَ بَيْنَهُمَا مُجَرَّدُ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبُ كَثِيرُ الْوُقُوعِ وَهُوَ مُبْطِلٌ لِلشَّهْوَةِ وَالشَّهْوَةُ غَيْرُ دَائِمَةٍ فِي نَفْسِهَا لَكَانَ كُلَّ سَاعَةٍ بَيْنَهُمَا فِرَاقٌ وَطَلَاقٌ فَالرَّحْمَةُ الَّتِي بِهَا يَدْفَعُ الْإِنْسَانُ الْمَكَارِهَ عَنْ حَرِيمِ حَرَمِهِ هِيَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ولا يعلم ذلك إلا بفكر. ثم قال تعالى:

...çocuk sayesindedir; nitekim Teâlâ'nın: { ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا } “[Bu,] Rabbinin kulu Zekeriyyâ'ya olan rahmetinin anılmasıdır” [Meryem 2] buyruğuna tutunmuşlardır. Bazıları da: "Kendi nefsinin ihtiyacı durumunda sevgi, eşinin kendisine muhtaç olduğu durumda ise merhamettir" demiştir. Zira insan mesela çocuğunu sever; fakat düşmanını açlık ve acı içinde şiddetli bir halde gördüğünde çocuğundan kısıp o kimsenin durumunu düzeltebilir; bu sevgi sebebiyle değil, sırf merhamet sebebiyledir. Şöyle de denilebilir: [Allah] daha önce iki husus zikretti; birincisi eşin kendi cinsinden olması, ikincisi aynı cinsten olmanın ulaştırdığı netice ki o da ona ısınıp sükûnet bulmaktır. Zira aynı cinsten olmak sükûneti gerektirir. Burada da biri diğerine ulaştıran iki husus zikretmiştir: Sevgi önce gelir, sonra bu merhamete ulaştırır. Bundan dolayıdır ki kadın yaşlılık yahut hastalık sebebiyle şehvet mahalli olmaktan çıkabilir; fakat kocanın ona bakımı devam eder, bunun aksi de geçerlidir. O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...” buyruğuna gelince, bundan maksadın "Eşlerin yaratılmasında elbette deliller vardır" şeklinde olması muhtemel olduğu gibi, "Aralarında sevgi kılınmasında deliller vardır" şeklinde olması da muhtemeldir. Birincisine gelince: Bunun için mutlaka düşünmek gerekir. Zira insanın anne babadan yaratılışı, tefekkür eden kimse için -sırf çocuğun anne karnından çıkışında bile olsa- kudretin kemaline, iradenin nüfuzuna ve ilmin kuşatıcılığına delalet eder. Çünkü bundan daha basiti bile Allah'tan başkasından olsaydı hem annenin hem de çocuğun helakine yol açardı; zira çocuk dar bir yerden Allah'ın yardımı olmaksızın çekilip çıkarılsaydı ölürdü. İkincisine gelince: Bu da aynı şekildedir; zira insan iki eş arasında akrabalar arasında bile bulamayacağı bir merhametleşme bulur. Bu yalnızca şehvet sebebiyle değildir; çünkü şehvet yok olabilir ama merhamet baki kalır; işte bu Allah'tandır. Eğer aralarındaki şey yalnızca şehvetten ibaret olsaydı -öfke de çokça meydana gelip şehveti yok ettiğine ve şehvetin kendisi de sürekli olmadığına göre- aralarında her an ayrılık ve boşanma meydana gelirdi. Dolayısıyla insanın kendi mahremini/ailesini kötülüklerden korumasını sağlayan merhamet, Allah katındandır ve bu da ancak tefekkürle bilinir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٢]

[Rûm Suresi (30), Âyet 22]

وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْعالِمِينَ (٢٢)

{ وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْعالِمِينَ } “Göklerin ve yerin yaratılması, dillerinizin ve renklerinizin farklı olması da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda, bilenler (âlimler) için elbette ayetler (ibretler) vardır. (22)”

لَمَّا بَيَّنَ دَلَائِلَ الْأَنْفُسِ ذَكَرَ دَلَائِلَ الْآفَاقِ وَأَظْهَرُهَا خلق السموات وَالْأَرْضِ، فَإِنَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ يَقُولُ فِي خَلْقِ الْبَشَرِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمُرَكَّبَاتِ إِنَّهُ بِسَبَبِ مَا في العناصر من الكيفيات وما في السموات مِنَ الْحَرَكَاتِ وَمَا فِيهَا مِنْ الِاتِّصَالَاتِ فَإِذَا قِيلَ لَهُ فَالسَّمَاءُ وَالْأَرْضُ لَمْ تَكُنْ لِامْتِزَاجِ الْعَنَاصِرِ وَاتِّصَالَاتِ الْكَوَاكِبِ فَلَا يَجِدُ بُدًّا مِنْ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ ثُمَّ لَمَّا أَشَارَ إِلَى دَلَائِلِ الْأَنْفُسِ وَالْآفَاقِ ذَكَرَ مَا هُوَ مِنْ صِفَاتِ الْأَنْفُسِ بِالِاخْتِلَافِ الَّذِي بَيْنَ أَلْوَانِ الْإِنْسَانِ فَإِنَّ وَاحِدًا مِنْهُمْ مَعَ كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَصِغَرِ حَجْمِ خُدُودِهِمْ وَقُدُودِهِمْ لَا يشتبه بغيره والسموات مَعَ كِبَرِهَا وَقِلَّةِ عَدَدِهَا مُشْتَبِهَاتٌ فِي الصُّورَةِ وَالثَّانِي: اخْتِلَافُ كَلَامِهِمْ فَإِنَّ عَرَبِيَّيْنِ هُمَا أَخَوَانِ إِذَا تَكَلَّمَا بِلُغَةٍ وَاحِدَةٍ يُعْرَفُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ حَتَّى أَنَّ مَنْ يَكُونُ مَحْجُوبًا عَنْهُمَا لَا يُبْصِرُهُمَا يَقُولُ هَذَا صَوْتُ فُلَانٍ وَهَذَا صَوْتُ فُلَانٍ الْآخَرِ وَفِيهِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَحْتَاجُ إِلَى التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْأَشْخَاصِ لِيَعْرِفَ صَاحِبَ الْحَقِّ مِنْ غَيْرِهِ وَالْعَدُوَّ مِنَ الصَّدِيقِ لِيَحْتَرِزَ قَبْلَ وُصُولِ الْعَدُوِّ إِلَيْهِ، وَلِيُقْبِلَ عَلَى الصَّدِيقِ قَبْلَ أَنْ يَفُوتَهُ الْإِقْبَالُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ قَدْ يَكُونُ بِالْبَصَرِ فَخَلَقَ/ اخْتِلَافَ الصُّوَرِ وَقَدْ يَكُونُ بِالسَّمْعِ فَخَلَقَ اخْتِلَافَ الْأَصْوَاتِ، وَأَمَّا اللَّمْسُ وَالشَّمُّ وَالذَّوْقُ فَلَا يُفِيدُ فَائِدَةً فِي مَعْرِفَةِ الْعَدُوِّ وَالصَّدِيقِ فَلَا يَقَعُ بِهَا التَّمْيِيزُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ اخْتِلَافُ اللُّغَةِ كَالْعَرَبِيَّةِ وَالْفَارِسِيَّةِ وَالرُّومِيَّةِ وَغَيْرِهَا وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَآياتٍ لِلْعالِمِينَ لَمَّا كَانَ خَلْقُ السموات وَالْأَرْضِ لَمْ يَحْتَمِلِ الِاحْتِمَالَاتِ الْبَعِيدَةَ الَّتِي يَقُولُهَا أَصْحَابُ الطَّبَائِعِ وَاخْتِلَافُ الْأَلْوَانِ كَذَلِكَ وَاخْتِلَافُ الْأَصْوَاتِ كذلك قال: لِلْعالِمِينَ لعموم العلم بذلك.

[Allah] enfüsî (insanın kendi varlığına dair) delilleri beyan edince, âfâkî (dış dünyaya dair) delilleri zikretti ve bunların en açığı göklerin ve yerin yaratılmasıdır. Çünkü bazı kâfirler, insanın ve diğer bileşik varlıkların yaratılışı hakkında, bunun elementlerde bulunan nitelikler, göklerdeki hareketler ve onların birbirleriyle olan bağlantıları sebebiyle olduğunu söylerler. Kendisine: "Peki gök ve yer, elementlerin karışımı ve yıldızların irtibatlarıyla meydana gelmemiştir [bunlar nasıl oldu?]" denildiğinde, bunun Allah'ın kudreti ve iradesiyle olduğunu söylemekten başka çare bulamaz. Sonra enfüsî ve âfâkî delillere işaret edince, insanın renkleri arasındaki farklılık ile enfüsî sıfatlardan olan hususu zikretti. Zira sayıları çok, yanakları ve boy posları küçük olmasına rağmen onlardan hiçbiri başkasıyla karışmaz/benzerleşip ayırt edilmez olmaz; oysa gökler büyük olmalarına ve sayıca az bulunmalarına rağmen suretçe birbirine benzerdir. İkincisi: Konuşmalarının farklılığıdır. Zira iki kardeş olan iki Arap aynı dille konuştuklarında bile biri diğerinden ayırt edilir; öyle ki onların arkasında kalıp kendilerini görmeyen bir kimse bile: "Bu falanın sesidir, şu da filanın sesidir" der. Bunda son derece üstün bir hikmet vardır; çünkü insan, hak sahibini başkasından, düşmanı dosttan ayırt etmek, düşman kendisine ulaşmadan önce sakınmak ve dostu kaçırmadan önce ona yönelmek için şahısları birbirinden tefrik etmeye muhtaçtır. Bu bazen görme ile olur; bu sebeple [Allah] suretlerin farklılığını yaratmıştır. Bazen de işitme ile olur; bu sebeple de seslerin farklılığını yaratmıştır. Dokunma, koklama ve tatma duyularına gelince, bunların düşmanı ve dostu tanımada bir faydası yoktur, dolayısıyla bunlarla ayırt etme gerçekleşmez. İnsanlardan bazıları: "Maksat Arapça, Farsça, Rumca ve benzeri dillerin farklılığıdır" demiştir; ancak birinci görüş daha doğrudur. Sonra Teâlâ: { لَآياتٍ لِلْعالِمِينَ } “Bilenler için elbette ayetler vardır” buyurmuştur. Göklerin ve yerin yaratılışı tabiatçıların ileri sürdüğü uzak ihtimalleri kabul etmediği gibi, renklerin farklılığı ve seslerin farklılığı da aynı şekilde olduğundan, bunun bilgisinin genelliği sebebiyle { لِلْعالِمِينَ } “Bilenler için” buyurmuştur.

ثم قال تعالى:

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٣]

[Rûm Suresi (30), Âyet 23]

وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٢٣)

{ وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve O'nun lütfundan [rızık] aramanız da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda, kulak veren (işiten) bir kavim için elbette ayetler (ibretler) vardır. (23)”

لما ذكر بعض العرضيات اللازمة وهو الاختلاف ذِكْرِ الْأَعْرَاضِ الْمُفَارِقَةِ وَمِنْ جُمْلَتِهَا النَّوْمُ بِاللَّيْلِ وَالْحَرَكَةُ طَلَبًا لِلرِّزْقِ بِالنَّهَارِ، فَذَكَرَ مِنَ اللَّوَازِمِ أَمْرَيْنِ، وَمِنَ الْمُفَارَقَةِ أَمْرَيْنِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah] lazımî (ayrılmaz) arazlardan olan farklılığı zikredince, mufârık (ayrılabilir) arazları zikretmiştir; bunlardan biri gece uyumak ve gündüz rızık aramak için hareket etmektir. Böylece lazımî olanlardan iki hususu, mufârık olanlardan da iki hususu zikretmiştir. Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ قِيلَ أَرَادَ بِهِ النَّوْمَ بِاللَّيْلِ وَالنَّوْمَ بِالنَّهَارِ وَهِيَ الْقَيْلُولَةُ: ثُمَّ قَالَ: وَابْتِغاؤُكُمْ أَيْ فِيهِمَا فَإِنَّ كَثِيرًا مَا يَكْتَسِبُ الْإِنْسَانُ بِاللَّيْلِ، وَقِيلَ أَرَادَ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَابْتِغَاؤُكُمْ بِالنَّهَارِ فَلَفَّ الْبَعْضَ بِالْبَعْضِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ. مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١٢] وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النَّبَأِ: ١٠، ١١] وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ هَكَذَا:

Birinci Mesele: { مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Geceleyin ve gündüzün uyumanız” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bununla gece uyumayı ve gündüz uyumayı -ki o kaylûledir- kastetmiştir; sonra { وَابْتِغاؤُكُمْ } “ve [rızık] aramanız” yani her ikisinde de [aramayı] kastetmiştir, zira insan çok kere geceleyin de kazanç sağlar. Şöyle de denilmiştir: Geceleyin uyumanızı ve gündüzün aramanızı kastetmiş, böylece birbiriyle mezcetmiştir (leff ü neşr yapmıştır). Buna diğer ayetler de delalet eder; onlardan biri Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا } “Lütfundan arayasınız diye gündüzün ayetini (güneşi) aydınlatıcı kıldık” [İsrâ 12] buyruğu ve: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } “Geceyi bir örtü kıldık, gündüzü de bir geçim [zamanı] yaptık” [Nebe 10-11] buyruğudur. Takdir şöyle olur:

وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ وَابْتِغَاؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنْ فَضْلِهِ، فَأَخَّرَ الِابْتِغَاءَ وقرته فِي اللَّفْظِ بِالْفِعْلِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَرَى الرِّزْقَ مِنْ كَسْبِهِ وَبِحِذْقِهِ، بَلْ يَرَى كُلَّ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ رَبِّهِ، وَلِهَذَا قَرَنَ الِابْتِغَاءَ بِالْفَضْلِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [الْجُمُعَةِ: ١٠] وَقَوْلُهُ: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [النَّحْلِ: ١٤] المسألة الثانية: قدم المنام بالليل على الابتغاء بالنهار في الذكر، لأن الاستراحة مطلوبة لذاتها والطلب لا يكون إلا لحاجة، فلا يتعب إلا محتاج في الحال أو خائف من المآل.

"Geceleyin uyumanız ve gündüzün O'nun lütfundan [rızık] aramanız da O'nun ayetlerindendir." [Allah] arama (ibtigâ) fiilini sona bırakmış ve lafızda onu fiille bitiştirmiştir; bu da kulun rızkı kendi kazancından ve maharetinden görmemesi, bilakis bütün bunların Rabbinin lütfundan olduğunu görmesi gerektiğine bir işarettir. Bu sebeple birçok yerde aramayı lütufla birlikte anmıştır; bunlardan biri Teâlâ'nın: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın” [Cuma 10] buyruğu ve: { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “ve O'nun lütfundan arayasınız diye” [Nahl 14] buyruğudur. İkinci Mesele: Zikirde gece uyumayı gündüz [rızık] aramanın önüne geçirmiştir; çünkü dinlenme bizatihi talep edilen bir şeydir, talep ve arayış ise ancak bir ihtiyaçtan dolayı olur; dolayısıyla sadece hâlihazırda muhtaç olan veya akıbetten korkan kimse yorulup zahmet çeker.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ وَقَالَ مِنْ قَبْلُ: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَقَالَ: لِلْعالِمِينَ فَنَقُولُ الْمَنَامُ بِاللَّيْلِ وَالِابْتِغَاءُ مِنْ فَضْلِهِ يَظُنُّ الْجَاهِلُ أَوِ الْغَافِلُ أَنَّهُمَا مِمَّا يَقْتَضِيهِ طَبْعُ الْحَيَوَانِ فَلَا يَظْهَرُ لِكُلِّ أَحَدٍ كَوْنُهُمَا مِنْ نِعَمِ اللَّهِ فَلَمْ يَقُلْ آيَاتٌ لِلْعَالَمِينَ وَلِأَنَّ الْأَمْرَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ وَهُوَ اخْتِلَافُ الْأَلْسِنَةِ وَالْأَلْوَانِ مِنَ اللَّوَازِمِ وَالْمَنَامُ وَالِابْتِغَاءُ مِنَ الْأُمُورِ الْمُفَارِقَةِ فَالنَّظَرُ إِلَيْهِمَا لَا يَدُومُ لِزَوَالِهِمَا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ وَلَا كَذَلِكَ اخْتِلَافُ الْأَلْسِنَةِ وَالْأَلْوَانِ، فَإِنَّهُمَا يَدُومَانِ بِدَوَامِ الْإِنْسَانِ/ فَجَعَلَهُمَا آيَاتٍ عَامَّةً، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْأَشْيَاءِ مَا يَعْلَمُ مِنْ غَيْرِ تَفَكُّرٍ، وَمِنْهَا مَا يَكْفِي فِيهِ مُجَرَّدُ الْفِكْرَةِ، وَمِنْهَا مَا لَا يَخْرُجُ بِالْفِكْرِ بَلْ يَحْتَاجُ إِلَى مَوْقِفٍ يُوقَفُ عَلَيْهِ وَمُرْشِدٍ يُرْشِدُ إِلَيْهِ، فَيُفْهِمُهُ إِذَا سَمِعَهُ مِنْ ذَلِكَ الْمُرْشِدِ، وَمِنْهَا مَا يَحْتَاجُ إِلَى بَعْضِ النَّاسِ فِي تَفَهُّمِهِ إِلَى أَمْثِلَةٍ حِسِّيَّةٍ كَالْأَشْكَالِ الْهَنْدَسِيَّةِ لَكِنَّ خَلْقَ الْأَزْوَاجِ لَا يَقَعُ لِأَحَدٍ أَنَّهُ بِالطَّبْعِ إِلَّا إِذَا كَانَ جَامِدَ الْفِكْرِ خَامِدَ الذِّكْرِ، فَإِذَا تَفَكَّرَ عَلِمَ كَوْنَ ذَلِكَ الْخَلْقِ آيَةً، وَأَمَّا الْمَنَامُ وَالِابْتِغَاءُ فَقَدْ يَقَعُ لِكَثِيرٍ أَنَّهُمَا مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ، وَقَدْ يَحْتَاجُ إِلَى مُرْشِدٍ بِغَيْرِ فِكْرَةٍ، فَقَالَ: لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ وَيَجْعَلُونَ بالهم إلى كلام المرشد. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Kulak veren bir kavim için elbette ayetler vardır” buyurmuş, daha önce ise { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Düşünen bir kavim için” ve { لِلْعالِمِينَ } “Bilenler için” buyurmuştu. Biz deriz ki: Cahil veya gafil kimse gece uyumanın ve O'nun lütfundan aramanın hayvanın tabiatının gerektirdiği şeylerden olduğunu sanır; bu yüzden her ikisinin de Allah'ın nimetlerinden olduğu herkese açıkça görünmez, bu sebeple "bilenler için ayetler" dememiştir. Ayrıca önceki iki husus -yani dillerin ve renklerin farklılığı- lazımî (ayrılmaz) hallerdendir; uyku ve rızık arayışı ise mufârık (ayrılabilir) durumlardandır; dolayısıyla bazı vakitlerde zail oldukları için bunlara bakış sürekli değildir; oysa dillerin ve renklerin farklılığı öyle değildir, çünkü onlar insanın varlığıyla birlikte süreklidir; bu sebeple onları umumi ayetler kılmıştır. O'nun: { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Düşünen bir kavim için” buyruğuna gelince, bil ki şeylerden bazıları tefekkürsüz bilinir; bazılarında sadece fikir kâfi gelir; bazılarından ise salt fikirle netice çıkmaz, aksine dikkat çekecek bir uyarıcıya ve yol gösterecek bir mürşide muhtaç olur da o mürşitten işitince anlar; bazılarının anlaşılmasında ise insanların bir kısmı hendesî (geometrik) şekiller gibi somut misallere ihtiyaç duyar. Fakat eşlerin yaratılışının tabiat gereği olduğu düşüncesi, ancak fikri donuk ve zikri sönmüş kimselerin aklına gelir; tefekkür ettiğinde ise bu yaratılışın bir ayet olduğunu anlar. Uyku ve rızık arayışına gelince, pek çok kimsenin aklına bunların kulların kendi fiilleri olduğu gelebilir ve tefekküre girmeksizin bir yol göstericiye ihtiyaç duyabilir; bu sebeple: { لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Kulak veren ve dikkatini mürşidin sözüne veren bir kavim için” buyurmuştur. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٤]

[Rûm Suresi (30), Âyet 24]

وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٤)

{ وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Korku ve ümit kaynağı olarak size şimşeği göstermesi, gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü diriltmesi de O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda, aklını kullanan bir kavim için elbette ayetler (ibretler) vardır. (24)”

لَمَّا ذَكَرَ الْعَرَضِيَّاتِ الَّتِي لِلْأَنْفُسِ اللَّازِمَةِ وَالْمُفَارِقَةِ ذَكَرَ الْعَرَضِيَّاتِ الَّتِي لِلْآفَاقِ، وَقَالَ: يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ وَفِي الْآيَةِ مسائل:

[Allah] nefislere ait lazımî ve mufârık arazları zikredince, âfâka ait arazları zikretti ve: { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ } “Korku ve ümit olarak size şimşeği gösterir ve gökten [su] indirir” buyurdu. Ayette meseleler vardır:

إحداها: لَمَّا قَدَّمَ دَلَائِلَ الْأَنْفُسِ هَاهُنَا قَدَّمَ الْعَرَضِيَّاتِ الَّتِي لِلْأَنْفُسِ وَأَخَّرَ الْعَرَضِيَّاتِ الَّتِي لِلْآفَاقِ كَمَا

Birincisi: Burada enfüsî delilleri öne geçirince, enfüsî arazları öne almış ve âfâkî arazları geriye bırakmıştır; nitekim...

أَخَّرَ دَلَائِلَ الْآفَاقِ، بِقَوْلِهِ: وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الروم: ٢٢] .

...âfâkî delilleri de: { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılması O'nun ayetlerindendir” [Rûm 22] buyruğuyla geriye bırakmıştı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدَّمَ لَوَازِمَ الْأَنْفُسِ عَلَى الْعَوَارِضِ الْمُفَارِقَةِ حَيْثُ ذَكَرَ أَوَّلًا اخْتِلَافَ الْأَلْسِنَةِ وَالْأَلْوَانِ ثُمَّ الْمَنَامَ وَالِابْتِغَاءَ، وَقَدَّمَ فِي الْآفَاقِ الْعَوَارِضَ الْمُفَارِقَةَ عَلَى اللَّوَازِمِ حَيْثُ قَالَ: يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مُتَغَيِّرُ الْحَالِ وَالْعَوَارِضُ لَهُ غَيْرُ بَعِيدَةٍ، وَأَمَّا اللَّوَازِمُ فيه فقريبة. وأما السموات وَالْأَرْضُ فَقَلِيلَةُ التَّغَيُّرِ فَالْعَوَارِضُ فِيهَا أَغْرَبُ مِنَ اللَّوَازِمِ، فَقَدَّمَ مَا هُوَ أَعْجَبُ لِكَوْنِهِ أَدْخَلَ فِي كَوْنِهِ آيَةً وَنَزِيدُهُ بَيَانًا فَنَقُولُ: الْإِنْسَانُ يَتَغَيَّرُ حَالُهُ بِالْكِبَرِ وَالصِّغَرِ وَالصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ وَلَهُ صَوْتٌ يُعْرَفُ بِهِ لَا يَتَغَيَّرُ وَلَهُ لَوْنٌ يَتَمَيَّزُ عَنْ غَيْرِهِ، وَهُوَ يَتَغَيَّرُ فِي الْأَحْوَالِ وَذَلِكَ لَا يَتَغَيَّرُ وَهُوَ آيَةٌ عَجِيبَةٌ، وَالسَّمَاءُ وَالْأَرْضُ ثَابِتَانِ لَا يَتَغَيَّرَانِ، ثُمَّ يُرَى فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ أَمْطَارٌ هَاطِلَةٌ وَبُرُوقٌ هَائِلَةٌ، وَالسَّمَاءُ كَمَا كَانَتْ وَالْأَرْضُ كَذَلِكَ، فَهُوَ آيَةٌ دَالَّةٌ عَلَى فَاعِلٍ مُخْتَارٍ يُدِيمُ أَمْرًا مَعَ تَغَيُّرِ الْمَحَلِّ وَيُزِيلُ أَمْرًا مَعَ ثَبَاتِ الْمَحَلِّ.

İkinci Mesele: Önce dillerin ve renklerin farklılığını, ardından uyku ve rızık arayışını zikrederek enfüse ait lazımî durumları mufârık arazların önüne geçirmiş; âfâkta ise: { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ } “Korku ve ümit olarak size şimşeği gösterir ve indirir” buyurarak mufârık arazları lazımî durumların önüne geçirmiştir. Çünkü insan değişken hallidir ve arazlar ona uzak değildir; lazımî durumlar ise onda yakındır. Gökler ve yere gelince, onların değişimi azdır; dolayısıyla onlardaki arazlar lazımî durumlardan daha şaşırtıcıdır. Bu sebeple ayet oluş niteliğine daha uygun olduğu için daha hayret verici olanı öne geçirmiştir. Bunu daha da açıklayarak deriz ki: İnsanın hali yaşlılık, küçüklük, sağlık ve hastalıkla değişir; bununla birlikte onun kendisiyle tanındığı değişmez bir sesi ve başkasından ayırt edildiği bir rengi vardır; o haller içinde değişir ama bunlar değişmez ve bu şaşılacak bir ayettir. Gök ve yer ise sabittir, değişmez; sonra bazı durumlarda sağanak yağmurlar ve dehşetli şimşekler görülür, gök ise olduğu gibidir, yer de öyledir. İşte bu, mahallin (yerin) değişmesine rağmen bir işi devam ettiren, mahallin sabitliğine rağmen de bir işi gideren muhtar (dilediğini seçen) bir fâile delalet eden bir ayettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَمَا قَدَّمَ السَّمَاءَ عَلَى الْأَرْضِ قَدَّمَ مَا هُوَ مِنَ السَّمَاءِ وَهُوَ الْبَرْقُ وَالْمَطَرُ عَلَى مَا هُوَ مِنَ الْأَرْضِ وَهُوَ الْإِنْبَاتُ وَالْإِحْيَاءُ.

Üçüncü Mesele: Göğü yere takdim ettiği gibi, göğe ait olan şimşek ve yağmuru da yere ait olan bitirme ve diriltmeye takdim etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: كَمَا أَنَّ فِي إِنْزَالِ الْمَطَرِ وَإِنْبَاتِ الشَّجَرِ مَنَافِعَ، كَذَلِكَ فِي تَقَدُّمِ الْبَرْقِ وَالرَّعْدِ عَلَى الْمَطَرِ مَنْفَعَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبَرْقَ إِذَا لَاحَ، فَالَّذِي لَا يَكُونُ تَحْتَ كن يخاف الابتلال/ فيستعدله، وَالَّذِي لَهُ صِهْرِيجٌ أَوْ مَصْنَعٌ يَحْتَاجُ إِلَى الْمَاءِ أَوْ زَرْعٌ يُسَوِّي مَجَارِيَ الْمَاءِ، وَأَيْضًا الْعَرَبُ مِنْ أَهْلِ الْبَوَادِي فَلَا يَعْلَمُونَ الْبِلَادَ الْمُعْشِبَةَ إِنْ لَمْ يَكُونُوا قَدْ رَأَوُا الْبُرُوقَ اللَّائِحَةَ مِنْ جَانِبٍ دُونَ جَانِبٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ فَوَائِدَ الْبَرْقِ وَإِنْ لَمْ تَظْهَرْ لِلْمُقِيمِينَ بِالْبِلَادِ فَهِيَ ظَاهِرَةٌ لِلْبَادِينَ وَلِهَذَا جَعَلَ تَقْدِيمَ الْبَرْقِ عَلَى تَنْزِيلِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ نِعْمَةً، وَآيَةً، وَأَمَّا كَوْنُهُ آيَةً فَظَاهِرٌ فَإِنَّ فِي السَّحَابِ لَيْسَ إِلَّا مَاءً وَهَوَاءً وَخُرُوجُ النَّارِ مِنْهَا بِحَيْثُ تَحْرِقُ الْجِبَالَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ خَالِقٍ هُوَ اللَّهُ، قَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ السَّحَابُ فِيهِ كَثَافَةٌ وَلَطَافَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْهَوَاءِ وَالْمَاءِ. فَالْهَوَاءُ أَلْطَفُ مِنْهُ وَالْمَاءُ أَكْثَفُ فَإِذَا هَبَّتْ رِيحٌ قَوِيَّةٌ تَخْرِقُ السَّحَابَ بِعُنْفٍ فَيَحْدُثُ صَوْتُ الرَّعْدِ وَيَخْرُجُ مِنْهُ النَّارُ كَمِسَاسِ جِسْمٍ جِسْمًا بِعُنْفٍ، وَهَذَا كَمَا أَنَّ النَّارَ تَخْرُجُ مِنْ وُقُوعِ الْحَجَرِ عَلَى الْحَدِيدِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ الْحَجَرُ وَالْحَدِيدُ جِسْمَانِ صَلْبَانِ وَالسَّحَابُ وَالرِّيحُ جِسْمَانِ رَطْبَانِ، فَيَقُولُونَ لَكِنْ حَرَكَةُ يَدِ الْإِنْسَانِ ضَعِيفَةٌ وَحَرَكَةُ الرِّيحِ قَوِيَّةٌ تَقْلَعُ الْأَشْجَارَ، فَنَقُولُ لَهُمُ الْبَرْقُ وَالرَّعْدُ أَمْرَانِ حَادِثَانِ لَا بُدَّ لَهُمَا مِنْ سَبَبٍ، وَقَدْ عُلِمَ بِالْبُرْهَانِ كَوْنُ كُلِّ حَادِثٍ مِنَ اللَّهِ فَهُمَا مِنَ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّا نَقُولُ هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا تَقُولُونَ فَهُبُوبُ تِلْكَ الرِّيحِ الْقَوِيَّةِ مِنَ الأمور الحادثة العجيبة لا بد مَنْ سَبَبٍ وَيَنْتَهِي إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ، فَهُوَ آيَةٌ لِلْعَاقِلِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ كَيْفَمَا فَرَضْتُمْ ذَلِكَ.

Dördüncü Mesele: Yağmurun indirilmesinde ve ağaçların bitirilmesinde menfaatler olduğu gibi, şimşek ve gök gürültüsünün yağmurdan önce gelmesinde de bir menfaat vardır. Çünkü şimşek çaktığında, bir sığınak altında olmayan kimse ıslanmaktan korkar ve hazırlık yapar; su sarnıcı yahut havuzu olan veya suya ihtiyacı olan tarlası bulunan kimse su arklarını düzeltir. Ayrıca bedevi Araplar, bir tarafta çakıp diğer tarafta çakmayan şimşekleri görmedikçe otlak bölgeleri bilemezler. Bil ki şimşeğin faydaları şehirlerde oturanlara aşikâr olmasa bile bedevilere aşikârdır; bu sebeple şimşeğin gökten su indirilmesinin önüne geçirilmesini bir nimet ve bir ayet kılmıştır. Ayet olmasına gelince bu açıktır; zira bulutta su ve havadan başka bir şey yoktur; oradan dağları yakacak derecede ateşin çıkması [tabiat kanunlarına göre] son derece uzaktır; dolayısıyla bunun mutlaka Allah olan bir yaratıcısı olmalıdır. Filozoflar şöyle demiştir: Bulut, hava ve suya kıyasla kesafet (yoğunluk) ve letafete sahiptir; hava ondan daha latif, su ise daha kesiftir. Güçlü bir rüzgâr esip bulutu şiddetle yardığında gök gürültüsü sesi meydana gelir ve bir cismin diğerine sertçe çarpması gibi ondan ateş çıkar; nitekim taşın demire çarpmasından da ateş çıkar. Eğer biri: "Taş ve demir iki katı cisimdir, bulut ve rüzgâr ise iki akışkan/nemli cisimdir" derse, onlar şöyle derler: "Fakat insan elinin hareketi zayıftır, rüzgârın hareketi ise ağaçları sökecek kadar güçlüdür." Biz onlara deriz ki: Şimşek ve gök gürültüsü hâdis (sonradan var olan) iki şeydir, bunların mutlaka bir sebebi olmalıdır; her hâdisin Allah'tan olduğu ise bürhan ile bilinmiştir, dolayısıyla bu ikisi de Allah'tandır. Kaldı ki biz deriz: Durumun sizin dediğiniz gibi olduğunu varsaysak bile, o güçlü rüzgârın esmesi şaşılacak hâdis durumlardandır ve mutlaka bir sebebi olmalıdır ve bu da Vâcibü'l-Vücûd'a (varlığı zorunlu olan Allah'a) varıp dayanır. Dolayısıyla nasıl farz ederseniz edin, bu akıl sahibi için Allah'ın kudretine bir ayettir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ هَاهُنَا: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ لَمَّا كَانَ حُدُوثُ الْوَلَدِ مِنَ الْوَالِدِ أَمْرًا عَادِيًّا مُطَّرِدًا قَلِيلَ الِاخْتِلَافِ كَانَ يَتَطَرَّقُ إِلَى الْأَوْهَامِ الْعَامِّيَّةِ أَنَّ ذَلِكَ بِالطَّبِيعَةِ، لِأَنَّ الْمُطَّرِدَ أَقْرَبُ إِلَى الطَّبِيعَةِ مِنَ الْمُخْتَلِفِ، لَكِنَّ الْبَرْقَ وَالْمَطَرَ لَيْسَ أَمْرًا مُطَّرِدًا غَيْرَ مُتَخَلِّفٍ إِذْ يَقَعُ بِبَلْدَةٍ دُونَ بَلْدَةٍ وَفِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ وَتَارَةً تَكُونُ قَوِيَّةً وَتَارَةً تَكُونُ ضَعِيفَةً فَهُوَ أَظْهَرُ فِي الْعَقْلِ دَلَالَةً عَلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، فَقَالَ هُوَ آيَةٌ لِمَنْ لَهُ عَقْلٌ إن لم يتفكر تفكرا تاما.

Beşinci Mesele: Burada: { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Aklını kullanan bir kavim için” buyurmuştur. Anne babadan çocuğun meydana gelmesi muttarit (düzenli akıp giden), alışılagelmiş ve az farklılık gösteren bir durum olduğundan, avamın zihnine bunun tabiat gereği olduğu vehmi gelebilirdi; çünkü muttarit olan şey tabiata farklı olandan daha yakındır. Fakat şimşek ve yağmur muttarit ve hiç aksamayan bir durum değildir; zira bir beldede olurken diğerinde olmaz, bir vakitte olurken diğerinde olmaz, bazen şiddetli bazen zayıf olur; dolayısıyla bu, muhtar fâile delalet etme hususunda akıl için daha açıktır. Bu sebeple, tam bir tefekkürde bulunmasa bile aklı olan kimse için bunun bir ayet olduğunu belirtmiştir.

ثم قال تعالى:

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٥]

[Rûm Suresi (30), Âyet 25]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥)

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Göğün ve yerin O'nun emriyle durması da O'nun ayetlerindendir. Sonra sizi yerden bir tek çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki siz çıkıveriyorsunuz. (25)”

[في قوله تَعَالَى وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ] لَمَّا ذَكَرَ مِنَ الْعَوَارِضِ الَّتِي لِلسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ بَعْضَهَا، ذَكَرَ مِنْ لَوَازِمِهَا الْبَعْضَ وَهِيَ قِيَامُهَا، فإن الأرض

[Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } “Göğün ve yerin O'nun emriyle durması da O'nun ayetlerindendir” buyruğu hakkında:] [Allah] gök ve yere ait arazların bir kısmını zikredince, onların lazımî durumlarından olan bir kısmını, yani ayakta durmalarını (yerlerinde sabit kalmalarını) zikretti. Çünkü yer...

لِثِقَلِهَا يَتَعَجَّبُ الْإِنْسَانُ مِنْ وُقُوفِهَا وَعَدَمِ نُزُولِهَا وَكَوْنُ السَّمَاءِ يَتَعَجَّبُ مِنْ عُلُوِّهَا وَثَبَاتِهَا مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ، وَهَذَا مِنَ اللَّوَازِمِ، فَإِنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْرُجُ عَنْ مَكَانِهَا الَّذِي هِيَ فِيهِ وَالسَّمَاءُ كَذَلِكَ لَا تَخْرُجُ عَنْ مَكَانِهَا الَّذِي هِيَ فِيهِ فَإِنْ قِيلَ إِنَّهَا تَتَحَرَّكُ فِي مَكَانِهَا كَالرَّحَى وَلَكِنِ اتَّفَقَ الْعُقَلَاءُ عَلَى أَنَّهَا فِي مَكَانِهَا لَا تَخْرُجُ عَنْهُ، وَهَذِهِ آيَةٌ ظَاهِرَةٌ لِأَنَّ كَوْنَهُمَا فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي هُمَا فِيهِ وَعَلَى الْمَوْضِعِ/ الَّذِي هُمَا عَلَيْهِ مِنَ الْأُمُورِ الْمُمْكِنَةِ، وَكَوْنُهُمَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ جَائِزٌ، فَكَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَخْرُجَا مِنْهُ فَلَمَّا لَمْ يَخْرُجَا كَانَ ذَلِكَ تَرْجِيحًا لِلْجَائِزِ عَلَى غَيْرِهِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ، وَالْفَلَاسِفَةُ قَالُوا كَوْنُ الْأَرْضِ فِي الْمَكَانِ الَّذِي هِيَ فِيهِ طَبِيعِيٌّ لَهَا لِأَنَّهَا أَثْقَلُ الْأَشْيَاءِ وَالثَّقِيلُ يَطْلُبُ الْمَرْكَزَ وَالْخَفِيفُ يَطْلُبُ الْمُحِيطَ وَالسَّمَاءُ كَوْنُهَا فِي مَكَانِهَا إِنْ كَانَتْ ذَاتَ مَكَانِ فَلَذَاتِهَا فَقِيَامُهُمَا فِيهِمَا بِطَبْعِهِمَا، فَنَقُولُ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا أَنَّ الْقَوْلَ بِالطَّبِيعَةِ بَاطِلٌ، وَالَّذِي نَزِيدُهُ هَاهُنَا أَنَّكُمْ وَافَقْتُمُونَا بِأَنَّ مَا جَازَ عَلَى أَحَدِ الْمِثْلَيْنِ جَازَ عَلَى الْمِثْلِ الْآخَرِ، لَكِنَّ مُقَعَّرَ الْفَلَكِ لَا يُخَالِفُ مُحَدَّبَهُ فِي الطَّبْعِ فَيَجُوزُ حُصُولُ مُقَعَّرِهِ فِي مَوْضِعِ مُحَدَّبِهِ، وَذَلِكَ بِالْخُرُوجِ وَالزَّوَالِ فَإِذَنِ الزَّوَالُ عَنِ الْمَكَانِ مُمْكِنٌ لَا سِيَّمَا عَلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا مُحَدَّدَةُ الْجِهَاتِ عَلَى مَذْهَبِكُمْ أَيْضًا وَالْأَرْضُ كَانَتْ تَجُوزُ عَلَيْهَا الْحَرَكَةُ الدَّوْرِيَّةُ، كَمَا تَقُولُونَ عَلَى السَّمَاءِ فَعَدَمُهَا وَسُكُونُهَا لَيْسَ إِلَّا بِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

...ağırlığı sebebiyle insan onun durmasına ve aşağı düşmemesine hayret eder; göğün durumu ise direksiz yükselmiş olmasına ve sabitliğine hayret edilir. Bu durum lazımî hallerdendir; zira yer bulunduğu mekândan dışarı çıkmaz, gök de aynı şekilde bulunduğu mekândan dışarı çıkmaz. Şayet göğün değirmen taşı gibi kendi mekânında hareket ettiği söylense bile akıl sahipleri onun mekânında kaldığı ve dışına çıkmadığı hususunda ittifak etmiştir. Bu apaçık bir ayettir; çünkü her ikisinin de bulundukları yerde ve bulundukları hal üzere olmaları mümkün olan durumlardandır; onların başka bir yerde bulunmaları da caizdi, dolayısıyla oradan çıkmaları mümkündü. Çıkmadıklarına göre bu, caiz olan bir durumun diğerine tercih edilmesidir ve bu da ancak muhtar bir fâil ile mümkündür. Filozoflar ise şöyle demiştir: Yerin bulunduğu mekânda olması onun tabiatı gereğidir; çünkü o eşyanın en ağırıdır, ağır olan ise merkezi talep eder, hafif olan da çevreyi (muhiti) talep eder. Göğe gelince, onun mekânında olması -şayet bir mekânı varsa- kendi zatı gereğidir; dolayısıyla ikisinin de buralarda durması tabiatları iledir. Biz deriz ki: Tabiat görüşünün bâtıl olduğu defalarca geçti. Burada ilave edeceğimiz husus şudur: Sizler iki benzerden birine caiz olan şeyin diğerine de caiz olacağı konusunda bizimle hemfikirsiniz. Oysa feleğin iç yüzeyi (muka'arı) tabiat bakımından dış yüzeyinden (muhaddebinden) farklı değildir; dolayısıyla iç yüzeyinin dış yüzeyinin yerinde bulunması caizdir ve bu da mekândan çıkmak ve zeval bulmakla olur. O halde mekândan zeval bulmak mümkündür; bilhassa dünya seması için böyledir, zira o sizin mezhebinize göre de yönleri sınırlandırılmış olandır. Yere gelince, tıpkı gök hakkında söylediğiniz gibi onun hakkında da dairesel hareket caizdi; dolayısıyla bu hareketin olmaması ve onun sükûnet bulması ancak muhtar bir fâil iledir. Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ اللَّهُ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَمْرَيْنِ، أَمَّا مِنَ الْأَنْفُسِ فَقَوْلُهُ: خَلَقَ لَكُمْ اسْتَدَلَّ بِخَلْقِ الزَّوْجَيْنِ وَمِنَ الْآفَاقِ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ فِي قَوْلِهِ: خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَمِنْ لَوَازِمَ الْإِنْسَانِ اخْتِلَافُ اللِّسَانِ وَاخْتِلَافُ الْأَلْوَانِ وَمِنْ عَوَارِضِهِ الْمَنَامُ وَالِابْتِغَاءُ وَمِنْ عَوَارِضِ الْآفَاقِ الْبُرُوقُ وَالْأَمْطَارُ وَمِنْ لَوَازِمِهَا قِيَامُ السَّمَاءِ وَقِيَامُ الأرض، لأن الواحد يكفي للإقرار بالحق والثاني: يفيد الاستقرار بالحق، ومن هذا اعتبر شهادة شاهدين فإن قول أحدهما يُفِيدُ الظَّنَّ وَقَوْلُ الْآخَرِ يُفِيدُ تَأْكِيدَهُ وَلِهَذَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] .

Birinci Mesele: Allah her bâbdan iki husus zikretti: Enfüse dair olan hususta: { خَلَقَ لَكُمْ } “Sizin için yarattı” buyruğunda iki eşin yaratılışıyla delil getirdi. Âfâka dair olan hususta: { خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılması” buyruğunda gök ve yeri zikretti. İnsanın lazımî hallerinden dil farklılığı ve renk farklılığını; onun arazlarından uyku ve rızık arayışını; âfâkın arazlarından şimşekler ve yağmurları; lazımî hallerinden ise göğün durmasını ve yerin durmasını zikretti. Çünkü bir delil hakkı ikrar etmek için yeterlidir, ikincisi ise hakta sebatı/istikrarı sağlar. İki şahidin şehadeti de bundan ötürü muteber sayılmıştır; zira birinin sözü zannı (kanaati), diğerinin sözü ise onun teyidini ifade eder. Bu sebeple İbrahim aleyhisselâm: { بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Evet [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بِأَمْرِهِ أَيْ بقوله: قوما أو بإرادته قيامها، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ مُوَافِقٌ لِلْإِرَادَةِ، وَعِنْدَنَا لَيْسَ كَذَلِكَ وَلَكِنَّ النِّزَاعَ فِي الْأَمْرِ الَّذِي لِلتَّكْلِيفِ لَا فِي الْأَمْرِ الَّذِي لِلتَّكْوِينِ، فَإِنَّا لَا نُنَازِعُهُمْ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: كُنْ وكُونُوا يا نارُ كُونِي مُوَافِقٌ لِلْإِرَادَةِ.

İkinci Mesele: O'nun: { بِأَمْرِهِ } “O'nun emriyle” buyruğu; yani O'nun "durun" buyruğuyla yahut durmalarını irade etmesiyledir. Zira Mu'tezile'ye göre emir iradeye uygundur; bize göre ise öyle değildir. Ancak [bizimle onlar arasındaki] ihtilaf teklifî emir hakkındadır, tekvinî emir hakkında değildir; nitekim O'nun { كُنْ } “Ol”, { كُونُوا } “Olun” ve { يا نارُ كُونِي } “Ey ateş, ol!” buyruklarının iradeye uygun olduğu hususunda biz onlarla ihtilaf etmeyiz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ هَاهُنَا: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ وَقَالَ قَبْلَهُ: وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ وَلَمْ يَقُلْ أَنْ يُرِيَكُمْ، وَإِنْ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ أَنْ مُضْمَرَةٌ هُنَاكَ مَعْنَاهُ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرِيَكُمْ لِيَصِيرَ كَالْمَصْدَرِ بِأَنْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقِيَامَ لَمَّا كَانَ غَيْرَ مُتَغَيِّرٍ أَخْرَجَ الْفِعْلَ بِأَنَّ عَنِ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ وَجَعَلَهُ مَصْدَرًا، لِأَنَّ الْمُسْتَقْبَلَ يُنْبِئُ عَنِ التَّجَدُّدِ، وَفِي الْبَرْقِ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تَتَجَدَّدُ فِي زَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَعَهُ شَيْئًا مِنَ الْحُرُوفِ الْمَصْدَرِيَّةِ.

Üçüncü Mesele: Burada: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ } “Durması da O'nun ayetlerindendir” buyurmuş, bundan önce ise { وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ } “Size göstermesi de O'nun ayetlerindendir” buyurup *en yüriyeküm* (أَنْ يُرِيَكُمْ) dememiştir. Bazı müfessirler orada mastarlık *en* edatının takdir edildiğini ve *en* ile mastar hükmüne geçmesi için mananın "size göstermesi O'nun ayetlerindendir" şeklinde olduğunu söyleseler de [durum farklıdır]. Çünkü ayakta durma/sabit kalma değişmeyen bir durum olduğundan, fiili *en* edatıyla gelecek zaman fiili olmaktan çıkarıp mastar kılmıştır; zira muzari fiil yenilenme bildirir. Şimşekte ise, o bir vakitte olup diğerinde olmayan (yenilenen) durumlardan olduğu için onu gelecek zaman (muzari) lafzıyla zikretmiş ve onunla birlikte mastar harflerinden hiçbirini anmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ سِتَّةَ دَلَائِلَ، وَذَكَرَ فِي أَرْبَعَةٍ مِنْهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي الْأَوَّلِ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Dördüncü Mesele: [Allah] altı delil zikretmiş ve bunların dördünde: "Şüphesiz bunda elbette ayetler vardır" buyurmuştur; ilkinde -ki O'nun şu buyruğudur:- zikretmemiştir:

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ [الروم: ٢٠] وَلَا فِي الْآخَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ أَمَّا فِي الْأَوَّلِ فَلِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَهُ: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ [الروم: ٢١] أَيْضًا دَلِيلُ الْأَنْفُسِ، فَخَلْقُ الْأَنْفُسِ وَخَلْقُ الْأَزْوَاجِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، عَلَى مَا بَيَّنَّا، غَيْرَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَمْرَيْنِ لِلتَّقْرِيرِ بِالتَّكْرِيرِ، فَإِذَا قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ كَانَ عَائِدًا إِلَيْهِمَا، وَأَمَّا فِي قِيَامِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَنَقُولُ فِي الْآيَاتِ السَّمَاوِيَّةِ ذَكَرَ أَنَّهَا آيَاتٌ لِلْعَالِمِينَ

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Sizi bir topraktan yaratması O'nun ayetlerindendir” [Rûm 20]; ve sonuncusunda da -ki O'nun: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ } “Göğün ve yerin durması O'nun ayetlerindendir” buyruğudur- zikretmemiştir. Birincisine gelince; çünkü bundan sonra gelen: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ } “Sizin için yaratması O'nun ayetlerindendir” [Rûm 21] buyruğu da enfüsî delildir; zira açıkladığımız üzere nefislerin yaratılışı ile eşlerin yaratılışı aynı bâbdandır. Şu kadar var ki Teâlâ tekrar ile pekiştirmek için her bâbdan iki husus zikretmiştir; dolayısıyla: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ } “Şüphesiz bunda ayetler vardır” buyurduğunda bu ikisine de râci olmuştur. Göğün ve yerin durmasına gelince; deriz ki: Semavî ayetlerde bunların âlimler için ayetler olduğunu zikretmiştir...

وَلِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ لِظُهُورِهَا/ فَلَمَّا كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ ظَاهِرًا فَفِي آخِرِ الْأَمْرِ بَعْدَ سَرْدِ الدَّلَائِلِ يَكُونُ أَظْهَرَ، فَلَمْ يُمَيِّزْ أَحَدًا عَنْ أَحَدٍ فِي ذَلِكَ، وَذَكَرَ مَا هُوَ مَدْلُولُهُ وَهُوَ قُدْرَتُهُ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَقَالَ: ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ وَفِيهَا مَسَائِلُ:

...ve açıklığı sebebiyle de aklını kullanan bir kavim için [olduğunu zikretmiştir]. İşin başında açık olduğu gibi, deliller sıralandıktan sonra işin sonunda daha da açık hale gelince, bu hususta hiç kimseyi kimseden ayırt etmemiş ve bunun medlûlü olan [yeniden diriltmeye] gücünün yetmesini zikrederek: { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Sonra sizi yerden bir tek çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki siz çıkıveriyorsunuz” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا وَجْهُ الْعَطْفِ يتم، وَبِمَ تَعَلُّقُ ثُمَّ؟ فَنَقُولُ مَعْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا بَيَّنَ لَكُمْ كَمَالَ قُدْرَتِهِ بِهَذِهِ الْآيَاتِ بَعْدَ ذَلِكَ يُخْبِرُكُمْ وَيُعْلِمُكُمْ أَنَّهُ إِذَا قَالَ لِلْعِظَامِ الرَّمِيمَةِ اخْرُجُوا مِنَ الْأَجْدَاثِ يَخْرُجُونَ أَحْيَاءً.

Birinci Mesele: [Cümlenin] atıf yönü nedir ve *sümme* (ثُمَّ) neye taalluk eder? Biz deriz ki, anlamı -Allah en doğrusunu bilir ya- şudur: Teâlâ bu ayetlerle size kudretinin kemalini beyan edince, bundan sonra çürümüş kemiklere "Kabirlerden çıkın!" dediğinde onların diri olarak çıkacaklarını size haber vermekte ve bildirmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُ الْقَائِلِ دَعَا فُلَانٌ فُلَانًا مِنَ الْجَبَلِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ يَا فُلَانُ اصْعَدْ إِلَى الْجَبَلِ، فَيُقَالُ دَعَاهُ مِنَ الْجَبَلِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَدْعُوُّ يُدْعَى مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ يَا فُلَانُ انْزِلْ مِنَ الْجَبَلِ، فَيُقَالُ دَعَاهُ مِنَ الْجَبَلِ، وَلَا يَخْفَى عَلَى الْعَاقِلِ أَنَّ الدُّعَاءَ لَا يَكُونُ مِنَ الْأَرْضِ إِذَا كَانَ الدَّاعِي هُوَ اللَّهُ، فَالْمَدْعُوُّ يُدْعَى مِنَ الْأَرْضِ يَعْنِي أَنْتُمْ تَكُونُونَ فِي الْأَرْضِ فَيَدْعُوكُمْ مِنْهَا فَتَخْرُجُونَ.

İkinci Mesele: Bir kimsenin "Falan falanı dağdan çağırdı" sözü; çağıran kimsenin "Ey falan, dağa çık!" demesi gibi çağrının dağdan yapılmış olması ihtimalini taşıdığı gibi -ki bu durumda onu dağdan çağırdı denir-; çağrılan kimsenin "Ey falan, dağdan in!" demesi gibi dağdan çağrılması ihtimalini de taşır -ki bu durumda da onu dağdan çağırdı denir-. Akıl sahibine gizli kalmaz ki, çağıran Allah olduğunda çağrı yerden yapılmış olmaz; dolayısıyla çağrılan yerden çağrılmaktadır. Yani siz yerde olacaksınız, O da sizi oradan çağıracak, siz de çıkacaksınız.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا أَنْتُمْ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لِلْمُفَاجَأَةِ يَعْنِي يَكُونُ ذَلِكَ بِكُنْ فَيَكُونُ.

Üçüncü Mesele: Teâlâ'nın: { إِذا أَنْتُمْ } “Bir de bakarsınız ki siz...” buyruğunun sürpriz/ansızınlık (müfâcea) bildirdiğini beyan etmiştik; yani bu, "Ol" [emriyle] hemen oluverir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ هَاهُنَا إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ، وَقَالَ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ أَوَّلًا: ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ [الروم: ٢٠] فَنَقُولُ هُنَاكَ يَكُونُ خَلْقٌ وَتَقْدِيرٌ وَتَدْرِيجٌ وَتَرَاخٍ حَتَّى يَصِيرَ التُّرَابُ قَابِلًا لِلْحَيَاةِ فَيَنْفُخُ فِيهِ رُوحَهُ، فَإِذَا هُوَ بَشَرٌ، وَأَمَّا فِي الْإِعَادَةِ لَا يَكُونُ تَدْرِيجٌ وَتَرَاخٍ بَلْ يَكُونُ نِدَاءٌ وخروج، فلم يقل هاهنا ثم. ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: Burada: { إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Bir de bakarsınız ki siz çıkıveriyorsunuz” buyurmuş, insanın ilk yaratılışında ise: { ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ } “Sonra bir de bakarsınız ki siz yayılan birer insan oluvermişsiniz” [Rûm 20] buyurmuştur. Biz deriz ki: Orada toprak hayatı kabul edebilecek hale gelinceye ve [Allah] ona ruhundan üfleyip o bir insan oluverinceye kadar yaratma, takdir, aşama aşama olma (tedric) ve bir süre geçme (terahi) vardır. İadeye (yeniden yaratmaya) gelince, onda aşama aşama olma ve gecikme yoktur; bilakis bir nida ve [hemen] çıkış vardır; bu sebeple burada *sümme* (sonra) dememiştir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Rûm Suresi (30), Âyetler 26-27]

وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (٢٦) وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)

{ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (٢٦) وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) } “Göklerde ve yerde kim varsa hepsi O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. (26) Varlıkları ilkin yaratan, sonra onu tekrar diriltecek olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfat/misal O'nundur. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. (27)”

لَمَّا ذَكَرَ الْآيَاتِ وَكَانَ مَدْلُولُهَا الْقُدْرَةَ عَلَى الْحَشْرِ الَّتِي هِيَ الْأَصْلُ الْآخَرُ، وَالْوَحْدَانِيَّةُ الَّتِي هِيَ الْأَصْلُ الْأَوَّلِ، أَشَارَ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَعْنِي لَا شَرِيكَ لَهُ أَصْلًا لِأَنَّ كُلَّ مَنْ فِي السموات وكل من في الأرض، ونفس السموات والأرض لَهُ وَمِلْكُهُ، فَكُلٌّ لَهُ مُنْقَادُونَ قَانِتُونَ، وَالشَّرِيكُ يَكُونُ مُنَازِعًا مُمَاثِلًا، فَلَا شَرِيكَ لَهُ أَصْلًا ثُمَّ ذَكَرَ الْمَدْلُولَ الْآخَرَ، فَقَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ أَيْ فِي نَظَرِكُمُ الْإِعَادَةُ أَهْوَنُ مِنَ الْإِبْدَاءِ/ لِأَنَّ مَنْ يَفْعَلُ فِعْلًا أَوَّلًا يَصْعُبُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِذَا فَعَلَ بَعْدَ ذَلِكَ مِثْلَهُ يَكُونُ أَهْوَنَ، وَقِيلَ الْمُرَادُ هُوَ هَيِّنٌ عَلَيْهِ كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ اللَّهُ أَكْبَرُ أَيْ كَبِيرٌ، وَقِيلَ الْمُرَادُ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ أَيِ الْإِعَادَةُ أهون على الخالق من الإبداء لِأَنَّ فِي الْبَدْءِ يَكُونُ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ لَحْمًا ثُمَّ عَظْمًا ثُمَّ يُخْلَقُ بَشَرًا ثُمَّ يَخْرُجُ طِفْلًا يَتَرَعْرَعُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَيَصْعُبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ كُلُّهُ، وَأَمَّا فِي الْإِعَادَةِ فَيَخْرُجُ بَشَرًا سَوِيًّا بِكُنْ فَيَكُونُ أَهْوَنَ عَلَيْهِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ وَعَلَيْهِ نَتَكَلَّمُ فَنَقُولُ هُوَ أَهْوَنُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِأَنَّ فِي الْبَدْءِ خَلْقَ الْأَجْزَاءِ وَتَأْلِيفَهَا وَالْإِعَادَةُ تَأْلِيفٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَمْرَ الْوَاحِدَ أَهْوَنُ مِنْ أَمْرَيْنِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ فِيهِ صُعُوبَةٌ، وَلِنُبَيِّنَ هَذَا فَنَقُولُ الْهَيِّنُ هُوَ مَا لَا يَتْعَبُ فِيهِ الْفَاعِلُ، وَالْأَهْوَنُ مَا لَا يَتْعَبُ فِيهِ الْفَاعِلُ بِالطَّرِيقِ الْأُولَى، فَإِذَا قَالَ قَائِلٌ إِنَّ الرَّجُلَ الْقَوِيَّ لَا يَتْعَبُ من نقل شعيرة من مَوْضِعٍ وَسَلَّمَ السَّامِعُ لَهُ ذَلِكَ، فَإِذَا قَالَ فَكَوْنُهُ لَا يَتْعَبُ مِنْ نَقْلِ خَرْدَلَةٍ يَكُونُ ذَلِكَ كَلَامًا مَعْقُولًا مُبْقِي عَلَى حَقِيقَتِهِ.

[Allah] medlûlü diğer bir asıl (temel ilke) olan haşre kudret ile birinci asıl olan vahdaniyet olan ayetleri zikredince: { وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde kim varsa O'nundur” buyruğuyla buna işaret etti; yani O'nun hiçbir şekilde ortağı yoktur, çünkü göklerde olan herkes, yerde olan herkes ve göklerle yerin bizzat kendisi O'nundur ve O'nun mülküdür; hepsi O'na boyun eğmiş ve itaatkârdır. Ortak ise çekişen ve denk olandır; dolayısıyla O'nun asla ortağı yoktur. Sonra diğer medlûlü zikredip Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Varlıkları ilkin yaratan, sonra onu tekrar diriltecek olan O'dur; bu O'na göre daha kolaydır” buyurdu. Yani sizin bakışınızda yeniden yapmak ilkin yapmaktan daha kolaydır; çünkü bir işi ilk kez yapan kimseye o zor gelir, daha sonra onun benzerini yaptığında ise daha kolay olur. Şöyle de denilmiştir: Maksat, bir kimsenin "Allahu Ekber" (Allah en büyüktür / büyüktür) sözünde "kebîr" (büyük) dendiği gibi, "bu O'na kolaydır" demektir. Şöyle de denilmiştir: Maksat O'na daha kolay olmasıdır; yani iade etmek, yaratıcıya ilk yaratmadan daha kolaydır; çünkü ilk yaratılışta nutfe kan pıhtısı (alaka), sonra et parçası (mudğa), sonra et, sonra kemik olur, sonra insan olarak yaratılır, sonra büyüyen bir çocuk olarak çıkar ve benzeri hallerden geçer; bunların hepsi O'na güç gelir. İadede ise "Ol" [emriyle] tastamam bir insan olarak çıkar, dolayısıyla O'na daha kolay olur. Birinci vecih daha doğrudur ve sözümüzü onun üzerine bina ederiz: Deriz ki, "daha kolaydır" ifadesinin sebebi, ilk yaratılışta parçaların yaratılması ve birleştirilmesi (telifi), iadede ise sadece birleştirilmenin olmasıdır. Şüphe yok ki tek bir iş iki işten daha kolaydır; buradan diğer işin zor olacağı sonucu da çıkmaz. Bunu açıklamak için deriz ki: Kolay (heyvin), fâilin onda yorulmadığı şeydir; daha kolay (ehven) ise fâilin evleviyetle onda yorulmadığı şeydir. Biri: "Güçlü adam bir arpa tanesini bir yerden taşımaktan dolayı yorulmaz" dese ve dinleyen de bunu kabul etse; sonra: "Bir hardal tanesini taşımaktan hiç yorulmaz" derse, bu akla uygun ve hakikati üzere bırakılmış bir söz olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَيْ قَوْلُنَا هُوَ أهون عليه

Sonra Teâlâ: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde en yüce sıfat/misal O'nundur. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir” buyurdu. Yani "O'na daha kolaydır" sözümüzden...

يُفْهَمُ مِنْهُ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ مَا يَكُونُ فِي الْآخَرِ تَعَبٌ كَمَا يُقَالُ إِنَّ نَقْلَ الْخَفِيفِ أَهْوَنُ مِنْ نَقْلِ الثَّقِيلِ وَالْآخَرُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَوْلَوِيَّةِ مِنْ غَيْرِ لُزُومِ تَعَبٍ فِي الْآخَرِ فَقَوْلُهُ: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كَوْنَهُ أَهْوَنَ بِالْمَعْنَى الثَّانِي لَا يُفْهَمُ مِنْهُ الْأَوَّلُ وَهَاهُنَا فَائِدَةٌ ذَكَرَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ [مَرْيَمَ: ٢١] وَقَالَ هَاهُنَا: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ فَقَدَّمَ هُنَاكَ كَلِمَةَ عَلَيَّ وَأَخَّرَهَا هُنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْنَى الَّذِي قَالَ هُنَاكَ إِنَّهُ هَيِّنٌ هُوَ خَلْقُ الْوَلَدِ مِنَ الْعَجُوزِ وَأَنَّهُ صَعْبٌ عَلَى غَيْرِهِ وَلَيْسَ بِهَيِّنٍ إِلَّا عَلَيْهِ فَقَالَ: هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ يَعْنِي لَا عَلَى غَيْرِي، وَأَمَّا هَاهُنَا الْمَعْنَى الَّذِي ذُكِرَ أَنَّهُ أَهْوَنُ هُوَ الْإِعَادَةُ وَالْإِعَادَةُ عَلَى كُلِّ مُبْدِئٍ أَهْوَنُ فَقَالَ: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ، فَالتَّقْدِيمُ هُنَاكَ كَانَ لِلْحَصْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَهُوَ قَوْلُنَا أَهْوَنُ عَلَيْهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْكُمْ لَهُ مَعْنًى وَعَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَهُ مَعْنًى أَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَلَمَّا قَالَ: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَكَانَ ذَلِكَ مَثَلًا مَضْرُوبًا لِمَنْ فِي الْأَرْضِ مِنَ النَّاسِ فَيُفِيدُ ذَلِكَ أَنَّ لَهُ الْمَثَلَ الْأَعْلَى مِنْ أَمْثِلَةِ النَّاسِ وَهُمْ أَهْلُ الْأَرْضِ وَلَا يُفِيدُ أَنَّ لَهُ الْمَثَلَ الْأَعْلَى مِنْ أَمْثِلَةِ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَعْنِي هَذَا مَثَلٌ مَضْرُوبٌ لَكُمْ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى مِنْ هَذَا الْمَثَلِ ومن كل مثل يضرب في السموات، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَمَعْنَاهُ أَنَّ لَهُ الْمَثَلَ الْأَعْلَى أَيْ فِعْلَهُ وَإِنْ شَبَّهَهُ بِفِعْلِكُمْ وَمَثَّلَهُ بِهِ، لَكِنَّ ذَاتَهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا. وَقِيلَ الْمَثَلُ الْأَعْلَى أَيِ الصِّفَةُ الْعُلْيَا وَهِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَيْ كَامِلُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْمُمْكِنَاتِ، شَامِلُ الْعِلْمِ بِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ، فَيَعْلَمُ الْأَجْزَاءَ فِي الْأَمْكِنَةِ وَيَقْدِرُ على جمعها وتأليفها.

...iki şey anlaşılır: Birincisi, "Hafif bir şeyi taşımak ağır bir şeyi taşımaktan daha kolaydır" denildiğinde olduğu gibi diğerinde yorgunluk bulunan durumdur. İkincisi ise, diğerinde bir yorgunluk gerekmeden zikrettiğimiz evleviyettir. Dolayısıyla O'nun: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce misal O'nundur” buyruğu, "daha kolay" olmasının birinci anlamda değil, ikinci anlamda olduğuna ve birincinin anlaşılmayacağına bir işarettir. Burada Keşşâf sahibinin zikrettiği bir fayda vardır: Allah Teâlâ başka bir yerde: { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } “O bana kolaydır” [Meryem 21] buyurmuş, burada ise { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “O, O'na daha kolaydır” buyurmuştur; orada { عَلَيَّ } “bana” kelimesini öne almış, burada ise geriye bırakmıştır. Çünkü orada "kolaydır" dediği mana, yaşlı kadından çocuk yaratılmasıdır ve bu başkasına zordur, sadece O'na kolaydır; bu sebeple "başkasına değil, sadece Bana kolaydır" manasında { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } buyurmuştur. Burada ise "daha kolaydır" şeklinde zikredilen mana iadedir (yeniden yaratmadır) ve iade her ilk yaratan/yapan kimseye daha kolaydır; bu sebeple hasr (sınırlama) yoluyla olmaksızın { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } buyurmuştur. Dolayısıyla oradaki takdim hasr içindir. Teâlâ'nın: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğuna gelince; bizim "size nispetle O'na daha kolaydır" dediğimiz birinci veche göre bunun bir manası vardır, zikrettiğimiz diğer veche göre de bir manası vardır. Birinci veche göre: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى } buyurduğunda bu, yeryüzündeki insanlara verilmiş bir misal olduğundan O'nun insanların -ki onlar yer ehlidir- misallerinden en yüce misale sahip olduğunu ifade eder; meleklerin misallerinden en yüce misale sahip olduğunu ifade etmez. Bu sebeple: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur; yani bu size verilmiş bir misaldir, O ise bu misalden de göklerde verilen her misalden de daha yüce bir misale sahiptir. İkinci veche göre ise anlamı şudur: En yüce misal O'nundur; yani fiilini sizin fiilinize benzetip onunla misallendirse bile, zatının benzeri hiçbir şey yoktur, dolayısıyla en yüce sıfat O'nundur; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiştir. En yüce misalin en yüce sıfat olduğu ve onun da "Lâ ilâhe illallâh" olduğu söylenmiştir. Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyruğu ise; mümkün varlıklar üzerinde tam kudret sahibi, bütün mevcutları kuşatıcı ilim sahibidir demektir; dolayısıyla mekânlardaki parçaları bilir ve onları toplamaya ve birleştirmeye gücü yeter.

ثم قال تعالى:

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٨]

[Rûm Suresi (30), Âyet 28]

ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨)

{ ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “O size kendi nefislerinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiğimiz şeylerde sağ ellerinizin malik olduklarından (kölelerinizden) ortaklarınız var mıdır ki onda eşit olasınız da birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekinesiniz? İşte Biz aklını kullanan bir kavim için ayetleri böyle açıklarız. (28)”

لَمَّا بَيَّنَ الْإِعَادَةَ وَالْقُدْرَةَ عَلَيْهَا بِالْمَثَلِ بَعْدَ الدَّلِيلَيْنِ بَيَّنَ الْوَحْدَانِيَّةَ أَيْضًا بِالْمَثَلِ بَعْدَ الدَّلِيلِ، وَمَعْنَاهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَمْلُوكٌ لَا يَكُونُ شَرِيكًا لَهُ فِي مَالِهِ وَلَا يَكُونُ لَهُ حُرْمَةٌ مِثْلُ حُرْمَةِ سَيِّدِهِ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِبَادُ اللَّهِ شُرَكَاءً لَهُ وَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ عَظَمَةٌ مِثْلُ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يُعْبَدُوا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah] iki delilden sonra misal ile yeniden yaratmayı ve buna olan kudreti beyan edince, delilden sonra misal ile vahdaniyeti de beyan etti. Bunun anlamı şudur: İnsanın bir kölesi olsa o köle onun malında ortağı olamaz ve efendisinin hürmeti gibi bir hürmete sahip olamaz; öyleyse Allah'ın kullarının O'na ortak olmaları nasıl caiz olabilir ve ibadet edilecek derecede Allah Teâlâ'nın azameti gibi bir azamete sahip olmaları nasıl caiz olabilir? Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْمَثَلِ وَالْمُمَثَّلِ بِهِ مُشَابَهَةٌ مَا، ثُمَّ إِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا مُخَالَفَةٌ فَقَدْ يَكُونُ مُؤَكِّدًا لِمَعْنَى الْمَثَلِ وَقَدْ يَكُونُ مُوهِنًا لَهُ وَهَاهُنَا وَجْهُ الْمُشَابَهَةِ مَعْلُومٌ، وَأَمَّا الْمُخَالَفَةُ فَمَوْجُودَةٌ أَيْضًا وَهِيَ مُؤَكَّدَةٌ وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: مِنْ أَنْفُسِكُمْ يَعْنِي ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَعَ حَقَارَتِهَا وَنُقْصَانِهَا وَعَجْزِهَا، وَقَاسَ نَفْسَهُ عَلَيْكُمْ مَعَ عِظَمِهَا وَكَمَالِهَا وقدرتها وثانيها: قوله: مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَعْنِي عَبْدُكُمْ لَكُمْ عَلَيْهِمْ مِلْكُ اليد وهو طار [ىء] قَابِلٌ لِلنَّقْلِ وَالزَّوَالِ، أَمَّا النَّقْلُ فَبِالْبَيْعِ وَغَيْرِهِ وَالزَّوَالُ بِالْعِتْقِ وَمَمْلُوكُ اللَّهِ لَا خُرُوجَ لَهُ مِنْ مُلْكِ اللَّهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَإِذَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ مَمْلُوكَ يَمِينِكُمْ شَرِيكًا لَكُمْ مَعَ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَصِيرَ مِثْلَكُمْ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، بَلْ هُوَ فِي الْحَالِ مِثْلُكُمْ فِي الْآدَمِيَّةِ حَتَّى أَنَّكُمْ لَيْسَ لَكُمْ تَصَرُّفٌ فِي رُوحِهِ وَآدَمِيَّتِهِ بِقَتْلٍ وَقَطْعٍ وَلَيْسَ لَكُمْ مَنْعُهُمْ مِنَ الْعِبَادَةِ وَقَضَاءِ الْحَاجَةِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَمْلُوكُ اللَّهِ الَّذِي هُوَ مَمْلُوكُهُ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ شَرِيكًا لَهُ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ يَعْنِي الَّذِي لَكَمَ هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ لَكُمْ بَلْ هُوَ مِنَ اللَّهِ وَمِنْ رِزْقِهِ وَالَّذِي مِنَ اللَّهِ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ لَهُ فَإِذَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ لَكُمْ شَرِيكٌ فِي مَالِكُمْ مِنْ حَيْثُ الِاسْمِ،

Birinci Mesele: Misal ile kendisine misal getirilen şey arasında bir benzerlik bulunması gerekir. Sonra ikisi arasında bir farklılık varsa bu bazen misalin anlamını pekiştirir, bazen de onu zayıflatır. Burada benzerlik yönü malumdur; farklılığa gelince o da mevcuttur ve pekiştiricidir. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: O'nun: { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Kendi nefislerinizden” buyruğudur; yani küçüklüğü, noksanlığı ve acziyetiyle birlikte kendi nefislerinizden size bir misal getirdi ve büyüklüğü, kemali ve kudretiyle birlikte Kendi zatını size kıyas etti. İkincisi: O'nun: { مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduklarından” buyruğudur; yani köleniz üzerinde sadece zilyetlik mülkiyetiniz vardır ki bu arızîdir; intikale ve zevale kâbildir. İntikal satış ve benzeri yollarla, zeval ise azat etmekle olur. Allah'ın mülkü olan kimse ise hiçbir şekilde Allah'ın mülkünden çıkamaz. Durum böyleyken, elinizin altında bulunan kölenin her bakımdan sizin gibi olması caiz olduğu halde -hatta şu anda insanlık bakımından sizin gibidir; öyle ki öldürme ve bir uzvunu kesme suretiyle onun canında ve insanlığında tasarruf hakkınız yoktur, ibadetten ve ihtiyacını gidermekten onları alıkoyma hakkınız da yoktur- kölenizin size ortak olması caiz görülmezken, her yönden O'nun mülkü olan Allah'ın kulunun O'na ortak olması nasıl caiz olabilir? Üçüncüsü: O'nun: { مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiğimiz şeylerde ortaklar” buyruğudur; yani sizin olan şey hakikatte sizin değildir, bilakis Allah'tandır ve O'nun rızkındandır; Allah'tan olan şey ise hakikatte O'nundur. İsmen sizin olan malınızda sizin bir ortağınızın olması caiz değilken...

فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِيمَا لَهُ مِنْ حَيْثُ الْحَقِيقَةِ وَقَوْلُهُ: فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ أَيْ هَلْ أَنْتُمْ وَمَمَالِيكُكُمْ فِي شَيْءٍ مِمَّا تَمْلِكُونَ سَوَاءٌ لَيْسَ كَذَلِكَ فَلَا يَكُونُ لِلَّهِ شَرِيكٌ فِي شَيْءٍ مِمَّا يَمْلِكُهُ، لَكِنَّ كُلَّ شَيْءٍ فَهُوَ لِلَّهِ فَمَا تَدَّعُونَ إِلَهِيَّتَهُ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا أَصْلًا وَلَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَلَا يُعْبَدُ لِعَظَمَتِهِ وَلَا لِمَنْفَعَةٍ تَصِلُ إِلَيْكُمْ مِنْهُ، وَأَمَّا قَوْلُكُمْ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا فَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَمْلُوكَ هَلْ لَهُ عِنْدَكُمْ حرمة كحرمة الأحرار وإذا لم يكن للملوك مَعَ مُسَاوَاتِهِ إِيَّاكُمْ فِي الْحَقِيقَةِ وَالصِّفَةِ عِنْدَكُمْ حُرْمَةٌ، فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ الْمَمَالِيكِ الَّذِينَ لَا مُسَاوَاةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمَالِكِ بِوَجْهٍ مِنَ/ الْوُجُوهِ وَإِلَى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ: تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ.

...hakikat itibarıyla O'na ait olan şeyde O'nun bir ortağının bulunması nasıl caiz olabilir? O'nun: { فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ } “Onda eşit olasınız” buyruğu; yani siz ve köleleriniz malik olduğunuz bir şeyde eşit misiniz? Hayır, böyle değildir; dolayısıyla malik olduğu hiçbir şeyde Allah'ın bir ortağı olamaz. Oysa her şey Allah'ındır; sizin ilahlığını iddia ettiğiniz şeyler ise hiçbir şeye, bir hardal tanesi ağırlığına bile malik değildir. Dolayısıyla ne büyüklüğünden ötürü ne de size ulaşacak bir menfaatinden ötürü ibadet edilir. Sizin: "Bunlar bizim şefaatçilerimizdir" sözünüze gelince, durum öyle değildir; zira bir kölenin sizin yanınızda hürlerin hürmeti gibi bir hürmeti var mıdır? Hakikatte ve vasıfta sizinle eşit olmasına rağmen kölenin sizin yanınızda bir hürmeti (dokunulmazlığı/itibarı) yokken, Mâlik ile aralarında hiçbir bakımdan eşitlik bulunmayan kölelerin durumu nasıl olabilir? İşte O: { تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekinesiniz” buyruğuyla buna işaret etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: بِهَذَا نَفَى جَمِيعَ وُجُوهِ حُسْنِ الْعِبَادَةِ عَنِ الْغَيْرِ لِأَنَّ الْأَغْيَارَ إِذَا لَمْ يَصْلُحُوا لِلشَّرِكَةِ فَلَيْسَ لَهُمْ مِلْكٌ وَلَا مُلْكٌ، فَلَا عَظَمَةَ لَهُمْ حَتَّى يُعْبَدُوا لِعَظَمَتِهِمْ وَلَا يُرْتَجَى مِنْهُمْ مَنْفَعَةٌ لِعَدَمِ مِلْكِهِمْ حَتَّى يُعْبَدُوا لِنَفْعٍ وَلَيْسَ لَهُمْ قُوَّةٌ وَقُدْرَةٌ لِأَنَّهُمْ عَبِيدٌ وَالْعَبْدُ الْمَمْلُوكُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَلَا تَخَافُوهُمْ كَمَا تَخَافُونَ أَنْفُسَكُمْ، فَكَيْفَ تَخَافُونَهُمْ خَوْفًا أَكْثَرَ مِنْ خَوْفِكُمْ بَعْضًا مِنْ بَعْضٍ حَتَّى تَعْبُدُوهُمْ لِلْخَوْفِ.

İkinci Mesele: Bununla [Allah], başkasına ibadet etmenin bütün meşruiyet/güzellik vecihlerini nefyetmiştir. Çünkü başkaları ortaklığa elverişli olmadıklarında onların ne bir mülk sahipliği ne de bir hâkimiyeti vardır; dolayısıyla azametleri sebebiyle kendilerine ibadet edilecek bir azametleri yoktur. Mülkleri bulunmadığı için kendilerine ibadet edilecek bir menfaat de onlardan umulamaz. Güç ve kudretleri de yoktur; çünkü onlar köledirler, köle olan kul ise hiçbir şeye güç yetiremez. Dolayısıyla birbirinizden korktuğunuz gibi onlardan korkmazsınız; öyleyse korkudan dolayı kendilerine ibadet edecek kadar birbirinizden korktuğunuzdan daha fazla onlardan nasıl korkarsınız?

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أَيْ نُبَيِّنُهَا بِالدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ الْقَطْعِيَّةِ وَالْأَمْثِلَةِ وَالْمُحَاكِيَاتِ الْإِقْنَاعِيَّةِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ، يَعْنِي لَا يَخْفَى الْأَمْرُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى من لا يكون له عقل. ثم قال تعالى:

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “İşte akleden bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız”. Yani akleden bir topluluk için onları kesin deliller, burhanlar, ikna edici örnekler ve temsillerle açıklarız. Yani bundan sonra durum, ancak aklı olmayan kimseye gizli kalır. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٢٩]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 29]

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٩)

{ بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٩) } “Bilakis o zulmedenler, bilgisizce kendi hevalarına uydular. Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir? Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”

أَيْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُشْرِكَ بِالْمَالِكِ مَمْلُوكُهُ وَلَكِنَّ الَّذِينَ أَشْرَكُوا اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ وَأَثْبَتُوا شُرَكَاءَ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ أَيْ هَؤُلَاءِ أَضَلَّهُمُ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُمْ، فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يُحْزِنَكَ قَوْلُهُمْ، وَهَاهُنَا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ مُقَوٍّ لِمَا تَقَدَّمَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ لَا شَرِيكَ لَهُ بِوَجْهٍ مَا ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَلِ الْمُشْرِكُونَ يُشْرِكُونَ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ، يُقَالُ فِيهِ أَنْتَ أَثْبَتَّ لَهُمْ تَصَرُّفًا عَلَى خِلَافِ رِضَاهُ وَالسَّيِّدُ الْعَزِيزُ هُوَ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَبْدُهُ عَلَى تَصَرُّفٍ يُخَالِفُ رِضَاهُ، فَقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِاسْتِقْلَالِهِ بَلْ بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ، لَمَّا تَرَكُوا اللَّهَ تَرَكَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ أَخَذُوهُ لَا يغني عنهم شيئا فلا ناصر لهم.

Yani kölesinin Mâlik'e ortak koşulması caiz değildir; fakat şirk koşanlar bilgisizce hevalarına uymuş ve delilsiz olarak ortaklar isnat etmişlerdir. Sonra bunun Allah'ın iradesiyle olduğunu şu buyruğuyla açıkladı: { فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir?” Yani bunları Allah saptırmıştır, dolayısıyla onlara hiçbir hidayet edici yoktur; öyleyse onların sözleri seni üzmemelidir. Burada şöyle latif bir nükte vardır: O'nun: { فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir?” buyruğu önceki açıklamayı pekiştirmektedir. Şöyle ki; Allah'ın hiçbir şekilde ortağı olmadığını belirttikten sonra Yüce [Allah] bilakis müşriklerin bilgisizce şirk koştuklarını buyurunca, buna karşı şöyle denilebilir: "Sen onlar için [Allah'ın] rızasına aykırı bir tasarruf var kıldın; oysa aziz olan efendi, kölesinin kendi rızasına aykırı tasarrufta bulunmaya güç yetiremediği kimsedir." Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: Bu, onların bağımsız bir gücüyle değil, bilakis Allah'ın iradesiyledir. { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur”; onlar Allah'ı terk edince Allah da onları terk etti; [ilah olarak] edindikleri şeyler ise onlara hiçbir fayda sağlamaz, dolayısıyla onların hiçbir yardımcısı yoktur.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٠]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 30]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠)

{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠) } “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına [sarıl]. Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ أَيْ إِذَا تَبَيَّنَ الْأَمْرُ وَظَهَرَتِ الْوَحْدَانِيَّةُ وَلَمْ يَهْتَدِ الْمُشْرِكُ فَلَا تَلْتَفِتْ أَنْتَ إِلَيْهِمْ وَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ، وَقَوْلُهُ: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ أَيْ أَقْبِلْ بِكُلِّكَ عَلَى الدِّينِ عَبَّرَ عَنِ الذَّاتِ بِالْوَجْهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] أَيْ ذَاتَهُ بِصِفَاتِهِ، وَقَوْلُهُ: حَنِيفاً أَيْ مَائِلًا عَنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ أَيْ أَقْبِلْ عَلَى الدِّينِ وَمِلْ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ أَيْ لَا يَكُونُ فِي قَلْبِكَ شَيْءٌ آخَرُ فَتَعُودَ إِلَيْهِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الروم: ٣١] ثم قال الله تعالى: فِطْرَتَ اللَّهِ أَيِ الْزَمْ فِطْرَةَ اللَّهِ وَهِيَ التَّوْحِيدُ/ فَإِنَّ اللَّهَ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهِ حَيْثُ أَخَذَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ وَسَأَلَهُمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] فَقَالُوا: بَلَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ فِيهِ وُجُوهٌ، قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ هَذِهِ تسلية للنبي ﵌ عَنِ الْحُزْنِ حَيْثُ لَمْ يُؤْمِنْ قَوْمُهُ فَقَالَ هُمْ خُلِقُوا

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına [sarıl]. Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur”. Yani durum açıklığa kavuşup tevhîd ortaya çıktığında ve müşrik doğru yola gelmediğinde sen onlara aldırma ve yüzünü dine çevir. O'nun: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } “Yüzünü dine çevir” buyruğu; yani bütün varlığınla dine yönel demektir. Nitekim Yüce [Allah]'ın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas 88] “O'nun yüzünden (zâtından) başka her şey helak olucudur” buyurduğu gibi zâtı vech (yüz) ile ifade etmiştir; yani sıfatlarıyla birlikte O'nun zâtı demektir. O'nun: { حَنِيفاً } “Hanîf olarak” buyruğu ise O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirici olarak demektir; yani dine yönel ve diğer her şeyden yüz çevir; öyle ki kalbinde kendisine yöneleceğin başka bir şey bulunmasın. Bu da O'nun: { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Rûm 31] “Müşriklerden olmayın” buyruğunun manasına yakındır. Sonra Yüce Allah: { فِطْرَتَ اللَّهِ } “Allah'ın fıtratına [sarıl]” buyurmuştur. Yani tevhîd demek olan Allah'ın fıtratına sarıl; zira Allah insanları bunun üzerine yaratmıştır; nitekim onları Âdem'in sırtından çıkardığında onlara: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [A'râf 172] “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sormuş, onlar da: “Evet” demişlerdi. Yüce [Allah]'ın: { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” buyruğunda ise birkaç vecih vardır: Bazı müfessirler dediler ki: Bu, kavmi iman etmediği için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hüznünü teselli etmektir; dolayısıyla onlar...

لِلشَّقَاوَةِ وَمَنْ كُتِبَ شَقِيًّا لَا يَسْعَدُ، وَقِيلَ: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ أَيِ الْوَحْدَانِيَّةُ مُتَرَسِّخَةٌ فِيهِمْ لَا تَغَيُّرَ لَهَا حَتَّى إِنْ سَأَلْتَهُمْ من خلق السموات وَالْأَرْضَ يَقُولُونَ اللَّهُ، لَكِنَّ الْإِيمَانَ الْفِطْرِيَّ غَيْرُ كَافٍ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ لِعِبَادَتِهِ وَهُمْ كُلُّهُمْ عَبِيدُهُ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ أَيْ لَيْسَ كَوْنُهُمْ عَبِيدًا مِثْلَ كَوْنِ الْمَمْلُوكِ عَبْدًا لِإِنْسَانٍ فَإِنَّهُ يَنْتَقِلُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ وَيَخْرُجُ عَنْ مِلْكِهِ بِالْعِتْقِ بَلْ لَا خُرُوجَ لِلْخَلْقِ عَنِ الْعِبَادَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَهَذَا لِبَيَانِ فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ الْعِبَادَةُ لِتَحْصِيلِ الْكَمَالِ وَالْعَبْدُ يَكْمُلُ بِالْعِبَادَةِ فَلَا يَبْقَى عَلَيْهِ تَكْلِيفٌ، وَقَوْلُ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّ النَّاقِصَ لَا يَصْلُحُ لِعِبَادَةِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا الْإِنْسَانُ عَبَدَ الْكَوَاكِبَ وَالْكَوَاكِبُ عَبِيدُ اللَّهِ، وَقَوْلُ النَّصَارَى إِنَّ عِيسَى كَانَ يَحِلُّ اللَّهُ فِيهِ وَصَارَ إِلَهًا فَقَالَ: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ بَلْ كُلُّهُمْ عَبِيدٌ لَا خُرُوجَ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ.

...şakavet (bedbahtlık) için yaratılmışlardır ve şakî olarak yazılan kimse bahtiyar (said) olamaz, buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur”, yani tevhîd onlarda kökleşmiştir ve onun için bir değişim yoktur; öyle ki onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan mutlaka "Allah" derler. Fakat fıtrî iman tek başına yeterli değildir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Allah mahlukatı Kendisine ibadet etsinler diye yaratmıştır ve onların hepsi O'nun kullarıdır. { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur”, yani onların kul olmaları, bir kölenin bir insana köle olması gibi değildir; çünkü o [köle], ondan başkasına geçer ve azat edilmekle onun mülkiyetinden çıkar. Bilakis yaratılmışlar için ibadet ve kulluktan çıkış yoktur. Bu da "İbadet kemale ermek içindir, kul ibadetle kemale erince artık ona mükellefiyet kalmaz" diyen kimsenin sözünün ve müşriklerin "Eksik olan varlık Allah'a ibadet etmeye elverişli değildir, insan ancak yıldızlara ibadet eder, yıldızlar ise Allah'ın kullarıdır" sözünün ve Hristiyanların "Allah Îsâ'ya hulûl etmiştir ve o ilah olmuştur" sözünün bozukluğunu açıklamak içindir. Nitekim [Allah]: { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” buyurmuştur; bilakis onların hepsi kuldur ve bundan çıkışları yoktur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ الَّذِي لَا عِوَجَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الدين المستقيم.

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur”; yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dindir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; yani dosdoğru dinin bu olduğunu bilmezler.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٣١ الى ٣٢]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 31-32]

مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)

{ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢) } “O'na yönelen kimseler olarak O'ndan sakının, namazı kılın ve müşriklerden olmayın; dinlerini parçalayan ve fırka fırka olanlardan. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir.”

لَمَّا قَالَ حَنِيفًا أَيْ مَائِلًا عَنْ غَيْرِهِ قَالَ: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ أَيْ مُقْبِلِينَ عَلَيْهِ، وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَأَقِمْ وَجْهَكَ مَعَ النَّبِيِّ وَالْمُرَادُ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوهُ يَعْنِي إِذَا أَقْبَلْتُمْ عَلَيْهِ وَتَرَكْتُمُ الدُّنْيَا فَلَا تَأْمَنُوا فَتَتْرُكُوا عِبَادَتَهُ بَلْ خَافُوهُ وَدَاوِمُوا عَلَى الْعِبَادَةِ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ أَيْ كونوا عابدين عند حصول القربة كما قلتم قَبْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ يَعْنِي وَلَا تُشْرِكُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ أَيْ وَلَا تَقْصِدُوا بِذَلِكَ غَيْرَ اللَّهِ، وَهَاهُنَا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ بِقَوْلِهِ: مُنِيبِينَ أَثْبَتَ التَّوْحِيدَ الَّذِي هُوَ مُخْرِجٌ عَنِ الْإِشْرَاكِ الظَّاهِرِ وَبِقَوْلِهِ: وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَرَادَ إِخْرَاجَ الْعَبْدِ عَنِ الشِّرْكِ الْخَفِيِّ أَيْ لَا تَقْصِدُوا بِعَمَلِكُمْ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ وَلَا تَطْلُبُوا بِهِ إِلَّا رِضَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ تَحْصِيلٌ وَإِنْ لَمْ تَطْلُبُوهَا إِذَا حَصَلَ رِضَا اللَّهِ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً يَعْنِي لَمْ يَجْتَمِعُوا عَلَى الْإِسْلَامِ، وَذَهَبَ كُلُّ أَحَدٍ إِلَى مَذْهَبٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ وَكَانُوا شِيَعًا يَعْنِي بَعْضُهُمْ عَبَدَ اللَّهَ لِلدُّنْيَا وَبَعْضُهُمْ لِلْجَنَّةِ وَبَعْضُهُمْ/ لِلْخَلَاصِ مِنَ النَّارِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ بِمَا فِي نَظَرِهِ فَرِحٌ، وَأَمَّا الْمُخْلِصُ فَلَا يَفْرَحُ بِمَا يَكُونُ لَدَيْهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ فَرَحُهُ بِأَنْ يَحْصُلَ عِنْدَ اللَّهِ وَيَقِفَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا لَدَيْنَا نَافِدٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ [النَّحْلِ:

[Allah] { حَنِيفاً } “Hanîf olarak”, yani O'ndan gayrısından yüz çevirici olarak buyurunca { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelen kimseler olarak” yani O'na yönelenler olarak buyurdu. { فَأَقِمْ وَجْهَكَ } “Yüzünü çevir” buyruğundaki hitap Peygamber'edir, ancak kastedilen bütün müminlerdir. O'nun: { وَاتَّقُوهُ } “O'ndan sakının” buyruğu ise; yani O'na yönelip dünyayı terk ettiğinizde [kendinizi] güvende hissedip O'na ibadeti bırakmayın, bilakis O'ndan korkun ve ibadete devam edin. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı kılın”, yani bundan önce söylediğiniz gibi yakınlık hâsıl olduğunda ibadet edenler olun demektir. Sonra Yüce [Allah]: { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden olmayın” buyurdu. Müfessirler şöyle dediler: Yani imandan sonra şirk koşmayın, yani bununla Allah'tan başkasını kastetmeyin. Burada başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Allah { مُنِيبِينَ } “Yönelen kimseler olarak” buyruğuyla açık şirkten çıkaran tevhîdi ortaya koymuş; { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden olmayın” buyruğuyla da kulu gizli şirkten çıkarmayı murad etmiştir; yani amelinizle sadece Allah'ın rızasını kastedin ve onunla yalnızca Allah'ın rızasını talep edin; zira Allah'ın rızası hâsıl olduğunda, siz talep etmeseniz bile dünya ve ahiret elde edilmiş olur. Buna göre O'nun: { مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } “Dinlerini parçalayan ve fırka fırka olanlardan” buyruğu; yani İslam üzerinde toplanmadılar ve herkes ayrı bir yola/mezhebe gitti demektir. { وَكانُوا شِيَعاً } “Fırka fırka oldular” ifadesi hakkında şöyle denilmesi de muhtemeldir: Yani bazısı Allah'a dünya için ibadet etti, bazısı cennet için, bazısı da cehennemden kurtulmak için ibadet etti ve her biri kendi nazarındaki [hedef] ile sevindi. İhlaslı kimseye gelince, o kendi yanında olan şeyle sevinmez; onun sevinci ancak Allah'ın katına ulaşmak ve O'nun huzurunda durmakladır. Çünkü bizim yanımızdaki her şey tükenicidir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } [Nahl...

٩٦] فَلَا مَطْلُوبَ لَكُمْ فِيمَا لَدَيْكُمْ حَتَّى تَفْرَحُوا بِهِ وَإِنَّمَا الْمَطْلُوبُ مَا لَدَى اللَّهِ وَبِهِ الْفَرَحُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩- ١٧٠] جَعَلَهُمْ فَرِحِينَ بِكَوْنِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَبِكَوْنِ مَا أُوتُوا مِنْ فَضْلِهِ الَّذِي لَا نَفَادَ لَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا [يُونُسَ: ٥٨] لَا بِمَا عِنْدَهُمْ فَإِنَّ كُلَّ مَا عِنْدَ الْعَبْدِ فَهُوَ نَافِدٌ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلِأَنَّ مَا وَصَلَ إِلَى الْعَبْدِ مِنَ الِالْتِذَاذِ بِالْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ فَهُوَ يَزُولُ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يُجَدِّدُ لَهُ مِثْلَهُ إِلَى الْأَبَدِ مِنْ فَضْلِهِ الَّذِي لَا نَفَادَ لَهُ فَالَّذِي لَا نَفَادَ له هو فضله. ثم قال تعالى:

...96] “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir”. Dolayısıyla yanınızdaki şeyde sevineceğiniz bir talep konusu yoktur; asıl talep edilen Allah'ın katındaki şeydir ve sevinç onunladır. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [Âl-i İmrân 169-170] “Bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklanırlar; Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler”. Onları Rableri katında olmalarıyla ve kendilerine verilenin O'nun tükenmez lütfundan olmasıyla sevinçli kıldı. Bundan dolayı Yüce [Allah]: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } [Yûnus 58] “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, işte ancak bununla sevinsinler” buyurmuştur; yanlarındakiyle değil. Zira kulun yanındaki her şey tükenicidir; dünyada bu durum açıktır; ahirette ise kula yiyecek ve içecekten ulaşan lezzet zail olur, fakat Allah tükenmek bilmeyen lütfundan ona ebediyen benzerini yeniler; dolayısıyla tükenmeyen şey O'nun lütfudur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٣]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 33]

وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣)

{ وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) } “İnsanlara bir darlık (zarar) dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler. Sonra onlara Kendisinden bir rahmet tattırınca bir de bakarsın ki onlardan bir fırka Rablerine ortak koşarlar.”

لَمَّا بَيَّنَ التَّوْحِيدَ بِالدَّلِيلِ وَبِالْمَثَلِ، بَيَّنَ أَنَّ لَهُمْ حَالَةً يُعْرَفُونَ بِهَا، وَإِنْ كَانُوا يُنْكِرُونَهَا فِي وَقْتٍ وَهِيَ حَالَةُ الشِّدَّةِ، فَإِنَّ عِنْدَ انْقِطَاعِ رَجَائِهِ عَنِ الْكُلِّ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ، وَيَجِدُ نَفْسَهُ مُحْتَاجَةً إِلَى شَيْءٍ لَيْسَ كَهَذِهِ الْأَشْيَاءِ طَالِبَةً بِهِ النَّجَاةَ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ يَعْنِي إِذَا خَلَّصْنَاهُ يُشْرِكُ بِرَبِّهِ وَيَقُولُ تَخَلَّصْتُ بِسَبَبِ اتِّصَالِ الْكَوْكَبِ الْفُلَانِيِّ بِفُلَانٍ، وَبِسَبَبِ الصَّنَمِ الْفُلَانِيِّ، لَا، بَلْ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَعْتَقِدَ أَنَّهُ تَخَلَّصَ بِسَبَبِ فُلَانٍ إِذَا كَانَ ظَاهِرًا فَإِنَّهُ شِرْكٌ خَفِيٌّ، مِثَالُهُ رَجُلٌ فِي بَحْرٍ أدركه الغرق فيهيئ لَهُ لَوْحًا يَسُوقُهُ إِلَيْهِ رِيحٌ فَيَتَعَلَّقُ بِهِ وَيَنْجُو، فَيَقُولُ تَخَلَّصْتُ بِلَوْحٍ، أَوْ رَجُلٍ أَقْبَلَ عَلَيْهِ سَبْعٌ فَيُرْسِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ رَجُلًا فَيُعِينُهُ فَيَقُولُ خَلَّصَنِي زَيْدٌ، فَهَذَا إِذَا كَانَ عَنِ اعْتِقَادٍ فَهُوَ شِرْكٌ خَفِيٌّ، وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ خَلَّصَنِي عَلَى يَدِ زَيْدٍ فَهُوَ أخفى، وفيه مسائل:

[Allah] tevhîdi delille ve misalle açıklayınca, bir vakitte bunu inkâr etseler bile [hakikatte] kendisiyle tanındıkları bir durumlarının olduğunu beyan etti; o da darlık ve sıkıntı halidir. Zira [insan], her şeyden ümidi kesildiğinde Allah'a döner ve nefsini bu şeyler gibi olmayan bir varlığa muhtaç ve kurtuluşu O'nunla talep eder halde bulur. { ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra onlara Kendisinden bir rahmet tattırınca bir de bakarsın ki onlardan bir fırka Rablerine ortak koşarlar”; yani Biz onu kurtardığımızda Rabbine şirk koşar ve: "Falanca yıldızın falancaya kavuşması sebebiyle ve filanca put sebebiyle kurtuldum" der. Hayır, bilakis zahir olsa bile falanca kimse sebebiyle kurtulduğuna inanmamalıdır; zira bu gizli şirktir. Bunun örneği: Denizde boğulmak üzere olan bir adamdır; rüzgarın sürüklediği bir tahta parçası ona denk gelir, o da ona tutunup kurtulur ve "Bir tahta sayesinde kurtuldum" der. Yahut üzerine yırtıcı bir hayvanın hücum ettiği bir adamdır; Allah ona bir adam gönderir, o da ona yardım eder ve "Beni Zeyd kurtardı" der. İşte bu durum bir inançtan kaynaklanıyorsa gizli şirktir; şayet "Allah beni Zeyd'in eliyle kurtardı" manasında ise daha gizlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَذاقَهُمْ فِيهِ لَطِيفَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الذَّوْقَ يُقَالُ فِي الْقَلِيلِ فَإِنَّ الْعُرْفَ [أَنَّ] مَنْ أَكَلَ مَأْكُولًا كَثِيرًا لَا يَقُولُ ذُقْتُ، وَيُقَالُ فِي النَّفْيِ مَا ذُقْتُ فِي بَيْتِهِ طَعَامًا نَفْيًا لِلْقَلِيلِ لِيَلْزَمَ نَفْيُ الْكَثِيرِ بِالْأَوْلَى، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الرَّحْمَةَ لَمَّا كَانَتْ خَالِيَةً مُنْقَطِعَةً وَلَمْ تَكُنْ مُسْتَمِرَّةً فِي الْآخِرَةِ إِذْ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ قَالَ أَذَاقَهُمْ وَلِهَذَا قَالَ فِي الْعَذَابِ: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [الْقَمَرِ: ٤٨] ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥٥] ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] لِأَنَّ عَذَابَ اللَّهِ الْوَاصِلَ إِلَى الْعَبْدِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّحْمَةِ الْوَاصِلَةِ إِلَى عَبِيدٍ آخَرِينَ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ.

Birincisi: Yüce [Allah]'ın: { أَذاقَهُمْ } “Onlara tattırınca” buyruğunda latif bir nükte vardır. Şöyle ki tatma (zevk) az olan şey hakkında kullanılır; nitekim örfte çok yemek yiyen kimse "tattım" demez. Olumsuzlukta ise azı nefyetmek ve böylece çoğun nefyinin evleviyetle gerekeceğini bildirmek için "Evinde hiçbir yemek tatmadım" denilir. Ayrıca bu rahmet [onlar için] geçici ve kesintili olup ahirette devam etmeyeceğinden —çünkü ahirette onlar için azap vardır— “onlara tattırdı” buyurmuştur. Nitekim azap hakkında da şöyle buyurmuştur: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } [Kamer 48] “Cehennemin dokunuşunu tadın”, { ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Ankebût 55] “Yapmakta olduklarınızı tadın”, { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [Duhân 49] “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!”. Zira kula ulaşan Allah'ın azabı, diğer kullara ulaşan rahmete nispetle son derece azdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْهُ أَيْ مِنَ الضُّرِّ فِي هَذَا التَّخْصِيصِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْفَائِدَةِ وَهِيَ أَنَّ الرَّحْمَةَ غَيْرُ مُطْلَقَةٍ لَهُمْ إِنَّمَا هِيَ عَنْ ذَلِكَ الضُّرِّ وَحْدَهُ، وَأَمَّا الضُّرُّ الْمُؤَخَّرُ فَلَا يَذُوقُونَ مِنْهُ رَحْمَةً.

İkinci Mesele: Yüce [Allah]'ın: { مِنْهُ } “Kendisinden / Ondan” buyruğu, yani darlıktan [sonra/kurtuluş olarak] demektir; bu tahsiste zikrettiğimiz şu fayda vardır: Rahmet onlar için mutlak (genel) değildir, yalnızca o darlığa mahsustur; ertelenmiş darlığa (ahiret azabına) gelince, ondan hiçbir rahmet tatmayacaklardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ هَاهُنَا إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَقَالَ فِي الْعَنْكَبُوتِ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٥] وَلَمْ يَقُلْ فَرِيقٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَذْكُورَ هُنَاكَ ضُرٌّ مُعَيَّنٌ، وَهُوَ مَا يَكُونُ مِنْ هَوْلِ الْبَحْرِ وَالْمُتَخَلِّصُ مِنْهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْخَلْقِ قَلِيلٌ، وَالَّذِي لَا يُشْرِكُ بِهِ بَعْدَ الْخَلَاصِ فِرْقَةٌ مِنْهُمْ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ فَلَمْ يَجْعَلِ الْمُشْرِكِينَ فَرِيقًا لِقِلَّةِ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَمَّا الْمَذْكُورُ هَاهُنَا الضُّرُّ مُطْلَقًا فيتناول ضر البر والبحر والأمراض والأهون وَالْمُتَخَلِّصُ مِنْ أَنْوَاعِ الضُّرِّ خَلْقٌ كَثِيرٌ بَلْ جَمِيعُ النَّاسِ يَكُونُونَ قَدْ وَقَعُوا فِي ضُرٍّ مَا وَتَخَلَّصُوا مِنْهُ، وَالَّذِي لَا يَبْقَى بَعْدَ الْخَلَاصِ مُشْرِكًا مِنْ جَمِيعِ الْأَنْوَاعِ إِذَا جُمِعَ فَهُوَ خَلْقٌ عَظِيمٌ، وَهُوَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُمْ تَخَلَّصُوا مِنْ ضُرٍّ وَلَمْ يَبْقَوْا مُشْرِكِينَ، وَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَلَمْ يَتَخَلَّصُوا مِنْ ضُرِّ الْبَحْرِ بِأَجْمَعِهِمْ، فَلَمَّا كَانَ النَّاجِي مِنَ الضُّرِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جمعا كثيرا، جعل الباقي فريقا. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Burada { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Bir de bakarsın ki onlardan bir fırka” buyurmuş, Ankebût Suresi'nde ise: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } [Ankebût 65] “Onları karaya çıkarıp kurtarınca bir de bakarsın ki ortak koşuyorlar” buyurmuş ve "bir fırka" dememiştir. Çünkü orada zikredilen darlık, deniz korkusundan ibaret muayyen bir darlıktır ve ondan kurtulanlar insanlara nispetle azdır; kurtuluştan sonra O'na şirk koşmayanlar ise onların içinde son derece az bir fırkadır. Bu sebeple müşriklerin arasından çıkanların (şirkten kurtulanların) azlığından ötürü müşrikleri [ayrı] bir fırka yapmamıştır (hepsini kapsayacak şekilde "onlar" demiştir). Burada zikredilen ise mutlak darlıktır; dolayısıyla karanın, denizin, hastalıkların ve daha hafif sıkıntıların darlığını kapsar. Darlık çeşitlerinden kurtulanlar ise pek çok insandır, hatta bütün insanlar bir darlığa düşmüş ve ondan kurtulmuşlardır. Kurtuluştan sonra bütün türler arasından müşrik olarak kalmayanlar toplandığında ise muazzam bir kalabalıktır; o da bütün Müslümanlardır. Çünkü onlar bir darlıktan kurtulmuş ve müşrik olarak kalmamışlardır. Müslümanların tamamı ise deniz darlığından kurtulmuş değildir. Müminlerden darlıktan kurtulanlar büyük bir topluluk olunca, geri kalanları bir fırka kılmıştır. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 34-35]

لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥)

{ لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥) } “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler diye. Haydi faydalanın bakalım, yakında bileceksiniz! Yoksa onlara, ortak koştukları şeyleri söyleyen kesin bir delil mi indirdik?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي الْعَنْكَبُوتِ بَقِيَ بَيَانُ فَائِدَةِ الْخِطَابِ هَاهُنَا فِي قَوْلِهِ: فَتَمَتَّعُوا وَعَدَمُهُ هُنَاكَ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فَنَقُولُ لَمَّا كَانَ الضُّرُّ الْمَذْكُورُ هُنَاكَ ضُرًّا وَاحِدًا جَازَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ مِنَ الْمُخَلَّصِينَ مِنْ ذَلِكَ الضُّرِّ أَحَدٌ، فَلَمْ يُخَاطَبْ وَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ هَاهُنَا مُطْلَقَ الضُّرِّ وَلَا يَخْلُو مَوْضِعٌ مِنَ الْمُخَلَّصِينَ عَنِ الضُّرِّ، فَالْحَاضِرُ يَصِحُّ خِطَابُهُ بِأَنَّهُ منهم فخاطب.

Yüce [Allah]'ın: { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler diye. Haydi faydalanın bakalım, yakında bileceksiniz!” buyruğunun tefsiri Ankebût Suresi'nde geçmişti. Geriye buradaki { فَتَمَتَّعُوا } “Faydalanın” buyruğundaki hitabın ve oradaki { وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Ve faydalansınlar, yakında bilecekler” buyruğunda hitabın bulunmayışının (gaip sığası oluşunun) faydasını açıklamak kaldı. Deriz ki: Orada zikredilen darlık tek bir darlık olduğu için o mecliste o darlıktan kurtulanlardan hiçbir kimsenin bulunmaması muhtemeldi; bu sebeple muhatap alınmadı. Burada zikredilen ise mutlak darlık olduğu ve hiçbir yer darlıktan kurtulan kimselerden hâlî olmadığı için, hazır bulunan kimseye onlardan olduğu gerekçesiyle hitap edilmesi sahih oldu ve böylece muhatap alındı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ لَمَّا سَبَقَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ [الرُّومِ: ٢٩] أَيِ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ مَا لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ بَلْ هُمْ عَالِمُونَ بِخِلَافِهِ فَإِنَّهُمْ وَقْتَ الضُّرِّ يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّهِ حَقَّقَ ذَلِكَ بِالِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ مَا أَنْزَلْنَا بِمَا يَقُولُونَ سُلْطَانًا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa onlara, ortak koştukları şeyleri söyleyen kesin bir delil mi indirdik?”. Daha önce Yüce [Allah]'ın: { بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ } [Rûm 29] “Bilakis o zulmedenler hevalarına uydular” buyruğu geçtiği için —yani müşrikler bilgileri olmayan şeyi söylerler, hatta onlar bunun aksini bilirler; zira darlık anında Allah'a dönerler— bunu inkâr anlamındaki istifham ile pekiştirdi; yani söyledikleri şey hakkında bir delil indirmedik. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمْ لِلِاسْتِفْهَامِ وَلَا يَقَعُ إِلَّا مُتَوَسِّطًا، كَمَا قَالَ قَائِلُهُمْ:

Birinci Mesele: { أَمْ } istifham (soru) içindir ve ancak [iki cümlenin/kelimenin] arasında yer alır; nitekim şairleri şöyle demiştir:

أَيَا ظَبْيَةَ الْوَعْسَاءِ بَيْنَ جُلَاجِلٍ ... وبين النقا ءاأنت أَمْ أُمُّ سَالِمٍ

“Ey Cülâcil ile kum tepesi arasındaki yumuşak kumluğun ceylanı! Sen misin yoksa Ümmü Sâlim mi?”

فَمَا الِاسْتِفْهَامُ الَّذِي قَبْلَهُ؟ فَنَقُولُ تَقْدِيرُهُ إِذَا ظَهَرَتْ هَذِهِ الْحُجَجُ عَلَى عِنَادِهِمْ فَمَاذَا نَقُولُ، أَهُمْ يَتَّبِعُونَ الْأَهْوَاءَ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ؟ أَمْ لَهُمْ دَلِيلٌ عَلَى مَا يَقُولُونَ؟ وَلَيْسَ الثَّانِي فَيَتَعَيَّنُ الْأَوَّلُ.

Peki ondan önceki soru nerede? Deriz ki takdiri şöyledir: Onların inatlarına karşı bu hüccetler ortaya çıkınca ne diyelim: Onlar bilgisizce hevalara mı uyuyorlar, yoksa söyledikleri şeye dair bir delilleri mi var? İkincisi olmadığına göre birincisi kesinleşir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَهُوَ يَتَكَلَّمُ مَجَازٌ كَمَا يُقَالُ إِنَّ كِتَابَهُ لَيَنْطِقُ بِكَذَا، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ/ وَهُوَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ كَأَنَّهُ لَا كَلَامَ لَهُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ هُوَ الْمَسْمُوعُ وَمَا لَا يُقْبَلُ فَكَأَنَّهُ لَمْ يُسْمَعْ فَكَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ لَمْ يَتَكَلَّمْ بِهِ، وَمَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ لَا يُقْبَلُ، فَإِذَا جَازَ سَلْبُ الْكَلَامِ عَنِ الْمُتَكَلِّمِ عِنْدَ عَدَمِ الدَّلِيلِ وَحَسُنَ جَازَ إِثْبَاتُ التكلم للدليل وحسن. ثم قال تعالى:

İkinci Mesele: O'nun: { فَهُوَ يَتَكَلَّمُ } “O konuşur/söyler” buyruğu mecazdır; nitekim "Onun kitabı şöyle söylüyor/dile getiriyor" denilir. Bunda latif bir mana vardır: Delilsiz konuşan kimse sanki hiç söz söylememiş gibidir. Çünkü söz işitilendir; kabul edilmeyen şey ise sanki hiç işitilmemiş, dolayısıyla konuşan da onu sanki hiç söylememiş gibidir. Delili olmayan şey ise kabul edilmez. Delil bulunmadığında konuşandan sözün nefyedilmesi caiz ve güzel olunca, delile konuşmanın nispet edilmesi de caiz ve güzel olmuştur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 36-37]

وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)

{ وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧) } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler. Elleriyle yapıp önden gönderdikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse hemen ümitsizliğe düşerler. Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine genişletir de daraltır da! Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette deliller vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُشْرِكِ الظَّاهِرِ شِرْكُهُ بَيَّنَ حَالَ الْمُشْرِكِ الَّذِي دُونَهُ وَهُوَ مَنْ تَكُونُ عِبَادَتُهُ اللَّهَ لِلدُّنْيَا، فَإِذَا آتَاهُ رَضِيَ وَإِذَا مَنَعَهُ سَخِطَ وَقَنِطَ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ كَذَلِكَ، بَلْ يَنْبَغِي أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ فِي الشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ فِي الشِّدَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ [الرُّومِ: ٣٣] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُهُ إِذَا آتَاهُ نِعْمَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَالْأَوَّلُ كَالَّذِي يَخْدِمُ مُكْرَهًا مَخَافَةَ الْعَذَابِ وَالثَّانِي كَالَّذِي يَخْدِمُ أَجِيرًا لِتَوَقُّعِ الْأَجْرِ وَكِلَاهُمَا لَا يَكُونُ مِنَ الْمُثْبَتِينَ فِي دِيوَانِ الْمُرَتَّبِينَ فِي الْجَرَائِدِ الَّذِينَ يَأْخُذُونَ رِزْقَهُمْ سَوَاءٌ كَانَ هُنَاكَ شُغْلٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، فَكَذَلِكَ الْقِسْمَانِ لَا يَكُونَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَهُمْ رِزْقٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ، وَفِيهِ مَسْأَلَةٌ: وَهِيَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَرِحُوا بِها إِشَارَةٌ إِلَى دُنُوِّ هِمَّتِهِمْ وَقُصُورِ نَظَرِهِمْ فَإِنَّ فَرَحَهُمْ يَكُونُ بِمَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ لَا بِمَا وَصَلَ مِنْهُ إِلَيْهِمْ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ الْفَرَحُ بِالرَّحْمَةِ مَأْمُورٌ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا [يُونُسَ: ٥٨] وَهَاهُنَا ذَمَّهُمْ عَلَى الْفَرَحِ بِالرَّحْمَةِ، فَكَيْفَ ذَلِكَ؟ فَنَقُولُ هُنَاكَ قَالَ: فَرِحُوا بِرَحْمَةِ اللَّهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مُضَافَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهَاهُنَا فَرِحُوا بِنَفْسِ الرَّحْمَةِ حَتَّى لَوْ كَانَ الْمَطَرُ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ لَكَانَ فَرَحُهُمْ بِهِ مِثْلَ فَرَحِهِمْ بِمَا إِذَا كَانَ مِنَ اللَّهِ، وَهُوَ كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ لَوْ حَطَّ عِنْدَ أَمِيرٍ رَغِيفًا عَلَى السِّمَاطِ أَوْ أَمَرَ الْغِلْمَانَ بِأَنْ يَحُطُّوا عِنْدَهُ زُبْدِيَّةَ طَعَامٍ يَفْرَحُ ذَلِكَ الْأَمِيرُ بِهِ، وَلَوْ أَعْطَى الْمَلِكُ فَقِيرًا غَيْرَ مُلْتَفِتٍ إِلَيْهِ رَغِيفًا أَوْ زُبْدِيَّةَ طَعَامٍ أَيْضًا يَفْرَحُ لَكِنَّ فَرَحَ الْأَمِيرِ بِكَوْنِ ذَلِكَ مِنَ الْمَلِكِ وَفَرَحُ الْفَقِيرِ بِكَوْنِ ذَلِكَ رَغِيفًا وَزُبْدِيَّةً.

Yüce [Allah]'ın: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler” buyruğu: [Allah], şirki açık olan müşriğin durumunu açıklayınca, onun alt derecesinde olan kimsenin durumunu açıkladı; o da Allah'a dünya için ibadet eden kimsedir: Kendisine verdiğinde razı olur, vermediğinde ise öfkelenir ve ümitsizliğe düşer. Kulun böyle olması yakışmaz; bilakis darlıkta da bollukta da Allah'a ibadet etmesi gerekir. İnsanlardan kimi Yüce [Allah]'ın: { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ } [Rûm 33] “İnsanlara bir darlık dokunduğu zaman Rablerine dua ederler” buyurduğu gibi darlıkta ibadet eder; insanlardan kimi de Yüce [Allah]'ın: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler” buyurduğu gibi kendisine bir nimet verildiğinde ibadet eder. Birincisi azap korkusuyla kerhen (zorla) hizmet eden kimse gibidir; ikincisi ise ücret beklentisiyle ücretli çalışan kimse gibidir. Her ikisi de iş olsun veya olmasın rızıklarını alan, kütüklere kayıtlı maaşlılar divanında yer alanlardan olamazlar. İşte bunun gibi bu iki kısım da Rableri katında rızıkları olan müminlerden olamazlar. Bunda bir mesele vardır: Yüce [Allah]'ın: { فَرِحُوا بِها } “Onunla sevinirler” buyruğu onların himmetlerinin düşüklüğüne ve bakışlarının kısalığına işarettir. Çünkü onların sevinci kendilerine ulaşan şeyledir, o şeyin Kendisinden geldiği [Zât] ile değildir. Eğer birisi: "Rahmetle sevinmek Yüce [Allah]'ın: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } [Yûnus 58] “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, işte ancak bununla sevinsinler” buyruğunda emredilmiştir; burada ise onları rahmetle sevinmekten ötürü kınamıştır; bu nasıl olur?" diyecek olursa deriz ki: Orada Yüce Allah'a nispet edilmesi hasebiyle Allah'ın rahmetiyle sevindiler; burada ise bizzat rahmetin kendisiyle sevindiler; öyle ki yağmur Allah'tan başkasından gelseydi yine Allah'tan geldiğindeki gibi sevinirlerdi. Bu tıpkı şuna benzer: Hükümdar bir emirin önüne sofrada bir somun ekmek koysa yahut uşaklara onun önüne bir çanak yemek koymalarını emretse o emir bundan ötürü sevinir; hükümdar iltifat etmeksizin bir fakire de bir somun ekmek veya bir çanak yemek verse o da sevinir. Fakat emirin sevinci bunun hükümdardan gelmiş olmasıyladır, fakirin sevinci ise onun bir somun ekmek ve bir çanak yemek olmasıyladır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ لَمْ يَذْكُرْ عِنْدَ النِّعْمَةِ سَبَبًا لَهَا لِتَفَضُّلِهِ بِهَا وَذَكَرَ عِنْدَ الْعَذَابِ سَبَبًا لِأَنَّ الْأَوَّلَ يَزِيدُ فِي الْإِحْسَانِ وَالثَّانِي يُحَقِّقُ الْعَدْلَ. قَوْلُهُ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ إِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ أَيْ لَا يَصْبِرُونَ عَلَى ذَلِكَ قَلِيلًا لَعَلَّ اللَّهَ يُفَرِّجُ عَنْهُمْ وَإِنَّهُ يُذَكِّرُهُمْ به.

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleriyle yapıp önden gönderdikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse”. Nimet söz konusu olduğunda O'nun bir lütfu olduğu için onun için bir sebep zikretmedi; azap söz konusu olduğunda ise bir sebep zikretti; çünkü birincisi ihsanı artırır, ikincisi ise adaleti gerçekleştirir. O'nun: { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “Hemen ümitsizliğe düşerler” buyruğundaki { إِذا } sürpriz/anilik (müfâcea) içindir; yani Allah kendilerinden [o sıkıntıyı] giderir ümidiyle buna birazcık olsun sabretmezler ve şüphesiz O bununla kendilerine [hatalarını] hatırlatır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ. أَيْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ فَالْمُحَقِّقُ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ نَظَرُهُ عَلَى مَا يُوجَدُ بَلْ إِلَى مَنْ يُوجِدُ وَهُوَ اللَّهُ، فَلَا يَكُونُ لَهُ تَبَدُّلُ حَالٍ، وَإِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَهُ الْفَرَحُ الدَّائِمُ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ مَرْتَبَةُ الْمُؤْمِنِ الْمُوَحِّدِ الْمُحَقِّقِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ. ثم قال تعالى:

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine genişletir de daraltır da! Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette deliller vardır”. Yani her şeyin Allah'tan olduğunu bilmediler mi? Hakikate ermiş (muhakkik) kimsenin bakışı var edilen şeye değil, var edene, yani Allah'a olmalıdır; böylece onda bir hal değişikliği olmaz, bilakis onda daimî bir sevinç olur. Fakat bu, muhakkik ve muvahhid müminin mertebesidir; bundan dolayı: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette deliller vardır” buyurmuştur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٨]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 38]

فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨)

{ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨) } “Öyleyse akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da. Bu, Allah'ın rızasını isteyenler için daha hayırlıdır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ مَقْصُورَةً عَلَى حَالَةِ الشِّدَّةِ بِقَوْلِهِ: وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ [الرُّومِ: ٣٣] وَلَا أَنْ تَكُونَ مَقْصُورَةً عَلَى حَالَةِ أَخْذِ شَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا كَمَا هُوَ عَادَةُ الْمُدَوْكَرِ الْمُتَسَلِّسِ يَعْبُدُ اللَّهَ إِذَا كَانَ فِي الْخَوَانِقِ وَالرِّبَاطَات لِلرَّغِيفِ وَالزُّبْدِيَّةِ وَإِذَا خَلَا بِنَفْسِهِ لَا يَذْكُرُ اللَّهَ، بِقَوْلِهِ: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ، فِي حَالَةِ بَسْطِ الرِّزْقِ وَقَدْرِهِ عَلَيْهِ، نَظَرُهُ عَلَى اللَّهِ الْخَالِقِ الرَّازِقِ لِيَحْصُلَ الْإِرْشَادُ إِلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ وَالْإِيمَانُ قِسْمَانِ تَعْظِيمٌ لِأَمْرِ اللَّهِ وَشَفَقَةٌ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ وَيَقْدِرُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَوَقَّفَ الْإِنْسَانُ فِي الْإِحْسَانِ فَإِنَّ اللَّهَ إِذَا بَسَطَ الرِّزْقَ لَا يَنْقُصُ بِالْإِنْفَاقِ، وَإِذَا قَدَرَ لَا يَزْدَادُ بِالْإِمْسَاكِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Ayetin öncesiyle irtibat vechi şudur: Yüce Allah { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ } [Rûm 33] “İnsanlara bir darlık dokunduğu zaman Rablerine dua ederler” buyruğuyla ibadetin yalnızca darlık haline has kılınmaması gerektiğini ve { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler” buyruğuyla da ibadetin, tekke ve ribatlarda bir somun ekmek ve bir çanak yemek için Allah'a ibadet eden, yalnız kaldığında ise Allah'ı zikretmeyen hilekâr ve fırsatçı kimsenin âdeti olduğu gibi dünyadan bir şey alma haline has kılınmaması gerektiğini beyan edip; rızkın bollaşması ve daralması halinde bakışının Yaratıcı ve Rızık Verici olan Allah'a yönelik olması gerektiğini açıklayınca —ta ki Allah'ı tazime irşad hâsıl olsun; iman ise Allah'ın emrini tazim ve Allah'ın mahlukatına şefkat olmak üzere iki kısımdır— bundan sonra: { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “Öyleyse akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da” buyurmuştur. Diğer bir vecih de şudur: Yüce Allah rızkı genişletip daralttığını beyan edince insanın ihsanda bulunmaktan geri durmaması gerekir; zira Allah rızkı genişlettiğinde harcamakla azalmaz, daralttığında ise kısmakla/tutmakla artmaz. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَخْصِيصِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهِمْ مَعَ أَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ الْأَصْنَافَ الثَّمَانِيَةَ فِي الصَّدَقَاتِ فَنَقُولُ أَرَادَ هَاهُنَا بَيَانَ مَنْ يَجِبِ الْإِحْسَانُ إِلَيْهِ عَلَى كُلِّ مَنْ لَهُ مَالٌ سَوَاءٌ كَانَ زَكَوِيًّا أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَسَوَاءٌ كَانَ بَعْدَ الْحَوْلِ أَوْ قَبْلَهُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هَاهُنَا الشَّفَقَةُ الْعَامَّةُ، وَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ يَجِبُ الْإِحْسَانُ إِلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمُحْسِنِ مَالٌ زَائِدٌ، أَمَّا الْقَرِيبُ فَتَجِبُ نَفَقَتُهُ وَإِنْ كَانَ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ كَعَقَارٍ أَوْ مَالٍ لَمْ يَحُلْ عليه الحول والمسكين كذلك فإن مَنْ لَا شَيْءَ لَهُ إِذَا بَقِيَ فِي وَرْطَةِ الْحَاجَةِ حَتَّى بَلَغَ الشِّدَّةَ يَجِبُ عَلَى مَنْ لَهُ مَقْدِرَةٌ دَفْعُ حَاجَتِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ، وَكَذَلِكَ مَنِ انْقَطَعَ فِي مَفَازَةٍ وَمَعَ آخِرِ دَابَّةٍ يُمْكِنُهُ بِهَا إِيصَالُهُ إِلَى مَأْمَنٍ يَلْزَمُهُ ذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ وَالْفَقِيرُ دَاخِلٌ فِي الْمِسْكِينِ لِأَنَّ مَنْ أَوْصَى لِلْمَسَاكِينِ شَيْئًا يُصْرَفُ إِلَى الْفُقَرَاءِ أَيْضًا، وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى الْبَاقِينَ مِنَ الْأَصْنَافِ رَأَيْتَهُمْ لَا يَجِبُ صَرْفُ الْمَالِ إِلَيْهِمْ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ وَجَبَتِ الزَّكَاةُ عَلَيْهِمْ/ وَاعْتُبِرَ ذَلِكَ فِي الْعَامِلِ وَالْمُكَاتِبِ وَالْمُؤَلَّفَةِ وَالْمَدْيُونِ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ حَيْثُ قَالَ: الْمِسْكِينُ مَنْ لَهُ شَيْءٌ مَا فَنَقُولُ، وَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكِنْ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ إِطْلَاقَ الْمِسْكِينِ عَلَى مَنْ لَا شَيْءَ لَهُ جَائِزٌ فَيَكُونُ الْإِطْلَاقُ هَاهُنَا بِذَلِكَ الْوَجْهِ، وَالْفَقِيرُ يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ بِالطَّرِيقِ الْأَوْلَى.

Birinci Mesele: Allah sadakalarda sekiz sınıfı zikretmişken burada diğerleri hariç bu üç kısmın tahsis edilmesine dairdir. Deriz ki: Burada malı ister zekâta tâbi olsun ister olmasın, ister üzerinden bir yıl (havl) geçmiş olsun ister olmasın mal sahibi olan herkese, kendilerine ihsanda bulunulması vacip olan kimseleri beyan etmek istemiştir. Çünkü buradaki maksat genel şefkattir; ihsanda bulunan kimsenin nisap fazlası malı olmasa bile bu üç zümreye ihsanda bulunmak vaciptir. Akrabaya gelince; gayrimenkul yahut üzerinden bir yıl geçmemiş mal gibi zekât vermekle yükümlü olmasa bile onun nafakası vaciptir. Miskin de böyledir; zira hiçbir şeyi olmayan kimse darlık ve çaresizlik içinde kalıp sıkıntısı had safhaya ulaştığında, üzerine zekât düşmese bile gücü yeten kimsenin onun ihtiyacını gidermesi vaciptir. Aynı şekilde çölde yolda kalmış kimseyi güvenli bir yere ulaştırabilecek bir bineğe sahip olan kimseye, üzerine zekât düşmese bile bunu yapması gerekir. Fakir de miskin kavramına dâhildir; zira miskinlere bir vasiyette bulunan kimsenin bu vasiyeti fakirlere de sarf edilir. Geri kalan sınıflara baktığında ise, ancak üzerlerine zekât farz olan kimselere onlara mal vermenin vacip olduğunu görürsün; nitekim âmil (zekât memuru), mükâteb (hürriyet sözleşmesi yapan köle), müellefe-i kulûb ve borçlu için bu durum dikkate alınmıştır. Sonra bil ki; Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'in "Miskin, az da olsa bir şeyi olan kimsedir" dediği mezhebine göre deriz ki: Durum böyle olsa bile hiçbir şeyi olmayan kimseye "miskin" denilmesinin caiz olduğunda ihtilaf yoktur; dolayısıyla buradaki kullanım o vecihle olur, fakir ise buna evleviyetle dâhil olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَقَدُّمِ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ فَنَقُولُ لَمَّا كَانَ دَفْعُ حَاجَةِ الْقَرِيبِ وَاجِبًا سَوَاءٌ كَانَ فِي شِدَّةٍ وَمَخْمَصَةٍ، أَوْ لَمْ يَكُنْ كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى مَنْ لَا يَجِبُ دَفْعُ حَاجَتِهِ مِنْ غَيْرِ مَالِ الزَّكَاةِ إِلَّا إِذَا كَانَ فِي شِدَّةٍ، وَلَمَّا كَانَ

İkinci Mesele: Bir kısmın diğerine takdim edilmesi (önce zikredilmesi) hakkındadır. Deriz ki: Akrabanın ihtiyacını gidermek, ister darlık ve şiddetli açlık içinde olsun ister olmasın vacip olduğu için; zekât malı dışından ihtiyacını gidermek ancak darlık içinde olduğunda vacip olan kimseden önce gelmiştir. [Ayrıca]...

الْمِسْكِينُ حَاجَتُهُ لَيْسَتْ مُخْتَصَّةً بِمَوْضِعٍ كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى مَنْ حَاجَتُهُ مُخْتَصَّةٌ بِمَوْضِعٍ دُونَ مَوْضِعٍ.

...miskinin ihtiyacı muayyen bir mekâna mahsus olmayınca, ihtiyacı başka bir mekâna değil de muayyen bir mekâna mahsus olan kimseden (yolcuda olduğu gibi) önce gelmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْأَقَارِبَ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ كَذَا اللَّفْظُ وَهُوَ ذَوُو الْقُرْبَى، وَلَمْ يَذْكُرِ الْمِسْكِينَ بِلَفْظِ ذِي الْمَسْكَنَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَرَابَةَ لَا تَتَجَدَّدُ فَهِيَ شَيْءٌ ثَابِتٌ، وَذُو كَذَا لَا يُقَالُ إِلَّا فِي الثَّابِتِ، فَإِنَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ رَأْيٌ صَائِبٌ مَرَّةً أَوْ حَصَلَ لَهُ جَاهٌ يَوْمًا وَاحِدًا أَوْ وُجِدَ مِنْهُ فضل في وقت لا يُقَالُ ذُو رَأْيٍ وَذُو جَاهٍ وَذُو فَضْلٍ، وَإِذَا دَامَ ذَلِكَ لَهُ أَوْ وُجِدَ مِنْهُ ذَلِكَ كَثِيرًا يُقَالُ لَهُ ذُو الرَّأْيِ وَذُو الْفَضْلِ، فَقَالَ ذَا الْقُرْبى إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذَا حَقٌّ مُتَأَكِّدٌ ثَابِتٌ، وَأَمَّا الْمَسْكَنَةُ فَتَطْرَأُ وَتَزُولُ وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ [الْبَلَدِ: ١٦] فَإِنَّ الْمِسْكِينَ يَدُومُ لَهُ كَوْنُهُ ذَا مَتْرَبَةٍ مَا دَامَتْ مَسْكَنَتُهُ أَوْ يَكُونُ كَذَلِكَ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ.

Üçüncü Mesele: Bütün yerlerde akrabaları "zevi'l-kurbâ" lafzıyla zikretmiş, miskini ise "zi'l-meskene" lafzıyla zikretmemiştir. Bunun sebebi şudur: Akrabalık yenilenen bir şey değildir, bilakis sabit bir durumdur; "zû/sahip" kelimesi ise ancak sabit olan şeylerde kullanılır. Nitekim bir kimseden bir defa isabetli bir görüş çıksa yahut bir günlüğüne mevki sahibi olsa veya bir vakitte fazilet gösterse ona "görüş sahibi", "mevki sahibi" veya "fazilet sahibi" denmez; bu durum onda devam ederse yahut ondan çokça sadır olursa ona "görüş sahibi" ve "fazilet sahibi" denilir. Dolayısıyla bunun tekitli ve sabit bir hak olduğuna işaret etmek üzere { ذَا الْقُرْبى } “Akraba (yakınlık sahibi)” buyurmuştur. Miskinliğe gelince; o sonradan gelir ve zail olur. İşte bu manadan ötürü [Allah]: { مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } [Beled 16] “Toz toprak içinde kalmış (sürünen) bir yoksula” buyurmuştur; zira miskinliği devam ettiği müddetçe yahut çoğu durumda miskinin toz toprak içinde olması hali süreklilik arz eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ ثُمَّ عَطَفَ الْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَمْ يَقُلْ فَآتِ ذَا الْقُرْبَى وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ حَقَّهُمْ، لِأَنَّ الْعِبَارَةَ الثَّانِيَةَ لِكَوْنِ صُدُورِ الْكَلَامِ أَوَّلًا لِلتَّشْرِيكِ وَالْأَوْلَى لِكَوْنِ التَّشْرِيكُ وَارِدًا عَلَى الْكَلَامِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ أَعْطِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ ثُمَّ يَذْكُرُ الْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ بِالتَّبَعِيَّةِ وَلِهَذَا الْمَعْنَى إِذَا قَالَ الْمَلِكُ خَلِّ فلان يَدْخُلْ، وَفُلَانًا أَيْضًا يَكُونُ فِي التَّعْظِيمِ فَوْقَ ما إذا قال خل فلانا وفلانا يدخلان، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ النَّبِيُّ ﵊

Dördüncü Mesele: [Allah] { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Öyleyse akrabaya hakkını ver” buyurmuş, sonra miskini ve yolcuyu [buna] atfetmiş; "Akrabaya, yoksula ve yolcuya haklarını ver" dememiştir. Çünkü ikinci ifade kelamın başlangıçta ortaklık için sevk edilmiş olmasını, birinci ifade ise ortaklığın kelama sonradan dahil edilmesini ifade eder. Sanki [Allah]: "Akrabaya hakkını ver" demekte, sonra da tâbiyet yoluyla miskini ve yolcuyu zikretmektedir. İşte bu manadan ötürü hükümdar: "Filancayı bırak girsin, filancayı da!" dediğinde bu, "Filanca ile filancayı bırak girsinler" demesinden tazim bakımından daha üstündür. Nitekim Peygamber aleyhisselâm da buna işaret etmiştir...

بِقَوْلِهِ: «بِئْسَ خَطِيبُ الْقَوْمِ أَنْتَ» حَيْثُ قَالَ الرَّجُلُ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدِ اهْتَدَى، ومن عصاهما فقد غورى وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ.

...nitekim bir adam "Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse hidayete ermiştir, kim de o ikisine isyan ederse sapıtmıştır" deyip "Kim Allah'a ve Resûlüne isyan ederse" demeyince şöyle buyurmuştur: “Sen topluluğun ne kötü hatibisin!”.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ خَيْرٌ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ ذَلِكَ خَيْرٌ مِنْ غَيْرِهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ خَيْرٌ فِي نَفْسِهِ، وَإِنْ لَمْ يُقَسْ إِلَى غَيْرِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ [الحج: ٧٧] اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

Beşinci Mesele: O'nun: { ذلِكَ خَيْرٌ } “Bu daha hayırlıdır / hayırdır” buyruğunun manasının "bu, başkasından daha hayırlıdır" olması da, başkasıyla kıyaslanmaksızın Yüce [Allah]'ın: { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } [Hac 77] “Hayır işleyin”, { اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışın” buyruklarında olduğu gibi "bu, bizzat kendisinde hayırdır" denilmesi de mümkündür.

[الْبَقَرَةِ:

[Bakara...

١٤٨] وَالثَّانِي أَوْلَى لِعَدَمِ احْتِيَاجِهِ إِلَى إِضْمَارٍ وَلِكَوْنِهِ أَكْثَرَ فَائِدَةً لِأَنَّ الْخَيْرَ مِنَ الْغَيْرِ قَدْ يَكُونُ نَازِلَ الدَّرَجَةِ، عِنْدَ نُزُولِ دَرَجَةٍ مَا يُقَاسُ إِلَيْهِ، كَمَا يُقَالُ السُّكُوتُ خَيْرٌ مِنَ الْكَذِبِ، وَمَا هُوَ خَيْرٌ فِي نَفْسِهِ فَهُوَ حَسَنٌ يَنْفَعُ وَفِعْلٌ صَالِحٌ يَرْفَعُ.

...148]. İkincisi, takdire (gizli kelime varsaymaya) ihtiyaç duymaması ve daha faydalı olması sebebiyle daha evladır; zira başkasından hayırlı olan şey, kıyaslandığı şeyin derecesinin düşüklüğü sebebiyle bazen düşük dereceli olabilir; nitekim "Suskunluk yalandan hayırlıdır" denilir. Bizzat kendisi hayır olan şey ise fayda veren bir güzellik ve [insanın derecesini] yükselten salih bir ameldir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْقَصْدِ لَا بِنَفْسِ الْفِعْلِ، فَإِنَّ مَنْ أَنْفَقَ جَمِيعَ أَمْوَالِهِ رِيَاءَ النَّاسِ لَا يَنَالُ دَرَجَةَ مَنْ يَتَصَدَّقُ بِرَغِيفٍ لِلَّهِ، وَقَوْلُهُ: وَجْهَ اللَّهِ أَيْ يَكُونُ عَطَاؤُهُ لِلَّهِ لَا غَيْرَ، فَمَنْ أَعْطَى لِلْجَنَّةِ لَمْ يُرِدْ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ مَخْلُوقَ اللَّهِ.

Altıncı Mesele: Yüce [Allah]'ın: { لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını isteyenler için” buyruğu, itibarın bizzat fiile değil maksat ve niyete olduğuna işarettir. Zira insanlara gösteriş olsun diye bütün mallarını harcayan kimse, Allah rızası için bir somun ekmek tasadduk eden kimsenin derecesine ulaşamaz. O'nun: { وَجْهَ اللَّهِ } “Allah'ın vechini (rızasını)” buyruğu; yani vermesi yalnızca Allah için olur, başkası için değil. Cennet için veren kimse bununla Allah'ın vechini istememiş, ancak Allah'ın yarattığı bir şeyi istemiş olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: كَيْفَ قَالَ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ مَعَ أَنَّ لِلْإِفْلَاحِ شَرَائِطَ أُخَرَ، وَهِيَ/ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١] فَنَقُولُ كُلُّ وَصْفٍ مَذْكُورٍ هُنَاكَ يُفِيدُ الْإِفْلَاحَ، فَقَوْلُهُ وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٤] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ عَطْفٌ عَلَى الْمُفْلِحِ أَيْ هَذَا مُفْلِحٌ، وَذَاكَ مُفْلِحٌ، وَذَاكَ الْآخَرُ مُفْلِحٌ لَا يُقَالُ لَا يَحْصُلُ الْإِفْلَاحُ لِمَنْ يَتَصَدَّقُ وَلَا يُصَلِّي، فَنَقُولُ هَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ الْعَالِمُ مُكَرَّمٌ أَيْ نَظَرًا إِلَى عِلْمِهِ ثُمَّ إِذَا حُدَّ فِي الزِّنَا عَلَى سَبِيلِ النَّكَالِ وَقُطِعَتْ يَدُهُ فِي السَّرِقَةِ لَا يَبْطُلُ ذَلِكَ الْقَوْلُ حتى يقول القائل، إنما كان ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَتَى بِالْفِسْقِ، فَكَذَلِكَ إِيتَاءُ الْمَالِ لِوَجْهِ اللَّهِ يُفِيدُ الْإِفْلَاحَ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا وُجِدَ مَانِعٌ مِنَ ارْتِكَابٍ مَحْظُورٍ أَوْ تَرْكِ وَاجِبٍ.

Yedinci Mesele: Kurtuluşun (iflâh) Yüce [Allah]'ın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } [Mü'minûn 1] “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir” buyruğunda zikredilen başka şartları da bulunmasına rağmen nasıl: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurmuştur? Deriz ki: Orada zikredilen her bir vasıf kurtuluşu ifade eder; dolayısıyla O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ } [Mü'minûn 4] “Onlar ki zekâtı verirler” ve { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } [Mü'minûn 8] “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” buyrukları ve benzerleri "kurtuluşa eren" üzerine matuftur; yani şu da kurtuluşa erendir, bu da kurtuluşa erendir, öteki de kurtuluşa erendir. "Sadaka verip de namaz kılmayan kimse için kurtuluş hâsıl olmaz" denilemez; zira deriz ki: Bu tıpkı bir kimsenin "Âlim hürmete layıktır" demesi gibidir; yani ilmi açısından böyledir. Sonra ona ibret-i müessese kabilinden zina cezası uygulansa ve hırsızlıktan ötürü eli kesilse bu söz hükümsüz kalmaz; öyle ki söyleyen kimse "Bu ceza ancak fısk işlediği için oldu" der. İşte bunun gibi Allah rızası için mal vermek de kurtuluşu gerektirir; meğerki haram bir fiil işlemek yahut vacip bir ameli terk etmek gibi bir engel bulunsun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: لِمَ لَمْ يَذْكُرْ غَيْرَهُ مِنَ الْأَفْعَالِ كَالصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا؟ فَنَقُولُ الصَّلَاةُ مَذْكُورَةٌ مِنْ قَبْلُ لِأَنَّ الْخِطَابَ هَاهُنَا بِقَوْلِهِ: فَآتِ مع النبي ﵌ وَغَيْرُهُ تَبَعٌ، وَقَدْ قَالَ لَهُ مِنْ قبل فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً

Sekizinci Mesele: Niçin namaz ve benzeri diğer amelleri zikretmemiştir? Deriz ki: Namaz daha önce zikredilmiştir; çünkü buradaki { فَآتِ } “Ver” buyruğundaki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, başkaları ise tâbidir. Nitekim bundan önce ona: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Yüzünü hanîf olarak dine çevir”...

[الروم: ٣٠] وقال: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ [الروم: ٣١] الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ يُفْهَمُ مِنْهُ الْحَصْرُ وَقَدْ قَالَ فِي أَوَّلِ سورة البقرة: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [البقرة: ٥] إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ، وَآمَنَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِهِ وَبِمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِهِ وَبِالْآخِرَةِ، فَلَوْ كَانَ الْمُفْلِحُ مُنْحَصِرًا فِي أُولَئِكَ الْمَذْكُورِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَهَذَا خَارِجٌ عَنْهُمْ فَكَيْفَ يَكُونُ مُفْلِحًا؟ فَنَقُولُ هَذَا هُوَ ذَاكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ مُتَّصِلٌ بِهَذَا الْكَلَامِ فَإِذَا أَتَى بِالصَّلَاةِ وَآتَى الْمَالَ وَأَرَادَ وَجْهَ اللَّهِ، فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ مُقِيمٌ لِلصَّلَاةِ مُؤْتٍ لِلزَّكَاةِ مُعْتَرِفٌ بِالْآخِرَةِ فَصَارَ مِثْلَ الْمَذْكُورِ فِي الْبَقَرَةِ. ثم قال تعالى:

...[Rûm 30] buyurmuş ve: { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } [Rûm 31] “O'na yönelen kimseler olarak O'ndan sakının ve namazı kılın” buyurmuştur. Dokuzuncu Mesele: Yüce [Allah]'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğundan hasr (tahsis) anlaşılmaktadır. Oysa Bakara Suresi'nin başında namazı kılan, zekâtı veren, Resûlüne indirilene ve ondan önce indirilenlere iman eden ve ahirete inanan kimselere işaretle: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara 5] “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Eğer kurtuluşa eren kimse Bakara Suresi'nde zikredilen o kimselere has kılınmış olsaydı, bu [ayette zikredilen] onlardan hariç kalırdı; öyleyse nasıl kurtuluşa eren olabilir? Deriz ki: Bu da odur; çünkü biz: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } “Yüzünü dine çevir” buyruğunun bu kelamla irtibatlı olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla kişi namazı kılıp malı verdiğinde ve Allah'ın rızasını dilediğinde, onun mümin, namazı kılan, zekâtı veren ve ahireti ikrar eden bir kimse olduğu sabit olmuş olur; böylece Bakara'da zikredilen kimse gibi olur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٩]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 39]

وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)

{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şey Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını isteyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte [kat kat] artıranlar onların ta kendileridir.”