Binûn

Rûm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذَكَرَ هَذَا تَحْرِيضًا يَعْنِي أَنَّكُمْ إِذَا طُلِبَ مِنْكُمْ وَاحِدٌ باثنين ترغبون فيه وتؤتونه وذلك لا يربوا عند الله والزكاة ننمو عِنْدَ اللَّهِ كَمَا

[Allah] bunu teşvik amacıyla zikretmiştir; yani sizden bire karşılık iki istendiğinde buna rağbet eder ve onu verirsiniz; oysa bu, Allah katında artmaz. Zekât ise tıpkı...

أَخْبَرَ النَّبِيُّ ﵊: «إِنَّ الصَّدَقَةَ تَقَعُ فِي يَدِ الرَّحْمَنِ فتربوا حَتَّى تَصِيرَ مِثْلَ الْجَبَلِ»

...Peygamber aleyhisselâm'ın haber verdiği gibi Allah katında çoğalır: «Şüphesiz sadaka Rahmân'ın eline düşer de [O'nun katında] büyür, nihayet bir dağ gibi olur.»

فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ إِقْدَامُكُمْ عَلَى الزَّكَاةِ أَكْثَرَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ أَيْ أُولَئِكَ ذَوُو الْأَضْعَافِ كَالْمُوسِرِ لذي اليسار وأقل ذَلِكَ عَشَرَةُ أَضْعَافٍ كُلٌّ مَثَلٌ لِمَا آتَى فِي كَوْنِهِ حَسَنَةً لَا فِي الْمِقْدَارِ فَلَا يُفْهَمُ أَنَّ مَنْ أَعْطَى رَغِيفًا يُعْطِيهِ اللَّهُ عَشَرَةَ أَرْغِفَةٍ بَلْ مَعْنَاهُ أَنَّ مَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُهُ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى وَجْهِ الرَّحْمَةِ يُضَاعِفُهُ اللَّهُ عَشَرَةَ مَرَّاتٍ عَلَى وَجْهِ التَّفَضُّلِ، فَبِالرَّغِيفِ الْوَاحِدِ يَكُونُ لَهُ قَصْرٌ فِي الْجَنَّةِ فِيهِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ثَوَابًا/ نَظَرًا إِلَى الرَّحْمَةِ، وَعَشْرُ قُصُورٍ مِثْلِهِ نَظَرًا إِلَى الْفَضْلِ. مِثَالُهُ فِي الشَّاهِدِ، مَلِكٌ عَظِيمٌ قَبِلَ مِنْ عَبْدِهِ هَدِيَّةً قِيمَتُهَا دِرْهَمٌ لَوْ عَوَّضَهُ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ لَا يَكُونُ كَرَمًا، بَلْ إِذَا جَرَتْ عَادَتُهُ بِأَنَّهُ يُعْطِي عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ أَلْفًا، فَإِذَا أَعْطَى لَهُ عَشَرَةَ آلَافٍ فَقَدْ ضَاعَفَ لَهُ الثواب. ثم قال تعالى:

Öyleyse zekât vermeye yönelişiniz daha fazla olmalıdır. Yüce [Allah]'ın: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “Allah'ın rızasını isteyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte [kat kat] artıranlar onların ta kendileridir” buyruğu, yani onlar [mükâfatları] kat kat olan kimselerdir demektir; tıpkı zengin kimseye "mûsir" denmesi gibi. Bunun en azı on kattır. Her biri, verilen şeyin sevap olması bakımından mislidir, miktar bakımından değil. Dolayısıyla bir ekmek verene Allah'ın on ekmek vereceği anlaşılmamalıdır; bilakis bunun anlamı, rahmet gereği onun fiilinin icap ettirdiği sevabı Allah'ın lütuf yoluyla on katına çıkarmasıdır. Böylece tek bir ekmek karşılığında rahmete binaen cennette içinde her şey bulunan bir köşk, lütfa binaen de onun gibi on köşk verilir. Bunun şâhiddeki (görünen âlemdeki) misali şudur: Büyük bir hükümdar, kölesinden bir dirhem değerinde bir hediye kabul etse, ona on dirhem ile karşılık vermesi bir cömertlik sayılmaz. Bilakis âdeti böylesi bir şeye bin [dirhem] vermek şeklinde cereyan etmişken, şayet ona on bin verirse, işte o zaman mükâfatı katlamış olur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٠]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 40]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra da dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ أَيْ أَوْجَدَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ أَيْ أَبْقَاكُمْ، فَإِنَّ الْعَرَضَ مَخْلُوقٌ وَلَيْسَ بِمُبَقًى ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ جَمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ إِثْبَاتِ الْأَصْلَيْنِ الْحَشْرِ وَالتَّوْحِيدِ، أَمَّا الْحَشْرُ فَبِقَوْلِهِ: ثُمَّ يُحْيِيكُمْ وَالدَّلِيلُ قُدْرَتُهُ عَلَى الْخَلْقِ ابْتِدَاءً، وَأَمَّا التَّوْحِيدُ فَبِقَوْلِهِ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ أَيْ سَبِّحُوهُ تَسْبِيحًا أَيْ نَزِّهُوهُ وَلَا تَصِفُوهُ بِالْإِشْرَاكِ، وَقَوْلُهُ: وَتَعالى أَيْ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَهَذَا لِأَنَّ مَنْ لَا يَتَّصِفُ بِشَيْءٍ قَدْ يَجُوزُ عَلَيْهِ فَإِذَا قَالَ سَبِّحُوهُ أَيْ لَا تَصِفُوهُ بِالْإِشْرَاكِ، وَإِذَا قَالَ وَتَعَالَى فَكَأَنَّهُ قال ولا يجوز عليه ذلك. ثم إنه تعالى قال:

Yüce [Allah]'ın: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan Allah'tır” buyruğu, yani sizi var eden; { ثُمَّ رَزَقَكُمْ } “sonra size rızık veren” yani sizi baki kılan [demektir]. Çünkü araz yaratılmıştır ama baki kılınan değildir. { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sonra sizi öldüren, sonra da dirilten O'dur. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı?” [buyruğuyla] bu ayette haşir ve tevhid şeklindeki iki aslın ispatını bir arada zikretmiştir. Haşir, { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “sonra sizi dirilten” buyruğuyla [sabit olur]; delili ise O'nun ilk baştaki yaratmaya kadir olmasıdır. Tevhid ise { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı?” buyruğuyla [sabit olur]. Sonra Yüce [Allah]: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir” buyurdu. O'nun { سُبْحَانَهُ } buyruğu, yani O'nu tam bir tesbih ile tesbih edin, yani O'nu tenzih edin ve O'na şirk nispet etmeyin [demektir]. { وَتَعالى } buyruğu ise, bu O'nun hakkında caiz ve mümkün değildir [demektir]. Bu da şundandır: Bir şeyle nitelenmeyen kimse hakkında bazen o şey mümkün olabilir; dolayısıyla O, tesbih edin dediğinde, yani O'na ortaklık isnat etmeyin; { وَتَعَالَى } “yücedir” dediğinde ise sanki bu O'nun hakkında zaten caiz ve mümkün değildir demiştir. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤١]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 41]

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)

{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) } “İnsanların elleriyle kazandıkları [günahlar] yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı. [Bu,] yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diyedir; belki dönerler.”

وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ الشِّرْكَ سَبَبُ الْفَسَادِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَإِذَا كَانَ الشِّرْكُ سَبَبُهُ جَعْلُ اللَّهِ إِظْهَارَهُمُ الشِّرْكَ مُوَرِّثًا لِظُهُورِ الْفَسَادِ وَلَوْ فَعَلَ بِهِمْ مَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُمْ: لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧١] كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا [مَرْيَمَ: ٩٠] وَإِلَى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا وَاخْتَلَفَتِ الْأَقْوَالُ فِي قَوْلِهِ: فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ خَوْفُ الطُّوفَانِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَدَمُ إثبات بَعْضِ الْأَرَاضِي وَمُلُوحَةِ مِيَاهِ الْبِحَارِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مِنَ الْبَحْرِ الْمُدُنُ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْمَدَائِنَ بُحُورًا لِكَوْنِ مَبْنَى عِمَارَتِهَا عَلَى الْمَاءِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ/ إِنَّ ظُهُورَ الْفَسَادِ فِي الْبَحْرِ قِلَّةُ مِيَاهِ الْعُيُونِ فَإِنَّهَا مِنَ الْبِحَارِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ فَسَادٍ يَكُونُ فَهُوَ بِسَبَبِ الشِّرْكِ لَكِنَّ الشِّرْكَ قَدْ يَكُونُ فِي الْعَمَلِ دُونَ الْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ فَيُسَمَّى فِسْقًا وَعِصْيَانًا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ فِعْلٌ لَا يَكُونُ لِلَّهِ بَلْ يَكُونُ لِلنَّفْسِ، فَالْفَاسِقُ مُشْرِكٌ بِاللَّهِ بِفِعْلِهِ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الشِّرْكَ بِالْفِعْلِ لَا يُوجِبُ الْخُلُودَ لِأَنَّ أَصْلَ الْمَرْءِ قَلْبُهُ وَلِسَانُهُ، فَإِذَا لَمْ يُوجَدْ مِنْهُمَا إِلَّا التَّوْحِيدُ يَزُولُ الشِّرْكُ الْبَدَنِيُّ بِسَبَبِهِمَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ تَمَامَ جَزَائِهِمْ وَكُلَّ مُوجِبِ افْتِرَائِهِمْ، وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ يَعْنِي كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُتَوَقِّعُ رُجُوعَهُمْ مَعَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ لَا يَرْجِعُ لَكِنَّ النَّاسَ يَظُنُّونَ أَنَّهُ لَوْ فُعِلَ بِهِمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَكَانَ يُوجَدُ مِنْهُمُ الرُّجُوعُ، كَمَا أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا عَلِمَ مِنْ عَبْدِهِ أَنَّهُ لَا يَرْتَدِعُ بِالْكَلَامِ، فَيَقُولُ الْقَائِلُ لِمَاذَا لَا تُؤَدِّبُهُ بِالْكَلَامِ؟ فَإِذَا قَالَ لَا يَنْفَعُ رُبَّمَا يَقَعُ فِي وَهْمِهِ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ عَنْ نَفْعٍ، فَإِذَا زَجَرَهُ وَلَمْ يَرْتَدِعْ يَظْهَرُ لَهُ صِدْقُ كَلَامِ السَّيِّدِ وَيَطْمَئِنُّ قَلْبُهُ. ثم قال تعالى:

Bu ayetin bir öncekiyle irtibat yönü şudur: Şirk, Yüce [Allah]'ın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [Enbiyâ 22] “Eğer her ikisinde de Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” buyurduğu gibi fesadın sebebidir. Şirk fesadın sebebi olunca Allah, onların şirki açığa vurmalarını fesadın ortaya çıkışına bir sebep kılmıştır. Şayet onların sözlerinin gerektirdiği muameleyi onlara yapsaydı, Yüce [Allah]'ın: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } [Meryem 90] “Neredeyse gökler bundan çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti” buyurduğu gibi: { لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } [Mü'minûn 71] “gökler ve yer fesada uğrardı”. İşte Yüce [Allah]: { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “Yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye” buyruğuyla buna işaret etmiştir. { فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde” buyruğu hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Bazı müfessirler, kastedilenin karada ve denizde tufan korkusu olduğunu söylemiş; bazıları kimi arazilerin ürün vermemesi ve deniz sularının tuzlanması olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Denizden kasıt şehirlerdir; zira Araplar şehirleri, imarlarının temeli su üzerine kurulu olduğu için "denizler" diye adlandırırlar. Karada ve denizde fesadın ortaya çıkmasının, denizlerden beslenen su kaynaklarının azalması olduğu da söylenebilir. Bil ki meydana gelen her fesat şirk sebebiyledir; ancak şirk, sözde ve inançta olmayıp amelde bulunabilir; bu duruma fısk ve isyan denir. Çünkü günah, Allah için olmayan, aksine nefis için olan bir fiildir. Dolayısıyla fâsık, fiiliyle Allah'a şirk koşmuş olur. Bu konudaki nihai durum şudur: Fiilî şirk, [cehennemde] ebedî kalmayı gerektirmez; çünkü kişinin aslı kalbi ve dilidir. Bu ikisinden yalnızca tevhid sâdır olduğunda, bedensel şirk bu ikisi sebebiyle zail olur. Yüce [Allah]'ın: { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “Yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye” buyruğunun, onların cezalarının tamamı ve iftiralarının gerektirdiği her şey olmadığını belirtmiştik. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler” buyruğu ise, Allah saptırdığı kimsenin dönmeyeceğini bildiği halde, onların dönüşünü bekleyen birinin yaptığı gibi [yapması] anlamına gelir. Ancak insanlar zanneder ki şayet onlara bunlardan bir şey yapılsaydı onlardan bir dönüş meydana gelirdi; nitekim efendi, kölesinin sözle vazgeçmeyeceğini bildiğinde birisi: "Niçin onu sözle terbiye etmiyorsun?" der. Efendi: "Fayda vermez" dediğinde, belki o kişinin aklına bunun bir faydadan uzak olmadığı düşüncesi gelebilir; efendi onu azarlayıp da köle vazgeçmeyince efendinin sözünün doğruluğu o kimseye aşikâr olur ve kalbi mutmain olur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٢]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 42]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) } “De ki: Yeryüzünde gezin de öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı.”

لَمَّا بَيَّنَ حَالَهُمْ بِظُهُورِ الْفَسَادِ فِي أَحْوَالِهِمْ بِسَبَبِ فَسَادِ أَقْوَالِهِمْ بَيَّنَ لَهُمْ هَلَاكَ أَمْثَالِهِمْ وَأَشْكَالِهِمُ الَّذِينَ كَانَتْ أَفْعَالُهُمْ كَأَفْعَالِهِمْ فَقَالَ: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ أَيْ قَوْمَ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ، وَهَذَا تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فِي وَقْتِ الِامْتِنَانِ وَالْإِحْسَانِ قَالَ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ [مريم: ٤٠] أَيْ آتَاكُمُ الْوُجُودَ ثُمَّ الْبَقَاءَ وَوَقْتَ الْخِذْلَانِ بِالطُّغْيَانِ قَالَ: ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الروم: ٤١] أَيْ قَلَّلَ رِزْقَكُمْ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سِيرُوا فِي الْأَرْضِ أي هو أعدمكم كم أَعْدَمَ مَنْ قَبْلَكُمْ، فَكَأَنَّهُ قَالَ أَعْطَاكُمُ الْوُجُودَ وَالْبَقَاءَ، وَيَسْلُبُ مِنْكُمُ الْوُجُودَ وَالْبَقَاءَ، وَأَمَّا سَلْبُ الْبَقَاءِ فَبِإِظْهَارِ الْفَسَادِ، وَأَمَّا سَلْبُ الْوُجُودِ فَبِالْإِهْلَاكِ، وَعِنْدَ الْإِعْطَاءِ قَدَّمَ الْوُجُودَ عَلَى الْبَقَاءِ، لِأَنَّ الْوُجُودَ أَوَّلًا ثُمَّ الْبَقَاءَ، وَعِنْدَ السَّلْبِ قَدَّمَ الْبَقَاءَ، وَهُوَ الِاسْتِمْرَارُ ثُمَّ الْوُجُودُ.

Sözlerinin bozukluğu sebebiyle hallerinde fesadın ortaya çıkışıyla onların durumunu açıklayınca, amelleri kendi amelleri gibi olan emsallerinin ve benzerlerinin helakini onlara açıklayarak şöyle buyurdu: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ } “De ki: Yeryüzünde gezin de öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!” Yani Nuh, Âd ve Semûd kavimlerine. Bu, son derece güzel bir tertiptir. Zira O, nimet ve ihsan vaktinde: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ } [Rûm 40] “Sizi yaratan, sonra size rızık veren Allah'tır” buyurdu; yani size varlık, sonra da beka verdi. Azgınlık sebebiyle yardımsız bırakma vaktinde ise: { ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [Rûm 41] “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyurdu; yani rızkınızı azalttı. Sonra Yüce [Allah]: { سِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezin” buyurdu; yani sizden öncekileri yok ettiği gibi sizi de yok edendir. Sanki şöyle buyurmuştur: Size varlığı ve bekayı verdi; sizden varlığı ve bekayı çekip alacaktır. Bekayı çekip alması fesadı ortaya çıkarmakla, varlığı çekip alması ise helak etmekledir. Verme esnasında varlığı bekadan öne almıştır; zira önce varlık, sonra beka gelir. Çekip alma esnasında ise bekayı -ki o devamlılıktır- öne almış, sonra varlığı getirmiştir.

وَقَوْلُهُ: كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا ثَلَاثَةً أَحَدُهَا: أَنَّ الْهَلَاكَ فِي الْأَكْثَرِ كَانَ بِسَبَبِ الشِّرْكِ الظَّاهِرِ وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِهِ أَيْضًا كَالْإِهْلَاكِ بِالْفِسْقِ وَالْمُخَالَفَةِ كَمَا كَانَ عَلَى أَصْحَابِ السَّبْتِ الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ كَافِرٍ أُهْلِكَ لَمْ يَكُنْ مُشْرِكًا بَلْ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ مُعَطِّلًا نَافِيًا لَكِنَّهُمْ قَلِيلُونَ، وَأَكْثَرُ الْكُفَّارِ مُشْرِكُونَ الثَّالِثُ: أَنَّ الْعَذَابَ الْعَاجِلَ لَمْ يَخْتَصَّ بِالْمُشْرِكِينَ حِينَ أَتَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَالِ: ٢٥] بَلْ كَانَ عَلَى الصِّغَارِ والمجانين، ولكن أكثرهم كانوا مشركين/ ثم قال تعالى:

{ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ } “Onların çoğu ortak koşanlardı” buyruğu üç veçhe ihtimallidir: Birincisi: Helak ekseriyetle açık şirk sebebiyle idi; fısk ve muhalefet sebebiyle helak edilen Ashâb-ı Sebt'e olduğu gibi başka sebeplerle de olsa bile. İkincisi: Helak edilen her kâfir müşrik değildi; bilakis içlerinde muattıla (Allah'ı ve sıfatlarını inkâr eden) ve nâfî (yok sayan) olanlar da vardı fakat onlar azdı; kâfirlerin çoğu ise müşrikti. Üçüncüsü: Dünyevi azap geldiği vakit yalnızca müşriklere has kalmadı; nitekim Yüce [Allah]: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [Enfâl 25] “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmeyecek bir fitneden sakının” buyurmuştur; bilakis çocuklara ve delilere de isabet etti; fakat onların çoğu müşrikti. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 43-44]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)

{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir! O gün onlar bölük bölük ayrılırlar. Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Salih amel işleyenlere gelince, onlar kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamaktadırlar.”

لَمَّا نَهَى الْكَافِرَ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ، أَمَرَ الْمُؤْمِنَ بِمَا هُوَ عَلَيْهِ وَخَاطَبَ النَّبِيَّ ﵇ لِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنُ فَضِيلَةَ مَا هُوَ مُكَلَّفٌ بِهِ فَإِنَّهُ أَمَرَ بِهِ أَشْرَفَ الْأَنْبِيَاءِ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ فِي التَّكْلِيفِ مَقَامُ الْأَنْبِيَاءِ كَمَا

Kâfiri üzerinde bulunduğu şeyden nehyedince, mümine de üzerinde bulunması gereken şeyi emretti. Mümin, mükellef kılındığı şeyin faziletini bilsin diye Peygamber aleyhisselâm'a hitap etti; zira bunu peygamberlerin en şereflisine emretmiştir; mükellefiyet hususunda müminler için de peygamberlerin makamı vardır; nitekim...

قَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ عِبَادَهُ الْمُرْسَلِينَ»

...[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, gönderdiği peygamber kullarına neyi emrettiyse, mümin kullarına da onu emretmiştir.»

وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَاهُ، وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: يَأْتِيَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ أَيِ اللَّهُ لَا يَرُدُّ وَغَيْرُهُ عَاجِزٌ عَنْ رَدِّهِ فَلَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ أَيْ يَتَفَرَّقُونَ. ثُمَّ أَشَارَ إِلَى التَّفَرُّقِ بِقَوْلِهِ: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bunun manasını zikretmiştik. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” buyruğu iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: { مِنَ اللَّهِ } “Allah katından” ifadesinin { يَأْتِيَ } “gelmeden önce” buyruğuna taalluk etmesidir. İkincisi: Maksadın { لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } yani Allah'ın geri çevirmeyeceği ve O'ndan başkasının da onu geri çevirmekten aciz olduğu, dolayısıyla vuku bulmasının kaçınılmaz olduğu manasıdır. { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “O gün bölük bölük ayrılırlar” yani fırkalara ayrılırlar. Sonra: { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Salih amel işleyenlere gelince, onlar kendileri için hazırlamaktadırlar” buyruğuyla ayrışmaya işaret etti. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ آمَنَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ بِهِ يَكْمُلُ الْإِيمَانُ فَذَكَرَهُ تَحْرِيضًا لِلْمُكَلَّفِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْكُفْرُ إِذَا جَاءَ فَلَا زِنَةَ لِلْعَمَلِ مَعَهُ، وَوَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْكُفْرَ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: فِعْلٌ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ وَالْقَوْلُ بِهِ، وَالثَّانِي: تَرْكٌ وَهُوَ عَدَمُ النَّظَرِ وَالْإِيمَانِ فَالْعَاقِلُ الْبَالِغُ إِذَا كَانَ فِي مَدِينَةِ الرَّسُولِ وَلَمْ يَأْتِ بِالْإِيمَانِ فَهُوَ كَافِرٌ سَوَاءٌ قَالَ بِالشِّرْكِ أَوْ لَمْ يَقُلْ، لَكِنَّ الْإِيمَانَ لَا بُدَّ مَعَهُ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، فَإِنَّ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ عَمَلُ الْقَلْبِ، وَقَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَلُ اللِّسَانِ وَشَيْءٌ مِنْهُ لَا بُدَّ مِنْهُ.

Birinci Mesele: { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir; kim de salih amel işlerse...” buyurmuş, "kim iman ederse" dememiştir. Çünkü salih amel ile iman kemale erer; dolayısıyla mükellefi ona teşvik etmek için bunu zikretmiştir. Küfre gelince, o geldiği vakit onunla birlikte amelin hiçbir ağırlığı kalmaz. Bir diğer vecih şudur: Küfür iki kısımdır: Birincisi fiildir; o da şirk koşmak ve bunu söylemektir. İkincisi terktir; o da tefekkür etmemek ve iman etmemektir. Dolayısıyla akıl baliğ olan kimse Resûl'ün şehrinde bulunup da imanı getirmezse, ister şirki söylesin ister söylemesin kâfirdir. Fakat imanın yanında mutlaka salih amelin bulunması gerekir; zira hak inanç kalbin ameli, "Lâ ilâhe illallâh" demek ise dilin amelidir ve bunlardan bir parça mutlaka gereklidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: فَعَلَيْهِ فَوَحَّدَ الْكِنَايَةَ وَقَالَ: فَلِأَنْفُسِهِمْ جَمَعَهَا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الرَّحْمَةَ أَعَمُّ مِنَ الْغَضَبِ فَتَشْمَلُهُ وَأَهْلَهُ وَذُرِّيَّتَهُ، أَمَّا الْغَضَبُ فَمَسْبُوقٌ بِالرَّحْمَةِ، لَازِمٌ لِمَنْ أَسَاءَ.

İkinci Mesele: { فَعَلَيْهِ } “Kendi aleyhinedir” diyerek zamiri tekil getirmiş, { فَلِأَنْفُسِهِمْ } “Kendileri için” diyerek çoğul getirmiştir; bu da rahmetin gazaptan daha geniş olduğuna, dolayısıyla kişiyi, ailesini ve zürriyetini kapsadığına işarettir. Gazap ise rahmetin ardındandır ve kötülük yapana münhasırdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَمْ يُبَيِّنْ وَقَالَ فِي الْمُؤْمِنِ فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ تَحْقِيقًا لِكَمَالِ الرَّحْمَةِ فَإِنَّهُ عِنْدَ الْخَيْرِ بَيَّنَ وَفَصَّلَ بِشَارَةً، وَعِنْدَ غَيْرِهِ أَشَارَ إِلَيْهِ إشارة. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “İnkârı kendi aleyhinedir” buyurmuş ve açıklamamış; mümin hakkında ise rahmetin kemalini pekiştirmek için { فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kendileri için hazırlamaktadırlar” buyurmuştur. Zira O, hayır bahsinde bir müjde olarak açıklayıp tafsilat vermiş; diğerinde ise yalnızca işaret etmiştir. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٥]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 45]

لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥)

{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) } “İman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandırmak için [böyle yapar]. Şüphesiz O, inkârcıları sevmez.”

ذَكَرَ زِيَادَةَ تَفْصِيلٍ لِمَا يُمَهِّدُهُ الْمُؤْمِنَ لِفِعْلِهِ الْخَيْرَ وَعَمَلِهِ الصَّالِحِ، وَهُوَ الْجَزَاءُ الَّذِي يُجَازِيهِ بِهِ اللَّهُ/ وَالْمَلِكُ إِذَا كَانَ كَبِيرًا كَرِيمًا، وَوَعَدَ عَبْدًا مِنْ عِبَادِهِ بِأَنِّي أُجَازِيكَ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْهُ أَكْثَرَ مِمَّا يَتَوَقَّعُهُ ثُمَّ أَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ:

Müminin yaptığı hayır ve salih ameliyle kendisi için hazırladığı şeyin daha fazla tafsilatını zikretti; o da Allah'ın kendisiyle onu mükâfatlandıracağı karşılıktır. Hükümdar büyük ve cömert olup da kullarından bir kuluna "Seni mükâfatlandıracağım" diye vaat ettiğinde, ona hükümdardan beklediğinden daha fazlası ulaşır. Sonra bunu şu buyruğuyla pekiştirdi:

مِنْ فَضْلِهِ يَعْنِي أَنَا الْمُجَازِي فَكَيْفَ يَكُونُ الْجَزَاءُ، ثُمَّ إِنِّي لَا أُجَازِيكَ مِنَ الْعَدْلِ وَإِنَّمَا أُجَازِيكَ مِنَ الْفَضْلِ فَيَزْدَادُ الرَّجَاءُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ أَوْعَدَهُمْ بِوَعِيدٍ وَلَمْ يَفْصِلْهُ لِمَا بَيَّنَّا وَإِنْ كَانَ عِنْدَ الْمُحَقِّقِ هَذَا الْإِجْمَالُ فِيهِ كَالتَّفْصِيلِ، فَإِنَّ عَدَمَ الْمَحَبَّةِ مِنَ اللَّهِ غَايَةُ الْعَذَابِ، وَافْهَمْ ذَلِكَ مِمَّنْ يَكُونُ لَهُ مَعْشُوقٌ فَإِنَّهُ إِذَا أَخْبَرَ الْعَاشِقَ بِأَنَّهُ وَعَدَكَ بِالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ كَيْفَ تَكُونُ مَسَرَّتُهُ، وَإِذَا قِيلَ لَهُ إِنَّهُ قَالَ إِنِّي أُحِبُّ فُلَانًا كَيْفَ يَكُونُ سُرُورُهُ.

{ مِنْ فَضْلِهِ } “Lütfundan”; yani mükâfatı veren Benim, öyleyse bu mükâfat nasıl olur bir düşün! Sonra Ben seni adalet gereği değil, sırf lütuf olarak mükâfatlandırıyorum; böylece ümit daha da artar. Sonra Yüce [Allah]: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz O, inkârcıları sevmez” buyurdu. Onları bir tehdit ile uyardı ve açıkladığımız sebepten ötürü bunu tafsilatlandırmadı; gerçi hakikate vakıf olan kimse nezdinde bu icmal, tafsilat hükmündedir. Zira Allah'ın sevmemesi azabın en son noktasıdır. Bunu sevgilisi olan kimseden anla; zira âşığa, sevgilisinin kendisine dirhemler ve dinarlar vadettiği haber verildiğinde sevinci nasıl olur, ona "O filanı seviyorum dedi" denildiğinde sevinci nasıl olur!

وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أن الله عند ما أَسْنَدَ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ إِلَى الْعَبْدِ قَدَّمَ الْكَافِرَ فقال: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ [الروم: ٤٤] وعند ما أَسْنَدَ الْجَزَاءَ إِلَى نَفْسِهِ قَدَّمَ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ لِأَنَّ قَوْلَهُ مَنْ كَفَرَ فِي الْحَقِيقَةِ لِمَنْعِ الْكَافِرِ عَنِ الْكُفْرِ بِالْوَعِيدِ ونهيه عن فعله بالتهديد وقوله: مَنْ عَمِلَ صالِحاً لِتَحْرِيضِ الْمُؤْمِنِ فَالنَّهْيُ كَالْإِيعَادِ وَالتَّحْرِيضِ لِلتَّقْرِيرِ وَالْإِيعَادُ مُقَدَّمٌ عِنْدَ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، وَأَمَّا عند ما ذَكَرَ الْجَزَاءَ بَدَأَ بِالْإِحْسَانِ إِظْهَارًا لِلْكَرَمِ وَالرَّحْمَةِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ أَنْ لَوْ كَانَ الذِّكْرُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ كَذَلِكَ وليس كذلك فإن الله كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ قَدَّمَ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِ عَلَى كُفْرِ الْكَافِرِ وَقَدَّمَ

Burada latif bir nükte vardır: Allah, küfrü ve imanı kula isnat ettiği zaman kâfiri öne alarak: { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } [Rûm 44] “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir” buyurmuş; mükâfatı Kendi zatına isnat ettiğinde ise mümini öne alarak: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri mükâfatlandırmak için” buyurmuş, sonra da Yüce [Allah]: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz O, inkârcıları sevmez” buyurmuştur. Çünkü O'nun { مَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse” buyruğu hakikatte kâfiri tehdit yoluyla küfürden men etmek ve korkutarak onu bu fiilinden nehyetmek içindir; { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim salih amel işlerse” buyruğu ise mümini teşvik etmek içindir. Nehiy tehdit gibidir, teşvik ise ikrar ettirmek içindir; tehdit ise Hakîm ve Rahîm olan [Allah] nezdinde öne alınır. Mükâfatı zikrettiğinde ise kerem ve rahmeti izhar etmek için ihsan ile başlamıştır. Eğer birisi: "Bu durum ancak her yerdeki zikir böyle olsaydı doğru olurdu; oysa durum böyle değildir; zira Allah birçok yerde müminin imanını kâfirin küfründen öne almış ve...

التَّعْذِيبَ عَلَى الْإِثَابَةِ، فَنَقُولُ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُوَفِّقُنَا لِبَيَانِ ذَلِكَ نُبَيِّنُ مَا اقْتَضَى تَقْدِيمَهُ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِأَنَّ كُلَّ كَلِمَةٍ وَرَدَتْ فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ لِمَعْنًى وَكُلُّ تَرْتِيبٍ وُجِدَ فَهُوَ لِحِكْمَةٍ، وَمَا ذُكِرَ عَلَى خِلَافِهِ لَا يَكُونُ فِي دَرَجَةِ مَا وَرَدَ بِهِ الْقُرْآنُ فَلْنُبَيِّنْ مِنْ جُمْلَتِهِ مِثَالًا وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ [الرُّومِ: ١٤، ١٥] قَدَّمَ الْمُؤْمِنَ عَلَى الْكَافِرِ، وَهَاهُنَا ذَكَرَ مِثْلَ ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ [الروم: ٤٣] أَيْ يَتَفَرَّقُونَ فَقَدَّمَ الْكَافِرَ عَلَى الْمُؤْمِنِ، فَنَقُولُ هُنَاكَ أَيْضًا قَدَّمَ الْكَافِرَ فِي الذِّكْرِ لِأَنَّهُ قَالَ مِنْ قَبْلُ:

...azap etmeyi sevap vermekten öne geçirmiştir" derse, deriz ki: Şayet Allah bunu açıklamayı bize nasip ederse, öne alınmayı gerektiren sebebi açıklarız. Biz diyoruz ki: Kur'an'da varid olan her kelime bir anlam içindir ve mevcut her tertip bir hikmete mebnidir; bunun aksine zikredilen şey ise Kur'an'ın getirdiği mertebede olamaz. Bunun tamamından bir misal açıklayalım; o da Yüce [Allah]'ın: { يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ } [Rûm 14-15] “O gün ayrılırlar; iman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar bir bahçededirler” buyruğudur; burada mümini kâfirden öne almıştır. Burada ise: { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } [Rûm 43] yani ayrılırlar buyruğunda aynı manayı zikretmiş fakat kâfiri müminden öne almıştır. Deriz ki: Orada da zikirde kâfiri öne almıştır; çünkü bundan önce...

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ [الرُّومِ: ١٢] فَذَكَرَ الْكَافِرَ وَإِبْلَاسَهُ، ثُمَّ قَالَ تعالى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ [الروم: ١٤] فَكَانَ ذِكْرُ الْمُؤْمِنِ وَحْدَهُ لَا بُدَّ مِنْهُ لِيُبَيِّنَ كَيْفِيَّةَ التَّفَرُّقِ بِمَجْمُوعِ قَوْلِهِ: يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ وَقَوْلُهُ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ: فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعَادَ ذِكْرَ الْمُجْرِمِينَ مَرَّةً أخرى للتفصيل فقال: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا. ثم قال تعالى:

...{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } [Rûm 12] “Kıyametin kopacağı gün günahkârlar susup umutsuzca kalakalırlar” buyurarak kâfiri ve onun yeisini zikretmiş, sonra Yüce [Allah]: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } [Rûm 14] “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün ayrılırlar” buyurmuştur. Dolayısıyla: { يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârlar susup umutsuzca kalakalırlar” buyruğu ile mümin hakkındaki: { فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ } “Bir bahçede sevindirilirler” buyruğunun toplamıyla ayrışmanın keyfiyetini açıklamak için yalnızca müminin zikredilmesi zorunlu olmuştur. Fakat Yüce Allah, tafsilat vermek amacıyla günahkârların zikrini bir kez daha tekrarlayarak: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere gelince” buyurmuştur. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٦]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 46]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, emriyle gemilerin akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz O'nun ayetlerindendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ ظُهُورَ الْفَسَادِ وَالْهَلَاكِ/ بِسَبَبِ الشِّرْكِ ذَكَرَ ظُهُورَ الصَّلَاحِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ بِسَبَبِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، لِمَا ذَكَرْنَا غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّ الْكَرِيمَ لَا يَذْكُرُ لِإِحْسَانِهِ عِوَضًا، وَيَذْكُرُ لِأَضْرَارِهِ سَبَبًا لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ بِهِ الظُّلْمُ فَقَالَ: يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ قِيلَ بِالْمَطَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٧] أَيْ قَبْلَ الْمَطَرِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ مُبَشِّرَاتٍ بِصَلَاحِ الْأَهْوِيَةِ وَالْأَحْوَالِ، فَإِنَّ الرِّيَاحَ لَوْ لَمْ تَهُبَّ لَظَهَرَ الْوَبَاءُ وَالْفَسَادُ.

Yüce [Allah]'ın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir” buyruğu, fesadın ve helakin ortaya çıkışının şirk sebebiyle olduğunu zikredince, salahın ortaya çıkışını zikretti; fakat defalarca zikrettiğimiz üzere cömert kimsenin ihsanına bir bedel zikretmeyip zararlarına ise zulüm vehmedilmesin diye bir sebep zikretmesi kuralı gereğince bunun salih amel sebebiyle olduğunu zikretmedi ve: { يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “Rüzgârları müjdeciler olarak gönderir” buyurdu. Bunun, Yüce [Allah]'ın: { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } [A'râf 57] “Rahmetinin önünde müjdeci olarak” buyurduğu gibi yağmur ile olduğu, yani yağmurdan önce olduğu söylenmiştir. Havaların ve hallerin düzelmesiyle müjdeleyici olduğu da söylenebilir; zira rüzgârlar esmeseydi veba ve fesat baş gösterirdi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ عَطْفٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، أَيْ لِيُبَشِّرَكُمْ بِصَلَاحِ الْهَوَاءِ وَصِحَّةِ الْأَبْدَانِ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ بِالْمَطَرِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِذَاقَةَ تُقَالُ فِي الْقَلِيلِ، وَلَمَّا كَانَ أَمْرُ الدُّنْيَا قَلِيلًا وَرَاحَتُهَا نَزْرٌ قَالَ: وَلِيُذِيقَكُمْ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَيَرْزُقُهُمْ وَيُوَسِّعُ عَلَيْهِمْ وَيُدِيمُ لَهُمْ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ لَمَّا أَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَى الْفُلْكِ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: بِأَمْرِهِ أَيِ الْفِعْلُ ظَاهِرًا عَلَيْهِ وَلَكِنَّهُ بِأَمْرِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا قَالَ: وَلِتَبْتَغُوا مُسْنَدًا إِلَى الْعِبَادِ ذَكَرَ بَعْدَهُ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ لَا اسْتِقْلَالَ لِشَيْءٍ بِشَيْءٍ وَفِي الآية مسائل:

Sonra Yüce [Allah]: { وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ } “ve size rahmetinden tattırması için” buyurdu ki bu zikrettiğimize atıftır; yani havanın düzelmesi ve bedenlerin sıhhatiyle sizi müjdelemek ve yağmurla rahmetinden size tattırmak için [demektir]. Tattırmanın az miktar için kullanıldığını belirtmiştik; dünya işi az ve rahatı kıt olduğu için: { وَلِيُذِيقَكُمْ } “size tattırsın diye” buyurmuştur. Ahirette ise onlara rızık verir, [nimetleri] bollaştırır ve onlar için daim kılar. { وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve emriyle gemiler aksın, O'nun lütfundan arayasınız ve şükredesiniz diye” buyruğunda, fiili gemiye isnat edince hemen ardından: { بِأَمْرِهِ } “emriyle” buyruğunu ekledi; yani fiil zahiren ona aittir fakat Allah'ın emriyledir. Bu sebeple kullara isnat ederek: { وَلِتَبْتَغُوا } “arayasınız diye” buyurunca, ardından { مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan” ifadesini zikretti; yani hiçbir şey bir başkasından müstakil ve bağımsız değildir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: فِي التَّرْتِيبِ فَنَقُولُ فِي الرِّيَاحِ فَوَائِدُ، مِنْهَا إِصْلَاحُ الْهَوَاءِ، وَمِنْهَا إِثَارَةُ السَّحَابِ، وَمِنْهَا جَرَيَانُ الْفُلْكِ بِهَا فَقَالَ: مُبَشِّراتٍ بِإِصْلَاحِ الْهَوَاءِ فَإِنَّ إِصْلَاحَ الْهَوَاءِ يُوجَدُ مِنْ نَفْسِ الْهُبُوبِ ثُمَّ الْأَمْطَارُ بَعْدَهُ، ثُمَّ جَرَيَانُ الْفُلْكِ فَإِنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى اخْتِبَارٍ مِنَ الْآدَمِيِّ بِإِصْلَاحِ السُّفُنِ وَإِلْقَائِهَا عَلَى الْبَحْرِ ثُمَّ ابْتِغَاءُ الْفَضْلِ بِرُكُوبِهَا.

Birincisi: Tertip hakkındadır. Deriz ki: Rüzgârlarda faydalar vardır; bunlardan biri havanın temizlenmesi, biri bulutların harekete geçirilmesi, biri de gemilerin onunla yol almasıdır. { مُبَشِّراتٍ } “Müjdeciler olarak” buyurdu; [bu,] havanın temizlenmesi iledir; zira havanın temizlenmesi bizzat esişten meydana gelir; sonra onun ardından yağmurlar gelir; sonra gemilerin yol alması gelir; zira bu, insanın gemileri onarması ve onları denize salması şeklindeki bir tecrübesine ve seçimine bağlıdır; ardından da onlara binerek lütuf aranması gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ظَهَرَ الْفَسادُ ... لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا [الرُّومِ: ٤١] وَقَالَ هَاهُنَا وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ فَخَاطَبَ هَاهُنَا تَشْرِيفًا وَلِأَنَّ رَحْمَتَهُ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَالْمُحْسِنُ قَرِيبٌ فَيُخَاطَبُ وَالْمُسِيءُ بَعِيدٌ فَلَمْ يُخَاطِبْهُمْ، وَأَيْضًا قَالَ هُنَاكَ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا وَقَالَ هَاهُنَا مِنْ رَحْمَتِهِ فَأَضَافَ مَا أَصَابَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَضَافَ مَا أَصَابَ الْمُؤْمِنَ إِلَى رَحْمَتِهِ وَفِيهِ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْكَرِيمَ لَا يَذْكُرُ

İkinci Mesele: Yüce [Allah]: { ظَهَرَ الْفَسادُ ... لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } [Rûm 41] “Fesat ortaya çıktı... yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye” buyurmuş, burada ise { وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ } “size rahmetinden tattırsın diye” buyurmuştur. Burada şereflendirmek amacıyla ve rahmeti iyilik edenlere yakın olduğu için hitap etmiştir; zira iyilik eden yakındır, dolayısıyla ona hitap edilir; kötülük eden ise uzaktır, bu yüzden onlara [doğrudan] hitap etmemiştir. Ayrıca orada { بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmını” demiş, burada ise { مِنْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinden” demiştir; böylece onlara isabet eden şeyi kendilerine, mümine isabet eden şeyi ise Kendi rahmetine nispet etmiştir. Bunda iki mana vardır: Birincisi: Cömert olan kimsenin ihsanı ve rahmeti için bir bedel zikretmeyeceğini belirttiğimiz husustur;...

لِإِحْسَانِهِ وَرَحْمَتِهِ عِوَضًا، وَإِنْ وُجِدَ فَلَا يَقُولُ أَعْطَيْتُكَ لِأَنَّكَ فَعَلْتَ كَذَا بَلْ يَقُولُ هَذَا لَكَ مِنِّي. وَأَمَّا مَا فَعَلْتَ مِنَ الْحَسَنَةِ فَجَزَاؤُهُ بَعْدُ عِنْدِي وَثَانِيهِمَا: أَنَّ مَا يَكُونُ بِسَبَبِ فِعْلِ الْعَبْدِ قَلِيلٌ، فَلَوْ قَالَ أَرْسَلْتُ الرِّيَاحَ بِسَبَبِ فِعْلِكُمْ لَا يَكُونُ بِشَارَةً عَظِيمَةً، وَأَمَّا إِذَا قَالَ مِنْ رَحْمَتِهِ كَانَ غَايَةَ الْبِشَارَةِ، وَمَعْنًى ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ بِمَا فَعَلْتُمْ لَكَانَ ذَلِكَ مُوهِمًا لِنُقْصَانِ ثَوَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ فَإِذَا قَالَ بِمَا فَعَلْتُمْ يُنْبِئُ عَنْ نُقْصَانِ عِقَابِهِمْ وَهُوَ كَذَلِكَ.

...bulunsa bile: "Şunu yaptığın için sana verdim" demez; aksine: "Bu bendendir; yaptığın iyiliğe gelince, onun mükâfatı ise ayrıca katımdadır" der. İkincisi: Kulun fiili sebebiyle meydana gelen şey azdır; dolayısıyla: "Fiiliniz sebebiyle rüzgârları gönderdim" deseydi, bu büyük bir müjde olmazdı; fakat { مِنْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinden” deyince bu, müjdenin zirvesi olmuştur. Üçüncü bir mana ise şudur: Şayet "Yaptıklarınız sebebiyle" deseydi bu durum onların ahiretteki mükâfatlarının eksileceği vehmini doğururdu. Kâfirler hakkında ise "Yaptıklarınız sebebiyle" dediğinde cezalarının eksiltileceğini bildirir ki durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ هُنَاكَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وَقَالَ هَاهُنَا وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ قَالُوا وَإِشَارَةً إِلَى أَنَّ تَوْفِيقَهُمْ لِلشُّكْرِ مِنَ النِّعَمِ فَعَطَفَ عَلَى النِّعَمِ.

Üçüncü Mesele: Orada { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler” buyurmuş, burada ise { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve belki şükredersiniz” buyurmuştur. Dediler ki: Onların şükre muvaffak kılınmalarının da nimetlerden olduğuna bir işarettir; dolayısıyla [şükür temennisi] nimetlerin üzerine atfedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا أَخَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ لِأَنَّ فِي الْآيَاتِ الَّتِي قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهَا قُلْنَا إِنَّهُ ذَكَرَ مِنْ كُلِّ بَابٍ آيَتَيْنِ فذكر من المنذرات يُرِيكُمُ الْبَرْقَ وَالْحَادِثُ فِي الْجَوِّ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ نَارٌ وَرِيحٌ فَذَكَرَ الرِّيَاحَ هَاهُنَا تَذْكِيرًا وَتَقْرِيرًا لِلدَّلَائِلِ، وَلَمَّا كَانَتِ الرِّيحُ فِيهَا فَائِدَةٌ غَيْرُ الْمَطَرِ وَلَيْسَ فِي الْبَرْقِ فَائِدَةٌ إِنْ لَمْ يَكُنْ مَطَرٌ ذُكِرَ هُنَاكَ خَوْفًا وَطَمَعًا، أَيْ قَدْ يَكُونُ وَقَدْ لَا يَكُونُ وَذَكَرَ هَاهُنَا مُبَشِّراتٍ/ لِأَنَّ تَعْدِيلَ الْهَوَاءِ أَوْ تَصْفِيَتَهُ بِالرِّيحِ أَمْرٌ لازم، وحكمه به حكم جازم. ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: Bu ayeti sonraya bırakmasının sebebi şudur: Daha önce geçen ayetlerde her baptan ikişer ayet zikrettiğini söylemiştik; uyarıcılardan { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } “Size şimşeği gösterir” [ayetini] zikretmiştir; atmosferde meydana gelen hadiseler ise çoğunlukla ateş ve rüzgârdır. Dolayısıyla delilleri hatırlatmak ve pekiştirmek için burada rüzgârları zikretmiştir. Rüzgârda yağmur dışında bir fayda bulunup şimşekte ise yağmur olmadıkça bir fayda bulunmadığından, orada korku ve ümit zikredilmiştir; yani [fayda] olabilir de olmayabilir de. Burada ise { مُبَشِّراتٍ } “Müjdeciler olarak” ifadesini zikretmiştir; zira havanın rüzgâr ile dengelenmesi yahut temizlenmesi zorunlu bir durumdur ve O'nun buna dair hükmü kesin bir hükümdür. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٧]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 47]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Andolsun ki senden önce de peygamberleri kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktır.”

لَمَّا بَيَّنَ الْأَصْلَيْنِ بِبَرَاهِينَ ذكر الأصل الثالث وهو النبوة فقال: لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا

İki aslı (tevhid ve haşri) delillerle açıklayınca üçüncü asıl olan nübüvveti zikrederek: { لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا } “Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik” buyurdu.

أَيْ إِرْسَالُهُمْ دَلِيلُ رِسَالَتِكَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُغْلٌ غَيْرَ شُغْلِكَ، وَلَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِمْ غَيْرُ مَا ظَهَرَ عَلَيْكَ وَمِنْ كَذِبِهِمْ أَصَابَهُمُ الْبَوَارُ وَمَنْ آمَنَ بِهِمْ كَانَ لَهُمْ الِانْتِصَارُ وَلَهُ وَجْهٌ آخَرُ يُبَيِّنُ تَعَلُّقَ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا بَيَّنَ الْبَرَاهِينَ وَلَمْ يَنْتَفِعْ بِهَا الْكُفَّارُ سَلَّى قَلْبَ النَّبِيِّ ﵌ وَقَالَ حَالُ مَنْ تَقَدَّمَكَ كَانَ كَذَلِكَ وَجَاءُوا أَيْضًا بِالْبَيِّنَاتِ، وَكَانَ فِي قَوْمِهِمْ كَافِرٌ وَمُؤْمِنٌ كَمَا فِي قَوْمِكَ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الْكَافِرِينَ ونصرنا المؤمنين، وفي قوله تعالى: كانَ حَقًّا

Yani onların gönderilmesi senin peygamberliğinin delilidir; zira onların senin meşguliyetinden başka bir meşguliyeti olmamış, sende ortaya çıkan şeyden başkası onlarda ortaya çıkmamıştır; onları yalanlayanlara helak isabet etmiş, onlara iman edenler için ise zafer olmuştur. Ayetin bir öncekiyle irtibatını gösteren bir diğer vecih şudur: Allah delilleri açıklayıp kâfirler bunlardan istifade etmeyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini teselli etmiş ve şöyle buyurmuştur: Senden öncekilerin durumu da böyleydi; onlar da apaçık deliller getirdiler, kavimlerinde tıpkı senin kavminde olduğu gibi kâfir de mümin de vardı; Biz de kâfirlerden intikam aldık ve müminlere yardım ettik. Yüce [Allah]'ın: { كانَ حَقًّا } “Bir haktır” buyruğunda...

وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: فَانْتَقَمْنَا، وَكَانَ الِانْتِقَامُ حَقًّا وَاسْتَأْنَفَ وَقَالَ عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ هَذَا بِشَارَةً لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﵌ أَيْ عَلَيْنَا نَصْرُكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ وَالْوَجْهُ الثاني: كانَ حَقًّا عَلَيْنا

...iki vecih vardır: Birincisi: { فَانْتَقَمْنَا } “Biz de intikam aldık” ve intikam almak hak oldu [demektir]; sonra yeni bir cümleye başlayarak: { عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimizedir” buyurmuştur. Buna göre bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden müminler için bir müjdedir; yani ey müminler, size yardım etmek Bizim üzerimizedir. İkinci vecih: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا }...

أَيْ نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ حَقًّا عَلَيْنَا وَعَلَى الْأَوَّلِ لَطِيفَةٌ وَعَلَى الْآخَرِ أُخْرَى، أَمَّا عَلَى الْأَوَّلِ فَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ فَانْتَقَمْنَا بَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ظُلْمًا وَإِنَّمَا كَانَ عَدْلًا حَقًّا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِانْتِقَامَ لَمْ يَكُنْ إِلَّا بَعْدَ كَوْنِ بَقَائِهِمْ غَيْرَ مُفِيدٍ إِلَّا زِيَادَةَ الْإِثْمِ وَوِلَادَةَ الْكَافِرِ الْفَاجِرِ وَكَانَ عَدَمُهُمْ خَيْرًا مِنْ وُجُودِهِمُ الْخَبِيثِ، وَعَلَى الثَّانِي تَأْكِيدُ الْبِشَارَةِ. لِأَنَّ كَلِمَةَ عَلَى تُفِيدُ مَعْنَى اللُّزُومِ يُقَالُ عَلَى فُلَانٍ كَذَا يُنْبِئُ عَنِ اللُّزُومِ، فَإِذَا قَالَ حَقًّا أَكَّدَ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ النَّصْرَ هُوَ الْغَلَبَةُ الَّتِي لَا تَكُونُ عَاقِبَتُهَا وَخِيمَةً، فَإِنَّ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إِذَا انْهَزَمَتْ أَوَّلًا، ثُمَّ عَادَتْ آخِرًا لَا يَكُونُ النَّصْرُ إِلَّا لِلْمُنْهَزِمِ، وَكَذَلِكَ مُوسَى وَقَوْمُهُ لَمَّا انْهَزَمُوا مِنْ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ لَمْ يَكُنِ انْهِزَامُهُمْ إِلَّا نُصْرَةً، فَالْكَافِرُ إِنْ هَزَمَ الْمُسْلِمَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ لَا يَكُونُ ذلك نصرة إذ لا عاقبة له. ثم قال تعالى:

...yani müminlere yardım etmek üzerimize bir hak idi [manasındadır]. Birinci veçhe göre bir nükte, diğerine göre ise başka bir nükte vardır. Birincisine gelince: O, { فَانْتَقَمْنَا } “Biz de intikam aldık” buyurunca bunun bir zulüm olmadığını, bilakis hak bir adalet olduğunu açıklamıştır; zira intikam ancak onların [hayatta] kalmalarının günahı artırmaktan ve kâfir, facir kimseler doğurmaktan başka bir fayda sağlamadığı ve yokluklarının habis varlıklarından daha hayırlı olduğu andan sonra gelmiştir. İkincisine gelince: Bu, müjdenin tekit edilmesidir. Zira "alâ" (عَلَى) kelimesi lüzum manası ifade eder; nitekim falanın üzerine şu vaciptir dendiğinde lüzum bildirir; { حَقًّا } “hak olarak” buyurunca bu manayı pekiştirmiştir. Zaferin, akıbeti vahim olmayan üstünlük olduğunu zikretmiştik; zira iki fırkadan biri önce hezimete uğrar da sonra en sonunda geri dönerse, zafer ancak hezimete uğrayanın olur. Nitekim Musa ve kavmi Firavun'dan kaçtıklarında, ardından Firavun boğulunca, onların ilk hezimeti zaferden başka bir şey olmamıştır. Dolayısıyla kâfir kimi vakitlerde Müslümanı hezimete uğratsa da onun için bir akıbet bulunmadığından bu bir zafer sayılmaz. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٨ الى ٥٠]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 48-50]

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)

{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠) } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır; sonra Allah onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Onu kullarından dilediğine ulaştırınca bir de bakarsın seviniverirler. Oysa onlar, kendilerine indirilmeden önce, ondan önce kesin bir umutsuzluk içindeydiler. Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.”

بَيَّنَ دَلَائِلَ الرِّيَاحِ عَلَى التَّفْصِيلِ الْأَوَّلِ فِي إِرْسَالِهَا قُدْرَةٌ وَحِكْمَةٌ. أَمَّا الْقُدْرَةُ فَظَاهِرَةٌ فَإِنَّ الْهَوَاءَ اللَّطِيفَ الَّذِي يَشُقُّهُ الْوَدْقُ يَصِيرُ بِحَيْثُ يَقْلَعُ الشَّجَرَ وَهُوَ لَيْسَ بِذَاتِهِ كَذَلِكَ فَهُوَ بِفِعْلِ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، وَأَمَّا الْحِكْمَةُ فَفِي نَفْسِ الْهُبُوبِ فِيمَا يُفْضِي إِلَيْهِ مِنْ إِثَارَةِ السُّحُبِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنْوَاعَ السُّحُبِ فَمِنْهُ مَا يَكُونُ مُتَّصِلًا وَمِنْهُ مَا يَكُونُ مُنْقَطِعًا، ثُمَّ الْمَطَرُ يَخْرُجُ مِنْهُ وَالْمَاءُ فِي الْهَوَاءِ أَعْجَبُ عَلَامَةً لِلْقُدْرَةِ، وَمَا يُفْضِي إِلَيْهِ مِنْ إِنْبَاتِ الزَّرْعِ وَإِدْرَارِ الضَّرْعِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ، ثُمَّ أَنَّهُ لَا يَعَمُّ بَلْ يَخْتَصُّ بِهِ قَوْمٌ دُونَ قَوْمٍ وَهُوَ عَلَامَةُ الْمَشِيئَةِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ تَأْكِيدٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها [الْحَشْرِ: ١٧] وَقَالَ بَعْضُهُمْ مِنْ قَبْلِ التَّنْزِيلِ مِنْ قَبْلِ الْمَطَرِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مَنْ قَبْلِهِ، أَيْ مِنْ قَبْلِ إِرْسَالِ الرِّيَاحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بَعْدَ الْإِرْسَالِ يَعْرِفُ الْخَبِيرُ أَنَّ الرِّيحَ فِيهَا مَطَرٌ أَوْ لَيْسَ، فَقَبْلَ الْمَطَرِ إِذَا هَبَّتِ الرِّيحُ لَا يَكُونُ مُبْلِسًا، فَلَمَّا قَالَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ لَمْ يَقُلْ إِنَّهُمْ كَانُوا مُبْلِسِينَ، لِأَنَّ مَنْ قَبْلَهُ قد يكون راجيا غَالِبًا عَلَى ظَنِّهِ الْمَطَرُ بِرُؤْيَةِ السُّحُبِ وَهُبُوبِ الرِّيَاحِ فَقَالَ مِنْ قَبْلِهِ، أَيْ مِنْ قَبْلِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ إِرْسَالِ الرِّيحِ وَبَسْطِ السَّحَابِ، ثُمَّ لَمَّا فَصَّلَ قَالَ: فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ قَالَ لَمُحْيِي بِاللَّامِ الْمُؤَكِّدَةِ وَبِاسْمِ الْفَاعِلِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ إِنَّ الْمَلِكَ يُعْطِيكَ لَا يُفِيدُ مَا يُفِيدُ قَوْلُهُ إِنَّهُ مُعْطِيكَ، لِأَنَّ الثَّانِيَ يُفِيدُ أَنَّهُ أَعْطَاكَ فَكَانَ وَهُوَ مُعْطٍ مُتَّصِفًا بِالْعَطَاءِ، وَالْأَوَّلُ يُفِيدُ أَنَّهُ سَيَتَّصِفُ بِهِ وَيَتَبَيَّنُ هَذَا بِقَوْلِهِ إِنَّكَ مَيِّتٌ فَإِنَّهُ آكَدٌ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّكَ تَمُوتُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَأْكِيدٌ لما يفيد الاعتراف. ثم قال تعالى:

Rüzgârların delillerini ilk tafsilat üzere açıkladı: Onların gönderilmesinde kudret ve hikmet vardır. Kudrete gelince, o aşikârdır; zira yağmur damlasının yarıp geçtiği latif hava, ağaçları kökünden sökecek bir hale gelir; oysa o bizzat kendiliğinden böyle değildir, dolayısıyla bu durum Muhtar bir Fail'in fiiliyledir. Hikmete gelince, o bizzat esişte ve onun bulutları harekete geçirmeye sevk etmesindedir. Sonra bulut çeşitlerini zikretti; zira onlardan bir kısmı bitişik, bir kısmı ise parçalı olur. Sonra yağmur onun arasından çıkar; suyun havada durması kudretin en hayret verici alametidir. Bunun ekinleri bitirmeye ve memeleri sütle doldurmaya vesile olması ise pek üstün bir hikmettir. Sonra bu umumi olmayıp bir kavme has kılınır, diğerine kılınmaz ki bu da meşietin (iradenin) alametidir. Yüce [Allah]'ın: { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ } “Oysa onlar, kendilerine indirilmeden önce, ondan önce kesin bir umutsuzluk içindeydiler” buyruğunda müfessirler ihtilaf etmiştir: Bazıları Yüce [Allah]'ın: { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها } [Haşr 17] “İkisinin akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateş oldu” buyruğunda olduğu gibi bunun tekit olduğunu söylemiştir. Bazıları ise: "İndirilmesinden önce, yani yağmurdan önce" demiştir. En uygun olanı ise şöyle denilmesidir: Kendilerine indirilmeden önce, ondan önce; yani rüzgârların gönderilmesinden önce [demektir]. Zira rüzgârlar gönderildikten sonra işi bilen kimse rüzgârda yağmur olup olmadığını anlar; dolayısıyla yağmurdan önce rüzgâr estiğinde kişi umutsuz olmaz. [Allah] { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine indirilmeden önce” buyurunca onların umutsuz olduklarını söylememiştir; çünkü ondan önceki kimse bulutları görmesi ve rüzgârların esmesiyle yağmuru kuvvetle zannederek ümitvar olabilir. Bu sebeple: { مِنْ قَبْلِهِ } “ondan önce” yani rüzgârın gönderilmesi ve bulutun yayılması şeklinde zikrettiğimiz şeyden önce [demiştir]. Sonra tafsilat verince şöyle buyurdu: { فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى } “Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir.” Delilleri zikredince, tekit ifade eden lâm (لَ) ve ism-i fail ile { لَمُحْيِي } buyurdu; zira insan "Hükümdar sana verecektir" dediğinde bu, "O sana vericidir" sözünün ifade ettiği manayı vermez; çünkü ikincisi onun sana verdiğini ve onun ihsan sahibi olarak ihsanla nitelendiğini ifade eder; birincisi ise ileride bununla niteleneceğini ifade eder. Bu durum O'nun: { إِنَّكَ مَيِّتٌ } “Şüphesiz sen öleceksin” buyruğuyla daha iyi anlaşılır; zira bu ifade, "Şüphesiz sen ölüyorsun" sözünden daha tekidlidir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O, her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğu ise ikrarı pekiştiren bir tekittir. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 51-53]

وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)

{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣) } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar. Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin.”

[في قوله تَعَالَى وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ] لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ عِنْدَ تَوَقُّفِ الْخَيْرِ يَكُونُونَ مُبْلِسِينَ آيِسِينَ، وَعِنْدَ ظُهُورِهِ يَكُونُونَ مُسْتَبْشِرِينَ، بَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ أَيْضًا لَا يَدُومُونَ عَلَيْهَا، بَلْ لَوْ أَصَابَ زَرْعَهُمْ رِيحٌ مُصْفَرٌّ لَكَفَرُوا فَهُمْ مُنْقَلِبُونَ غَيْرُ ثَابِتِينَ لِنَظَرِهِمْ إِلَى الْحَالِ لَا إِلَى الْمَآلِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Yüce [Allah]'ın: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar” buyruğunda, onların hayır kesildiğinde umutsuz ve meyus olduklarını, ortaya çıktığında ise sevindiklerini açıklayınca; bu hal üzere de sürekli kalmadıklarını, bilakis ekinlerine sarartıcı bir rüzgâr isabet etse nankörlük edeceklerini, dolayısıyla akıbete değil anlık duruma baktıkları için kararsız ve dönek olduklarını açıkladı. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى يُرْسِلُ الرِّياحَ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْإِرْسَالِ، وَقَالَ هَاهُنَا وَلَئِنْ أَرْسَلْنا لَا عَلَى طَرِيقَةِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْإِرْسَالِ، لِأَنَّ الرِّيَاحَ مِنْ رَحْمَتِهِ وَهِيَ مُتَوَاتِرَةٌ، والريح من عذابه وهو تعالى رؤوف بِالْعِبَادِ يُمْسِكُهَا، وَلِذَلِكَ نَرَى الرِّيَاحَ النَّافِعَةَ تَهُبُّ فِي اللَّيَالِي وَالْأَيَّامِ فِي الْبَرَارِي وَالْآكَامِ، وَرِيحُ السَّمُومِ لَا تَهُبُّ إِلَّا فِي بَعْضِ الْأَزْمِنَةِ وفي بعض الأمكنة.

Birinci Mesele: [Allah Teâlâ], önceki ayette gönderme fiilini haber verme üslubuyla { يُرْسِلُ الرِّياحَ } [“Rüzgârları gönderir”] buyurmuş; burada ise göndermeyi kesin bir haber verme üslubuyla değil, { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا } [“Andolsun ki göndersek”] buyurmuştur. Çünkü rüzgârlar (çoğul) O'nun rahmetindendir ve ardı ardına kesintisiz gelir. [Zararlı] rüzgâr (tekil) ise O'nun azabındandır; Yüce [Allah] ise kullarına karşı pek şefkatli (raûf) olduğu için onu tutar. Bundan dolayıdır ki faydalı rüzgârların gecelerde ve gündüzlerde, kırlarda ve tepelerde estiğini; samûm (kavurucu ve zararlı) rüzgârın ise ancak bazı vakitlerde ve bazı mekânlarda estiğini görürüz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: سَمَّى النَّافِعَةَ رِيَاحًا وَالضَّارَّةَ رِيحًا لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: النَّافِعَةُ كَثِيرَةُ الْأَنْوَاعِ كَثِيرَةُ الْأَفْرَادِ فَجَمَعَهَا، فَإِنَّ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ تَهُبُّ نَفَحَاتٌ مِنَ الرِّيَاحِ النَّافِعَةِ، وَلَا تَهُبُّ الرِّيحُ الضَّارَّةُ فِي أَعْوَامٍ، بَلِ الضَّارَّةُ فِي الْغَالِبِ لَا تَهُبُّ فِي الدُّهُورِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ النَّافِعَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا رِيَاحًا فَإِنَّ مَا يَهُبُّ مَرَّةً وَاحِدَةً لَا يُصْلِحُ الْهَوَاءَ وَلَا يُنْشِئُ السَّحَابَ وَلَا يُجْرِيَ السُّفُنَ، وَأَمَّا الضَّارَّةُ بِنَفْحَةٍ وَاحِدَةٍ تَقْتُلُ كَرِيحِ السَّمُومِ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الرِّيحَ الْمُضِرَّةَ إِمَّا أَنْ تَضُرَّ بِكَيْفِيَّتِهَا أَوْ بِكَمِّيَّتِهَا، أَمَّا الْكَيْفِيَّةُ فَهِيَ إِذَا كَانَتْ حَارَّةً أَوْ مُتَكَيِّفَةً بِكَيْفِيَّةِ سُمٍّ، وَهَذَا لَا يَكُونُ لِلرِّيحِ فِي هُبُوبِهَا وَإِنَّمَا يَكُونُ بِسَبَبِ أَنَّ الْهَوَاءَ السَّاكِنَ فِي بُقْعَةٍ فِيهَا حَشَائِشُ رَدِيئَةٌ أَوْ فِي مَوْضِعٍ غَائِرٍ وَهُوَ حَارٌّ جِدًّا، أَوْ تَكُونُ مُتَكَوِّنَةً فِي أَوَّلِ تَكَوُّنِهَا كَذَلِكَ وَكَيْفَمَا كَانَ فَتَكُونُ وَاحِدَةً، لِأَنَّ ذَلِكَ الْهَوَاءَ السَّاكِنَ إِذَا سُخِّنَ ثُمَّ وَرَدَ عَلَيْهِ رِيحٌ تُحَرِّكُهُ وَتُخْرِجُهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ فَتَهُبُّ عَلَى مَوَاضِعَ كَاللَّهِيبِ، ثُمَّ مَا يَخْرُجُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ لَا يَكُونُ حَارًّا وَلَا مُتَكَيِّفًا، لِأَنَّ الْمُكْثَ الطَّوِيلَ شَرْطُ التَّكَيُّفِ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ أَدْخَلْتَ إِصْبَعَكَ فِي نَارٍ وَأَخْرَجْتَهَا بِسُرْعَةٍ لَا تَتَأَثَّرُ، وَالْحَدِيدُ إِذَا مَكَثَ فِيهَا يَذُوبُ، فَإِذَا تَحَرَّكَ ذَلِكَ السَّاكِنُ وَتَفَرَّقَ لَا يُوجَدُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ غَيْرُهُ مِنْ جِنْسِهِ، وَأَمَّا الْمُتَوَلِّدَةُ كَذَلِكَ فَنَادِرَةٌ وَمَوْضِعُ نُدْرَتِهَا وَاحِدٌ. وَأَمَّا الْكَمِّيَّةُ فَالرِّيَاحُ إِذَا اجْتَمَعَتْ وَصَارَتْ وَاحِدَةً صَارَتْ كَالْخُلْجَانِ، وَمِيَاهُ الْعُيُونِ إِذَا اجْتَمَعَتْ تَصِيرُ نَهْرًا عَظِيمًا لَا تَسُدُّهُ السُّدُودُ وَلَا يُرُدُّهُ الْجُلْمُودُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي ذَلِكَ تَكُونُ وَاحِدَةً مُجْتَمِعَةً مِنْ كَثِيرٍ، فَلِهَذَا قَالَ فِي الْمُضِرَّةِ رِيحٌ وَفِي النَّافِعَةِ رِيَاحٌ.

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ] faydalı olanı [çoğul olarak] "rüzgârlar" (riyâh), zararlı olanı ise [tekil olarak] "rüzgâr" (rîh) diye isimlendirmiştir; bunun birkaç sebebi vardır: Birincisi: Faydalı olanın türleri ve fertleri çoktur, bu sebeple onu çoğul getirmiştir. Zira her gece ve gündüz faydalı rüzgârlardan esintiler eser; zararlı rüzgâr ise yıllarca esmez, hatta zararlı olan çoğunlukla devirler boyunca esmez. İkincisi: Faydalı olan ancak [farklı yönlerden peş peşe esen] rüzgârlar şeklinde olur; zira tek bir sefer esen şey havayı temizlemez, bulutları meydana getirmez ve gemileri yüzdürmez. Zararlı olan ise, tıpkı semûm (kavurucu) rüzgârı gibi tek bir esişle helak eder. Üçüncüsü: Zararlı rüzgâr ya keyfiyetiyle (niteliğiyle) ya da kemiyetiyle (miktarıyla/şiddetiyle) zarar verir. Keyfiyete gelince; bu, onun sıcak olması veya zehir keyfiyetine bürünmüş bulunmasıdır. Bu durum rüzgârın bizzat kendi esişinden kaynaklanmaz; aksine içinde kötü otlar bulunan bir arazide yahut çukur ve aşırı sıcak bir yerde durgun kalan havadan kaynaklanır ya da ilk oluşumunda böyle meydana gelir. Nasıl olursa olsun bu tekildir; çünkü o durgun hava ısındığında, ardından onu harekete geçirip bulunduğu yerden çıkaran bir rüzgâr geldiğinde alev gibi etrafa eser. Bundan sonra o mekândan çıkacak olan hava ise artık sıcak ve zehirli nitelikte olmaz; çünkü uzun süre beklemek o niteliği kazanmanın şartıdır. Görmez misin ki parmağını ateşe sokup hızla çıkarsan etkilenmez, demir ise ateşin içinde kalınca erir. Dolayısıyla o durgun hava hareket edip dağılınca, o anda onun cinsinden başka bir hava bulunmaz. Bu şekilde doğan hava ise nadirdir ve nadirliğinin yeri de tektir. Kemiyete gelince; rüzgârlar bir araya gelip tek bir kütle haline gelince körfezler [gibi devasa] olurlar. Nitekim kaynak suları bir araya geldiğinde bentlerin tutamayacağı, kayaların durduramayacağı büyük bir nehre dönüşür. Hiç şüphe yok ki bu durumda da o, birçok [rüzgârın] birleşmesinden oluşan tek bir şeydir. İşte bu sebeple zararlı olan için [tekil olarak] "rîh" (rüzgâr), faydalı olan için ise [çoğul olarak] "riyâh" (rüzgârlar) buyurmuştur.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلَّمَ رَسُولَهُ أَنْوَاعَ الْأَدِلَّةِ وَأَصْنَافَ الْأَمْثِلَةِ وَوَعَدَ وَأَوْعَدَ وَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَاؤُهُ إِلَّا/ فِرَارًا، وَإِنْبَاؤُهُ إِلَّا كُفْرًا وَإِصْرَارًا، قَالَ لَهُ: فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce [Allah], Resulü'ne delillerin çeşitlerini ve misallerin türlerini öğrettiğinde, vaad ve vaîdde bulunduğunda; onun daveti onların ancak kaçışını, haber vermesi de ancak küfür ve inatlarını artırınca ona şöyle buyurdu: { فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّرْتِيبِ فَنَقُولُ إِرْشَادُ الْمَيِّتِ مُحَالٌ، وَالْمُحَالُ أَبْعَدُ مِنَ الْمُمْكِنِ، ثُمَّ إِرْشَادُ الْأَصَمِّ صَعْبٌ فَإِنَّهُ لَا يَسْمَعُ الْكَلَامَ وَإِنَّمَا يَفْهَمُ مَا يَفْهَمُهُ بِالْإِشَارَةِ لَا غَيْرَ، وَالْإِفْهَامُ بِالْإِشَارَةِ صَعْبٌ، ثُمَّ إِرْشَادُ الْأَعْمَى أَيْضًا صَعْبٌ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ لَهُ الطَّرِيقُ عَلَى يَمِينِكَ يَدُورُ إِلَى يَمِينِهِ، لَكِنَّهُ لَا يَبْقَى عَلَيْهِ بَلْ يَحِيدُ عَنْ قَرِيبٍ وَإِرْشَادُ الْأَصَمِّ أَصْعَبُ، فَلِهَذَا تَكُونُ الْمُعَاشَرَةُ مَعَ الْأَعْمَى أَسْهَلَ مِنَ الْمُعَاشَرَةِ مَعَ الْأَصَمِّ الَّذِي لَا يَسْمَعُ شَيْئًا، لِأَنَّ غَايَةَ الْإِفْهَامِ بِالْكَلَامِ، فَإِنَّ مَا لَا يُفْهَمُ بِالْإِشَارَةِ يُفْهَمُ بِالْكَلَامِ وَلَيْسَ كُلُّ مَا يُفْهَمُ بِالْكَلَامِ يُفْهَمُ بِالْإِشَارَةِ، فَإِنَّ الْمَعْدُومَ وَالْغَائِبَ لَا إِشَارَةَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ أَوَّلًا لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، ثُمَّ قَالَ وَلَا الْأَصَمَّ وَلَا تَهْدِي الْأَعْمَى الَّذِي دُونَ الْأَصَمِّ.

Birinci Mesele: [Ayetteki] sıralama hakkındadır. Şöyle deriz: Ölüye doğru yolu göstermek imkânsızdır; imkânsız ise mümkünden daha uzaktır. Sonra sağırı irşad etmek zordur; zira o sözü işitmez, anladığı şeyi ancak işaretle anlar; işaretle anlatmak ise zordur. Sonra âmâyı (kör olanı) irşad etmek de zordur; çünkü ona "Yol sağındadır" desen sağına döner, fakat o istikamette kalamayıp hemen yoldan sapar. Sağırı irşad etmek ise daha zordur. Bu sebeple körle birlikte yaşamak, hiçbir şey işitmeyen sağırla birlikte yaşamaktan daha kolaydır; çünkü meramı anlatmanın en mükemmel yolu sözledir. Nitekim işaretle anlaşılamayan şeyler sözle anlaşılır, fakat sözle anlaşılan her şey işaretle anlaşılamaz; zira yok olan ve göz önünde bulunmayan şeye işaret edilemez. Bu sebeple [Allah Teâlâ] önce [ölülere] işittiremeyeceğini, sonra sağıra [işittiremeyeceğini] ve [irşad bakımından] sağırın bir derece altında olan körü de doğru yola iletemeyeceğini buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي الصُّمِّ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ لِيَكُونَ أَدْخَلَ فِي الِامْتِنَاعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَصَمَّ وَإِنْ كَانَ يَفْهَمُ فَإِنَّمَا يَفْهَمُ بِالْإِشَارَةِ، فَإِذَا وَلَّى وَلَا يَكُونُ نَظَرُهُ إِلَى الْمُشِيرِ فَإِنَّهُ يَسْمَعُ وَلَا يفهم.

İkinci Mesele: Sağırlardan bahsederken imkânsızlıkta daha ileri bir dereceyi ifade etmek için: { إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Arkalarını dönüp gittikleri zaman” buyurmuştur. Çünkü sağır kimse [bir şey] anlayacak olsa bile bunu ancak işaretle anlar; arkasını dönüp gittiğinde ve bakışı işaret edene yönelik olmadığında ise [ne] işitir ne de anlar.

المسألة الثالثة: قال في الأصم لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ وَلَمْ يَقُلْ فِي الْمَوْتَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْأَصَمَّ قَدْ يَسْمَعُ الصَّوْتَ الْهَائِلَ كَصَوْتِ الرَّعْدِ الْقَوِيِّ وَلَكِنَّ صَوْتَ الدَّاعِي لَا يَبْلُغُ ذَلِكَ الْحَدَّ فَقَالَ إِنَّكَ دَاعٍ لَسْتَ بِمُلْجِئٍ إِلَى الْإِيمَانِ وَالدَّاعِي لَا يُسْمِعُ الْأَصَمَّ الدُّعَاءَ.

Üçüncü Mesele: Sağır hakkında: { لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ } “Sağırlara daveti duyuramazsın” buyurmuş, ölüler hakkında ise bunu söylememiştir. Çünkü sağır, şiddetli gök gürültüsü gibi korkunç bir sesi bazen işitebilir; fakat davet edenin sesi bu dereceye ulaşmaz. Böylece [Allah Teâlâ]: "Sen bir davetçisin, imana zorlayıcı değilsin; davetçi ise sağıra daveti işittiremez" buyurmuş olmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ أَيْ لَيْسَ شُغْلُكَ هِدَايَةَ الْعُمْيَانِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فُلَانٌ لَيْسَ بِشَاعِرٍ وَإِنَّمَا يَنْظِمُ بَيْتًا وَبَيْتَيْنِ، أَيْ لَيْسَ شُغْلُهُ ذَلِكَ فَقَوْلُهُ: فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى نَفْيُ ذَلِكَ عَنْهُ، وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ يَعْنِي لَيْسَ شُغْلُكَ ذَلِكَ، وَمَا أُرْسِلْتَ لَهُ.

Dördüncü Mesele: [Allah Teâlâ]: { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ } “Körleri hidayete erdirecek değilsin” buyurmuştur; yani senin görevin körleri hidayete erdirmek değildir. Tıpkı bir kimsenin, sadece bir veya iki beyit şiir söyleyen biri hakkında: "Falan kimse şair değildir" diyerek bunun onun asıl mesleği olmadığını kastetmesi gibi. Dolayısıyla O'nun: { فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” buyruğu bunu ondan nefyetmekte; { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ } “Körleri hidayete erdirecek değilsin” buyruğu ise bunun senin işin olmadığını ve senin bunun için gönderilmediğini ifade etmektedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ [النمل: ٨١] لَمَّا نَفَى إِسْمَاعَ الْمَيِّتِ وَالْأَصَمِّ وَأَثْبَتَ إِسْمَاعَ الْمُؤْمِنِ بِآيَاتِهِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ حَيًّا سَمِيعًا وَهُوَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ تَرِدُ عَلَى قَلْبِهِ أَمْطَارُ الْبَرَاهِينِ فَتُنْبِتُ فِي قَلْبِهِ الْعَقَائِدَ الْحَقَّةَ، وَيَسْمَعُ زَوَاجِرَ الْوَعْظِ فَتَظْهَرُ مِنْهُ الْأَفْعَالُ الْحَسَنَةُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا اللَّهُ يُرِيدُ مِنَ الْكُلِّ الْإِيمَانَ، غَيْرَ أَنَّ بَعْضَهُمْ يُخَالِفُ إِرَادَةَ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يُؤْمِنُ فَيُسْمِعُهُ النَّبِيُّ ﵌ مَا يَجِبُ أَنْ يَفْعَلَ فَهُمْ مُسْلِمُونَ مُطِيعُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ:

Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } [Neml: 81] “Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin.” [Allah Teâlâ] ölüye ve sağıra işittirmeyi nefyedip ayetlerine iman eden kimseye işittirmeyi sabit kılınca, müminin diri ve işitir olması zorunlu olmuştur ve durum gerçekten de böyledir. Çünkü müminin kalbine deliller yağmuru iner de kalbinde hak inançları yeşertir; vaazın sakındırıcı sözlerini işitir de kendisinden güzel ameller ortaya çıkar. Bu durum Mutezile mezhebinin aleyhine delildir; zira onlar "Allah herkesin iman etmesini diler, ancak bazısı Allah'ın iradesine muhalefet eder" demişlerdir. Oysa O'nun: { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ } “Sen ancak iman edene işittirebilirsin” buyruğu, o kimsenin iman ettiğine ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] de ona yapması gerekenleri işittirdiğine, dolayısıyla onların teslimiyet gösteren ve itaat eden kimseler olduğuna delildir. Nitekim Yüce [Allah] onlar hakkında şöyle buyurmuştur:

قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا [البقرة: ٢٨٥] . ثم قال تعالى:

{ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } [el-Bakara: 285] “'İşittik ve itaat ettik' dediler.” Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٤]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 54]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) } “Sizi bir zayıflıktan yaratan, sonra zayıflığın ardından bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından da bir zayıflık ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye kadirdir.”

لَمَّا أَعَادَ مِنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي مَضَتْ دَلِيلًا مِنْ دَلَائِلِ الْآفَاقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [الرُّومِ: ٤٨] وَذَكَرَ أَحْوَالَ الرِّيحِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ أَعَادَ دَلِيلًا مِنْ دَلَائِلِ الْأَنْفُسِ وَهُوَ خَلْقُ الْآدَمِيِّ وَذَكَرَ أَحْوَالَهُ، فَقَالَ: خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ أَيْ مَبْنَاكُمْ عَلَى الضَّعْفِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٧] وَمِنْ هَاهُنَا كَمَا تَكُونُ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ فُلَانٌ زَيَّنَ فُلَانًا مِنْ فَقْرِهِ وَجَعَلَهُ غَنِيًّا أَيْ مِنْ حَالَةِ فَقْرِهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً فَقَوْلُهُ مِنْ ضَعْفٍ إِشَارَةٌ إِلَى حَالَةٍ كَانَ فِيهَا جَنِينًا وَطِفْلًا مَوْلُودًا وَرَضِيعًا وَمَفْطُومًا فَهَذِهِ أَحْوَالُ غَايَةِ الضَّعْفِ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً إِشَارَةٌ إِلَى حَالَةِ بُلُوغِهِ وَانْتِقَالِهِ وَشَبَابِهِ وَاكْتِهَالِهِ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ.

Geçen delillerden afâkî (dış dünyaya ait) delillerden birini, yani: { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } [er-Rûm: 48] “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır” buyruğunu tekrar edip rüzgârın hallerini başından sonuna kadar zikredince; [bu defa da] enfüsî (insanın kendi yaratılışına ait) delillerden birini, yani insanın yaratılışını tekrar etti ve onun hallerini zikretti. Şöyle buyurdu: { خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } “Sizi bir zayıflıktan yarattı”; yani yaratılışınızı zayıflık üzerine bina etti. Nitekim Yüce [Allah]: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } [el-Enbiyâ: 37] “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyurmuştur. Buradaki { مِنْ } (min) edatı, bir kimsenin: "Falan kişi filanı fakirliğinden donattı ve zengin kıldı", yani "fakirlik halinden [zenginlik haline geçirdi]" sözündeki gibidir. Sonra Yüce [Allah]: { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً } “Sonra zayıflığın ardından bir kuvvet verdi” buyurdu. O'nun: { مِنْ ضَعْفٍ } “Bir zayıflıktan” ifadesi; insanın anne karnındaki cenin, yeni doğmuş bir bebek, süt emen bir çocuk ve sütten kesilmiş bir yavru olduğu haline işarettir ki bunlar son derece zayıf olduğu durumlardır. O'nun: { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً } “Sonra zayıflığın ardından bir kuvvet verdi” buyruğu; onun büluğa ermesi, gelişip değişmesi, gençliği ve olgunluk (kemal) çağına işarettir. Ve O'nun: { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ }

إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَكُونُ بَعْدَ الْكُهُولَةِ مِنْ ظُهُورِ النُّقْصَانِ وَالشَّيْبَةُ هِيَ تَمَامُ الضَّعْفِ، ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ أَنَّ هَذَا لَيْسَ طَبْعًا بَلْ هُوَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي دَلَائِلِ الْآفَاقِ فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ [الروم: ٤٨] وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ لَمَّا قَدَّمَ الْعِلْمَ عَلَى الْقُدْرَةِ؟ وَقَالَ مِنْ قَبْلُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الروم: ٢٧] فَالْعِزَّةُ إِشَارَةٌ إِلَى تَمَامِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةُ إِلَى الْعِلْمِ، فَقَدَّمَ الْقُدْرَةَ هُنَاكَ وَقَدَّمَ الْعِلْمَ عَلَى الْقُدْرَةِ هَاهُنَا فَنَقُولُ هُنَاكَ الْمَذْكُورُ الْإِعَادَةُ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الرُّومِ: ٢٧] لِأَنَّ الْإِعَادَةَ تَكُونُ بِكُنْ فَيَكُونُ، فَالْقُدْرَةُ هُنَاكَ أَظْهَرُ وَهَاهُنَا الْمَذْكُورُ الْإِبْدَاءُ وَهُوَ أَطْوَارٌ وَأَحْوَالٌ وَالْعِلْمُ بِكُلِّ حَالٍ حَاصِلٌ فَالْعِلْمُ هَاهُنَا أَظْهَرُ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ تَبْشِيرٌ وَإِنْذَارٌ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِأَعْمَالِ الْخَلْقِ كَانَ عَالِمًا بِأَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ فَإِنْ عَمِلُوا خَيْرًا عَلِمَهُ وَإِنْ عَمِلُوا شَرًّا عَلِمَهُ، ثُمَّ إِذَا كَانَ قَادِرًا فَإِذَا عَلِمَ الْخَيْرَ أَثَابَ وَإِذَا عَلِمَ الشَّرَّ عَاقَبَ، وَلَمَّا كَانَ الْعِلْمُ بِالْأَحْوَالِ قبل الإثابة والعقاب الذين هُمَا بِالْقُدْرَةِ قَدَّمَ الْعِلْمَ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَالْعِلْمُ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ مَعَ الْعِقَابِ فَقَالَ: وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ وَإِلَى مِثْلِ هَذَا أَشَارَ فِي قَوْلِهِ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] عُقَيْبَ خَلْقِ الْإِنْسَانِ، فَنَقُولُ أَحْسَنَ إِشَارَةً إِلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ حُسْنَ الْخَلْقِ بِالْعِلْمِ، وَالْخَلْقُ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ: الْخالِقِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُدْرَةِ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ ذَكَرَ الْإِبْدَاءَ وَالْإِعَادَةُ كَالْإِبْدَاءِ ذَكَرَهُ بِذِكْرِ أحوالها وأوقاتها فقال تعالى:

buyruğu ise, olgunluk çağından sonra ortaya çıkan gerilemeye/noksanlığa işarettir; ihtiyarlık (şeybe) ise zayıflığın tam kemale ermiş halidir. Sonra [Allah Teâlâ]: { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Dilediğini yaratır” buyruğu ile bunun tabiat gereği olmadığını, bilakis Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğunu açıkladı; nitekim afâkî delillerde de: { فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ } [er-Rûm: 48] “Böylece onu gökte dilediği gibi yayar” buyurmuştu. { وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ } “O, hakkıyla bilendir, her şeye kadirdir.” Neden ilmi kudretten öne almıştır? Oysa daha önce: { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [er-Rûm: 27] “O, Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştu; izzet tam kudrete, hikmet ise ilme işarettir. Orada kudreti öne almışken burada ilmi kudretten önce zikretmiştir. Şöyle deriz: Orada zikredilen husus: { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [er-Rûm: 27] “Bu O'na göre daha kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur. O, Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğuyla yeniden diriltmedir (iâde). Çünkü yeniden yaratma "Ol" (Kün) demekle hemen oluverir; dolayısıyla orada kudret daha açıktır. Burada ise zikredilen husus ilk yaratılıştır (ibdâ'); bu ise aşamalar ve haller iledir ve her bir hale dair ilim mevcuttur; dolayısıyla burada ilim daha zahirdir. Ayrıca Yüce [Allah]'ın: { وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ } “O, hakkıyla bilendir, her şeye kadirdir” buyruğu bir müjde ve bir uyarıdır; çünkü O yaratılmışların amellerini bildiğinde mahlukatın hallerini de bilir: Hayır işlerlerse onu bilir, şer işlerlerse onu da bilir. Sonra O kadir olduğu için, hayrı bildiğinde mükâfat verir, şerri bildiğinde de cezalandırır. Halleri bilmek, kudretle gerçekleşen mükâfat ve cezadan önce olduğu için ilmi öne almıştır. Ahirette ise o halleri bilmek ceza ile birliktedir; bu sebeple: { وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “O, Alîm'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur. İnsanın yaratılışının hemen ardından gelen: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [el-Mü'minûn: 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” buyruğunda da buna benzer bir duruma işaret edilmiştir. Şöyle deriz: "En güzeli" (ahsen) ifadesi ilme işarettir; zira yaratmanın güzelliği ilim iledir. { الْخالِقِينَ } "yaratanlar" sözünden anlaşılan yaratma fiili ise kudrete işarettir. Sonra [Allah Teâlâ] ilk yaratılışı açıklayıp yeniden yaratılış da ilk yaratılış gibi olunca, onu da hallerini ve vakitlerini zikrederek beyan etti ve şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٥]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 55]

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)

{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) } “Kıyametin kopacağı gün, suçlu günahkârlar [dünyada] ancak bir saat kaldıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle çevriliyorlardı.”

قِيلَ مَا لَبِثُوا فِي الدُّنْيَا غَيْرَ سَاعَةٍ. وَقِيلَ مَا لَبِثُوا فِي الْقُبُورِ، وَقِيلَ مَا لَبِثُوا مِنْ وَقْتِ فَنَاءِ الدُّنْيَا إِلَى وَقْتِ النُّشُورِ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ يُصْرَفُونَ مِنَ الْحَقِّ إلى الباطل ومن الصدق إلى الكذب.

Dünyada bir saatten fazla kalmadıkları söylenmiştir. Kabirlerde bir saatten fazla kalmadıkları da söylenmiştir. Dünyanın yok oluş vaktinden yeniden diriliş vaktine kadar [geçen sürede bir saat kaldıkları] da söylenmiştir. { كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } “Onlar işte böyle çevriliyorlardı”; yani haktan bâtıla, doğrudan yalana çevriliyorlardı.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٦]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 56]

وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)

{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦) } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun siz, Allah'ın Kitabı'nda [belirlenmiş] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu, yeniden diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.'”

قَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَغَيْرِهِمْ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ وَنَحْنُ نُبَيِّنُ مَا هُوَ الْمَعْنَى اللَّطِيفُ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، فَنَقُولُ الْمَوْعُودُ بِوَعْدٍ إِذَا ضُرِبَ لَهُ أَجَلٌ يَسْتَكْثِرُ الْأَجَلَ وَيُرِيدُ تَعْجِيلَهُ، وَالْمُوعَدُ بِوَعِيدٍ إِذَا ضُرِبَ لَهُ أَجَلٌ يَسْتَقِلُّ الْمُدَّةَ وَيُرِيدُ تَأْخِيرَهَا، لَكِنَّ الْمُجْرِمَ إِذَا حُشِرَ عَلِمَ أَنَّ مَصِيرَهُ إِلَى النَّارِ فَيَسْتَقِلُّ مُدَّةَ اللُّبْثِ وَيَخْتَارُ تَأْخِيرَ الْحَشْرِ وَالْإِبْقَاءَ فِي الْقَبْرِ، وَالْمُؤْمِنَ إِذَا حُشِرَ عَلِمَ أَنَّ مَصِيرَهُ إِلَى الْجَنَّةِ فَيَسْتَكْثِرُ الْمُدَّةَ وَلَا يُرِيدُ التَّأْخِيرَ فَيَخْتَلِفُ الْفَرِيقَانِ وَيَقُولُ أَحَدُهُمَا إِنَّ مُدَّةَ لُبْثِنَا قَلِيلٌ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ وَيَقُولُ الْآخَرُ لَبِثْنَا مَدِيدًا وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ يعني كان في كاتب اللَّهِ ضَرْبُ الْأَجَلِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ وَنَحْنُ صَبَرْنَا إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ يَعْنِي طَلَبَكُمُ التَّأْخِيرَ، لِأَنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ الْبَعْثَ وَلَا تَعْتَرِفُونَ بِهِ، فَصَارَ مَصِيرُكُمْ إِلَى النَّارِ فَتَطْلُبُونَ التَّأْخِيرَ. ثم قال تعالى:

[Allah Teâlâ'nın]: { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } “Kendilerine ilim ve iman verilen melekler ve diğerleri dediler ki: { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } 'Andolsun siz, Allah'ın Kitabı'nda [belirlenmiş] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız.'” buyruğuna gelince; biz bu iki ayetteki latif manayı açıklayacağız. Şöyle deriz: Kendisine bir mükâfat vadedilen kimseye bir süre tayin edildiğinde o süreyi çok uzun bulur ve onun çabuklaştırılmasını ister. Kendisi bir azapla tehdit edilen kimseye bir süre tayin edildiğinde ise o süreyi çok kısa bulur ve ertelenmesini ister. Fakat günahkâr kimse haşrolunduğunda varacağı yerin ateş olduğunu bilir; bu sebeple [kabirde] kalış süresini azımsar, haşrın ertelenmesini ve kabirde bırakılmayı tercih eder. Mümin ise haşrolunduğunda varacağı yerin cennet olduğunu bilir; bu sebeple [oradaki bekleme] süresini çok uzun bulur ve ertelenmeyi istemez. Böylece iki grup birbirinden farklı olur: Birisi "Kalış süremiz azdı" der ki buna: { يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ } “Suçlu günahkârlar ancak bir saat kaldıklarına yemin ederler” buyruğuyla işaret edilmiştir. Diğeri ise "Uzun süre kaldık" der ki buna da Yüce [Allah]'ın: { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “Kendilerine ilim ve iman verilenler dediler ki: 'Andolsun siz, Allah'ın Kitabı'nda yeniden diriliş gününe kadar kaldınız'” buyruğuyla işaret edilmiştir. Yani sürenin tayini Allah'ın Kitabı'nda yeniden diriliş gününe kadardı ve biz yeniden diriliş gününe kadar sabrettik; { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “İşte bu, yeniden diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.” Yani siz tehir edilmeyi talep ediyorsunuz; çünkü siz yeniden dirilişi bilmiyor ve onu ikrar etmiyordunuz. Dolayısıyla varışınız ateşe oldu, bu yüzden erteleme talep ediyorsunuz. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٧]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 57]

فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)

{ فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) } “Artık o gün, zulmedenlere mazeretleri bir fayda vermez ve onlardan [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez.”

أَيْ لَا يُطْلَبُ مِنْهُمُ الْإِعْتَابُ وَهُوَ إِزَالَةُ الْعَتْبِ يَعْنِي التَّوْبَةُ الَّتِي تُزِيلُ آثَارَ الْجَرِيمَةِ لَا تُطْلَبُ مِنْهُمْ لِأَنَّهَا لَا تقبل منهم. ثم قال تعالى:

Yani onlardan itâb (kınama/sitem) kalkması istenmez; bu da suçun izlerini ortadan kaldıran tövbenin onlardan istenmemesi demektir, çünkü artık onlardan kabul edilmeyecektir. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu:

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Rûm Suresi (30) : Ayetler 58-60]

وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠)

{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠) } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Onlara bir ayet (mucize) getirdiğin takdirde inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak bâtıl ile uğraşanlarsınız' diyeceklerdir. İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. Sen sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin (yıldırmasın)!”

قوله تَعَالَى: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ إِشَارَةٌ إِلَى إِزَالَةِ الْأَعْذَارِ وَالْإِتْيَانِ بِمَا فَوْقَ الْكِفَايَةِ مِنَ الْإِنْذَارِ، وَإِلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ جَانِبِ الرَّسُولِ تَقْصِيرٌ، فَإِنْ طَلَبُوا شَيْئًا آخَرَ فَذَلِكَ عِنَادٌ وَمَنْ هَانَ عَلَيْهِ تَكْذِيبُ دَلِيلٍ لَا يَصْعُبُ عَلَيْهِ تَكْذِيبُ الدَّلَائِلِ، بَلْ لَا يَجُوزُ لِلْمُسْتَدِلِّ أَنْ يشرع في دليل/ آخر بعد ما ذَكَرَ دَلِيلًا جَيِّدًا مُسْتَقِيمًا ظَاهِرًا لَا غُبَارَ عَلَيْهِ وَعَانَدَهُ الْخَصْمُ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَعْتَرِفَ بِوُرُودِ سُؤَالِ الْخَصْمِ عَلَيْهِ أَوْ لَا يَعْتَرِفُ، فَإِنِ اعْتَرَفَ يَكُونُ انْقِطَاعًا وَهُوَ يَقْدَحُ فِي الدَّلِيلِ أَوِ الْمُسْتَدِلِّ، إِمَّا بِأَنَّ الدَّلِيلَ فَاسِدٌ، وَإِمَّا بِأَنَّ الْمُسْتَدِلَّ جَاهِلٌ بِوَجْهِ الدَّلَالَةِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَكِلَاهُمَا لَا يَجُوزُ الِاعْتِرَافُ بِهِ مِنَ الْعَالِمِ فَكَيْفَ مِنَ النَّبِيِّ ﵊، وَإِنْ لَمْ يَعْتَرِفْ يَكُونُ الشُّرُوعُ فِي غَيْرِهِ مُوهِمًا أَنَّ الْخَصْمَ لَيْسَ مُعَانِدًا فَيَكُونُ اجْتِرَاؤُهُ عَلَى الْعِنَادِ فِي الثَّانِي أَكْثَرَ لِأَنَّهُ يَقُولُ الْعِنَادُ أَفَادَ فِي الْأَوَّلِ حَيْثُ الْتَزَمَ ذِكْرَ دَلِيلٍ آخَرَ. فَإِنْ قِيلَ فَالْأَنْبِيَاءُ ﵈ ذَكَرُوا أَنْوَاعًا مِنَ الدَّلَائِلِ، نَقُولُ

Yüce [Allah]'ın: { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik” buyruğu; mazeretlerin ortadan kaldırıldığına, yeterinden fazla uyarı yapıldığına ve Peygamber cihetinden hiçbir kusur kalmadığına işarettir. Eğer başka bir şey isterlerse bu sırf inattandır. Tek bir delili yalanlamak kimin için kolaysa, diğer delilleri yalanlamak da ona zor gelmez. Hatta delil getiren kimsenin; açık, dosdoğru, üzerinde hiçbir şüphe tozu bulunmayan güzel bir delil zikrettikten ve hasmı buna inatla karşı çıktıktan sonra başka bir delile geçmesi caiz değildir. Çünkü o, hasmın itirazının delile yöneldiğini ya kabul edecektir ya da kabul etmeyecektir: Eğer kabul ederse bu bir ilzam/kesinti (tartışmada tıkanma) olur ki bu da ya delilin bozuk olduğuna ya da delil getirenin delalet ve istidlal usulünü bilmediğine yorularak delile yahut delil getirene halel getirir. Bu iki durumun da bir âlim tarafından kabul edilmesi caiz değildir, nitekim Peygamber [aleyhisselâm] hakkında ise asla caiz olamaz. Şayet kabul etmezse, başka bir delile geçmesi hasmın inatçı olmadığını vehmettirir; böylece hasmın ikinci delilde inada cüret etmesi daha fazla olur; zira o, "Birinci delildeki inat işe yaradı ki başka bir delil zikretme mecburiyetinde kaldı" der. Eğer denilirse ki: "Peygamberler [aleyhimüsselâm] çeşitli deliller zikretmişlerdir?" Biz deriz ki:

سَرَدُوهَا سَرْدًا، ثُمَّ قَرَّرُوهَا فَرْدًا فَرْدًا، كَمَنْ يَقُولُ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ كَذَا، وَالثَّانِي كَذَا، وَالثَّالِثُ كَذَا، وَفِي مِثْلِ هَذَا الْوَاجِبِ عَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَى عِنَادِ الْمُعَانِدِ لِأَنَّهُ يَزِيدُهُ بِعِنَادِهِ حَتَّى يَضِيعَ الْوَقْتُ فَلَا يَتَمَكَّنُ الْمُسْتَدِلُّ مِنَ الْإِتْيَانِ بِجَمِيعِ مَا وَعَدَ مِنَ الدَّلَائِلِ فَتَنْحَطُّ دَرَجَتُهُ فَإِذَنْ لِكُلِّ مَكَانٍ مَقَالٌ. وَإِلَى هَذَا وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Onlar bu delilleri peş peşe sıralamışlar, sonra her birini tek tek ortaya koymuşlardır; tıpkı: "Bunun delili şu yönlerdendir: Birincisi şudur, ikincisi şudur, üçüncüsü şudur" diyen kimse gibi. Böyle bir durumda inatçının inadına aldırış etmemek vaciptir; çünkü ona aldırış etmek, onun inadını artırır, böylece vakit zayi olur ve delil getiren kimse vadettiği delillerin tamamını sunmaya muktedir olamaz da onun derecesi düşer. Dolayısıyla her makamın bir sözü vardır. İşte Yüce [Allah]'ın şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir:

وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ وَفِي تَوْحِيدِ الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ وَالْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَنْتُمْ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ جَاءَتْ بِهَا الرُّسُلُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَاءَ بِهَا يَقُولُونَ أَنْتُمْ كُلُّكُمْ أَيُّهَا الْمُدَّعُونَ لِلرِّسَالَةِ مُبْطِلُونَ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ بِطَبْعِ اللَّهِ عَلَى قُلُوبِهِمْ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ فَإِنْ قِيلَ مَنْ لَا يَعْلَمُ شَيْئًا أَيَّةُ فَائِدَةٍ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الطَّبْعِ عَلَى قَلْبِهِ؟ نَقُولُ الْمَعْنَى هُوَ أَنَّ مَنْ لَا يَعْلَمُ الْآنَ فَقَدْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ مِنْ قَبْلُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى سَلَّى قَلْبَ النَّبِيِّ ﵌ بِقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ أَيْ أَنَّ صِدْقَكَ يُبَيَّنُ وَقَوْلُهُ: وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ مُدَاوَمَةِ النَّبِيِّ ﵊ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى الْإِيمَانِ فَإِنَّهُ لَوْ سَكَتَ لَقَالَ الْكَافِرُ إِنَّهُ مُتَقَلِّبُ الرَّأْيِ، لَا ثَبَاتَ لَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أجمعين.

{ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ } “Onlara bir ayet (mucize) getirdiğin takdirde inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak bâtıl ile uğraşanlarsınız' diyeceklerdir.” { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ } "Onlara getirdiğin takdirde" ifadesinde hitabın tekil, { إِنْ أَنْتُمْ } "Siz ancak..." ifadesinde ise çoğul getirilmesinde latif bir nükte vardır; o da şudur: Allah Teâlâ, "Peygamberlerin getirdiği ve getirilmesi mümkün olan bir ayet/mucize getirdiğin takdirde derler ki: 'Ey peygamberlik iddia edenler, hepiniz bâtıl ile uğraşanlarsınız'" buyurmuştur. Sonra Yüce [Allah] bunun kalplerini mühürlemesi sebebiyle olduğunu şu buyruğu ile beyan etti: { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler.” Eğer denilirse ki: "Hiçbir şey bilmeyen bir kimsenin kalbinin mühürlendiğini haber vermenin ne faydası vardır?" Biz deriz ki: Bunun anlamı, "Şu an bilmeyen kimsenin kalbini Allah daha önceden mühürlemiştir" demektir. Sonra Yüce [Allah]: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Sen sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” yani senin doğruluğun açıklanacaktır buyruğuyla Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kalbini teselli etti. O'nun: { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin!” buyruğu ise Peygamber'in [aleyhisselâm] imana davete sürekli devam etmesinin vacip olduğuna işarettir; zira o sussa kâfir: "Onun görüşü değişkendir, sebatı yoktur" derdi. Doğruyu en iyi Allah bilir; dönüş ve varış O'nadır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun salâtı peygamberlerin efendisine, ailesine ve bütün ashabına olsun.