Binûn

Ahzâb Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لَيْسَ إِشَارَةً إِلَى مَا وَقَعَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ صِدْقَ اللَّهِ قَبْلَ الْوُقُوعِ وَإِنَّمَا هِيَ إِشَارَةٌ إِلَى بِشَارَةٍ وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَقَدْ وَقَعَ وَصَدَقَ اللَّهُ فِي جَمِيعِ مَا وَعَدَ فَيَقَعُ الْكُلُّ مِثْلُ فَتْحِ مَكَّةَ وَفَتْحِ الروم وفارس وقوله: ما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً بِوُقُوعِهِ وَتَسْلِيمًا عِنْدَ وُجُودِهِ. ثم قال تعالى:

{ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } "Allah ve Resulü doğru söylemiştir" sözü, gerçekleşen hadiseye bir işaret değildir; zira onlar gerçekleşmeden önce de Allah'ın doğruluğunu biliyorlardı. Bu ancak bir müjdeye işarettir. O da onların: "İşte bu, Allah'ın bize vadettiği şeydir ve gerçekleşmiştir; Allah vadettiği her şeyde doğru söylemiştir; dolayısıyla Mekke'nin fethi, Rum ve Fars'ın fethi gibi diğer vaitlerin tamamı da gerçekleşecektir" demeleridir. Ayetteki: { وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً } "Bu, onların ancak imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı" ifadesi ise, [vadin] gerçekleşmesiyle imanlarının ve vuku bulması anında teslimiyetlerinin [arttığı anlamına gelir]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyetler 23-25]

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٤) وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً (٢٥)

{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٤) وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً (٢٥) } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir. Onlar (ahitlerini) hiçbir şekilde değiştirmediler. (23) Ta ki Allah, sadakat gösterenleri sadakatleri sebebiyle mükâfatlandırsın, münafıkları da dilerse azaplandırsın yahut tevbelerini kabul etsin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (24) Allah, inkâr edenleri hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi. Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (25)”

إِشَارَةً إِلَى وَفَائِهِمْ بِعَهْدِهِمُ الَّذِي عَاهَدُوا اللَّهَ أَنَّهُمْ لَا يُفَارِقُونَ نَبِيَّهُ إِلَّا بِالْمَوْتِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ أَيْ قَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ فَوَفَى بِنَذْرِهِ وَالنَّحْبُ النَّذْرُ، وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ بَعْدُ فِي الْقِتَالِ يَنْتَظِرُ الشَّهَادَةَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا بِخِلَافِ الْمُنَافِقِينَ فَإِنَّهُمْ قَالُوا لَا نُوَلِّي الْأَدْبَارَ فَبَدَّلُوا قَوْلَهُمْ وَوَلَّوْا أَدْبَارَهُمْ وَقَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ أَيْ بِصِدْقِ مَا وَعَدَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَمَا صَدَقُوا مَوَاعِيدَهُمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَذَّبُوا وَأَخْلَفُوا

Allah'a, O'nun Peygamberi'nden ancak ölümle ayrılacaklarına dair verdikleri ahde vefa gösterdiklerine işarettir. { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ } "Onlardan kimi adağını yerine getirdi", yani öldürülünceye kadar savaştı ve adağını ifa etti; nahb (نَحْب) adak demektir. Onlardan kimi de ahde vefa göstererek hâlâ savaşta şehadeti beklemektedir. { وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً } "Onlar (ahitlerini) hiçbir şekilde değiştirmediler"; münafıkların aksine, zira onlar: "Geriye dönüp kaçmayacağız" dediler, sonra da sözlerini değiştirip arkalarını döndüler. Ayetteki: { لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ } "Ta ki Allah, sadakat gösterenleri sadakatleri sebebiyle mükâfatlandırsın" ifadesi, onlar sözlerinde durdukları gibi, dünyada ve ahirette kendilerine vadettiği şeylerin gerçekleşmesiyle mükâfatlandırsın; yalan söyleyen ve sözünden dönen münafıkları da azaplandırsın [demektir].

وَقَوْلُهُ: إِنْ شاءَ ذَلِكَ فَيَمْنَعُهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ/ أَوْ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إِنْ أَرَادَ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ قَدْ حَصَلَ يَأْسُ النَّبِيِّ ﵊ عَنْ إِيمَانِهِمْ وَآمَنَ بَعْدَ ذَلِكَ نَاسٌ مِنْهُمْ وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً حيث ستر ذنوبهم ورَحِيماً حَيْثُ رَحِمَهُمْ وَرَزَقَهُمُ الْإِيمَانَ فَيَكُونُ هَذَا فِيمَنْ آمَنَ بَعْدَهُ أَوْ نَقُولُ: وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا لِكَثْرَةِ ذَنْبِهِمْ وَقُوَّةِ جُرْمِهِمْ وَلَوْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ لَغَفَرَ لَهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ بَعْضَ مَا جَازَاهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى صِدْقِهِمْ فَقَالَ: وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ أَيْ مَعَ غَيْظِهِمْ لَمْ يَشْفُوا صَدْرًا وَلَمْ يُحَقِّقُوا أَمْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ أَيْ لَمْ يُحْوِجْهُمْ إِلَى قِتَالٍ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا غَيْرَ مُحْتَاجٍ إِلَى قِتَالِهِمْ عَزِيزًا قَادِرًا على استئصال الكفار وإذلالهم ثم قال تعالى:

Ayetteki: { إِنْ شاءَ } "dilerse" ifadesi, dilerse onları imandan meneder; / { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } "yahut dilerse tevbelerini kabul eder" demektir. Bunu böyle ifade etmiştir; zira henüz Peygamber aleyhisselâm'ın onların iman etmelerinden ümit kesmesi söz konusu değildi ve nitekim onlardan bir kısmı bundan sonra iman etmiştir. Ayetteki: { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً } "Şüphesiz Allah çok bağışlayandır", yani günahlarını örttüğü için bağışlayandır; { رَحِيماً } "çok merhamet edendir", yani onlara merhamet edip imanı nasip ettiği için çok merhamet edendir; bu takdirde bu ifade, sonradan iman edenler hakkında olur. Yahut şöyle deriz: O çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olduğu halde, günahlarının çokluğu ve cürümlerinin büyüklüğü sebebiyle { وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ } "münafıkları azaplandırır"; şayet bundan daha az olsaydı onları bağışlardı. Sonra Allah'ın sadakatlerine karşılık onlara verdiği mükâfatın bir kısmını beyan ederek şöyle buyurdu: { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ } "Allah, inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi", yani öfkeleriyle birlikte hiçbir gönül ferahlığına ermeden ve hiçbir amaca ulaşamadan geri döndürdü. { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } "Savaşta Allah müminlere yetti", yani onları savaşa muhtaç bırakmadı. { وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا } "Allah güçlüdür", onların savaşmasına muhtaç değildir; { عَزِيزاً } "mutlak galiptir", kâfirlerin kökünü kazımaya ve onları zelil kılmaya kadirdir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٢٦]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 26]

وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً (٢٦)

{ وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً (٢٦) } “Kitap ehlinden onlara arka çıkanları kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. (26)”

أَيْ عَاوَنُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ مِنْ صَيَاصِيهِمْ مِنْ قِلَاعِهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ حَتَّى سَلَّمُوا أَنْفُسَهُمْ للقتل وأولادهم ونسائهم لِلسَّبْيِ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَهُمُ الرِّجَالُ، وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَهُمُ الصِّبْيَانُ وَالنِّسْوَانُ، فَإِنْ قِيلَ هَلْ فِي تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ حَيْثُ قَالَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْخِيرِهِ حَيْثُ قَالَ: وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً فَائِدَةٌ؟

Yani Kitap ehlinden onlara yardım edenleri —ki bunlar Benî Kurayza'dır— kalelerinden indirdi; kalplerine korku saldı, öyle ki kendilerini öldürülmeye, çocuklarını ve kadınlarını da esarete teslim ettiler. { فَرِيقاً تَقْتُلُونَ } "bir kısmını öldürüyordunuz", bunlar erkeklerdir; { وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً } "bir kısmını da esir alıyordunuz", bunlar da çocuklar ve kadınlardır. Şayet: "{ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ } derken mefulün öne alınmasında, { وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً } derken de sona bırakılmasında bir hikmet var mıdır?" denilirse,

قُلْتُ قَدْ أَجَبْنَا أَنَّ مَا مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا وَلَهُ فَوَائِدُ مِنْهَا مَا يَظْهَرُ وَمِنْهَا مَا لَا يَظْهَرُ، وَالَّذِي يَظْهَرُ مِنْ هَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ الْقَائِلَ يَبْدَأُ بِالْأَهَمِّ فَالْأَهَمِّ وَالْأَعْرَفِ فَالْأَعْرَفِ وَالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، وَالرِّجَالُ كَانُوا مَشْهُورِينَ فَكَانَ الْقَتْلُ وَارِدًا عَلَيْهِمْ وَالْأَسْرَى كَانُوا هُمُ النِّسَاءَ وَالصِّغَارَ وَلَمْ يَكُونُوا مَشْهُورِينَ وَالسَّبْيُ وَالْأَسْرُ أَظْهَرُ مِنَ الْقَتْلِ لِأَنَّهُ يَبْقَى فَيَظْهَرُ لِكُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُ أَسِيرٌ فَقَدَّمَ مِنَ الْمَحَلَّيْنِ مَا هُوَ أَشْهَرُ عَلَى الْفِعْلِ الْقَائِمِ بِهِ وَمَا هُوَ أَشْهَرُ مِنَ الْفِعْلَيْنِ قَدَّمَهُ عَلَى الْمَحَلِّ الْأَخْفَى، وَإِنْ شِئْنَا نَقُولُ بِعِبَارَةٍ تُوَافِقُ الْمَسَائِلَ النَّحْوِيَّةَ فَنَقُولُ قَوْلُهُ: فَرِيقاً تَقْتُلُونَ فِعْلٌ وَمَفْعُولٌ وَالْأَصْلُ فِي الْجُمَلِ الْفِعْلِيَّةِ تَقْدِيمُ الْفِعْلِ عَلَى الْمَفْعُولِ وَالْفَاعِلِ، أَمَّا أَنَّهَا جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ فَلِأَنَّهَا لَوْ كَانَتِ اسْمِيَّةً لَكَانَ الْوَاجِبُ فِي فَرِيقٍ الرَّفْعَ وَكَانَ يَقُولُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ تَقْتُلُونَهُمْ فَلَمَّا نَصَبَ كَانَ ذَلِكَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ تَقْدِيرُهُ تَقْتُلُونَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَالْحَامِلُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ شِدَّةُ الِاهْتِمَامِ بِبَيَانِ الْمَفْعُولِ، وَهَاهُنَا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ وَأَنَّهُ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَلَوْ قَالَ تَقْتُلُونَ إِلَى أَنْ يَسْمَعَ السَّامِعُ مَفْعُولَ تَقْتُلُونَ يَكُونُ زَمَانٌ وَقَدْ يَمْنَعُهُ مَانِعٌ فَيُفَوِّتُهُ فَلَا يُعَلْمُ أَنَّهُمْ هُمُ الْمَقْتُولُونَ، فَأَمَّا إِذَا قَالَ فَرِيقًا مَعَ سَبْقٍ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ إِلَى سَمْعِهِ يَسْتَمِعُ إِلَى تَمَامِ الْكَلَامِ وَإِذَا كَانَ الْأَوَّلُ فِعْلًا وَمَفْعُولًا قُدِّمَ الْمَفْعُولُ لِفَائِدَةِ عَطْفِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ عَلَيْهَا عَلَى/ الْأَصْلِ فَعَدَمُ تَقْدِيمِ الْفِعْلِ لِزَوَالِ مُوجِبِ التَّقْدِيمِ إِذَا عَرَفَ حَالَهُمْ وَمَا يَجِيءُ بَعْدَهُ يَكُونُ مَصْرُوفًا إِلَيْهِمْ، وَلَوْ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَفَرِيقًا تَأْسِرُونَ فَمَنْ سَمِعَ فَرِيقًا رُبَّمَا يَظُنُّ أَنْ يُقَالَ فِيهِمْ يُطْلَقُونَ، أَوْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِمْ فَكَانَ تَقْدِيمُ الفعل هاهنا أَوْلَى، وَكَذَلِكَ الْكَلَامُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ وَقَوْلِهِ: وَقَذَفَ فَإِنَّ قَذْفَ الرُّعْبِ قَبْلَ الْإِنْزَالِ لِأَنَّ الرُّعْبَ صَارَ سَبَبَ الْإِنْزَالِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْفَرَحُ فِي إِنْزَالِهِمْ أَكْثَرَ، قُدِّمَ الإنزال على قذف الرعب والله أعلم. ثم قال تعالى:

Derim ki: Kur'an'dan hiçbir şey yoktur ki onda bir hikmet bulunmasın; bunlardan kimi açığa çıkar, kimi çıkmaz. Bundan anlaşılan ise —en doğrusunu Allah bilir— konuşan kimse en mühim olandan daha az mühim olana, en çok bilinenden daha az bilinene, en yakın olandan daha uzak olana doğru başlar. Erkekler meşhur idiler; dolayısıyla öldürülme fiili onların üzerine vaki oldu. Esirler ise kadınlar ve çocuklardı, onlar meşhur değillerdi. Esaret ve kölelik ise öldürülmekten daha açıktır; zira devam eder ve onun esir olduğu herkesçe görülür. Bu sebeple iki konumdan daha meşhur olanı, onda vaki olan fiilin önüne geçirdi; iki fiilden daha meşhur olanı da daha gizli olan konumun önüne geçirdi. Şayet nahiv kaidelerine uygun bir ifadeyle söylemek istersek deriz ki: { فَرِيقاً تَقْتُلُونَ } ifadesi bir fiil ve bir mefuldür. Fiil cümlelerinde asıl olan, fiilin mefulden ve failden önce gelmesidir. Cümlenin fiil cümlesi olmasına gelince; çünkü şayet isim cümlesi olsaydı, [ferîk] kelimesinin merfu olması vacip olur ve: "فَرِيقٌ مِنْهُمْ تَقْتُلُونَهُمْ" denilirdi. Mensub kılınınca bu, zahirin tefsir ettiği gizli bir fiille oldu; takdiri de "تَقْتُلُونَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ" şeklindedir. Böyle bir ifadeye sevk eden sebep ise, mefulün beyanına verilen aşırı ehemmiyettir. Burada da durum böyledir; zira Allah Teâlâ onlara arka çıkanların halini ve kalplerine korku saldığını zikredince, şayet "تَقْتُلُونَ" deseydi, dinleyenin "تَقْتُلُونَ" fiilinin mefulünü işitmesine kadar bir zaman geçerdi ve bir engel onu engelleyip kaçırmasına sebep olabilir, böylece öldürülenlerin onlar olduğu bilinemezdi. Fakat önceden kalplerine korku salındığı kulağına ulaşmışken "فَرِيقاً" dediğinde, sözün tamamını dinler. Birincisi fiil ve meful olup ikinci cümlenin ona / asla uygun olarak atfedilmesi faydasıyla meful öne alınınca; halleri bilinip bundan sonra gelecek olanın da onlara raci olacağı anlaşıldığından takdim sebebi ortadan kalktığı için fiilin öne alınmaması [söz konusu olmuştur]. Şayet bundan sonra "وَفَرِيقًا تَأْسِرُونَ" deseydi, "فَرِيقًا" kelimesini işiten kimse onlar hakkında: "Serbest bırakılırlar" yahut "Onlara güç yetiremezler" denileceğini zannedebilirdi; bu yüzden burada fiilin öne alınması daha evla olmuştur. { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ } ve { وَقَذَفَ } ifadelerindeki durum da böyledir; zira korku salma indirmeden öncedir, çünkü korku salma indirmenin sebebi olmuştur. Lakin onların indirilmesindeki sevinç daha fazla olduğu için indirme, korku salmanın önüne geçirilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٢٧]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 27]

وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢٧)

{ وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢٧) } “Onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı size miras bıraktı. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (27)”

فِيهِ تَرْتِيبٌ عَلَى مَا كَانَ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ أَوَّلًا تَمَلَّكُوا أَرْضَهُمْ بِالنُّزُولِ فِيهَا وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهَا ثُمَّ تملكوا ديارهم

Bunda vuku bulan hadiseye göre bir tertip vardır; zira müminler ilk önce oraya inip hâkim olarak onların topraklarına sahip oldular, sonra yurtlarına sahip oldular,

بِالدُّخُولِ عَلَيْهِمْ وَأَخْذِ قِلَاعِهِمْ ثُمَّ أَمْوَالِهِمُ الَّتِي كانت في بيوتهم وقوله: وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها قِيلَ الْمُرَادُ الْقِلَاعُ وَقِيلَ الْمُرَادُ الرُّومُ وَأَرْضُ فَارِسَ وَقِيلَ كُلُّ مَا يُؤْخَذُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً هَذَا يُؤَكِّدُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّ الْمُرَادَ من قولهم: وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها هُوَ مَا سَيُؤْخَذُ بَعْدَ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا مَلَّكَهُمْ تِلْكَ الْبِلَادَ وَوَعَدَهُمْ بِغَيْرِهَا دَفَعَ اسْتِبْعَادَ مَنْ لَا يَكُونُ قَوِيَّ الِاتِّكَالِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَالَ أَلَيْسَ اللَّهُ مَلَّكَكُمْ هَذِهِ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يُمَلِّكُكُمْ غَيْرَهَا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

İçlerine girip kalelerini alarak; sonra da evlerinde bulunan mallarına sahip oldular. { وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها } "henüz ayak basmadığınız bir toprağı" ifadesi hakkında kaleler olduğu söylenmiştir; Rum ve Fars toprakları olduğu söylenmiştir; kıyamet gününe kadar fethedilecek her yer olduğu da söylenmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } "Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir" ifadesi, { وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها } sözünden muradın Benî Kurayza'dan sonra fethedilecek yerler olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü teyit eder. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ onlara o beldeleri mülk kılıp başka beldeleri de vadettiğinde, Allah Teâlâ'ya tevekkülü güçlü olmayan kimsenin bunu uzak görmesini bertaraf etmiş ve: "Allah size buraları mülk kılmadı mı? O, başka yerleri de size mülk kılmaya hakkıyla güç yetirendir" buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyetler 28-29]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim. (28) Eğer Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah, içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.' (29)”

وَجْهُ التَّعَلُّقِ هُوَ أَنَّ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ مُنْحَصِرَةٌ فِي شَيْئَيْنِ التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ ﵇

Ayetler arasındaki irtibat şudur: Ahlakın güzellikleri iki şeyde toplanır; Allah'ın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat. Aleyhisselâm da buna işaret etmiştir:

بِقَوْلِهِ: «الصَّلَاةَ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»

«Namazı ve elinizin altında bulunanları (gözetin)» sözüyle.

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَرْشَدَ نَبِيَّهُ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ التَّعْظِيمِ لِلَّهِ بِقَوْلِهِ: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ [الأحزاب: ١] ذَكَرَ مَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ الشَّفَقَةِ وَبَدَأَ بِالزَّوْجَاتِ فَإِنَّهُنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالشَّفَقَةِ، وَلِهَذَا قَدَّمَهُنَّ فِي النَّفَقَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ فِقْهِيَّةٌ مِنْهَا أَنَّ التَّخْيِيرَ/ هَلْ كَانَ وَاجِبًا عَلَى النَّبِيِّ ﵇ أَمْ لَا؟ فَنَقُولُ التَّخْيِيرُ قَوْلًا كَانَ وَاجِبًا مِنْ غَيْرِ شَكٍّ لِأَنَّهُ إِبْلَاغُ الرِّسَالَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لَهُ قُلْ لَهُمْ صَارَ مِنَ الرِّسَالَةِ، وَأَمَّا التَّخْيِيرُ مَعْنًى فَمَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ أَمْ لَا؟ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لِلْوُجُوبِ، وَمِنْهَا أَنَّ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ لَوِ اخْتَارَتِ الْفِرَاقَ هَلْ كَانَ يَصِيرُ اخْتِيَارُهَا فِرَاقًا وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَصِيرُ فِرَاقًا وَإِنَّمَا تُبِينُ الْمُخْتَارَةُ نَفْسَهَا بِإِبَانَةٍ مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﵌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا وَمِنْهَا أَنَّ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَقُلْنَا بِأَنَّهَا لَا تَبِينُ إِلَّا بِإِنَابَةٍ مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﵇ فَهَلْ كَانَ يجب على النبي ﵇ الطلاق أو لَا؟ الظَّاهِرُ نَظَرًا إِلَى مَنْصِبِ النَّبِيِّ ﵇ أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ، لِأَنَّ الْخُلْفَ فِي الْوَعْدِ مِنَ النَّبِيِّ غَيْرُ جَائِزٍ بِخِلَافٍ وَاحِدٍ مِنَّا، فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ شَرْعًا الْوَفَاءُ بِمَا يَعِدُ وَمِنْهَا أَنَّ الْمُخْتَارَةَ بَعْدَ الْبَيْنُونَةِ هَلْ كَانَتْ تَحْرُمُ عَلَى غَيْرِهِ أَمْ لَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا لَا تَحْرُمُ، وَإِلَّا لَا يَكُونُ التَّخْيِيرُ مُمْكِنًا لَهَا مِنَ التَّمَتُّعِ بِزِينَةِ الدُّنْيَا، وَمِنْهَا أَنَّ مَنِ اخْتَارَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كَانَ يَحْرُمُ عَلَى النَّبِيِّ ﵊ طَلَاقُهَا أَمْ لَا؟ الظَّاهِرُ الْحُرْمَةُ نَظَرًا إِلَى مَنْصِبِ الرَّسُولِ ﵊ عَلَى مَعْنَى أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ لَا يُبَاشِرُهُ أَصْلًا، بِمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ أَتَى بِهِ لَعُوقِبَ أَوْ عُوتِبَ، وَفِيهَا لَطَائِفُ لَفْظِيَّةٌ مِنْهَا تَقْدِيمُ اخْتِيَارِ الدُّنْيَا، إِشَارَةً إِلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ غَيْرُ مُلْتَفِتٍ إِلَى جَانِبِهِنَّ غَايَةَ الِالْتِفَاتِ وَكَيْفَ وَهُوَ مَشْغُولٌ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ ﵇: أُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّ السَّرَاحَ الْجَمِيلَ مَعَ التَّأَذِّي الْقَوِيِّ لَا يَجْتَمِعُ فِي الْعَادَةِ، فَعُلِمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ مَا كَانَ يَتَأَثَّرُ مِنَ اخْتِيَارِهِنَّ فِرَاقَهُ بِدَلِيلِ أَنَّ التَّسْرِيحَ الْجَمِيلَ مِنْهُ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ إِعْلَامًا لَهُنَّ بِأَنَّ فِي اخْتِيَارِ النَّبِيِّ ﵇ اخْتِيَارَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ هِيَ الدِّينُ وَقَوْلُهُ: أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَيْ لِمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْكُنَّ، وَقَوْلُهُ: تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فِيهِ مَعْنَى الْإِيمَانِ، وَقَوْلُهُ: لِلْمُحْسِناتِ لِبَيَانِ الْإِحْسَانِ حَتَّى تَكُونَ الْآيَةُ فِي الْمَعْنَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ [لُقْمَانَ: ٢٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [الكهف: ٨٨] وقوله:

Sonra Allah Teâlâ, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } [Ahzâb: 1] “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” buyurarak Peygamberini Allah'a tazim tarafıyla ilgili hususa irşat edince, şefkat tarafıyla ilgili hususu zikretti ve eşleriyle başladı; zira onlar şefkate en layık insanlardır; bu sebeple nafakada da onları öne geçirmiştir. Bu ayette fıkhî meseleler vardır: Bunlardan biri, serbest bırakmanın (tahyîr) / Peygamber aleyhisselâm'a vacip olup olmadığıdır. Deriz ki: Sözlü olarak tahyîr şüphesiz vacipti, çünkü bu risaleti tebliğdir; zira Allah Teâlâ ona: "Onlara söyle" deyince bu risaletten olmuştur. Anlam bakımından tahyîre gelince; bu, emrin vücup için olup olmadığı esasına dayanır ve zahir olan vücup için olmasıdır. Meselelerden biri de şudur: Onlardan biri ayrılığı seçseydi, onun bu seçimi bir ayrılık haline gelir miydi? Zahir olan şudur ki bu bir ayrılık olmaz, bilakis seçen kadın, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bir ayırma ile ayrılmış olur; çünkü Allah Teâlâ: { فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “Gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim” buyurmuştur. Meselelerden biri: Onlardan biri kendini seçerse ve biz de: "Peygamber aleyhisselâm tarafından bir ayırma olmadan ayrılmış olmaz" dersek, Peygamber aleyhisselâm'a boşamak vacip olur muydu, olmaz mıydı? Zahir olan, Peygamber aleyhisselâm'ın makamı göz önüne alındığında vacip olmasıdır; zira Peygamber'den sözden dönmek caiz değildir; bizden birinin aksine, çünkü vadettiği şeye vefa göstermek ona şer'an lazım gelmez. Meselelerden biri de: Ayrılıktan sonra seçen kadının başkasına haram olup olmayacağıdır. Zahir olan haram olmamasıdır; aksi takdirde bu tahyîr onun dünya süsüyle faydalanmasını mümkün kılmazdı. Meselelerden biri de: Allah'ı ve Resulünü seçen kadını boşamanın Peygamber aleyhisselâm'a haram olup olmayacağıdır. Zahir olan, Resul aleyhisselâm'ın makamı göz önüne alındığında bunun haram olmasıdır; şu manada ki Peygamber aleyhisselâm buna asla teşebbüs etmez; yani şayet bunu yapsaydı cezalandırılır veya azarlanırdı. Bu ayette lafzî incelikler de vardır: Bunlardan biri, dünyayı seçmenin öne alınmasıdır; bu, Peygamber aleyhisselâm'ın onların tarafına son derece iltifat etmediğine bir işarettir; nasıl etsin ki o, Rabbinin ibadetiyle meşguldür. Biri de [Peygamber'in] aleyhisselâm: { أُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “Sizi güzellikle salıvereyim” sözüdür ki zikrettiğimiz hususa işarettir; zira güzellikle salıvermek, şiddetli bir incinme ile adet üzere bir arada bulunmaz. Böylece Peygamber aleyhisselâm'ın, onların kendisinden ayrılmayı seçmelerinden etkilenmediği anlaşılmıştır; zira güzellikle salıvermek onun tarafındandır. Biri de: { وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ } “Eğer Allah'ı istiyorsanız” sözüdür; bu, onlara Peygamber aleyhisselâm'ı seçmede Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu seçmenin bulunduğunu bildirmektir ki bu üçü dinin ta kendisidir. Ayetteki: { أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ } “İçinizden güzel davrananlara hazırlamıştır” ifadesi, yani içinizden salih amel işleyenlere [demektir]. { تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ } “Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız” sözünde iman manası vardır. { لِلْمُحْسِناتِ } “güzel davrananlara” sözü ise ihsanı beyan etmek içindir; ta ki ayet mana bakımından Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ } [Lokmân: 22] “Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse”, { مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } [Kehf: 88] “Kim iman edip salih amel işlerse” ve:

الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْبَقَرَةِ: ٨٢] وَالْأَجْرُ الْعَظِيمُ الْكَبِيرُ فِي الذَّاتِ الْحَسَنِ فِي الصِّفَاتِ الْبَاقِي فِي

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Bakara: 82] “İman edip salih amel işleyenler” ayetleri gibi olsun. Büyük mükâfat (el-ecrü'l-azîm), zatı itibarıyla büyük, sıfatları itibarıyla güzel, bütün zamanlarda baki olandır.

الْأَوْقَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَظِيمَ فِي الْأَجْسَامِ لَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الزَّائِدِ فِي الطُّولِ وَفِي الْعَرْضِ وَفِي الْعُمْقِ، حَتَّى لَوْ كَانَ زَائِدًا فِي الطُّولِ يُقَالُ لَهُ طَوِيلٌ، وَلَوْ كَانَ زَائِدًا فِي الْعَرْضِ يُقَالُ لَهُ عَرِيضٌ، وَكَذَلِكَ الْعَمِيقُ، فَإِذَا وُجِدَتِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ قِيلَ عَظِيمٌ، فَيُقَالُ جَبَلٌ عَظِيمٌ إِذَا كَانَ عَالِيًا مُمْتَدًّا فِي الْجِهَاتِ، وَإِنْ كَانَ مُرْتَفِعًا فَحَسْبُ يُقَالُ جَبَلٌ عَالٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَأَجْرُ الدُّنْيَا فِي ذَاتِهِ قَلِيلٌ وَفِي صِفَاتِهِ غَيْرُ خَالٍ عَنْ جِهَةِ قُبْحٍ، لِمَا فِي مَأْكُولِهِ مِنَ الضَّرَرِ وَالثِّقَلِ، وَكَذَلِكَ فِي مَشْرُوبِهِ وَغَيْرِهِ مِنَ اللَّذَّاتِ وَغَيْرُ دَائِمٍ، وَأَجْرُ الْآخِرَةِ كَثِيرٌ خَالٍ عن جهات القبح دائم فهو عظيم/ ثم قال تعالى:

Zira cisimlerde 'azîm' (büyük) kelimesi ancak uzunlukta, genişlikte ve derinlikte fazla olan şeyler için kullanılır. Hatta sadece uzunlukta fazla olsa ona uzun (tavîl) denir; sadece genişlikte fazla olsa ona geniş (arîd) denir; derinlik için de böyledir. Bu üç özellik bir arada bulunduğunda 'azîm' (büyük) denir. Nitekim bir dağ hem yüksek hem de her cihete uzanmış olduğunda 'büyük dağ' (cebelün azîm) denir; şayet sadece yüksek olursa 'yüksek dağ' (cebelün âlin) denir. Bunu anladığına göre, dünya mükâfatı zatı itibarıyla azdır; sıfatları itibarıyla da yenilen şeylerdeki zarar ve ağırlık, içilen şeylerdeki ve diğer lezzetlerdeki durum sebebiyle çirkinlik yönünden uzak değildir ve devamlı da değildir. Ahiret mükâfatı ise çoktur, çirkinlik yönlerinden uzaktır ve devamlıdır; dolayısıyla o büyüktür (azîm). / Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٠]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 30]

يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)

{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik (hayasızlık) yaparsa, onun azabı iki kat artırılır. Bu, Allah'a pek kolaydır. (30)”

اما خيرهن النبي ﵌ وَاخْتَرْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَدَّبَهُنَّ اللَّهُ وَهَدَّدَهُنَّ لِلتَّوَقِّي عَمَّا يَسُوءُ النَّبِيَّ ﵇ وَيَقْبُحُ بِهِنَّ مِنَ الْفَاحِشَةِ الَّتِي هِيَ أَصْعَبُ عَلَى الزَّوْجِ مِنْ كُلِّ مَا تَأْتِي بِهِ زَوْجَتُهُ وَأَوْعَدَهُنَّ بِتَضْعِيفِ الْعَذَابِ وَفِيهِ حِكْمَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنَّ زَوْجَةَ الْغَيْرِ تُعَذَّبُ عَلَى الزِّنَا بِسَبَبِ مَا فِي الزِّنَا مِنَ الْمَفَاسِدِ وَزَوْجَةُ النَّبِيِّ تُعَذَّبُ إن أتت به لذلك والإيذاء قَلْبِهِ وَالْإِزْرَاءِ بِمَنْصِبِهِ، وَعَلَى هَذَا بَنَاتُ النَّبِيِّ ﵇ كَذَلِكَ وَلِأَنَّ امْرَأَةً لَوْ كَانَتْ تحت النبي ﵌ وَأَتَتْ بِفَاحِشَةٍ تَكُونُ قَدِ اخْتَارَتْ غَيْرَ النَّبِيِّ ﵇، وَيَكُونُ ذَلِكَ الْغَيْرُ خَيْرًا عِنْدَهَا مِنَ النَّبِيِّ وَأَوْلَى، وَالنَّبِيُّ أَوْلَى مِنَ النَّفْسِ الَّتِي هِيَ أَوْلَى مِنَ الْغَيْرِ، فَقَدْ نَزَّلَتْ مَنْصِبَ النَّبِيِّ مَرْتَبَتَيْنِ فَتُعَذَّبُ مِنَ الْعَذَابِ ضِعْفَيْنِ ثَانِيَتِهِمَا: أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى شَرَفِهِنَّ، لِأَنَّ الْحُرَّةَ عَذَابُهَا ضِعْفُ عَذَابِ الْأَمَةِ إِظْهَارًا لِشَرَفِهَا، وَنِسْبَةُ النَّبِيِّ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الرِّجَالِ نِسْبَةُ السَّادَاتِ إِلَى الْعَبِيدِ لِكَوْنِهِ أَوْلَى بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَكَذَلِكَ زَوْجَاتُهُ وَقَرَائُبُهُ اللَّاتِي هُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ، وَأُمُّ الشَّخْصِ امْرَأَةٌ حَاكِمَةٌ عَلَيْهِ وَاجِبَةُ الطَّاعَةِ، وَزَوْجَتُهُ مَأْمُورَةٌ مَحْكُومَةٌ لَهُ وَتَحْتَ طَاعَتِهِ، فَصَارَتْ زَوْجَةُ الْغَيْرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى زَوْجَةِ النَّبِيِّ ﵇ كَالْأَمَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحُرَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي قُوَّةِ قَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] مِنْ حَيْثُ إِنَّ ذَلِكَ مُمْكِنُ الْوُقُوعِ فِي أَوَّلِ النَّظَرِ، وَلَا يَقَعُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ جَزْمًا وَفِي بَعْضٍ يَقَعُ جَزْمًا مَنْ مَاتَ فَقَدِ اسْتَرَاحَ، وَفِي الْبَعْضِ يَتَرَدَّدُ السَّامِعُ فِي الْأَمْرَيْنِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ عِنْدَنَا مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَانَ اللَّهُ زَوْجَاتِهِمْ عَنِ الْفَاحِشَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً أَيْ لَيْسَ كَوْنُكُنَّ تَحْتَ النَّبِيِّ ﵇ وَكَوْنُكُنَّ شَرِيفَاتٍ جَلِيلَاتٍ مِمَّا يَدْفَعُ الْعَذَابَ عَنْكُنَّ، وَلَيْسَ أَمْرُ اللَّهِ كَأَمْرِ الْخَلْقِ حَيْثُ يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِمْ تَعْذِيبُ الْأَعِزَّةِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ أَوْلِيَائِهِمْ وَأَعْوَانِهِمْ أَوْ شُفَعَائِهِمْ وإخوانهم. ثم قال تعالى:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları muhayyer bırakıp onlar da Allah'ı ve Resulünü seçince, Allah onları Peygamber aleyhisselâm'ı üzecek ve bir eşin yapabileceği her şeyden kocaya daha ağır gelen çirkin bir hayasızlıktan —ki kendilerine hiç yakışmaz— sakınmaları için edeplendirdi ve uyardı; onlara azabın katlanacağını bildirdi. Bunda iki hikmet vardır: Birincisi: Başkasının eşine, zinada bulunan fesatlar sebebiyle zina azabı verilir. Peygamber'in eşine ise —böyle bir şey yaparsa— hem bunun için hem de Peygamber'in kalbini incitmek ve makamını küçültmek sebebiyle azap edilir. Buna göre Peygamber aleyhisselâm'ın kızları da böyledir. Çünkü bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâhı altında olup da bir hayasızlık işlerse, Peygamber aleyhisselâm'dan başkasını seçmiş olur ve o başkası onun katında Peygamber'den daha hayırlı ve daha evla sayılmış olur. Halbuki Peygamber, başkasından daha evla olan nefisten de daha evladır. Dolayısıyla o kadın, Peygamber'in makamını iki derece aşağı indirmiş olur ve bu yüzden azaptan iki kat azap görür. İkincisi: Bu onların şerefine bir işarettir. Çünkü hür kadının azabı, şerefini izhar etmek için cariyenin azabının iki katıdır. Peygamber'in diğer erkeklere nispeti ise, onlara kendi canlarından daha evla olması hasebiyle efendilerin kölelere nispeti gibidir. Müminlerin anneleri olan eşleri ve yakınları da böyledir. Bir kimsenin annesi, onun üzerinde hâkim ve itaati vacip olan bir kadındır; eşi ise emri altında, hükmüne bağlı ve itaati altında olan bir kadındır. Böylece başkasının eşi, Peygamber aleyhisselâm'ın eşine nispetle cariyenin hür kadına nispeti gibi olmuştur. Bil ki bir kimsenin: "Kim bunu yaparsa" sözü; ilk bakışta vuku bulması mümkün olup bazı durumlarda kesinlikle vuku bulmayan, bazı durumlarda kesinlikle vuku bulan —mesela "Ölen kimse rahatlamıştır" sözü gibi— ve bazısında da dinleyenin iki durum arasında tereddüt ettiği hususlarda: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” sözü kuvvetindedir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ } “Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa” buyruğu da bize göre birinci kabildendir; zira Allah, peygamberlerin eşlerini hayasızlıktan korumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu, Allah'a pek kolaydır” buyruğu ise; sizin Peygamber aleyhisselâm'ın nikâhı altında olmanız ve şerefli, yüce hanımlar bulunmanız azabı sizden defedecek değildir; Allah'ın emri yaratılmışların emri gibi değildir; zira yaratılmışlar, dostlarının, yardımcılarının veya şefaatçilerinin ve kardeşlerinin çokluğu sebebiyle itibarlı kimselere azap etmekte aciz kalırlar, [demektir]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣١]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 31]

وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١)

{ وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١) } “Sizden kim de Allah'a ve Resulüne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz ve onun için pek güzel bir rızık hazırlamışızdır. (31)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً بَيَانًا لِزِيَادَةِ ثَوَابِهِنَّ، كَمَا بَيَّنَ/ زِيَادَةَ عِقَابِهِنَّ نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ مَعَ لَطِيفَةٍ وَهِيَ أَنَّ عِنْدَ إِيتَاءِ الْأَجْرِ ذَكَرَ الْمُؤْتِي وَهُوَ اللَّهُ، وَعِنْدَ الْعَذَابِ لَمْ يُصَرِّحْ بِالْمُعَذِّبِ فَقَالَ: يُضاعَفْ إِشَارَةً إِلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ، كَمَا أَنَّ الْكَرِيمَ الْحَيَّ عِنْدَ النَّفْعِ يُظْهِرُ نَفْسَهُ وَفِعْلَهُ، وَعِنْدَ الضُّرِّ لَا يَذْكَرُ نَفْسَهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً } “Sizden kim de Allah'a ve Resulüne itaat eder ve salih amel işlerse” buyruğu, cezalarının artırılacağını beyan ettiği gibi mükâfatlarının da artırılacağını beyan etmek içindir. / { نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “ona mükâfatını iki kat veririz” ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “onun azabı iki kat artırılır” buyruğunun karşılığıdır. Burada latif bir nükte vardır: O da mükâfat verme anında veren zikredilmiş olup O da Allah'tır; azap anında ise azap eden açıkça belirtilmeyip rahmet ve keremin kemaline işaret olarak: { يُضاعَفْ } “artırılır” denilmiştir; nitekim diri ve cömert olan kimse fayda sağlarken kendini ve fiilini gösterir, zarar verirken ise kendini anmaz. Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً } “ve onun için bir rızık hazırlamışızdır” buyruğu,

كَرِيماً

{ كَرِيماً } “pek güzel (cömertçe)”

وُصِفَ رِزْقُ الْآخِرَةِ بِكَوْنِهِ كَرِيمًا، مَعَ أَنَّ الْكَرِيمَ لَا يَكُونُ إِلَّا وَصْفًا لِلرَّزَّاقِ إِشَارَةً إِلَى مَعْنًى لَطِيفٍ، وَهُوَ أَنَّ الرِّزْقَ فِي الدُّنْيَا مُقَدَّرٌ عَلَى أَيْدِي النَّاسِ، التَّاجِرُ يَسْتَرْزِقُ مِنَ السُّوقَةِ، وَالْمُعَامِلِينَ وَالصُّنَّاعُ مِنَ الْمُسْتَعْمِلِينَ، وَالْمُلُوكُ مِنَ الرَّعِيَّةِ وَالرَّعِيَّةُ مِنْهُمْ، فَالرِّزْقُ فِي الدُّنْيَا لَا يَأْتِي بِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُسَخَّرٌ لِلْغَيْرِ يُمْسِكُهُ وَيُرْسِلُهُ إِلَى الْأَغْيَارِ. وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلَا يَكُونُ لَهُ مُرْسِلٌ وَمُمْسِكٌ فِي الظَّاهِرِ فَهُوَ الَّذِي يَأْتِي بِنَفْسِهِ، فَلِأَجْلِ هَذَا لَا يُوصَفُ فِي الدُّنْيَا بِالْكَرِيمِ إِلَّا الرَّزَّاقُ، وفي الآخرة يوصف بالكريم نفس الرزق.

Kerîm vasfı ancak rızık verenin bir vasfı olabileceği halde ahiret rızkı kerîm olarak tavsif edilmiştir. Bu, latif bir manaya işarettir: O da dünyadaki rızık insanların elleri vasıtasıyla takdir edilmiştir; tüccar çarşı halkından ve muamelede bulunduğu kişilerden, zanaatkârlar hizmet alanlardan, krallar tebaadan, tebaa da onlardan rızık arar. Dolayısıyla dünyadaki rızık kendiliğinden gelmez; ancak başkasına musahhar kılınmıştır; o onu tutar ve başkalarına gönderir. Ahirette ise zahirde onu bir gönderen ve tutan yoktur; o bizzat kendisi gelir. İşte bu sebeple dünyada ancak rızık veren 'kerîm' olarak vasfedilirken ahirette bizzat rızkın kendisi 'kerîm' olarak vasfedilir.

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٢]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 32]

يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢)

{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢) } “Ey Peygamber hanımları! Eğer sakınıyorsanız, siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Artık sözü yumuşak (ve edalı) söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin; uygun ve meşru söz söyleyin. (32)”

ثُمَّ قال تعالى: يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ عَذَابَهُنَّ ضِعْفُ عَذَابِ غَيْرِهِنَّ وَأَجْرَهُنَّ مِثْلَا أَجْرِ غَيْرِهِنَّ صِرْنَ كَالْحَرَائِرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِمَاءِ، فَقَالَ: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ وَمَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ لَيْسَ فُلَانٌ كَآحَادِ النَّاسِ، يَعْنِي لَيْسَ فِيهِ مُجَرَّدُ كَوْنِهِ إِنْسَانًا، بَلْ وَصْفٌ أَخَصُّ مَوْجُودٌ فِيهِ، وَهُوَ كَوْنُهُ عَالِمًا أَوْ عَامِلًا أَوْ نَسِيبًا أَوْ حَسِيبًا، فَإِنَّ الْوَصْفَ الْأَخَصَّ إِذَا وُجِدَ لَا يَبْقَى التَّعْرِيفُ بِالْأَعَمِّ، فَإِنَّ مَنْ عَرَفَ رَجُلًا وَلَمْ يَعْرِفْ مِنْهُ غَيْرَ كَوْنِهِ رَجُلًا يَقُولُ رَأَيْتُ رَجُلًا فَإِنْ عَرَفَ عِلْمَهُ يَقُولُ رَأَيْتُ زَيْدًا أَوْ عَمْرًا، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ يَعْنِي فِيكُنَّ غَيْرُ ذَلِكَ أَمْرٌ لَا يُوجَدُ فِي غَيْرِكُنَّ وَهُوَ كَوْنُكُنَّ أُمَّهَاتِ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَزَوْجَاتِ خَيْرِ الْمُرْسَلِينَ، وَكَمَا أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ لَيْسَ كَأَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ، كَمَا

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Ey Peygamber hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”; onların azabının başkalarının azabının iki katı ve mükâfatlarının da başkalarının mükâfatının iki katı olduğunu zikredince, onlar cariyelere nispetle hür kadınlar gibi oldular ve: { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ } “Siz herhangi biri gibi değilsiniz” buyurdu. Bir kimsenin: "Falan kimse sıradan insanlardan biri gibi değildir" sözünün anlamı şudur: Onda sadece insan olma vasfı yoktur, bilakis onda bulunan daha hususi bir vasıf vardır ki o da âlim, âmil, soylu yahut şerefli olmasıdır. Zira daha hususi olan vasıf bulunduğunda, daha umumi olanla tanıtma ortadan kalkar; çünkü bir adamı bilip de onda adam olmaktan başka bir şey bilmeyen kimse: "Bir adam gördüm" der; şayet ilmini bilirse: "Zeyd'i yahut Amr'ı gördüm" der. İşte Allah Teâlâ'nın: { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” buyruğu da böyledir; yani sizde bundan başka, başkalarında bulunmayan bir durum vardır ki o da bütün müminlerin anneleri ve peygamberlerin en hayırlısının eşleri olmanızdır. Muhammed aleyhisselâm diğer adamlardan biri gibi olmadığı gibi —nitekim

قَالَ ﵇: «لَسْتُ كَأَحَدِكُمْ»

O aleyhisselâm: «Ben sizden herhangi biri gibi değilim» buyurmuştur—

كَذَلِكَ قَرَائِبُهُ اللَّاتِي يَشْرُفْنَ بِهِ وَبَيْنَ الزَّوْجَيْنِ نَوْعٌ مِنَ الْكَفَاءَةِ.

Onunla şereflenen yakınları da böyledir ve karı-koca arasında bir tür denklik vardır.

ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِمَا قَبْلَهُ عَلَى مَعْنَى لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَإِنَّ الْأَكْرَمَ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الْأَتْقَى وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِمَا بَعْدَهُ عَلَى مَعْنَى إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ وَاللَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَهُنَّ مِنَ الْفَاحِشَةِ وَهِيَ الْفِعْلُ الْقَبِيحُ مَنَعَهُنَّ مِنْ مُقَدِّمَاتِهَا وَهِيَ الْمُحَادَثَةُ مَعَ الرِّجَالِ وَالِانْقِيَادُ فِي الْكَلَامِ لِلْفَاسِقِ. ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ أَيْ فِسْقٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Sonra Allah Teâlâ'nın: { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “Eğer sakınıyorsanız, artık sözü yumuşak (ve edalı) söylemeyin” buyruğu iki ihtimal taşır: Birincisi: Kendisinden öncesine bağlı olup: "Eğer sakınıyorsanız herhangi biri gibi değilsiniz" manasında olmasıdır; zira Allah katında en üstün olan, en çok sakınandır. İkincisi: Kendisinden sonrasına bağlı olup: "Eğer sakınıyorsanız sözü yumuşak söylemeyin" manasında olmasıdır. Allah Teâlâ onları çirkin bir fiil olan hayasızlıktan menedince, onun mukaddimelerinden de menetti; bu da erkeklerle konuşmak ve konuşmada fâsığa boyun eğmektir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin” buyruğu, yani fısk [bulunan kimse demektir]. Allah Teâlâ'nın:

وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً أَيْ ذِكْرَ اللَّهِ، وَمَا تَحْتَجْنَ إِلَيْهِ/ مِنَ الْكَلَامِ وَاللَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ ذَكَرَ بَعْدَهُ وَقُلْنَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ أَمْرًا بِالْإِيذَاءِ وَالْمُنْكَرِ بَلِ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ وَعِنْدَ الْحَاجَةِ هو المأمور به لا غيره. ثم قال تعالى:

{ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “uygun ve meşru söz söyleyin” buyruğu; yani Allah'ın zikrini ve konuşmadan / ihtiyaç duyduğunuz şeyleri [söyleyin demektir]. Allah Teâlâ: { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “sözü yumuşak söylemeyin” buyurunca, ardından { وَقُلْنَ } “söyleyin” ifadesini zikretti; bu, bunun eziyet ve münker bir sözle emredilmediğine, bilakis emredilenin ancak meşru ve ihtiyaç anında söylenen söz olduğuna bir işarettir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٣]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 33]

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)

{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣) } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye dönemi kadınlarının açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden her türlü pisliği (kiri) gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister. (33)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ مِنَ الْقَرَارِ وَإِسْقَاطُ أَحَدِ حَرْفَيِ التَّضْعِيفِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٥] وَقِيلَ بِأَنَّهُ مِنَ الْوَقَارِ كما يقال وعد يعد عد وقول: وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى قِيلَ مَعْنَاهُ لَا تَتَكَسَّرْنَ وَلَا تَتَغَنَّجْنَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا تُظْهِرْنَ زِينَتَكُنَّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ كَانَ فِي زَمَنِ نُوحٍ وَالْجَاهِلِيَّةُ الْأُخْرَى مَنْ كَانَ بَعْدَهُ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ أُولَى تَقْتَضِي أُخْرَى بَلْ مَعْنَاهُ تَبَرُّجُ الْجَاهِلِيَّةِ الْقَدِيمَةِ كقول القائل: أين الأكاسرة الجبابرة الأولى.

Allah Teâlâ'nın: { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde oturun” buyruğu karardan (karâr) gelir ve şeddeli harflerden birinin düşürülmesiyledir; nitekim Allah Teâlâ: { فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } [Vâkıa: 65] “Şaşırıp kalırdınız” buyurmuştur. Vakardan (vakâr) geldiği de söylenmiştir; nitekim 'vaade-yeıdü-ıd' (وَعَدَ يَعِدُ عِدْ) denildiği gibidir. { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “önceki Cahiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğunun manasının: Kırıtmayın ve edalı davranmayın olduğu söylenmiştir; muradın ziynetinizi göstermeyin olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “önceki Cahiliye” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Muradın Nûh zamanında olanlar olduğu, diğer Cahiliyenin ise ondan sonrakiler olduğudur. İkincisi: Bunun diğer bir cahiliyeyi gerektiren 'ilk' anlamında olmayıp eski Cahiliyenin açılıp saçılması manasında olduğudur; nitekim şairin: 'İlk zorba Kisralar nerede?' sözü gibidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَعْنِي لَيْسَ التَّكْلِيفُ فِي النَّهْيِ فَقَطْ حَتَّى يَحْصُلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَخْضَعْنَ، وَلَا تَبَرَّجْنَ بَلْ فِيهِ وَفِي الْأَوَامِرِ ف أَقِمْنَ الصَّلاةَ الَّتِي هِيَ تَرْكُ التَّشَبُّهِ بِالْجَبَّارِ الْمُتَكَبِّرِ وَآتِينَ الزَّكاةَ الَّتِي هِيَ تَشَبُّهٌ بِالْكَرِيمِ الرَّحِيمِ وَأَطِعْنَ اللَّهَ أَيْ لَيْسَ التَّكْلِيفُ مُنْحَصِرًا فِي الْمَذْكُورِ بَلْ كُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَأَتَيْنَ بِهِ وَكُلُّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فَانْتَهَيْنَ عَنْهُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin” buyurdu; yani sorumluluk sadece yasaklarda değildir ki Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَخْضَعْنَ } “yumuşak söylemeyin” ve { وَلا تَبَرَّجْنَ } “açılıp saçılmayın” buyruklarıyla hâsıl olsun; bilakis hem onda hem de emirlerdedir. Dolayısıyla zorba ve kibirli kimselere benzemeyi terk etmek olan namazı kılın; cömert ve merhametli olana benzemek olan zekâtı verin; { وَأَطِعْنَ اللَّهَ } "Allah'a itaat edin", yani sorumluluk sadece zikredilenlerle sınırlı değildir; bilakis Allah'ın emrettiği her şeyi yerine getirin ve Allah'ın yasakladığı her şeyden sakının.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden her türlü pisliği gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” buyurdu.

يَعْنِي لَيْسَ الْمُنْتَفِعُ بِتَكْلِيفِكُنَّ هُوَ اللَّهُ وَلَا تَنْفَعْنَ اللَّهَ فِيمَا تَأْتِينَ بِهِ. وَإِنَّمَا نَفْعُهُ لَكُنَّ وَأَمْرُهُ تَعَالَى إِيَّاكُنَّ لِمَصْلَحَتِكُنَّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ فِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ الرِّجْسَ قَدْ يَزُولُ عَيْنًا وَلَا يَطْهُرُ الْمَحَلُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَيْ يُزِيلُ عَنْكُمُ الذُّنُوبَ وَيُطَهِّرَكُمْ أَيْ يُلْبِسَكُمْ خِلَعَ الْكَرَامَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَرَكَ خِطَابَ الْمُؤَنَّثَاتِ وَخَاطَبَ بِخِطَابِ الْمُذَكَّرِينَ بِقَوْلِهِ: لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ لِيَدْخُلَ فِيهِ نِسَاءُ أَهْلِ بَيْتِهِ وَرِجَالِهِمْ، وَاخْتَلَفَتِ الْأَقْوَالُ فِي أَهْلِ الْبَيْتِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ هُمْ أَوْلَادُهُ وَأَزْوَاجُهُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ مِنْهُمْ وَعَلِيٌّ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ بِسَبَبِ مُعَاشَرَتِهِ بِبِنْتِ النَّبِيِّ ﵇ وملازمته للنبي.

Yani size sorumluluk yüklenmesinden faydalanan Allah değildir ve siz yaptıklarınızla Allah'a bir fayda sağlamazsınız. O'nun faydası ancak sizedir ve O'nun size emretmesi sizin maslahatınız içindir. Allah Teâlâ'nın: { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ } “Ey Ehl-i Beyt! Sizden pisliği gidermek ve sizi tertemiz kılmak [ister]” buyruğunda latif bir nükte vardır: O da pislik bizzat yok olabilir fakat mahalli temizlenmeyebilir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ } “sizden pisliği gidersin” buyruğu, sizden günahları gidersin; { وَيُطَهِّرَكُمْ } “ve sizi tertemiz kılsın” buyruğu da size ikram kaftanları giydirsin demektir. Sonra Allah Teâlâ, Peygamber'in Ehl-i Beyt'inin kadınları ve erkekleri de buna dâhil olsun diye müennes hitabını bırakıp { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ } “sizden pisliği gidermek için” buyurarak müzekker hitabıyla hitap etti. Ehl-i Beyt hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür; en evla olanı şöyle denilmesidir: Onlar, Peygamber'in çocukları ve eşleridir; Hasan ile Hüseyin de onlardandır; Ali de onlardandır, zira o Peygamber aleyhisselâm'ın kızıyla evliliği ve Peygamber'in yanından ayrılmaması sebebiyle onun Ehl-i Beyt'indendi.

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٤]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 34]

وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)

{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤) } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın (zikredin). Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden hakkıyla haberdardır. (34)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ أَيِ الْقُرْآنِ وَالْحِكْمَةِ أَيْ كَلِمَاتِ النَّبِيِّ ﵇ إِشَارَةً إِلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ التَّكَالِيفَ غَيْرُ مُنْحَصِرَةٍ فِي الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، وَمَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى لِيَعْلَمْنَ الْوَاجِبَاتِ كُلَّهَا فَيَأْتِينَ بِهَا، وَالْمُحَرَّمَاتِ بِأَسْرِهَا فَيَنْتَهِينَ عَنْهَا.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın” buyurdu; yani Kur'an'ı ve hikmeti, yani Peygamber aleyhisselâm'ın sözlerini [hatırlayın]; bu, mükellefiyetlerin namaz, zekât ve Allah'ın bu ayette zikrettikleriyle sınırlı olmadığına dair zikrettiğimiz hususa bir işarettir. Dolayısıyla vaciplerin tamamını bilip yerine getirsinler, haramların tamamını bilip onlardan kaçınsınlar diye: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى } “okunan şeyleri hatırlayın” buyurdu.

[وَقَوْلُهُ] : إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ خَبِيرٌ بِالْبَوَاطِنِ، لَطِيفٌ فَعِلْمُهُ يَصِلُ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ وَمِنْهُ اللَّطِيفُ الَّذِي يَدْخُلُ فِي الْمَسَامِّ الضَّيِّقَةِ وَيَخْرُجُ مِنَ المسالك المسدودة.

[Allah Teâlâ'nın]: { إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden hakkıyla haberdardır” sözü; O'nun gizlilikleri hakkıyla bildiğine (habîr), latif olduğuna ve ilminin her şeye ulaştığına bir işarettir. Dar gözeneklere giren ve tıkalı yollardan çıkan şeye de latif (ince/nüfuz edici) denir.

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٥]

[Ahzâb Suresi (33) : Âyet 35]

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)

{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥) } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. (35)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ لَمَّا أَمَرَهُنَّ وَنَهَاهُنَّ وَبَيَّنَ مَا يَكُونُ لَهُنَّ وَذَكَرَ لَهُنَّ عَشْرَ مَرَاتِبَ الْأُولَى: الْإِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالثَّانِيَةُ: الْإِيمَانُ بِمَا يَرِدُ بِهِ أَمْرُ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُكَلَّفَ أَوَّلًا يَقُولُ كُلُّ مَا يَقُولُهُ أَقْبَلُهُ فَهَذَا إِسْلَامٌ، فَإِذَا قَالَ اللَّهُ شَيْئًا وَقَبِلَهُ صَدَّقَ مَقَالَتَهُ وَصَحَّحَ اعْتِقَادَهُ فَهُوَ إِيمَانٌ ثُمَّ اعْتِقَادُهُ يَدْعُوهُ إِلَى الْفِعْلِ الْحَسَنِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ فَيَقْنُتُ وَيَعْبُدُ وَهُوَ الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَذْكُورَةُ بِقَوْلِهِ: وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ ثُمَّ إِذَا آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا كَمُلَ فَيُكَمِّلُ غَيْرَهُ وَيَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْصَحُ أَخَاهُ فَيَصْدُقُ فِي كَلَامِهِ عِنْدَ النَّصِيحَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ ثُمَّ إِنَّ مَنْ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ يُصِيبُهُ أَذًى فَيَصْبِرُ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ ثُمَّ إِنَّهُ إِذَا كَمُلَ وكمل قد يفتخر بنفسه ويعجب بعبادته

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar” buyurdu; onlara emredip onları nehyedince ve onlar için ne olacağını beyan edince onlar için on mertebe zikretti. Birincisi: İslâm ve Allah'ın emrine boyun eğmektir. İkincisi: Allah'ın emriyle gelen şeylere imandır; zira mükellef önce: "O ne söylerse kabul ederim" der ki bu İslâm'dır. Allah bir şey söylediğinde ve o da bunu kabul ettiğinde O'nun sözünü tasdik eder ve inancını doğrular ki bu da imandır. Sonra inancı onu güzel fiile ve salih amele sevk eder; böylece itaat eder ve ibadette bulunur. Bu da { وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ } “itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar” sözüyle zikredilen üçüncü mertebedir. Sonra iman edip salih amel işlediğinde kemale erer; böylece başkasını da kemale erdirir, marufu emreder, kardeşine nasihat eder ve nasihat ederken sözünde doğru olur; işte { وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ } “doğru erkekler ve doğru kadınlar” sözünden murat budur. Sonra iyiliği emredip kötülükten nehyeden kimseye eziyet isabet eder de buna sabreder; nitekim Allah Teâlâ: { وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ } “sabreden erkekler ve sabreden kadınlar” buyurmuştur. Sonra bir kimse kemale erip başkasını da kemale erdirdiğinde nefsiyle övünebilir ve ibadetini beğenebilir;

فمنه مِنْهُ بِقَوْلِهِ: وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ أَوْ نَقُولُ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْحَسَنَاتِ أَشَارَ إِلَى مَا يَمْنَعُ مِنْهَا وَهُوَ إِمَّا حُبُّ الْجَاهِ أَوْ حُبُّ الْمَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْخَارِجِيَّةِ أَوِ الشَّهْوَةُ مِنَ الْأُمُورِ الدَّاخِلَةِ، وَالْغَضَبُ مِنْهُمَا يَكُونُ لِأَنَّهُ يَكُونُ بِسَبَبِ نَقْصِ جَاهٍ أَوْ فَوْتِ مَالٍ أَوْ مَنْعٍ مِنْ أَمْرٍ مَشْتَهًى فَقَوْلُهُ: وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ أَيِ الْمُتَوَاضِعِينَ الَّذِينَ لَا يُمِيلُهُمُ الْجَاهُ عَنِ الْعِبَادَةِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ أَيِ الْبَاذِلِينَ الْأَمْوَالَ الَّذِينَ لَا يَكْنِزُونَهَا لِشِدَّةِ مَحَبَّتِهِمْ إِيَّاهَا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ إِشَارَةً إِلَى الَّذِينَ لَا تَمْنَعُهُمُ الشَّهْوَةُ الْبَطْنِيَّةُ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ أَيِ الَّذِينَ لَا تَمْنَعُهُمُ الشَّهْوَةُ الْفَرْجِيَّةُ.

İşte Allah { وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ } “saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar” buyurarak onu bundan menetti. Yahut deriz ki: Bu hasenatı zikredince, bunlara engel olan şeylere işaret etti; o da dış hususlardan ya makam sevgisi veya mal sevgisidir; iç hususlardan ise şehvettir. Öfke ise her ikisinden kaynaklanır; çünkü makamın eksilmesi, malın elden çıkması yahut arzulanan bir şeyden alıkonulması sebebiyle olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ } “saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar” buyruğu, makamın kendilerini ibadetten saptırmadığı mütevazı kimseler demektir. Sonra Allah Teâlâ: { وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ } “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar” buyurdu; yani aşırı sevgilerinden dolayı malları biriktirmeyip harcayan kimseler [demektir]. Sonra Allah Teâlâ: { وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ } “oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar” buyurarak mide şehvetinin kendilerini Allah'a ibadetten alıkoymadığı kimselere işaret etti. Sonra Allah Teâlâ: { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ } “iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar” buyurdu; yani tenasül uzvu şehvetinin kendilerini [ibadetten] alıkoymadığı kimseler [demektir].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ يَعْنِي هُمْ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ يَذْكُرُونَ اللَّهَ وَيَكُونُ إِسْلَامُهُمْ وَإِيمَانُهُمْ وَقُنُوتُهُمْ وَصِدْقُهُمْ وَصَبْرُهُمْ وَخُشُوعُهُمْ وَصَدَقَتُهُمْ وَصَوْمُهُمْ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ لِلَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي أَكْثَرِ الْمَوَاضِعِ حَيْثُ ذكر الذكر قرنه بالكثرة هاهنا، وفي قوله بعد هذا يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤١] وَقَالَ مِنْ قَبْلُ: لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً [الأحزاب:

Sonra Allah Teâlâ: { وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar” buyurdu; yani onlar bütün bu hallerde Allah'ı zikrederler; onların İslâm'ı, imanı, itaati, doğruluğu, sabrı, huşûu, sadakası ve orucu Allah için samimi bir niyetle olur. Bil ki Allah Teâlâ çoğu yerde zikri zikrettiğinde onu çoklukla beraber zikretmiştir: Burada ve bundan sonra gelen: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } [Ahzâb: 41] “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” ayetinde olduğu gibi. Bundan önce de şöyle buyurmuştu: { لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً } [Ahzâb:

٢١] لِأَنَّ الْإِكْثَارَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْبَدَنِيَّةِ غَيْرُ مُمْكِنٍ أَوْ عُسْرٌ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ أَكْلُهُ وَشُرْبُهُ وَتَحْصِيلُ مَأْكُولِهِ وَمَشْرُوبِهِ يَمْنَعُهُ مِنْ أَنْ يَشْتَغِلَ دَائِمًا بِالصَّلَاةِ وَلَكِنْ لَا مَانِعَ لَهُ مِنْ أَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ تَعَالَى وَهُوَ آكِلٌ وَيَذْكُرَهُ وَهُوَ شَارِبٌ أَوْ مَاشٍ أَوْ بَائِعٌ أَوْ شَارٍ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] ولأن جميع الأعمال صحتها بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَهِيَ النِّيَّةُ:

21] “...Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah'ı çokça zikreden kimseler için...” Çünkü bedenî amelleri çokça yapmak mümkün değildir veya zordur; zira insanın yemesi, içmesi, yiyecek ve içeceğini temin etmesi onu sürekli namazla meşgul olmaktan alıkoyar. Fakat yerken de içerken de yürürken de alıp satarken de Allah Teâlâ'yı zikretmesine hiçbir engel yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } [Âl-i İmrân: 191] “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler.” Ayrıca bütün amellerin sıhhati Allah Teâlâ'yı zikretmekle [mümkündür] ki o da niyettir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً تَمْحُو ذُنُوبَهُمْ وَقَوْلُهُ: وَأَجْراً عَظِيماً ذَكَرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ. ثُمَّ قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: [günahlarını silen bir mağfiret hazırlamıştır] buyurdu; “ve büyük bir mükâfat” buyruğunu ise daha önce zikretmiştik. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٦]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 36]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً } (36) “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğin gerekse mümin bir kadının kendileriyle ilgili işlerinde tercih hakkı yoktur. Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.”

قِيلَ بِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي زَيْنَبَ حَيْثُ أَرَادَ النَّبِيُّ ﵌ تَزْوِيجَهَا مِنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ فَكَرِهَتْ إِلَّا النَّبِيَّ ﵇ وَكَذَلِكَ أَخُوهَا امْتَنَعَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فَرَضِيَا بِهِ، وَالْوَجْهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ نَبِيَّهُ بِأَنْ يَقُولَ لِزَوْجَاتِهِ إِنَّهُنَّ مُخَيَّرَاتٌ فُهِمَ مِنْهُ أَنَّ النبي ﵌ لَا يُرِيدُ ضَرَرَ الْغَيْرِ فَمَنْ كَانَ مَيْلُهُ إِلَى شَيْءٍ يُمَكِّنُهُ النَّبِيُّ ﵇ مِنْ ذَلِكَ، وَيَتْرُكُ النَّبِيُّ ﵇ حَقَّ نَفْسِهِ لِحَظِّ غَيْرِهِ، فَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ هَوَى نفسه متبعه وأن زمان الِاخْتِيَارِ بِيَدِ الْإِنْسَانِ كَمَا فِي الزَّوْجَاتِ، بَلْ لَيْسَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ أَنْ يَكُونَ لَهُ اخْتِيَارٌ عِنْدَ حُكْمِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَمَا أَمَرَ الله وهو الْمُتَّبَعُ وَمَا أَرَادَ النَّبِيُّ هُوَ الْحَقُّ وَمَنْ خَالَفَهُمَا فِي شَيْءٍ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا، لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَقْصِدُ وَالنَّبِيُّ هُوَ الْهَادِي الْمُوصِلُ، فَمَنْ تَرَكَ الْمَقْصِدَ وَلَمْ يَسْمَعْ قَوْلَ الهادي فهو ضال قطعا. ثم قال تعالى:

Bu ayetin Zeyneb hakkında indiği söylenmiştir; şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zeyd b. Hârise ile evlendirmek istemiş, o ise Peygamber aleyhisselâm'dan başkasını istememiş, aynı şekilde erkek kardeşi de kaçınmıştı. Bunun üzerine bu ayet indi ve ikisi de buna razı oldular. Doğru olan yaklaşım ise şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ Peygamberine, hanımlarına serbest bırakıldıklarını söylemesini emredince, bundan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başkasına zarar vermek istemediği; bir kimse bir şeye meylederse Peygamber aleyhisselâm'ın ona imkân tanıyacağı ve Peygamber aleyhisselâm'ın kendi hakkını başkasının payı için terk ettiği anlaşılmıştı. İşte bu ayette, hiç kimsenin kendi hevasına uyulacağını ve tıpkı [Peygamberin] hanımlarında olduğu gibi seçme zamanının insanın elinde olduğunu sanmaması gerektiğini bildirmiştir. Bilakis mümin bir erkek ve mümin bir kadın için Allah ve Resûlünün hükmü karşısında bir seçim hakkı yoktur; zira Allah neyi emretmişse uyulması gereken odur, Peygamber neyi dilemişse hak olan odur. Her kim ikisine bir hususta muhalefet ederse muhakkak ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur. Çünkü Allah asıl maksuttur, Peygamber ise ulaştıran rehberdir. Kim maksudu terk eder ve rehberin sözünü dinlemezse o kesinlikle sapıktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٧]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 37]

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)

{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } (37) “Hani sen Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir zorluk olmasın diye onu seninle evlendirdik. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.”

وَهُوَ زَيْدٌ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْإِسْلَامِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بِالتَّحْرِيرِ وَالْإِعْتَاقِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ هَمَّ زَيْدٌ بِطَلَاقِ زَيْنَبَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ أَمْسِكْ أَيْ لَا تُطَلِّقْهَا وَاتَّقِ اللَّهَ قِيلَ فِي الطَّلَاقِ، وَقِيلَ فِي الشَّكْوَى مِنْ زَيْنَبَ، فَإِنَّ

O, Zeyd'dir: Allah ona İslam ile nimet verdi, sen de onu hürriyetine kavuşturup azat etmekle nimet verdin. { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut”; Zeyd, Zeyneb'i boşamaya niyetlendiğinde Peygamber ona “tut”, yani “onu boşama” dedi. { وَاتَّقِ اللَّهَ } “ve Allah'tan sakın”; boşanma hususunda dendiği gibi, Zeyneb'den şikâyet etme hususunda da denmiştir; zira

زَيْدًا قَالَ فِيهَا إِنَّهَا تَتَكَبَّرُ عَلَيَّ بِسَبَبِ النَّسَبِ وَعَدَمِ الْكَفَاءَةِ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ مِنْ أَنَّكَ تُرِيدُ التَّزَوُّجَ بِزَيْنَبَ وَتَخْشَى النَّاسَ مِنْ أَنْ يَقُولُوا أَخَذَ زَوْجَةَ الْغَيْرِ أَوِ الِابْنِ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ لَيْسَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ النَّبِيَّ خَشِيَ النَّاسَ وَلَمْ يَخْشَ اللَّهَ بَلِ الْمَعْنَى اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ وَحْدَهُ وَلَا تَخْشَ أَحَدًا مَعَهُ وَأَنْتَ تَخْشَاهُ وَتَخْشَى النَّاسَ أَيْضًا، فَاجْعَلِ الْخَشْيَةَ لَهُ وَحْدَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ [الأحزاب: ٣٩] .

Zeyd onun hakkında: “Soy ve denklik bulunmayışı sebebiyle bana karşı böbürleniyor” demişti. { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun”; yani Zeyneb ile evlenmek istediğini gizliyordun. { وَتَخْشَى النَّاسَ } “ve insanlardan çekiniyordun”; “Başkasıyla [evlenmiş kadını] veya evladının eşini aldı” derler diye. { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Oysa kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktı”; bu, Peygamberin insanlardan çekinip Allah'tan çekinmediğine işaret değildir; bilakis mana şudur: Yalnızca Kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktır; O'nunla birlikte kimseden çekinme. Sen O'ndan çekiniyorsun fakat insanlardan da çekiniyorsun; öyleyse çekinmeyi yalnız O'na has kıl. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } [Ahzâb: 39] “Onlar Allah'ın elçilik vazifelerini tebliğ ederler, O'ndan çekinirler ve Allah'tan başka kimseden çekinmezler.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها أَيْ لَمَّا طَلَّقَهَا زَيْدٌ وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الزَّوْجَةَ مَا دَامَتْ فِي نِكَاحِ الزَّوْجِ فَهِيَ تَدْفَعُ حَاجَتَهُ وَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهَا، فَلَمْ يَقْضِ مِنْهَا الْوَطَرَ بِالْكُلِّيَّةِ وَلَمْ يَسْتَغْنِ وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ فِي الْعِدَّةِ لَهُ بِهَا تَعَلُّقٌ لِإِمْكَانِ شَغْلِ الرَّحِمِ فَلَمْ يَقْضِ مِنْهَا بَعْدُ وَطَرَهُ، وَأَمَّا إِذَا طَلَّقَ وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا اسْتَغْنَى عَنْهَا وَلَمْ يَبْقَ لَهُ مَعَهَا تَعَلُّقٌ فَيَقْضِي مِنْهَا الْوَطَرَ وَهَذَا مُوَافِقٌ لِمَا فِي الشَّرْعِ لِأَنَّ التَّزَوُّجَ بِزَوْجَةِ الْغَيْرِ أَوْ بِمُعْتَدَّتِهِ لَا يَجُوزُ فَلِهَذَا قَالَ: فَلَمَّا قَضى وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً أَيْ إِذَا طَلَّقُوهُنَّ وَانْقَضَتْ عِدَّتُهُنَّ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ التَّزْوِيجَ مِنَ النَّبِيِّ ﵇ لَمْ يَكُنْ لِقَضَاءِ شَهْوَةِ النَّبِيِّ ﵇ بَلْ لِبَيَانِ الشَّرِيعَةِ بِفِعْلِهِ فَإِنَّ الشَّرْعَ يُسْتَفَادُ مِنْ فِعْلِ النَّبِيِّ وَقَوْلُهُ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا أَيْ مَقْضِيًّا مَا قَضَاهُ كَائِنٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince onu seninle evlendirdik” buyurdu; yani Zeyd onu boşayıp iddeti bittiğinde. Bunun sebebi şudur: Kadın kocanın nikâhında kaldığı müddetçe kocasının ihtiyacını giderir ve kocası da ona muhtaçtır; dolayısıyla ondan ihtiyacını bütünüyle kesmiş ve müstağni kalmış değildir. Aynı şekilde iddet içerisindeyken de rahmin meşgul olma ihtimalinden ötürü onunla bir bağı vardır ve ondan ilişiğini henüz kesmiş sayılmaz. Fakat boşayıp iddeti bittiği zaman ondan müstağni kalmış ve onunla bağı kalmamış olur; böylece ondan ilişiğini kesmiş olur. Bu da şeriattaki hükme uygundur; çünkü başkasının karısıyla veya onun iddet bekleyen kadınıyla evlenmek caiz değildir. Bundan dolayı: “İlişiğini kesince” buyurmuştur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “Evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir zorluk olmasın diye” buyruğu da; yani onları boşayıp iddetleri bittiğinde demektir. Bunda, Peygamber aleyhisselâm'ın evlenmesinin nefsinin arzusunu tatmin için olmadığına, bilakis fiiliyle şeriatı beyan etmek için olduğuna bir işaret vardır; zira şeriat Peygamberin fiilinden de öğrenilir. O'nun: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Allah'ın emri yerine getirilmiştir” buyruğu ise; takdir edilmiştir, O'nun takdir ettiği şey muhakkak vuku bulacaktır, demektir.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ تَزَوُّجَهُ ﵇ بِهَا مَعَ أَنَّهُ كَانَ مُبَيِّنًا لِشَرْعٍ مُشْتَمِلٍ عَلَى فائدة كان خاليا من المفاسد فقال:

Sonra onunla aleyhisselâm evlenmesinin fayda içeren bir şeriatı açıklayıcı olmakla birlikte her türlü mefsedetten uzak olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٨]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 38]

مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨)

{ مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } (38) “Allah'ın kendisi için takdir edip meşru kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri, mutlaka yerini bulan bir kaderdir.”

يَعْنِي كَانَ شَرْعُ مَنْ تَقَدَّمَهُ كَذَلِكَ، كَانَ يَتَزَوَّجُ الْأَنْبِيَاءُ بِنِسْوَةٍ كَثِيرَةٍ أَبْكَارٍ وَمُطَلَّقَاتِ الْغَيْرِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً أَيِ كُلُّ شَيْءٍ بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ وَالْقَدَرُ التَّقْدِيرُ وَبَيْنَ الْمَفْعُولِ وَالْمَقْدُورِ فَرْقٌ مَقُولٌ بَيْنَ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، فَالْقَضَاءُ مَا كَانَ مَقْصُودًا فِي الْأَصْلِ وَالْقَدَرُ مَا يَكُونُ تَابِعًا لَهُ، مِثَالُهُ مَنْ كَانَ يَقْصِدُ مَدِينَةً فَنَزَلَ بِطَرِيقِ تِلْكَ الْمَدِينَةِ بِخَانٍ أَوْ قَرْيَةٍ يَصِحُّ مِنْهُ فِي الْعُرْفِ أَنْ يَقُولَ فِي جَوَابِ مَنْ يَقُولُ لِمَ جِئْتَ إِلَى هَذِهِ الْقَرْيَةِ؟ إِنِّي مَا جِئْتُ إِلَى هَذِهِ وَإِنَّمَا قَصَدْتُ الْمَدِينَةَ الْفُلَانِيَّةَ وَهَذِهِ وَقَعَتْ فِي طَرِيقِي وَإِنْ كَانَ قَدْ جَاءَهَا وَدَخَلَهَا وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَإِنَّ الْخَيْرَ كُلَّهُ بِقَضَاءٍ وَمَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الضَّرَرِ بِقَدَرٍ، فَاللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْمُكَلَّفَ بِحَيْثُ يَشْتَهِي وَيَغْضَبُ، لِيَكُونَ اجْتِهَادُهُ فِي تَغْلِيبِ الْعَقْلِ وَالدِّينِ عَلَيْهِمَا مُثَابًا عَلَيْهِ بِأَبْلَغِ وَجْهٍ فَأَفْضَى ذَلِكَ فِي الْبَعْضِ إِلَى أَنْ زَنَى وَقَتَلَ فَاللَّهُ لَمْ يَخْلُقْهُمَا فِيهِ مَقْصُودًا مِنْهُ الْقَتْلُ وَالزِّنَا وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ بِقَدَرِ اللَّهِ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَوَّلًا وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا وَقَوْلِهِ ثَانِيًا وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ زَوَّجْناكَها قَالَ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا أَيْ تَزْوِيجَنَا زَيْنَبَ إِيَّاكَ كَانَ مَقْصُودًا مَتْبُوعًا مَقْضِيًّا مُرَاعًى، وَلَمَّا قَالَ: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا إِشَارَةً إِلَى قِصَّةِ دَاوُدَ ﵇ حَيْثُ افْتَتَنَ بِامْرَأَةٍ أُورِيَا قَالَ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً أَيْ كَانَ ذَلِكَ حُكْمًا تَبَعِيًّا، فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ هَذَا قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ بِالتَّوْلِيدِ وَالْفَلَاسِفَةِ بِوُجُوبِ كَوْنِ الْأَشْيَاءِ عَلَى وُجُوهٍ مِثْلُ كَوْنِ النَّارِ تَحْرِقُ حَيْثُ قَالُوا اللَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ مَا يُنْضِجُ الْأَشْيَاءَ وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا مُحْرِقًا بِالطَّبْعِ فَخَلَقَ النَّارَ لِلنَّفْعِ فَوَقَعَ اتِّفَاقُ

Yani ondan öncekilerin şeriatı da böyleydi; peygamberler bakire ve başkalarının boşamış olduğu çok sayıda kadınla evlenirlerdi. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri, mutlaka yerini bulan bir kaderdir”; yani her şey kaza ve kader iledir. Kader, takdir etmektir. Mef'ûl ile makdûr arasında kaza ile kader arasında söylenen bir fark vardır: Kaza aslen kastedilen şeydir; kader ise ona tabi olan şeydir. Bunun misali, bir şehri kastedip o şehrin yolundaki bir handa veya köyde konaklayan kimsedir; örfte ona “Bu köye niçin geldin?” diyen kimseye: “Ben buraya gelmeyi kastetmedim, falan şehri kastettim, burası ise yolumun üstüne düştü” demesi sahihtir; gerçi oraya gelmiş ve girmiştir. Bunu bildiğinde, hayrın tamamı kaza iledir, âlemdeki zarar ise kader iledir. Allah Teâlâ mükellefi arzulayan ve öfkelenen bir yapıda yaratmıştır ki aklı ve dini bu ikisine galip kılma çabasına en mükemmel şekilde mükâfat verilsin; fakat bu durum bazılarında zina etmeye ve adam öldürmeye yol açmıştır. Allah, öldürmeyi ve zinayı kastederek onda bu ikisini yaratmamıştır; gerçi bu da Allah'ın kaderi iledir. Bunu bildiğinde, Allah Teâlâ'nın önce: “Allah'ın emri yerine getirilmiştir” buyurmasında ve ikinci olarak: “Allah'ın emri, mutlaka yerini bulan bir kaderdir” buyurmasında latif bir nükte vardır; o da şudur: Allah Teâlâ: “Onu seninle evlendirdik” buyurduğunda, { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Allah'ın emri yerine getirilmiştir” buyurdu; yani Zeyneb'i seninle evlendirmemiz kastedilen, uyulan, kaza edilmiş ve gözetilmiş bir şeydi. { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا } “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir” buyurarak Davud aleyhisselâm'ın Uriya'nın karısıyla imtihan edildiği kıssaya işaret ettiğinde ise: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri, mutlaka yerini bulan bir kaderdir” buyurdu; yani bu tâbi bir hükümdü. Eğer birisi: “Bu, Mu‘tezile'nin tevlîd görüşü ve filozofların nesnelerin birtakım haller üzere bulunmasının zorunluluğu —ateşin yakıcı olması gibi— görüşüdür; nitekim onlar: 'Allah Teâlâ nesneleri pişiren bir şey yaratmayı diledi, o da ancak tabiatı gereği yakıcı olabilirdi; böylece ateşi fayda için yarattı da Zeyd'in yahut Amr'ın evinin yanmasını gerektiren sebepler rastlantı sonucu meydana geldi' demişlerdir” diyecek olursa; deriz ki: Allah'ın fiillerinde muhtar olmadığını veya bir şeyin O'nun ihtiyarı dışında vuku bulduğunu söylemekten Allah'a sığınırız! Fakat Ehl-i Sünnet: “Allah adetini böyle cereyan ettirdi” der; yani O dileseydi ateşi öyle yaratırdı ki etin pişirilmesine ihtiyaç duyulduğunda pişirir, fakat yaşlı kadının elbisesine temas ettiğinde yakmazdı. Görmez misin ki ateş, şiddetine ve çokluğuna rağmen İbrahim aleyhisselâm'ı yakmadı. Fakat O, sırf iradesiyle veya gizli bir hikmet sebebiyle onu başka bir surette yarattı; O, yaptığından sorgulanamaz. Dolayısıyla deriz ki: Allah Teâlâ'nın adetinin cereyanında insan aklının kavrayacağı şekilde olan şeye “kaza ile” deriz; aklı kıt bir kimsenin “Niçin böyle oldu da aksine olmadı?” diyeceği şekilde olan şeye ise “kader ile” deriz. Sonra “gelip geçenleri” şu buyruğuyla beyan etti:

أَسْبَابٍ أَوْجَبَتِ احْتِرَاقَ دَارِ زَيْدٍ أَوْ دَارِ عَمْرٍو، فَنَقُولُ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَقُولَ بِأَنَّ اللَّهَ غَيْرُ مُخْتَارٍ فِي أَفْعَالِهِ أَوْ يَقَعُ شَيْءٌ لَا بِاخْتِيَارِهِ، وَلَكِنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ يَقُولُونَ أَجْرَى اللَّهُ عَادَتَهُ بِكَذَا أَيْ وَلَهُ أَنْ يَخْلُقَ النَّارَ بِحَيْثُ عِنْدَ حَاجَةِ إِنْضَاجِ اللَّحْمِ تَنْضَجُ وَعِنْدَ مِسَاسِ ثَوْبِ الْعَجُوزِ لَا تُحْرَقُ، أَلَا تَرَى أَنَّهَا لَمْ تَحْرِقْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ قُوَّتِهَا وَكَثْرَتِهَا لَكِنْ خَلَقَهَا عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ الْوَجْهِ بِمَحْضِ إِرَادَتِهِ أَوْ لِحِكْمَةٍ خَفِيَّةٍ وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، فَنَقُولُ مَا كَانَ فِي مَجْرَى عَادَتِهِ تَعَالَى عَلَى وَجْهٍ تُدْرِكُهُ الْعُقُولُ الْبَشَرِيَّةُ نَقُولُ بِقَضَاءٍ، وَمَا يَكُونُ عَلَى وَجْهٍ يَقَعُ لِعَقْلٍ قَاصِرٍ أَنْ يَقُولَ لِمَ كَانَ وَلِمَاذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى خِلَافِهِ نَقُولُ بِقَدَرٍ، ثُمَّ بَيَّنَ الَّذِينَ خَلَوْا بِقَوْلِهِ:

Zeyd'in yahut Amr'ın evinin yanmasını gerektiren sebepler vuku buldu. Biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın fiillerinde muhtar olmadığını yahut bir şeyin O'nun ihtiyarı dışında gerçekleştiğini söylemekten Allah'a sığınırız! Fakat Ehl-i Sünnet şöyle der: Allah âdetini böyle cereyan ettirmiştir; yani O'nun, ateşi, etin pişirilmesine ihtiyaç duyulduğunda pişirecek, yaşlı kadının elbisesine dokunduğunda ise yakmayacak şekilde yaratma kudreti vardır. Görmez misin ki ateş, şiddetine ve çokluğuna rağmen İbrahim aleyhisselâm'ı yakmamıştır. Fakat Allah onu sırf iradesiyle veya gizli bir hikmete binaen başka bir şekilde yaratmıştır ve O, yaptığından sorguya çekilmez. O halde deriz ki: Allah Teâlâ'nın âdetinin akışında insan akıllarının kavrayabileceği şekilde olan şeylere “kaza ile” deriz; kıt aklın “Niçin böyle oldu ve niçin aksine olmadı?” diyebileceği şekilde vuku bulan şeylere ise “kader ile” deriz. Sonra gelip geçen kimseleri şu buyruğuyla beyan etti:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٩]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 39]

الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)

{ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } (39) “Onlar, Allah'ın elçilik vazifelerini tebliğ ederler, O'ndan çekinirler ve Allah'tan başka kimseden çekinmezler. Hesap görücü olarak Allah yeter.”

يَعْنِي كَانُوا هُمْ أَيْضًا مِثْلَكَ رُسُلًا، ثُمَّ ذَكَّرَهُ بِحَالِهِمْ أَنَّهُمْ جَرَّدُوا الْخَشْيَةَ وَوَحَّدُوهَا بِقَوْلِهِ: وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ فَصَارَ كَقَوْلِهِ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَقَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً أَيْ مُحَاسِبًا/ فَلَا تَخْشَ غَيْرَهُ أَوْ مَحْسُوبًا فَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى غَيْرِهِ وَلَا تَجْعَلْهُ فِي حِسَابِكَ. ثم قال تعالى:

Yani onlar da senin gibi peygamberlerdi. Sonra: { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “ve Allah'tan başka kimseden çekinmezler” buyruğuyla onların çekinmeyi sırf Allah'a has kıldıklarını ve tekleştirdiklerini hatırlattı. Böylece bu, O'nun: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [En‘âm: 90] “Sen de onların hidayetine uy” buyruğu gibi oldu. O'nun: { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” buyruğu ise; hesap sorucu olarak [Allah yeter], dolayısıyla O'ndan başkasından çekinme; yahut hesaba katılan olarak [O yeter], dolayısıyla başkasına iltifat etme ve onu hesaba katma, demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٠]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 40]

مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)

{ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } (40) “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ مَا فِي تَزَوُّجِ النَّبِيِّ ﵇ بِزَيْنَبَ مِنَ الْفَوَائِدِ بَيَّنَ أَنَّهُ كَانَ خَالِيًا مِنْ وُجُوهِ الْمَفَاسِدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا كَانَ يُتَوَهَّمُ مِنَ الْمَفْسَدَةِ كَانَ مُنْحَصِرًا فِي التَّزَوُّجِ بِزَوْجَةِ الِابْنِ فَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّ زَيْدًا لَمْ يَكُنِ ابْنًا لَهُ لَا بَلْ أَحَدُ الرِّجَالِ لَمْ يَكُنِ ابْنَ مُحَمَّدٍ، فَإِنْ قَائِلٌ النَّبِيُّ كَانَ أَبَا أَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ لِأَنَّ الرَّجُلَ اسْمُ الذَّكَرِ مِنْ أَوْلَادِ آدَمِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً [النِّسَاءِ: ١٧٦] وَالصَّبِيُّ دَاخِلٌ فِيهِ، فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الرَّجُلَ فِي الِاسْتِعْمَالِ يَدْخُلُ فِي مَفْهُومِهِ الْكِبَرُ وَالْبُلُوغُ وَلَمْ يَكُنْ لِلنَّبِيِّ ﵇ ابْنٌ كَبِيرٌ يُقَالُ إِنَّهُ رَجُلٌ وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِنْ رِجالِكُمْ وَوَقْتَ الْخِطَابِ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ ذَكَرٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَفَى كَوْنَهُ أَبًا عَقَّبَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ مَا هُوَ فِي حُكْمِ الْأُبُوَّةِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ فَقَالَ: وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَالْأَبِ لِلْأُمَّةِ فِي الشَّفَقَةِ مِنْ جَانِبِهِ، وَفِي التَّعْظِيمِ مِنْ طَرَفِهِمْ بَلْ أَقْوَى فَإِنَّ النَّبِيَّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَالْأَبُ لَيْسَ كَذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنَ مَا يُفِيدُ زِيَادَةَ الشَّفَقَةِ مِنْ جَانِبِهِ وَالتَّعْظِيمِ مِنْ جِهَتِهِمْ بِقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmesindeki faydaları beyan edince, bunun her türlü mefsedetten de uzak olduğunu açıkladı. Çünkü vehmedilen mefsedet oğlun eşiyle evlenmekte toplanıyordu ki bu caiz değildir. Allah Teâlâ, Zeyd'in onun oğlu olmadığını, bilakis yetişkin erkeklerden hiçbirinin Muhammed'in oğlu olmadığını bildirdi. Eğer birisi: “Peygamber adamlardan birinin babasıydı; çünkü racul (adam), Âdemoğullarının erkeğine verilen isimdir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً } [Nisâ: 176] 'Eğer kardeşler erkekler ve kadınlar iseler...' buyurmuştur ve çocuk da buna dâhildir” derse; deriz ki: Bunun cevabı iki yöndendir. Birincisi: Kullanımda 'racul' kelimesinin mefhumuna büyüklük ve bülûğ girer; Peygamber aleyhisselâm'ın ise 'racul' denilecek büyük bir erkek evladı olmamıştır. İkincisi: Allah Teâlâ: “sizin erkeklerinizden” buyurmuştur; hitap anında ise onun erkek çocuğu yoktu. Sonra Allah Teâlâ onun baba oluşunu nefyedince, ardından bazı yönlerden babalık hükmünde olan vasfın sabit olduğunu gösteren şu ifadeyi getirdi: { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat o Allah'ın Resûlüdür”. Çünkü Allah'ın Resûlü, kendi tarafından şefkat, ümmet tarafından ise ta‘zîm bakımından ümmet için bir baba gibidir; hatta daha da üstündür; zira Peygamber, müminlere kendi nefislerinden daha evladır, baba ise böyle değildir. Sonra kendi tarafından şefkatin, onlar tarafından da ta‘zîmin fazlalığını ifade eden hususu şu buyruğuyla beyan etti:

وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَهُ نَبِيٌّ إِنْ تَرَكَ شَيْئًا مِنَ النَّصِيحَةِ وَالْبَيَانِ يَسْتَدْرِكُهُ مَنْ يَأْتِي بَعْدَهُ، وَأَمَّا مَنْ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ يَكُونُ أَشْفَقَ عَلَى أُمَّتِهِ وَأَهْدَى لَهُمْ وَأَجْدَى، إِذْ هُوَ كَوَالِدٍ لِوَلَدِهِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ غَيْرُهُ مِنْ أَحَدٍ وَقَوْلُهُ: وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً يَعْنِي عِلْمَهُ بِكُلِّ شَيْءٍ دَخَلَ فِيهِ أَنْ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ فَعُلِمَ أَنَّ مِنَ الْحِكْمَةِ إِكْمَالَ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵌ بِتَزَوُّجِهِ بِزَوْجَةِ دَعِيِّهِ تَكْمِيلًا لِلشَّرْعِ وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ ﵌ يُفِيدُ شَرْعًا لَكِنْ إِذَا امْتَنَعَ هُوَ عَنْهُ يَبْقَى فِي بَعْضِ النُّفُوسِ نُفْرَةٌ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ ذَكَرَ بِقَوْلِهِ مَا فُهِمَ مِنْهُ حِلُّ أَكْلِ الضَّبِّ ثُمَّ لَمَّا لَمْ يَأْكُلْهُ بَقِيَ فِي النُّفُوسِ شَيْءٌ وَلَمَّا أَكَلَ لَحْمَ الْجَمَلِ طَابَ أَكْلُهُ مَعَ أَنَّهُ فِي بَعْضِ الْمِلَلِ لَا يُؤْكَلُ وَكَذَلِكَ الْأَرْنَبُ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

{ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberlerin sonuncusudur”. Çünkü kendisinden sonra bir peygamber gelecek olan nebi, nasihat ve beyandan bir şeyi eksik bıraksa, ardından gelen onu telafi eder. Kendisinden sonra peygamber gelmeyecek olan ise ümmetine karşı daha şefkatli, onlara daha doğru yolu gösterici ve daha faydalı olur; zira o, kendisinden başka kimsesi olmayan evladın babası gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu ise; yani O'nun her şeyi bilmesi içerisine, kendisinden sonra hiçbir peygamberin gelmeyeceği hususu da dâhildir; dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatının kemale erdirilmesi için, evlatlığının hanımıyla evlenmesi hikmet gereği olarak bilinmiştir; bu da şeriatı tamamlamak içindir. Bu da şundan dolayıdır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü şeriatı ifade eder; fakat bizzat kendisi o fiilden kaçınırsa bazı nefislerde bir çekince kalır. Görmez misin ki o, keler etinin helal olduğu anlaşılan sözü söylemiş, fakat kendisi yemeyince nefislerde bir şey kalmıştı. Deve etini yediğinde ise deve eti hoş karşılandı, oysa bazı dinlerde yenmezdi; aynı şekilde tavşan da böyledir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤١]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 41]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } (41) “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.”

وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ السُّورَةَ أَصْلُهَا وَمَبْنَاهَا عَلَى تَأْدِيبِ النَّبِيِّ ﵌ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَدَأَ بِذِكْرِ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﵇ مَعَ اللَّهِ وَهُوَ التَّقْوَى وَذَكَرَ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ

Ayetin öncekiyle irtibat yönü şudur: Surenin aslı ve temeli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in edeplendirilmesi üzerine kuruludur. Belirtmiştik ki Allah Teâlâ, Peygamber aleyhisselâm'ın Rabbi ile ilişkisinde bulunması gereken hal olan takvayı zikrederek başlamış; Peygamber

عليه السلام مع أهله وأقاربه بقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ [الْأَحْزَابِ: ٢٨] وَاللَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُ/ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يَأْمُرُ بِهِ أَنْبِيَاءَهُ الْمُرْسَلِينَ فَأَرْشَدَ عِبَادَهُ كَمَا أَدَّبَ نَبِيَّهُ وَبَدَأَ بِمَا يتعلق بجانبه من التعظيم فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً كما قال لنبيه: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ [الأحزاب: ١] .

aleyhisselâm'ın ehli ve akrabalarıyla ilişkisinde bulunması gereken hali ise: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } [Ahzâb: 28] “Ey Peygamber! Eşlerine söyle...” buyruğuyla zikretmiştir. Allah Teâlâ mümin kullarına da gönderdiği peygamberlerine emrettiği şeyleri emreder. Dolayısıyla Peygamberini edeplendirdiği gibi kullarına da yol göstermiş ve O'nun yüceliğine taalluk eden ta‘zîm ile başlayarak: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” buyurmuştur; tıpkı Peygamberine: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } [Ahzâb: 1] “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” buyurduğu gibi.

ثم هاهنا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ قَدْ يَنْسَى ذِكْرَ اللَّهِ فَأُمِرَ بِدَوَامِ الذِّكْرِ، أَمَّا النَّبِيُّ لِكَوْنِهِ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ لَا يَنْسَى وَلَكِنْ قَدْ يَغْتَرُّ الْمُقَرَّبُ مِنَ الْمَلِكِ بِقُرْبِهِ مِنْهُ فَيَقِلُّ خَوْفُهُ فَقَالَ: اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّ الْمُخْلِصَ عَلَى خَطَرٍ عَظِيمٍ وَحَسَنَةُ الْأَوْلِيَاءِ سَيِّئَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَقَوْلُهُ: ذِكْراً كَثِيراً قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ اللَّهَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ لَمَّا ذَكَرَ الذِّكْرَ وَصَفَهُ بِالْكَثْرَةِ إِذْ لَا مَانِعَ مِنَ الذِّكْرِ عَلَى مَا بينا. وقوله تعالى:

Burada latif bir nükte vardır: Mümin kimse bazen Allah'ın zikrini unutabilir; bu yüzden devamlı zikirle emrolunmuştur. Peygamber ise mukarrebûndan (Allah'a yakın kılınanlardan) olduğu için unutmaz; fakat hükümdara yakın olan kimse yakınlığına güvenip gururlanabilir ve korkusu azalabilir; bu sebeple: “Allah'tan sakın” buyurmuştur; zira ihlâs sahibi kimse büyük bir tehlike üzerindedir ve evliyanın iyilikleri mukarreblerin seyyiesi sayılır. O'nun: “Çokça zikredin” buyruğuna gelince; Allah'ın birçok yerde zikri andığında onu çoklukla vasfettiğini belirtmiştik; zira açıkladığımız üzere zikre hiçbir engel yoktur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٢]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 42]

وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)

{ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً } (42) “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin.”

أَيْ إِذَا ذَكَرْتُمُوهُ فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ ذِكْرُكُمْ إِيَّاهُ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ وَالتَّنْزِيهِ عَنْ كُلِّ سُوءٍ وَهُوَ الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ وَقِيلَ لِلصَّلَاةِ تَسْبِيحُهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا إِشَارَةً إِلَى الْمُدَاوَمَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مُرِيدَ الْعُمُومِ قَدْ يَذْكُرُ الطَّرَفَيْنِ وَيَفْهَمُ مِنْهُمَا الْوَسَطَ

Yani O'nu zikrettiğinizde, zikrinizin ta‘zîm ve her türlü eksiklikten tenzih üzere olması gerekir ki tesbihten kastedilen de budur. Ondan kastın namaz olduğu da söylenmiştir. Namaza “sabah akşam tesbih etmek” denilmesi devamlılığa işarettir; zira geneli kasteden kimse bazen iki ucu zikreder ve bunlardan aradaki vakitler de anlaşılır;

كَقَوْلِهِ ﵇ «لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ»

nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Eğer sizin ilkiniz ve sonuncunuz...» buyruğunda olduğu gibi,

وَلَمْ يَذْكُرْ وَسَطَكُمْ فَفُهِمَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ في العموم. ثم قال تعالى:

ortadakilerinizi zikretmemiş, bundan da genellemedeki mübalağa anlaşılmıştır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٣]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 43]

هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣)

{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } (43) “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de bağışlanma diler. O, müminlere karşı pek merhametlidir.”

يَعْنِي هُوَ يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَيَرْحَمُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَذْكُرُونَهُ فَذَكَرَ صَلَاتَهُ تَحْرِيضًا لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى الذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ يَعْنِي يَهْدِيَكُمْ بِرَحْمَتِهِ وَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ رَحْمَةٌ وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ اسْتِغْفَارٌ فَقِيلَ بِأَنَّ اللَّفْظَ الْمُشْتَرَكَ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِي مَعْنَيَيْهِ مَعًا وَكَذَلِكَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ فِي لَفْظٍ جَائِزٍ وَيُنْسَبُ هَذَا الْقَوْلُ إِلَى الشَّافِعِيِّ ﵁ وَهُوَ غَيْرُ بَعِيدٍ فَإِنْ أُرِيدَ تَقْرِيبُهُ بِحَيْثُ يَصِيرُ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ نَقُولُ الرَّحْمَةُ وَالِاسْتِغْفَارُ يَشْتَرِكَانِ فِي الْعِنَايَةِ بِحَالِ الْمَرْحُومِ وَالْمُسْتَغْفَرِ لَهُ وَالْمُرَادُ هُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ فَتَكُونُ الدَّلَالَةُ تَضَمُّنِيَّةً لِكَوْنِ الْعِنَايَةِ جزأ مِنْهُمَا وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً بِشَارَةٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ يُصَلِّي عَلَيْكُمْ غَيْرُ مختص بالسامعين وقت الوحي.

Yani O size rahmet etmekte ve acımaktadır, siz ise O'nu zikretmiyorsunuz. Müminleri zikre ve tesbihe teşvik etmek için Kendi salâtını zikretti; { لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için”, yani rahmetiyle sizi hidayete erdirmek için. Allah'ın salâtı rahmet, meleklerin salâtı ise istiğfardır (bağışlanma dileğidir). Denilmiştir ki müşterek lafzın aynı anda iki manasında birden kullanılması caizdir; aynı şekilde bir lafızda hakikat ile mecazın cem edilmesi de caizdir. Bu görüş Şâfiî radıyallâhu anh'a nispet edilir ve bu uzak bir ihtimal değildir. Eğer bu görüşü son derece yakın kılacak şekilde yaklaştırmak istenirse şöyle deriz: Rahmet ile istiğfar, kendisine merhamet edilenin ve bağışlanma dilenenin haline ihtimam gösterme (inâyet) ortak paydasında buluşurlar; kastedilen de bu müşterek miktardır. Dolayısıyla ihtimam gösterme her ikisinin de bir parçası olduğu için delalet tazammunî olur. { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere karşı pek merhametlidir” buyruğu bütün müminler için bir müjdedir ve: “üzerinize salât eder” buyruğunun vahiy vaktindeki dinleyicilere mahsus olmadığına bir işarettir.

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٤]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 44]

تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)

{ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } (44) “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'Selâm'dır. Allah onlara çok değerli bir mükâfat hazırlamıştır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ عِنَايَتَهُ فِي الْأُولَى بَيَّنَ عِنَايَتَهُ فِي الْآخِرَةِ وَذَكَرَ السَّلَامَ لِأَنَّهُ هُوَ الدَّلِيلُ عَلَى الْخَيْرَاتِ فَإِنَّ مَنْ لَقِيَ غَيْرَهُ وَسَلَّمَ عَلَيْهِ دَلَّ عَلَى الْمُصَافَاةِ بَيْنَهُمَا وَإِنْ لَمْ يُسَلِّمْ دَلَّ عَلَى الْمُنَافَاةِ وَقَوْلُهُ: يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي دُنْيَاهُ غَيْرُ مُقْبِلٍ بِكُلِّيَّتِهِ عَلَى اللَّهِ وَكَيْفَ وَهُوَ حَالَةَ نَوْمِهِ غَافِلٌ عَنْهُ وَفِي أَكْثَرِ أَوْقَاتِهِ مَشْغُولٌ بِتَحْصِيلِ رِزْقِهِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلَا شُغْلَ لِأَحَدٍ يُلْهِيهِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَهُوَ حَقِيقَةُ اللِّقَاءِ.

Sonra Allah Teâlâ: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'Selâm'dır” buyurdu. Allah dünyadaki inayetini beyan edince ahiretteki inayetini de beyan etti. Selâmı zikretti; çünkü o hayırların delilidir; zira bir kimse başkasıyla karşılaşıp ona selâm verirse bu ikisi arasındaki samimiyete delalet eder, şayet selâm vermezse aralarındaki uyuşmazlığa delalet eder. { يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ } “O'na kavuşacakları gün” ifadesi yani kıyamet günüdür; çünkü insan dünyasında bütünüyle Allah'a yönelmiş değildir. Nasıl olsun ki uyku halinde O'ndan gafildir, vakitlerinin çoğunda da rızkını kazanmakla meşguldür. Ahirette ise hiç kimsenin kendisini Allah'ın zikrinden alıkoyacak bir meşgalesi yoktur; işte gerçek kavuşma budur.

ثُمَّ قَالَ تعالى: وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً لو قائل قال الْإِعْدَادُ إِنَّمَا يَكُونُ مِمَّنْ لَا يَقْدِرُ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الشَّيْءِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا اللَّهُ تَعَالَى فَلَا حَاجَةَ وَلَا عَجْزَ فَحَيْثُ يَلْقَاهُ اللَّهُ يُؤْتِيهِ مَا يَرْضَى بِهِ وَزِيَادَةً فَمَا مَعْنَى الْإِعْدَادِ مِنْ قَبْلُ فَنَقُولُ الْإِعْدَادُ لِلْإِكْرَامِ لَا لِلْحَاجَةِ وَهَذَا كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا قِيلَ لَهُ فُلَانٌ وَاصِلٌ، فَإِذَا أَرَادَ إِكْرَامَهُ يُهَيِّئُ له بيتا

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “ve onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” buyurdu. Eğer bir kimse: “Hazırlamak ancak bir şeye ihtiyaç duyulduğu anda ona güç yetiremeyen kimse için söz konusudur; Allah Teâlâ hakkında ise ne bir ihtiyaç ne de bir acziyet vardır; O'na kavuştuğu anda Allah ona razı olacağı şeyi ve fazlasını verir; öyleyse önceden hazırlamanın anlamı nedir?” derse, deriz ki: Hazırlamak ihtiyaçtan değil ikram içindir. Bu, bir hükümdara “Filan kimse gelmek üzeredir” dendiğinde, ona ikram etmek istediği takdirde onun için bir ev

وَأَنْوَاعًا مِنَ الْإِكْرَامِ وَلَا يَقُولُ بِأَنَّهُ إِذَا وَصَلَ نَفْتَحُ بَابَ الْخِزَانَةِ وَنُؤْتِيهِ مَا يُرْضِيهِ فَكَذَلِكَ اللَّهُ لِكَمَالِ الْإِكْرَامِ أَعَدَّ لِلذَّاكِرِ أَجْرًا كَرِيمًا وَالْكِرِيمُ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي الرِّزْقِ أَيْ أَعَدَّ لَهُ أَجْرًا يَأْتِيهِ مِنْ غَيْرِ طَلَبِهِ بِخِلَافِ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ يَطْلُبُ الرِّزْقَ أَلْفَ مَرَّةٍ وَلَا يَأْتِيهِ إِلَّا بِقَدَرٍ. وَقَوْلُهُ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ مُنَاسِبٌ لِحَالِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا ذَكَرُوا اللَّهَ فِي دُنْيَاهُمْ حَصَلَ لَهُمْ مَعْرِفَةٌ وَلَمَّا سَبَّحُوهُ تَأَكَّدَتِ الْمَعْرِفَةُ حَيْثُ عَرَفُوهُ كَمَا يَنْبَغِي بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَنُعُوتِ الْكَمَالِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَأَحْسَنَ إِلَيْهِمْ بِالرَّحْمَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَقَالَ: وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً [الأحزاب: ٤٣] وَالْمُتَعَارِفَانِ إِذَا الْتَقَيَا وَكَانَ أَحَدُهُمَا شَفِيقًا بِالْآخَرِ وَالْآخَرُ مُعَظِّمًا لَهُ غَايَةَ التَّعْظِيمِ لَا يَتَحَقَّقُ بَيْنَهُمَا إِلَّا السَّلَامُ وَأَنْوَاعُ الْإِكْرَامِ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

ve çeşitli ikramlar hazırlaması gibidir; yoksa “O geldiğinde hazinenin kapısını açar ve onu razı edecek şeyi veririz” demez. İşte Allah Teâlâ da ikramın kemalinden ötürü zikreden kimse için değerli bir ecir hazırlamıştır. Kerîm kelimesini rızık bahsinde açıklamıştık; yani ona talep etmeksizin gelecek bir mükâfat hazırlamıştır. Dünyanın aksine; zira insan rızkı bin kere talep eder de ancak bir takdirle gelir. { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'Selâm'dır” buyruğu onların haline uygundur; çünkü onlar dünyalarında Allah'ı zikrettiklerinde kendilerinde bir marifet hasıl oldu; O'nu tesbih ettiklerinde ise marifet pekişti; zira O'nu celâl sıfatları ve kemâl vasıflarıyla layıkıyla tanıdılar. Allah da onların dünyadaki halini bildi ve onlara rahmetle ihsanda bulundu; nitekim Allah Teâlâ: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } [Ahzâb: 43] “Üzerinize rahmet eden O'dur” ve: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } [Ahzâb: 43] “O, müminlere karşı pek merhametlidir” buyurmuştur. Birbirini tanıyan iki kimse karşılaştığında, biri diğerine şefkatli, diğeri de ona son derece saygılı ise aralarında ancak selâm ve türlü ikramlar gerçekleşir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 45-46]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً } (46) “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Ve O'nun izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatan bir kandil olarak [gönderdik].”

قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ السُّورَةَ فِيهَا تَأْدِيبٌ لِلنَّبِيِّ ﵇ مِنْ رَبِّهِ فَقَوْلُهُ فِي ابْتِدَائِهَا: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَنْبَغِي أن يكون عليه مع ربه وقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَنْبَغِي أن يكون عليه مع أهله وقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ مَعَ عَامَّةِ الْخَلْقِ وَقَوْلُهُ تعالى: شاهِداً يحتمل وجوها أحدهما: أَنَّهُ شَاهِدٌ عَلَى الْخَلْقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَعَلَى هَذَا فَالنَّبِيُّ بُعِثَ شَاهِدًا أَيْ مُتَحَمِّلًا لِلشَّهَادَةِ وَيَكُونُ فِي الْآخِرَةِ شَهِيدًا أَيْ مُؤَدِّيًا لِمَا تَحَمَّلَهُ ثَانِيهَا: أَنَّهُ شَاهِدٌ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَعَلَى هَذَا لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ النَّبِيَّ شَاهِدًا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَالشَّاهِدُ لَا يَكُونُ مُدَّعِيًا فَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يَجْعَلِ النَّبِيَّ فِي مَسْأَلَةِ الْوَحْدَانِيَّةِ مُدَّعِيًا لَهَا لِأَنَّ الْمُدَّعِيَ مَنْ يَقُولُ شَيْئًا عَلَى خِلَافِ الظَّاهِرِ وَالْوَحْدَانِيَّةُ أَظْهَرُ مِنَ الشَّمْسِ وَالنَّبِيُّ ﵇ كَانَ ادَّعَى النُّبُوَّةَ فَجَعَلَ اللَّهُ نَفْسَهُ شَاهِدًا لَهُ فِي مُجَازَاةِ كَوْنِهِ شَاهِدًا لِلَّهِ فقال تعالى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ [المنافقون: ١] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ شَاهِدٌ فِي الدُّنْيَا بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْمِيزَانِ وَالصِّرَاطِ وَشَاهِدٌ فِي الْآخِرَةِ بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا بِالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ وَقَوْلُهُ: وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَداعِياً فِيهِ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ النَّبِيَّ ﵇ أُرْسِلَ شَاهِدًا بِقَوْلِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيُرَغِّبُ فِي ذَلِكَ بِالْبِشَارَةِ فَإِنْ لَمْ يَكْفِ/ ذلك يرهب بالإندار ثُمَّ لَا يَكْتَفِي بِقَوْلِهِمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ بَلْ يَدْعُوهُمْ إِلَى سَبِيلِ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَقَوْلُهُ:

Bu surede Peygamber aleyhisselâm'a Rabbi tarafından bir edep verme bulunduğunu belirtmiştik. Surenin başındaki: “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” buyruğu, Rabbi ile ilişkisinde bulunması gereken hale bir işarettir; “Ey Peygamber! Eşlerine söyle” buyruğu, ailesiyle ilişkisinde bulunması gereken hale bir işarettir; “Ey Peygamber! Biz seni gönderdik” buyruğu ise bütün insanlarla ilişkisinde bulunması gereken hale bir işarettir. Allah Teâlâ'nın: { شاهِداً } “şahit olarak” buyruğu birkaç ihtimal taşır. Birincisi: Kıyamet gününde mahlûkat üzerine bir şahit olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } [Bakara: 143] “ve Resûl de sizin üzerinize şahit olsun” buyurmuştur. Buna göre Peygamber şahit olarak gönderilmiştir; yani şehadeti yüklenici olarak [gönderilmiş] ve ahirette de şahit olacaktır, yani yüklendiği şehadeti yerine getirici olarak. İkincisi: Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik edendir. Bunda latif bir nükte vardır; o da Allah'ın Peygamberi vahdaniyet üzerine şahit kılmasıdır. Şahit ise iddia sahibi (müddeî) olmaz; Allah Teâlâ vahdaniyet meselesinde Peygamberi iddia sahibi kılmamıştır; çünkü iddia sahibi, zahirin aksine bir şey söyleyen kimsedir; vahdaniyet ise güneşten daha açıktır. Peygamber aleyhisselâm peygamberlik iddiasında bulunmuştu; Allah da onun Allah için şahit olmasına karşılık Kendisini onun için şahit kılarak şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ } [Münâfikûn: 1] “Allah bilir ki sen gerçekten O'nun elçisisin.” Üçüncüsü: Dünyada cennet, cehennem, mizan ve sırat gibi ahiret hallerine şahittir; ahirette ise itaat, isyan, ıslah ve ifsat gibi dünya hallerine şahittir. Allah Teâlâ'nın: { وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَداعِياً } “müjdeci, uyarıcı ve davetçi” buyruğunda güzel bir tertip vardır; şöyle ki: Peygamber aleyhisselâm “Lâ ilâhe illallâh” sözüne şahit olarak gönderilmiştir; buna müjdeleme yoluyla teşvik eder, eğer bu yetmezse uyarma yoluyla korkutur. Sonra onların “Lâ ilâhe illallâh” demeleriyle yetinmez, bilakis onları Allah'ın yoluna çağırır; nitekim Allah Teâlâ: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } [Nahl: 125] “Rabbinin yoluna çağır” buyurmuştur. O'nun şu buyruğu:

وَسِراجاً مُنِيراً أَيْ مُبَرْهِنًا عَلَى مَا يَقُولُ مُظْهِرًا لَهُ بِأَوْضَحِ الْحُجَجِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] .

{ وَسِراجاً مُنِيراً } “ve aydınlatan bir kandil olarak”; yani söylediği şeyi en açık delillerle delillendirip ortaya koyan demektir ki Allah Teâlâ'nın: { بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [Nahl: 125] “hikmetle ve güzel öğütle” buyruğundan maksat da budur.

وَفِيهِ لَطَائِفُ إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ وَشَاهِدًا بِإِذْنِهِ وَمُبَشِّرًا وَعِنْدَ الدُّعَاءِ قَالَ وَدَاعِيًا بِإِذْنِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ عَنْ مَلِكٍ إِنَّهُ مَلِكُ الدُّنْيَا لَا غَيْرُهُ لَا يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى إِذْنٍ مِنْهُ فَإِنَّهُ وَصَفَهُ بِمَا فِيهِ وَكَذَلِكَ إِذَا قال من يطيعه يسعد ومن يعصه يَشْقَى يَكُونُ مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى إِذْنٍ مِنَ الْمَلِكِ فِي ذَلِكَ، وَأَمَّا إِذَا قَالَ تَعَالَوْا إِلَى سِمَاطِهِ، وَاحْضُرُوا عَلَى خِوَانِهِ يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى إِذْنِهِ فَقَالَ تَعَالَى: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ يَقُولُ إِنِّي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ وَالْوَلِيُّ يَدْعُو إِلَى اللَّهِ، وَالْأَوَّلُ لَا إِذْنَ لَهُ فِيهِ مِنْ أَحَدٍ، وَالثَّانِي مَأْذُونٌ مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﵇ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي

Bunda birtakım incelikler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ } “ve O'nun izniyle Allah'a bir davetçi olarak” buyruğudur. Zira [Cenâb-ı Hak], "izniyle bir şahit" ve ["izniyle bir] müjdeci" dememiş; davet zikredildiğinde ise { وَدَاعِيًا بِإِذْنِهِ } “ve O'nun izniyle bir davetçi” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Bir hükümdar hakkında "Ondan başkası dünyanın hükümdarı değildir" diyen kimse, bu sözünde hükümdardan bir izne ihtiyaç duymaz; zira hükümdarı kendisinde bulunan bir nitelikle vasfetmiştir. Aynı şekilde bir kimse "Ona itaat eden saadete erer, ona isyan eden ise bedbaht olur" dediğinde müjdeleyici ve uyarıcı olur ve bunda da hükümdardan bir izne ihtiyaç duymaz. Fakat "Gelin onun sofrasına, hazır bulunun onun ziyafetine!" dediğinde, bunda hükümdarın iznine ihtiyaç duyar. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ } “ve O'nun izniyle Allah'a bir davetçi olarak” buyurmuştur. Diğer bir vecih şudur: Peygamber "Ben Allah'a davet ediyorum" der, velî de Allah'a davet eder. Birincisinin bu hususta kimseden bir izne ihtiyacı yoktur; ikincisi ise Peygamber aleyhisselâm tarafından izinlidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي }

[يُوسُفَ: ١٠٨]

[Yûsuf: 108] “De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz.'”

وَقَالَ ﵊: «رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا سَمِعَ مَقَالَتِي فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا»

Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Sözümü işitip de işittiği gibi tebliğ eden kulun Allah yüzünü ak etsin!»

وَالنَّبِيُّ ﵇ هُوَ الْمَأْذُونُ مِنَ اللَّهِ فِي الدُّعَاءِ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ.

Peygamber aleyhisselâm ise vasıtasız olarak Allah'tan O'na davet hususunda izinli olandır.

اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: قال في حق النبي ﵇ سراجا وَلَمْ يَقُلْ إِنَّهُ شَمْسٌ مَعَ أَنَّهُ أَشَدُّ إِضَاءَةً مِنَ السِّرَاجِ لِفَوَائِدَ مِنْهَا، أَنَّ الشَّمْسَ نُورُهَا لَا يُؤْخَذُ مِنْهُ شَيْءٌ وَالسِّرَاجُ يُؤْخَذُ مِنْهُ أَنْوَارٌ كَثِيرَةٌ فَإِذَا انْطَفَأَ الْأَوَّلُ يَبْقَى الَّذِي أُخِذَ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ إِنْ غَابَ وَالنَّبِيُّ ﵇ كَانَ كَذَلِكَ إِذْ كَلُّ صَحَابِيٍّ أَخَذَ مِنْهُ نُورَ الْهِدَايَةِ كَمَا

İkinci nükte: Peygamber aleyhisselâm hakkında, güneş kandilden daha parlak olmasına rağmen “kandil” demiş ve “güneş” dememiştir. Bunun birtakım faydaları vardır; bunlardan biri şudur: Güneşin nurundan hiçbir şey alınmaz, kandilden ise pek çok ışık alınır; öyle ki birincisi söndüğünde ondan alınan kalır; aynı şekilde o batıp gitse de kalır. Peygamber aleyhisselâm da böyleydi; nitekim her bir sahabî ondan hidayet nurunu almıştır;

قَالَ ﵇: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ»

nitekim o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz.»