وَفِي الْخَبَرِ لَطِيفَةٌ وَإِنْ كَانَتْ لَيْسَتْ مِنَ التَّفْسِيرِ وَلَكِنَّ الْكَلَامَ يَجُرُّ الْكَلَامَ وَهِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ لم يجعل أصحابه كالسرج وو جعلهم كَالنُّجُومِ لِأَنَّ النَّجْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْهُ نُورٌ بَلْ لَهُ فِي نَفْسِهِ نُورٌ إِذَا غَرَبَ هُوَ لَا يَبْقَى نُورٌ مُسْتَفَادٌ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ الصَّحَابِيُّ إِذَا مَاتَ فَالتَّابِعِيُّ يَسْتَنِيرُ بِنُورِ النَّبِيِّ ﵇ ولا يأخذ مِنْهُ إِلَّا قَوْلُ النَّبِيِّ ﵇ وَفِعْلُهُ، فَأَنْوَارُ الْمُجْتَهِدِينَ كُلِّهِمْ مِنَ النَّبِيِّ ﵇ ولم جَعَلَهُمْ كَالسُّرُجِ وَالنَّبِيُّ ﵇ أَيْضًا سِرَاجٌ كَانَ لِلْمُجْتَهِدِ أَنْ يَسْتَنِيرَ بِمَنْ أَرَادَ مِنْهُمْ وَيَأْخُذَ النُّورَ مِمَّنِ اخْتَارَ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنَّ مَعَ نَصِّ النَّبِيِّ ﵇ لَا يَعْمَلُ بِقَوْلِ الصَّحَابِيِّ فَيُؤْخَذُ مِنَ النَّبِيِّ النُّورُ وَلَا يُؤْخَذُ مِنَ الصَّحَابِيِّ فَلَمْ يَجْعَلْهُ سِرَاجًا وَهَذَا يُوجِبُ ضَعْفًا فِي حَدِيثِ سِرَاجِ الْأُمَّةِ وَالْمُحَدِّثُونَ ذَكَرُوهُ وَفِي تَفْسِيرِ السِّرَاجِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقُرْآنُ وَتَقْدِيرُهُ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ، وَسِرَاجًا مُنِيرًا عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ الْكَافِ أَيْ وَأَرْسَلْنَا سِرَاجًا مُنِيرًا وَعَلَى قَوْلِنَا إِنَّهُ عُطِفَ عَلَى مُبَشِّراً وَنَذِيراً يَكُونُ مَعْنَاهُ وَذَا سِرَاجٍ لِأَنَّ الْحَالَ لَا يَكُونُ إِلَّا وَصْفًا لِلْفَاعِلِ أَوِ الْمَفْعُولِ، وَالسِّرَاجُ لَيْسَ وَصْفًا لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵇ لَمْ يَكُنْ سِرَاجًا حَقِيقَةً أَوْ يَكُونُ كَقَوْلِ الْقَائِلِ رَأَيْتُهُ أَسَدًا أَيْ شُجَاعًا فقوله سراجا أَيْ هَادِيًا مُبَيِّنًا كَالسِّرَاجِ يُرِي الطَّرِيقَ وَيُبَيِّنُ الأمر.
Bu haberde her ne kadar tefsirden olmasa da —söz sözü açar kabilinden— latif bir nükte vardır: Peygamber aleyhisselâm ashabını kandillere değil yıldızlara benzetmiştir; çünkü yıldızdan ışık alınmaz, bilakis onun kendisinde bir ışığı vardır ve battığı zaman da ondan istifade edilen bir ışık kalmaz. Aynı şekilde sahabî de vefat ettiğinde, tâbiî Peygamber aleyhisselâm'ın nuruyla aydınlanır ve sahabîden sadece Peygamber aleyhisselâm'ın sözünü ve fiilini alır. Bütün müctehidlerin nurları Peygamber aleyhisselâm'dandır. Eğer onları kandiller gibi kılmış olsaydı ve Peygamber aleyhisselâm da bir kandil olsaydı, müctehidin onlardan dilediğiyle aydınlanması ve seçtiği kimseden nuru alması gerekirdi; oysa durum böyle değildir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm'ın nassı varken sahabînin sözüyle amel edilmez. Dolayısıyla nur Peygamber'den alınır, sahabîden alınmaz; bu yüzden onu kandil kılmamıştır. Bu durum, 'ümmetin kandili' hadisinde bir zayıflığı gerektirir ki muhaddisler de bunu zikretmişlerdir. Kandil (sirâc) tefsirinde diğer bir vecih şudur: Ondan maksat Kur'an'dır. Takdiri ise { إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ } ifadesindeki kâf zamirinin mahalline matuf olarak 've aydınlatıcı bir kandil [gönderdik]' yani 'aydınlatıcı bir kandil gönderdik' şeklindedir. { مُبَشِّراً } ve { نَذِيراً } kelimelerine matuf olduğunu söylememize göre ise bunun manası 'kandil sahibi olarak' demektir; çünkü hâl (durum belirten öge) ancak failin veya mefulün vasfı olur. Kandil ise bir vasıf değildir; zira Peygamber aleyhisselâm hakikatte bir kandil değildi. Yahut bu, bir kimsenin 'Onu bir aslan olarak (yani cesur) gördüm' demesi gibidir; dolayısıyla { سِراجاً } sözü, yolu gösteren ve meseleyi aydınlatan kandil gibi 'hidayet edici ve açıklayıcı' manasındadır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٧]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 47]
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧)
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) } “Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele!”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى مَفْهُومٍ تَقْدِيرُهُ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا فَاشْهَدْ وَبَشِّرْ وَلَمْ يَذْكُرْ فَاشْهَدْ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ، وَأَمَّا الْبِشَارَةُ فَإِنَّهَا ذُكِرَتْ إِبَانَةً لِلْكَرَمِ وَلِأَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ لَوْلَا الْأَمْرُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere müjdele!” kavli, takdiri 'Şüphesiz biz seni bir şahit ve bir müjdeci olarak gönderdik; öyleyse şahitlik et ve müjdele!' şeklinde olan bir anlama matuftur. 'Şahitlik et' kısmı ihtiyaç duyulmadığı için zikredilmemiştir. Müjdelemeye gelince; bu, cömertliği beyan etmek için ve emir olmasaydı vacip olmayacağı için zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً هو مثل قوله: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً [الأحزاب: ٣٥] فَالْعَظِيمُ وَالْكَبِيرُ مُتَقَارِبَانِ وَكَوْنُهُ مِنَ اللَّهِ كَبِيرٌ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ مَعَ ذَلِكَ كَبَارَةٌ أُخْرَى. وقوله تعالى:
{ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu...”, O'nun: { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } [Ahzâb: 35] “Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” kavli gibidir. Zira azîm (büyük) ile kebîr (büyük) birbirine yakın anlamlıdır; onun Allah'tan olması zaten büyüktür, bir de bunun yanında başka bir büyüklük olunca nasıl olmasın! Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٨]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 48]
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)
{ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨) } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme! Onların eziyetlerine aldırma; Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.”
إِشَارَةٌ إِلَى الإنذار يعني خالفهم وورد عَلَيْهِمْ. وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَعْ أَذاهُمْ أَيْ دَعْهُ إِلَى اللَّهِ فَإِنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ بِأَيْدِيكُمْ وَبِالنَّارِ، وَيُبَيِّنُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا أَيْ اللَّهُ كَافٍ عَبْدَهُ، قَالَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ لَا يَجُوزُ تَسْمِيَةُ اللَّهِ بِالْوَكِيلِ لِأَنَّ الْوَكِيلَ أَدْوَنُ مِنَ الْمُوَكَّلِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا حُجَّةٌ عَلَيْهِ وَشُبْهَتُهُ وَاهِيَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْوَكِيلَ قَدْ يُوَكَّلُ لِلتَّرَفُّعِ وَقَدْ يُوَكَّلُ لِلْعَجْزِ وَاللَّهُ وَكِيلُ عِبَادِهِ لِعَجْزِهِمْ عَنِ التَّصَرُّفِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا يَتَبَيَّنُ إِذَا نَظَرْتَ فِي الْأُمُورِ الَّتِي لِأَجْلِهَا لَا يَكْفِي الْوَكِيلُ الْوَاحِدُ مِنْهَا أَنْ لَا يَكُونَ قَوِيًّا قَادِرًا عَلَى الْعَمَلِ كَالْمَلِكِ الْكَثِيرِ الْأَشْغَالِ يَحْتَاجُ إِلَى وُكَلَاءَ لِعَجْزِ الْوَاحِدِ عَنِ الْقِيَامِ بِجَمِيعِ أَشْغَالِهِ، وَمِنْهَا أَنْ لَا يَكُونَ عَالِمًا بِمَا فِيهِ التَّوْكِيلُ، وَمِنْهَا أَنْ لَا يَكُونَ غَنِيًّا، وَاللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ قادر وغير محتاج فكيفي وكيلا. ثم قال تعالى:
Bu, uyarıya (inzar) bir işarettir; yani onlara muhalefet et ve onlara karşı koy. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَدَعْ أَذاهُمْ } “Onların eziyetlerine aldırma” buyruğu; yani 'onu Allah'a bırak, çünkü O onları sizin ellerinizle ve cehennem ateşiyle cezalandıracaktır' demektir. Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter” buyruğu açıklamaktadır; yani Allah kuluna kâfidir. Mu'tezile'den bazıları, 'Vekil, vekâlet verenden daha alt derecededir, bu yüzden Allah'a vekil ismi verilmesi caiz değildir' demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } kavli ise onun aleyhine bir delildir ve bu şüphesi tutarsızdır. Zira vekil bazen üstünlük (şeref) sebebiyle vekil kılınır, bazen de acziyet sebebiyle vekil kılınır; Allah ise kullarının tasarruftan aciz olmaları sebebiyle onların vekilidir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } buyruğu, tek bir vekilin yetmediği durumlara baktığında açıklık kazanır: Bunlardan biri vekilin işi yapmaya güçlü ve muktedir olmamasıdır; nitekim meşguliyeti çok olan bir hükümdar, tek bir kişi bütün işlerini görmekten aciz olduğu için vekillere ihtiyaç duyar. Diğer bir sebep vekil tayin edilen hususu bilmemesidir. Bir diğeri de zengin (ihtiyaçsız) olmamasıdır. Allah Teâlâ ise her şeyi bilendir, her şeye gücü yetendir ve muhtaç olmayandır; dolayısıyla vekil olarak O kâfidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٩]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 49]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩) } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. O halde kendilerine mut'a (geçimlik) verin ve onları güzel bir şekilde salıverin.”
وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَأَدَّبَ نَبِيَّهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ نَبِيَّهُ الْمُرْسَلَ فَكُلَّمَا ذَكَرَ لِلنَّبِيِّ مَكْرُمَةً وَعَلَّمَهُ أَدَبًا ذَكَرَ لِلْمُؤْمِنِينَ مَا يُنَاسِبُهُ، فَكَمَا بَدَأَ اللَّهُ فِي تَأْدِيبِ النَّبِيِّ ﵊ بِذِكْرِ مَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ الله بقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ [الأحزاب: ١] وَثَنَّى بِمَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ مَنْ تَحْتَ يَدِهِ من أزواجه بقوله بعد: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ [الأحزاب: ٢٨] وثلث بما يتعلق بجانب العامة بقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً [الأحزاب: ٤٥] / كَذَلِكَ بَدَأَ فِي إِرْشَادِ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يَتَعَلَّقُ بجانب الله فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤١] ثُمَّ ثَنَّى بِمَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ من تحت أيديهم بقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ كَمَا ثَلَّثَ فِي تَأْدِيبِ النَّبِيِّ بِجَانِبِ الْأُمَّةِ ثَلَّثَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يَتَعَلَّقُ بجانب نبيهم، فقال بعد هذا: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ [الْأَحْزَابِ: ٥٣] وبقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ [الْأَحْزَابِ: ٥٦] وَفِي الْآيَةِ مسائل:
Ayetin önceki kısımla irtibat yönü şudur: Allah Teâlâ bu surede güzel ahlakı zikretmiş ve zikrettiğimiz üzere Peygamberini edeplendirmiştir. Ancak Allah Teâlâ, gönderdiği Peygamberine emrettiği şeyleri mümin kullarına da emretmiştir; dolayısıyla Peygambere her ne zaman bir fazileti zikredip ona bir edep öğrettiyse, müminlere de buna uygun olanı zikretmiştir. Nitekim Allah, Peygamber aleyhisselâm'ı edeplendirmeye: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } [Ahzâb: 1] “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” buyruğuyla Allah cihetine taalluk eden hususları zikrederek başlamış; ardından: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } [Ahzâb: 28] “Ey Peygamber! Eşlerine söyle” buyruğuyla onun idaresi altındaki eşlerine taalluk eden hususları ikinci sırada getirmiş; { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } [Ahzâb: 45] “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” buyruğuyla da kamuya (ümmete) taalluk eden hususları üçüncü olarak zikretmiştir. / Aynı şekilde müminleri irşad etmeye de Allah cihetine taalluk eden şeyle başlayarak: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } [Ahzâb: 41] “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” buyurmuş; sonra: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhladığınızda...” buyruğuyla idareleri altındakilere taalluk eden hususu ikinci sırada zikretmiştir. Sonra Peygamberi edeplendirmede ümmet cihetini üçüncü olarak zikrettiği gibi, müminlerin hakkında da Peygamberlerine taalluk eden hususu üçüncü olarak ele alıp bundan sonra şöyle buyurmuştur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } [Ahzâb: 53] “Ey iman edenler! Peygamberin evlerine girmeyin” ve: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ } [Ahzâb: 56] “Ey iman edenler! Ona salât edin.” Bu ayette birtakım meseleler vardır:
إحداها: إِذَا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَنَّ هَذَا إِرْشَادٌ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ مَنْ هُوَ مِنْ خَوَاصِّ الْمَرْءِ فَلِمَ خَصَّ الْمُطَلَّقَاتِ اللَّاتِي طُلِّقْنَ قَبْلَ الْمَسِيسِ بِالذِّكْرِ؟ فَنَقُولُ هَذَا إِرْشَادٌ إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِ الْمَكْرُمَاتِ لِيُعْلَمَ مِنْهَا مَا دُونَهَا وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طُلِّقَتْ قَبْلَ الْمَسِيسِ لَمْ يَحْصُلْ بَيْنَهُمَا تَأَكُّدُ الْعَهْدِ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمَمْسُوسَةِ وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً [النِّسَاءِ:
Birincisi: Eğer durum zikrettiğin gibi, kişinin yakınlarına taalluk eden hususa bir irşad ise, neden kendilerine dokunulmadan önce boşanan kadınlar özellikle zikredilmiştir? Şöyle deriz: Bu, en alt derecesinin bilinmesi için faziletlerin en üst derecesine bir irşaddır. Açıklaması şudur: Kadın dokunulmadan (zifaftan) önce boşandığında aralarında pekişmiş bir ahit oluşmamıştır; bu sebeple Allah Teâlâ zifafa girilmiş kadın hakkında şöyle buyurmuştur: { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } [Nisâ:
٢١] وَإِذَا أَمَرَ اللَّهُ بِالتَّمَتُّعِ وَالْإِحْسَانِ مَعَ مَنْ لَا مَوَدَّةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا فَمَا ظَنُّكَ بِمَنْ حَصَلَتِ الْمَوَدَّةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا بِالْإِفْضَاءِ أَوْ حَصَلَ تَأَكُّدُهَا بِحُصُولِ الْوَلَدِ بَيْنَهُمَا وَالْقُرْآنُ فِي الْحَجْمِ صَغِيرٌ وَلَكِنْ لَوِ اسْتُنْبِطَتْ مَعَانِيهِ لَا تَفِي بِهَا الْأَقْلَامُ وَلَا تَكْفِي لَهَا الْأَوْرَاقُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] لَوْ قَالَ لَا تَضْرِبْهُمَا أَوْ لَا تَشْتُمْهُمَا ظُنَّ أَنَّهُ حَرَامٌ لِمَعْنًى مُخْتَصٍّ بِالضَّرْبِ أَوِ الشَّتْمِ، أَمَّا إِذَا قَالَ لَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ عُلِمَ مِنْهُ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ وَكَذَلِكَ هاهنا لَمَّا أُمِرَ بِالْإِحْسَانِ مَعَ مَنْ لَا مَوَدَّةَ مَعَهَا عُلِمَ مِنْهُ الْإِحْسَانُ مَعَ الْمَمْسُوسَةِ وَمَنْ لَمْ تُطَلَّقْ بَعْدُ وَمَنْ وَلَدَتْ عِنْدَهُ مِنْهُ.
21] “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl geri alırsınız?” Allah aralarında sevgi bağı oluşmamış olan kimseye mut'a (hediye) verilmesini ve ihsanda bulunulmasını emrettiğine göre, baş başa kalıp kaynaşmak suretiyle kendisine sevgi hasıl olan veya aralarında çocuk olmasıyla bu sevginin pekiştiği kimse hakkında ne düşünürsün? Kur'an hacimce küçüktür; fakat manaları istinbat edilip çıkarılacak olsa ne kalemler buna yeter ne de sayfalar kâfi gelir. Bu durum, O'nun şu kavli gibidir: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [İsrâ: 23] “Onlara 'öf!' bile deme!” Eğer 'Onları dövme' veya 'Onlara sövme' deseydi, bunun sadece dövmeye veya sövmeye has bir manadan dolayı haram olduğu zannedilirdi. Fakat: 'Onlara öf bile deme' dediğinde, bundan pek çok mana anlaşılır. İşte burada da aralarında sevgi bulunmayan kadına ihsanla davranılması emredilince; zifafa girilmiş kadına, henüz boşanmamış olana ve kendisinden çocuk doğurmuş olana ihsanla davranılması öncelikle anlaşılmış olur.
وَقَوْلُهُ: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ التَّخْصِيصُ بِالذِّكْرِ إِرْشَادٌ إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَنْبَغِي أَنْ يَنْكِحَ الْمُؤْمِنَةَ فَإِنَّهَا أَشَدُّ تَحْصِينًا لِدِينِهِ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهِ فِي أَنَّ تَعْلِيقَ الطَّلَاقِ بِالنِّكَاحِ، لَا يَصِحُّ لِأَنَّ التَّطْلِيقَ حِينَئِذٍ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ النِّكَاحِ وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ بِكَلِمَةِ ثُمَّ، وَهِيَ لِلتَّرَاخِي وَقَوْلُهُ: فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ بَيَّنَ.
O'nun: { إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ } “Mümin kadınları nikâhladığınız zaman” buyruğunda [mümin kadınların] özellikle zikredilmesi, müminin mümin bir kadınla evlenmesi gerektiğine bir irşaddır; zira o, dinini daha iyi korur. { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “sonra onları boşarsanız” buyruğu, boşamayı nikâha bağlamanın (talik etmenin) sahih olmadığına delil getirilebilir; çünkü o takdirde boşama ancak nikâhtan sonra gerçekleşir ve Allah Teâlâ bunu terahi (araya zaman girmesi) ifade eden { ثُمَّ } (sonra) kelimesiyle zikretmiştir. { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ } “artık sizin onlar üzerinde bir iddet hakkınız yoktur” kavli açıklamaktadır ki:
أَنَّ الْعِدَّةَ حَقُّ الزَّوْجِ فِيهَا غَالِبٌ وَإِنْ كَانَ لَا يَسْقُطُ بِإِسْقَاطِهِ لِمَا فِيهِ مِنْ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ: تَعْتَدُّونَها أَيْ تَسْتَوْفُونَ أَنْتُمْ عَدَدَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ قِيلَ بِأَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمُفَوَّضَةِ الَّتِي لَمْ يُسَمَّ لَهَا إِذَا طُلِّقَتْ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَجَبَ لَهَا الْمُتْعَةُ، وَقِيلَ بِأَنَّهُ عَامٌّ وَعَلَى هَذَا فَهُوَ أَمْرُ وُجُوبٍ أَوْ أَمْرُ نَدْبٍ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لِلْوُجُوبِ فَيَجِبُ مَعَ نِصْفِ الْمَهْرِ الْمُتْعَةُ أَيْضًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لِلِاسْتِحْبَابِ فَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُمَتِّعَهَا مَعَ الصَّدَاقِ بِشَيْءٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا الْجَمَالُ فِي التسريح أن لا يطالبها بما آتاها. ثم قال تعالى:
iddette kocanın hakkı galiptir; gerçi içinde Allah Teâlâ'nın hakkı bulunduğu için kocanın vazgeçmesiyle bu hak düşmez. { تَعْتَدُّونَها } yani 'sayısını bizzat tamamlayacağınız bir iddet'. { فَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara mut'a (geçimlik/hediye) verin” buyruğu hakkında; bunun mehir belirlenmemiş olup da zifaftan önce boşanan mufavvada kadına mahsus olduğu ve ona mut'anın vacip olduğu söylenmiştir. Bunun genel olduğu da söylenmiştir; buna göre bu bir vücup (farz) emri midir yoksa nedb (müstehaplık) emri midir hususunda âlimler ihtilaf etmiştir: İçlerinden bir kısmı vücup için olduğunu söylemiş; dolayısıyla mehrin yarısıyla birlikte mut'anın da vacip olacağını savunmuştur. Bir kısmı ise istihbap için olduğunu söylemiş; böylece mehirle birlikte ona bir şey verilmesinin müstehap olduğunu ifade etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “ve onları güzel bir şekilde salıverin” kavlinde ise salıvermedeki güzellik, kadına verdiklerini geri istememesidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٠]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 50]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde kendisini Peygambere hibe eden mümin bir kadını —diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere— helal kıldık. Sana bir güçlük olmasın diye, eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildik. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
ذَكَرَ لِلنَّبِيِّ ﵇ مَا هُوَ الْأَوْلَى فَإِنَّ الزَّوْجَةَ الَّتِي أُوتِيَتْ مَهْرَهَا أَطْيَبُ قَلْبًا مِنَ الَّتِي لَمْ تُؤْتَ، وَالْمَمْلُوكَةُ الَّتِي سَبَاهَا الرَّجُلُ بِنَفْسِهِ أَطْهَرُ مِنَ الَّتِي اشْتَرَاهَا الرَّجُلُ لِأَنَّهَا لَا يُدْرَى كَيْفَ حَالُهَا، وَمَنْ هَاجَرَتْ مِنْ أَقَارِبِ النَّبِيِّ ﵇ مَعَهُ أَشْرَفُ مِمَّنْ لَمْ تُهَاجِرْ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ إِعْطَاءُ الْمَهْرِ أَوَّلًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ لَهَا الِامْتِنَاعُ إِلَى أَنْ تَأْخُذَ مَهْرَهَا وَالنَّبِيُّ ﵇ مَا كَانَ يَسْتَوْفِي مَا لَا يَجِبُ لَهُ، وَالْوَطْءُ قَبْلَ إِيتَاءِ الصَّدَاقِ غَيْرُ مُسْتَحَقٍّ وَإِنْ كَانَ كَانَ حَلَالًا لَنَا وَكَيْفَ وَالنَّبِيُّ ﵇ إِذَا طَلَبَ شَيْئًا حَرُمَ الِامْتِنَاعُ عَنِ الْمَطْلُوبِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الطَّالِبَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، إِنَّمَا يَكُونُ هُوَ الرَّجُلُ لِحَيَاءِ الْمَرْأَةِ فَلَوْ طَلَبَ النَّبِيُّ ﵇ مِنَ الْمَرْأَةِ التَّمْكِينَ قَبْلَ الْمَهْرِ لَلَزِمَ أَنْ يَجِبَ وَأَنْ لَا يَجِبَ وَهَذَا مُحَالٌ وَلَا كَذَلِكَ أَحَدُنَا، وَقَالَ وَيُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ يَعْنِي حِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لَهَا صَدَاقٌ فَتَصِيرُ كَالْمُسْتَوْفِيَةِ مَهْرَهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هِبَتَهَا نَفْسَهَا لَا بُدَّ مَعَهَا مِنْ قَبُولٍ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ مَعْنَاهُ إِبَاحَةُ الْوَطْءِ بِالْهِبَةِ وَحُصُولُ التَّزَوُّجِ بِلَفْظِهَا مِنْ خَوَاصِّكَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ تِلْكَ الْمَرْأَةُ صَارَتْ خَالِصَةً لَكَ زَوْجَةً وَمِنْ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَحِلُّ لِغَيْرِكَ أَبَدًا، وَالتَّرْجِيحُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ عَلَى هَذَا فَالتَّخْصِيصُ بِالْوَاهِبَةِ لَا فَائِدَةَ فِيهِ فَإِنَّ أَزْوَاجَهُ كُلَّهُنَّ خَالِصَاتٌ لَهُ وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا يَتَبَيَّنُ لِلتَّخْصِيصِ فَائِدَةٌ وَقَوْلُهُ: قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ مَعْنَاهُ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا فَرْضَكَ وَحُكْمَكَ مَعَ نِسَائِكَ وَأَمَّا حُكْمُ أُمَّتِكَ فَعِنْدَنَا عِلْمُهُ وَنُبَيِّنُهُ لَهُمْ وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا لِئَلَّا يَحْمِلَ وَاحِدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ نَفْسَهُ عَلَى مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ ﵊ فَإِنَّ لَهُ فِي النِّكَاحِ خَصَائِصَ لَيْسَتْ لِغَيْرِهِ وَكَذَلِكَ فِي السَّرَارِي. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ أَيْ تَكُونُ فِي فُسْحَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَلَا يَبْقَى لَكَ شُغْلُ قَلْبٍ فَيَنْزِلُ الرُّوحُ الْأَمِينُ بِالْآيَاتِ عَلَى قَلْبِكَ الْفَارِغِ وَتُبَلِّغُ رِسَالَاتِ رَبِّكَ بِجِدِّكَ وَاجْتِهَادِكَ، وَقَوْلُهُ/ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا وَيَرْحَمُ الْعَبِيدَ.
Peygamber aleyhisselâm için en evlâ olanı zikretti; zira mehri verilmiş olan eş, mehri verilmemiş olandan daha hoşnut gönüllüdür; erkeğin bizzat esir aldığı cariye, satın aldığı cariyeden daha temizdir, çünkü satın alınan cariyenin durumu bilinmez; Peygamber aleyhisselâm'ın akrabalarından onunla beraber hicret eden kimse, hicret etmeyenden daha şereflidir. İnsanlardan bazıları: 'Peygamber aleyhisselâm'a mehri önce vermesi vacipti; çünkü kadının mehrini alıncaya kadar [ilişkiden] kaçınma hakkı vardır ve Peygamber aleyhisselâm kendisine vacip olmayan (hak etmediği) bir şeyi tam olarak almazdı. Mehrin verilmesinden önce cinsi münasebet ise bizim için helal olsa bile hak edilmiş değildir. Nasıl olmasın ki, Peygamber aleyhisselâm bir şey talep ettiğinde talep edilen şeyden kaçınmak haram olur. Zahir olan şudur ki, kadının hayâsı sebebiyle ilk seferde talep eden erkek olur. Şayet Peygamber aleyhisselâm mehir verilmeden önce kadından teslimiyeti talep etseydi, bu durumda onun hem vacip olması hem de vacip olmaması gerekirdi ki bu imkânsızdır; bizim için ise böyle değildir' demişlerdir. Devamla dedi ki: Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } “ve kendisini Peygambere hibe eden mümin kadın” buyruğu da teyit etmektedir; yani o zaman mehir kalmaz ve mehir hakkını tamamen almış gibi olur. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “eğer Peygamber onunla nikâhlanmak isterse” buyruğu, kadının kendisini hibe etmesinin yanında mutlaka bir kabulün bulunması gerektiğine işarettir. Allah Teâlâ'nın: { خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “diğer müminlere değil yalnızca sana has olarak” buyruğu hakkında Şâfiî radıyallâhu anh: 'Bunun manası; hibe yoluyla cinsi münasebetin mubah olması ve bu lafızla nikâhın gerçekleşmesi senin hasaisindendir (özel hükümlerindendir)' demiştir. Ebû Hanîfe ise: 'O kadın sana has bir eş ve müminlerin annelerinden biri olmuştur; artık senden başkasına ebediyen helal olmaz' demiştir. Tercih olarak şöyle denebilir: Bu takdirde hibe eden kadının tahsis edilmesinde bir fayda kalmaz; zira onun bütün eşleri kendisine hastır. Bizim zikrettiğimize göre ise tahsisin bir faydası açıkça ortaya çıkmaktadır. { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Eşleri ve cariyeleri hususunda onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildik” kavlinin manası şudur: Zikrettiğimiz hususlar kadınlarınla ilgili olarak sana farz kılınan ve hükmedilen şeylerdir; ümmetinin hükmüne gelince, onun ilmi bizim katımızdadır ve bunu onlara açıklarız. Bunu, müminlerden hiç kimse Peygamber aleyhisselâm'a tanınan hakları kendisine kıyas etmesin diye zikretmiştir; çünkü onun nikâhta başkalarında bulunmayan hususiyetleri vardır, cariyeler konusunda da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “Sana bir güçlük olmasın diye” kavli; yani senin için bir genişlik olsun, kalbinde bir meşguliyet kalmasın, böylece Rûhu'l-Emîn (Cebrail) ayetlerle senin bomboş (huzurlu) kalbine insin ve sen de Rabbinin risaletlerini ciddiyetin ve gayretinle tebliğ edesin demektir. Allah Teâlâ'nın: / { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } kavli ise; [Allah] bütün günahları bağışlar ve kullarına merhamet eder demektir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥١]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 51]
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)
{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi arzu edersen sana bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin razı olması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizdekini bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi arzu edersen sana bir günah yoktur.”
لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أُحِلَّ لَهُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَزْوَاجِ بَيَّنَ أَنَّهُ أُحِلَّ لَهُ وُجُوهُ الْمُعَاشَرَةِ بِهِنَّ حَتَّى يَجْتَمِعَ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَسْمُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵇ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أُمَّتِهِ نِسْبَةُ السَّيِّدِ الْمُطَاعِ وَالرَّجُلُ وَإِنْ لَمْ يك نَبِيًّا فَالزَّوْجَةُ فِي مِلْكِ نِكَاحِهِ وَالنِّكَاحُ عَلَيْهَا رِقٌّ، فَكَيْفَ زَوْجَاتُ النَّبِيِّ ﵇ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ، فَإِذَنْ هُنَّ
Zikrettiğimiz kadınların kendisine helal kılındığını açıkladığında, dilediği gibi bir arada bulunabilmesi ve kendisine nöbet taksiminin (kasm) vacip olmaması için onlarla beraberlik tarzlarının da helal kılındığını beyan etti. Bunun sebebi şudur: Peygamber aleyhisselâm'ın ümmetine nispeti, itaat olunan efendinin nispeti gibidir. Bir kimse peygamber olmasa bile kadın onun nikâh mülkiyeti altındadır ve nikâh kadın için bir kölelik (bağlılık) gibidir; o halde Peygamber aleyhisselâm'ın eşlerinin ona olan nispeti nasıldır? Dolayısıyla onlar
كَالْمَمْلُوكَاتِ لَهُ وَلَا يَجِبُ الْقَسْمُ بَيْنَ الْمَمْلُوكَاتِ، وَالْإِرْجَاءُ التَّأْخِيرُ وَالْإِيوَاءُ الضَّمُّ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ يَعْنِي إِذَا طَلَبْتَ مَنْ كُنْتَ تَرَكْتَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَمَنْ قَالَ بِأَنَّ الْقَسْمَ كَانَ وَاجِبًا مَعَ أَنَّهُ ضَعِيفٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَفْهُومِ مِنَ الْآيَةِ قَالَ الْمُرَادُ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ أَيْ تُؤَخِّرُهُنَّ إِذَا شِئْتَ إِذْ لَا يَجِبُ الْقَسْمُ فِي الْأَوَّلِ وَلِلزَّوْجِ أَنْ لَا يَنَامَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْهُنَّ، وَإِنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ فَابْدَأْ بِمَنْ شِئْتَ وَتَمِّمِ الدَّوْرَ وَالْأَوَّلُ أَقْوَى.
onun cariyeleri hükmündedir ve cariyeler arasında nöbet taksimi vacip değildir. İrcâ (تُرْجِي) ertelemek, îvâ (تُؤْوِي) ise yanına almak demektir. { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ } “Ayrıldıklarından kimi arzu edersen” yani terk ettiğin kadını geri istersen bu hususların hiçbirinde sana bir vebal yoktur. Ayetten anlaşılan manaya göre zayıf olmasına rağmen nöbet taksiminin vacip olduğunu söyleyen kimse ise şöyle demiştir: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ } ifadesinden maksat, dilediğinde onları ertelersin; zira başlangıçta nöbet taksimi vacip değildir ve kocanın onların hiçbirinin yanında gecelemesini gerektiren bir zorunluluk yoktur. { وَإِنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } yani ayrıldığın kimseyi dilersen sana vebal yoktur; dilediğinden başla ve nöbet sırasını tamamla. Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } “Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin razı olması için en uygun olanıdır.”
يَعْنِي إِذَا لَمْ يَجِبْ عَلَيْكَ الْقَسْمُ وَأَنْتَ لَا تَتْرُكُ الْقَسْمَ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ لِتَسْوِيَتِكَ بَيْنَهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ بِخِلَافِ مَا لَوْ وَجَبَ عَلَيْكَ ذَلِكَ، فَلَيْلَةَ تَكُونُ عِنْدَ إِحْدَاهُنَّ تَقُولُ مَا جَاءَنِي لِهَوَى قَلْبِهِ إِنَّمَا جَاءَنِي لِأَمْرِ اللَّهِ وَإِيجَابِهِ عَلَيْهِ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ مِنَ الْإِرْجَاءِ وَالْإِيوَاءِ إِذْ لَيْسَ لَهُنَّ عَلَيْكَ شَيْءٌ حَتَّى لَا يَرْضَيْنَ.
Yani sana nöbet taksimi vacip olmadığı halde taksimatı terk etmediğin zaman, aralarında eşitlik gözetmen sebebiyle gözleri aydın olur ve üzülmezler. Bunun sana vacip olması hali ise böyle değildir; zira o zaman birinin yanında gecelediğinde o, 'Bana gönlünün arzusuyla gelmedi, sadece Allah'ın emri ve bunu ona vacip kılması sebebiyle geldi' der. Erteleme ve yanına alma hususunda kendilerine verdiğin şeye de razı olurlar; çünkü razı olmayacakları şekilde onların senin üzerinde bir hakları yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً } “Allah kalplerinizdekini bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir.”
أَيْ إِنْ أَضْمَرْنَ خِلَافَ مَا أَظْهَرْنَ فَاللَّهُ يَعْلَمُ ضَمَائِرَ الْقُلُوبِ فَإِنَّهُ عَلِيمٌ، فَإِنْ لَمْ يُعَاتِبْهُنَّ فِي الْحَالِ فَلَا يَغْتَرِرْنَ فَإِنَّهُ حليم لا يعجل. ثم قال تعالى:
Yani eğer içlerinde açığa vurduklarının aksini gizlerlerse, Allah kalplerin gizlediklerini bilir; zira O her şeyi bilendir. Eğer onları hemen cezalandırmıyorsa aldanmasınlar; çünkü O halîmdir, acele etmez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٢]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 52]
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)
{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢) } “Bundan sonra sana başka kadınlar helal değildir; güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]. Ancak elinin altında bulunan cariyeler müstesnadır. Allah her şeyi gözetleyip denetleyendir.”
لَمَّا لَمْ يُوجِبِ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ الْقَسْمَ وَأَمَرَهُ بِتَخْيِيرِهِنَّ فَاخْتَرْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ذَكَرَ لَهُنَّ مَا جَازَاهُنَّ بِهِ مِنْ تَحْرِيمِ غَيْرِهِنَّ عَلَى النَّبِيِّ ﵇ وَمَنْعِهِ مِنْ طَلَاقِهِنَّ بِقَوْلِهِ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah, Peygamberine nöbet taksimini vacip kılmayıp onları muhayyer bırakmasını emrettiğinde ve onlar da Allah'ı ve Resûlünü seçtiklerinde; onların dışındakileri Peygamber aleyhisselâm'a haram kılarak ve { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } “onları değiştirmek de [helal değildir]” kavliyle onları boşamasını yasaklayarak eşlerine verdiği mükâfatı zikretti. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ مِنْ بَعْدِهِنَّ وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدِ اخْتِيَارِهِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَرِضَاهُنَّ بِمَا يُؤْتِيهِنَّ مِنَ الْوَصْلِ وَالْهُجْرَانِ وَالنَّقْصِ وَالْحِرْمَانِ.
Birinci Mesele: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra kadınlar sana helal değildir” kavli hakkında müfessirler: 'Onlardan sonra' demişlerdir. Daha evlâ olanı ise şöyle denilmesidir: Kadınların Allah'ı ve Resûlünü seçmelerinden; Peygamber'in kendilerine sunduğu yakınlık, uzaklık, eksiltme ve mahrum bırakmaya razı olmalarından sonra artık sana kadınlar helal değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ يُفِيدُ حُرْمَةَ طَلَاقِهِنَّ إِذْ لَوْ كَانَ جَائِزًا لَجَازَ أَنْ يُطَلِّقَ الْكُلَّ، وَبَعْدَهُنَّ إِمَّا أن يتزوج بغيرهن أولا يَتَزَوَّجَ فَإِنْ لَمْ يَتَزَوَّجْ يَدْخُلُ فِي زُمْرَةِ الْعُزَّابِ وَالنِّكَاحُ فَضِيلَةٌ لَا يَتْرُكُهَا النَّبِيُّ، وَكَيْفَ
İkinci Mesele: O'nun: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } “onları değiştirmek de [helal değildir]” buyruğu, onları boşamanın haram olduğunu ifade eder; zira bu caiz olsaydı hepsini boşaması caiz olurdu. Onlardan sonra ise ya başkalarıyla evlenecektir ya da evlenmeyecektir. Eğer evlenmezse bekârlar zümresine girer; oysa evlilik Peygamber'in terk etmeyeceği bir fazilettir, nasıl terk etsin ki
وَهُوَ يَقُولُ: «النِّكَاحُ سُنَّتِي»
O: «Evlenmek benim sünnetimdir» buyurmaktadır.
وَإِنْ تَزَوَّجَ بِغَيْرِهِنَّ يَكُونُ قَدْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ وَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنَ التَّبَدُّلِ.
Eğer başkalarıyla evlenirse, onları değiştirmiş olur ki onun bunu yapması yasaklanmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْآيَةَ لَيْسَ فِيهَا تَحْرِيمُ غَيْرِهِنَّ وَلَا الْمَنْعُ مِنْ طَلَاقِهِنَّ بَلِ الْمَعْنَى أَنْ لَا يَحِلَّ لَكَ النِّسَاءُ غَيْرَ اللَّاتِي ذَكَرْنَا لَكَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ مِنْ بَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ، وَأَمَّا غَيْرُهُنَّ مِنَ الْكِتَابِيَّاتِ فَلَا يَحِلُّ لَكَ التَّزَوُّجُ بِهِنَّ وَقَوْلُهُ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مَنْعٌ مِنْ شُغْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُبَادِلُونَ زَوْجَةً بِزَوْجَةٍ فينزل أحدهم عن زوجته وبأخذ زَوْجَةَ صَدِيقِهِ وَيُعْطِيهِ زَوْجَتَهُ، وَعَلَى التَّفْسِيرَيْنِ وَقَعَ خِلَافٌ فِي مَسْأَلَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: حُرْمَةُ طَلَاقِ زَوْجَاتِهِ وَالثَّانِيَةُ: حُرْمَةُ تَزَوُّجِهِ بِالْكِتَابِيَّاتِ فَمَنْ فَسَّرَ عَلَى الْأَوَّلِ حَرَّمَ الطَّلَاقَ وَمَنْ فَسَّرَ عَلَى الثَّانِي حَرَّمَ التَّزَوُّجَ بِالْكِتَابِيَّاتِ.
Üçüncü Mesele: Müfessirlerden bazıları bu ayette başkalarının haram kılınmasının ve eşlerini boşamanın yasaklanmasının bulunmadığını, bilakis mananın şöyle olduğunu söylemişlerdir: 'Sana amcanın kızları, halalarının kızları, dayının kızları ve teyzelerinin kızlarından hicret eden müminler olarak saydığımız kadınların dışındakiler helal değildir. Bunların dışındaki Ehl-i kitap kadınlara gelince, onlarla evlenmen helal değildir.' O'nun: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } kavli ise Câhiliye adetlerinden bir yasağı ifade eder; çünkü onlar eşlerini birbiriyle takas ederlerdi; biri eşinden feragat edip arkadaşının eşini alır, kendi eşini de ona verirdi. Bu iki tefsire göre iki meselede ihtilaf ortaya çıkmıştır: Birincisi eşlerini boşamasının haram olması, ikincisi ise Ehl-i kitap kadınlarla evlenmesinin haram olmasıdır. Birinciye göre tefsir eden boşamayı haram kılmış, ikinciye göre tefsir eden ise Ehl-i kitap kadınlarla evlenmeyi haram kılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ أَيْ حُسْنُ النِّسَاءِ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَعْجَبَكَ
Dördüncü Mesele: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Güzellikleri hoşuna gitse bile” buyruğu, yani kadınların güzelliği demektir. Zemahşerî der ki: O'nun: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ } kavli
فِي مَعْنَى الْحَالِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذُو الْحَالِ قَوْلَهُ: مِنْ أَزْواجٍ لِغَايَةِ التَّنْكِيرِ فِيهِ وَلِكَوْنِ ذِي الْحَالِ لَا يَحْسُنُ أَنْ يَكُونَ نَكِرَةً فَإِذَنْ هُوَ النَّبِيُّ ﵇، يَعْنِي لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَأَنْتَ مُعْجَبٌ بِحُسْنِهِنَّ.
hâl anlamındadır. Hâl sahibi ögenin (zû'l-hâl), aşırı derecede nekre (belirsiz) olması ve hâl sahibinin nekre olmasının uygun düşmemesi sebebiyle { مِنْ أَزْواجٍ } ifadesi olması caiz değildir; dolayısıyla hâl sahibi Peygamber aleyhisselâm'dır. Yani: Sen onların güzelliğine hayran kalsan dahi kadınlar ve onları başka eşlerle değiştirmen sana helal değildir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ظَاهِرُ هَذَا نَاسِخٌ لِمَا كَانَ قَدْ ثَبَتَ لَهُ ﵇ مِنْ أَنَّهُ إِذَا رَأَى وَاحِدَةً فَوَقَعَتْ فِي قَلْبِهِ مَوْقِعًا كَانَتْ تَحْرُمُ عَلَى الزَّوْجِ وَيَجِبُ عَلَيْهِ طَلَاقُهَا، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ حُكْمِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ وَسَائِرَ الْأَنْبِيَاءِ فِي أَوَّلِ النُّبُوَّةِ تَشْتَدُّ عَلَيْهِمْ بُرَحَاءُ الْوَحْيِ ثُمَّ يَسْتَأْنِسُونَ بِهِ فَيَنْزِلُ عَلَيْهِمْ وَهُمْ يَتَحَدَّثُونَ مَعَ أَصْحَابِهِمْ لَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ ذَلِكَ مَانِعٌ، فَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ أَحَلَّ اللَّهُ مَنْ وَقَعَ فِي قَلْبِهِ تَفْرِيغًا لِقَلْبِهِ وَتَوْسِيعًا لِصَدْرِهِ لِئَلَّا يَكُونَ مَشْغُولَ الْقَلْبِ بِغَيْرِ اللَّهِ، ثُمَّ لَمَّا اسْتَأْنَسَ بِالْوَحْيِ وَبِمَنْ عَلَى لِسَانِهِ الْوَحْيُ نُسِخَ ذَلِكَ، إِمَّا لِقُوَّتِهِ ﵇ لِلْجَمْعِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَإِمَّا أَنَّهُ بِدَوَامِ الْإِنْزَالِ لَمْ يَبْقَ لَهُ مَأْلُوفٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، فَلَمْ يَبْقَ لَهُ الْتِفَاتٌ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، فَلَمْ يَبْقَ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى إِحْلَالِ التَّزَوُّجِ بِمَنْ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَيْهَا.
Beşinci Mesele: Bu ayetin zahiri; Peygamber aleyhisselâm bir kadını görüp de o kadın kalbinde bir yer edindiğinde, kadının kocasına haram olup kocasının onu boşamasının vacip olması şeklinde daha önce sabit olan hükmü neshetmektedir. Bu mesele hikmete dayalı bir meseledir; şöyledir ki: Peygamber aleyhisselâm ve diğer peygamberler, nübüvvetin başlangıcında vahyin ağırlığını şiddetle hissederler, sonra ona alışırlar; öyle ki hiçbir engel onları alıkoymaksızın ashabıyla konuşurlarken bile vahiy inerdi. İşte işin başında Allah, kalbini boşaltmak ve göğsünü genişletmek, böylece kalbi Allah'tan başkasıyla meşgul olmasın diye kalbinde yer eden kimseyi helal kılmıştı. Sonra vahye ve diliyle vahiy gelene alışınca; ya Peygamber aleyhisselâm'ın iki durumu birden cem etme gücünden dolayı yahut da sürekli vahiy inmesi sebebiyle kendisinde dünya işlerine dair hiçbir alışkanlık kalmayıp Allah'tan başkasına iltifatı kalmadığı için bu hüküm neshedildi; böylece gözünün iliştiği kadınla evlenmenin helal kılınmasına bir ihtiyaç kalmadı.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ تَحْرِيمَ النِّسَاءِ عَلَيْهِ هَلْ نُسِخَ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ نُسِخَ وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا مَاتَ النَّبِيُّ إِلَّا وَأُحِلَّ لَهُ النِّسَاءُ، وَعَلَى هَذَا فَالنَّاسِخُ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ [الأحزاب: ٥٠] إِلَى أَنْ قَالَ: وَبَناتِ عَمِّكَ وَقَالَ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ لَا يَجُوزُ نَسْخُ الْكِتَابِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ إِذِ النَّاسِخُ غَيْرُ مُتَوَاتِرٍ إِنْ كَانَ خَبَرًا.
Altıncı Mesele: Âlimler kadınların ona haram kılınması hükmünün neshedilip neshedilmediğinde ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî neshedildiğini söylemiştir; nitekim Âişe şöyle demiştir: 'Peygamber ancak kadınlar kendisine tekrar helal kılındıktan sonra vefat etti.' Buna göre nesh eden ayet; Kur'an'ın haber-i vahidle neshedilmesinin caiz olmadığını söyleyenlerin görüşüne göre —çünkü haber olduğu takdirde nâsih (nesheden) mütevatir değildir— { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } [Ahzâb: 50] ayetinden { وَبَناتِ عَمِّكَ } ve { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً } kısmına kadar olan buyruktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ لَمْ يُحَرِّمْ عَلَيْهِ الْمَمْلُوكَاتِ لِأَنَّ الْإِيذَاءَ لَا يَحْصُلُ بِالْمَمْلُوكَةِ، وَلِهَذَا لَمْ يَجُزْ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ ضَرَّتَيْنِ فِي بَيْتٍ لِحُصُولِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا وَإِمْكَانِ الْمُخَاصَمَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَجْمَعَ الزَّوْجَةَ وَجَمْعًا مِنَ الْمَمْلُوكَاتِ لِعَدَمِ التَّسَاوِي بَيْنَهُنَّ وَلِهَذَا لَا قَسْمَ لَهُنَّ عَلَى أَحَدٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Ancak elinin altında bulunan cariyeler müstesnadır” buyurdu. Cariyeler sebebiyle bir eziyet ve sıkıntı doğmayacağı için onları ona haram kılmadı. Bu sebepledir ki, aralarında eşitlik bulunması ve çekişme ihtimali olması sebebiyle erkeğin iki kumayı aynı evde bir arada bulundurması caiz değildir; fakat aralarında eşitlik bulunmadığı için bir eş ile birçok cariyeyi bir arada bulundurması caizdir ve bundan ötürü kimse üzerinde cariyelerin nöbet taksimi hakkı yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً أَيْ حَافِظًا عَالِمًا بِكُلِّ شَيْءٍ قَادِرًا عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْحِفْظَ لَا يحصل إلا بهما.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyip denetleyendir” buyurdu; yani her şeyi hakkıyla koruyan, her şeyi bilen ve her şeye gücü yetendir. Çünkü koruma (hıfz) ancak bu ikisiyle gerçekleşir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٣]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 53]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣) } “Ey iman edenler! Yemeğe çağrılmaksızın ve vaktini gözetmeksizin Peygamberin evlerine girmeyin; fakat çağrıldığınız vakit girin. Yemeği yediğinizde hemen dağılın; söze dalıp oturmayın. Şüphesiz bu hareketiniz Peygamberi incitiyor, fakat o sizden utanıyordu. Allah ise haktan utanmaz. Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlünü incitmeniz ve ondan sonra onun eşlerini nikâhlamanız sizin için asla helal olmaz. Doğrusu bu, Allah katında büyük [bir günah]tır.”
ثُمَّ قال تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “Ey iman edenler! Yemeğe çağrılmaksızın ve vaktini gözetmeksizin Peygamberin evlerine girmeyin.”
لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي النِّدَاءِ الثالث يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً [الْأَحْزَابِ: ٤٥] بَيَانًا لِحَالِهِ مَعَ أُمَّتِهِ الْعَامَّةِ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي هَذَا النِّدَاءِ لَا تَدْخُلُوا إِرْشَادًا لَهُمْ وَبَيَانًا لِحَالِهِمْ مَعَ النَّبِيِّ ﵇ مِنَ الِاحْتِرَامِ ثُمَّ إِنَّ حَالَ الْأُمَّةِ مَعَ النَّبِيِّ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: فِي حَالِ الْخَلْوَةِ وَالْوَاجِبُ هُنَاكَ عَدَمُ إِزْعَاجِهِ وَبَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ üçüncü nidadaki: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } [Ahzâb: 45] “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” buyruğunda onun genel olarak ümmetiyle olan halini beyan edince, bu nidadaki { لَا تَدْخُلُوا } “Girmeyin” hitabıyla müminleri irşad etmiş ve Peygamber aleyhisselâm'a karşı saygı gösterme konusundaki durumlarını açıklamıştır. Ümmetin Peygamber'e karşı durumu iki türlüdür: Birincisi yalnızlık (halvet) anındaki halidir ki orada vacip olan şey onu rahatsız etmemektir; bunu da şu kavliyle açıklamıştır:
لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ وَثَانِيهِمَا: فِي الْمَلَأِ وَالْوَاجِبُ هُنَاكَ إِظْهَارُ التعظيم كما قال تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ
{ لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } “Peygamberin evlerine girmeyin.” İkincisi ise topluluk içindeki halidir ki orada vacip olan da Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi tazim göstermektir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ
آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً
{ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ey iman edenler! Ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.”
[الْأَحْزَابِ: ٥٦] وَقَوْلُهُ: إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ أَيْ لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَى طَعَامٍ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ.
[Ahzâb: 56] “Ey iman edenler! Ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” O'nun: { إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } kavli, yani 'size izin verilmedikçe bir yemek için Peygamberin evlerine girmeyin' demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا [إلى آخر الآية] فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ/ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا } [ayetin sonuna kadar] { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ / وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Fakat çağrıldığınız vakit girin. Yemeği yediğinizde hemen dağılın; söze dalıp oturmayın. Şüphesiz bu hareketiniz Peygamberi incitiyor, fakat o sizden utanıyordu. Allah ise haktan utanmaz. Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlünü incitmeniz ve ondan sonra onun eşlerini nikâhlamanız sizin için asla helal olmaz. Doğrusu bu, Allah katında büyük [bir günah]tır.”
لَمَّا بَيَّنَ مِنْ حَالِ النَّبِيِّ أَنَّهُ دَاعٍ إِلَى الله بقوله: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ قال هاهنا لَا تَدْخُلُوا إِلَّا إِذَا دُعِيتُمْ يَعْنِي كَمَا أَنَّكُمْ مَا دَخَلْتُمُ الدِّينَ إِلَّا بِدُعَائِهِ فَكَذَلِكَ لَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِ إِلَّا بَعْدَ دُعَائِهِ وَقَوْلُهُ: غَيْرَ ناظِرِينَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ. وَالْعَامِلُ فِيهِ عَلَى مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ لَا تَدْخُلُوا قَالَ وتقديره لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا مَأْذُونِينَ غَيْرَ نَاظِرِينَ، وفي الآية مسائل:
Peygamber'in durumunu: { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağıran” kavliyle onun Allah'a bir davetçi olduğunu açıkladıktan sonra, burada: 'ancak çağrıldığınızda girin' buyurmuştur; yani siz dine ancak onun davetiyle girdiğiniz gibi, onun huzuruna da ancak o sizi çağırdıktan sonra girin. O'nun: { غَيْرَ ناظِرِينَ } kavli hâl olarak mansubdur. Zemahşerî'nin belirttiğine göre buradaki amil { لَا تَدْخُلُوا } fiilidir. O, 'Bunun takdiri; 'Peygamberin evlerine izin verilmeden ve vaktini gözetmeksizin girmeyin' şeklindedir' demiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ وَلَا تَدْخُلُوا إِلَى طَعَامٍ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ، فَلَا يَكُونُ مَنْعًا مِنَ الدُّخُولِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الطَّعَامِ بِغَيْرِ الْإِذْنِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ وَلَا تَدْخُلُوا إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَيَكُونُ الْإِذْنُ مَشْرُوطًا بِكَوْنِهِ إِلَى الطَّعَامِ فَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَلَا يَجُوزُ الدُّخُولُ فَلَوْ أَذِنَ لِوَاحِدٍ فِي الدُّخُولِ لِاسْتِمَاعِ كَلَامٍ لَا لِأَكْلِ طَعَامٍ لَا يَجُوزُ، نَقُولُ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِي لِيَعُمَّ النَّهْيَ عَنِ الدُّخُولِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فَلَا يَجُوزُ إِلَّا بِالْإِذْنِ الَّذِي إِلَى طَعَامٍ، نَقُولُ: قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ الْخِطَابُ مَعَ قَوْمٍ كَانُوا يَجِيئُونَ حِينَ الطَّعَامِ وَيَدْخُلُونَ مِنْ غَيْرِ إِذْنٍ فَمُنِعُوا مِنَ الدُّخُولِ فِي وَقْتِهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِي لِأَنَّ التَّقْدِيمَ وَالتَّأْخِيرَ خِلَافُ الْأَصْلِ وَقَوْلُهُ: إِلى طَعامٍ مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ بِالذِّكْرِ فَلَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ مَا عَدَاهُ، لَا سِيَّمَا إِذَا عَلِمَ أَنَّ غَيْرَهُ مِثْلُهُ فَإِنَّ مَنْ جَازَ دُخُولُ بَيْتِهِ بِإِذْنِهِ إِلَى طَعَامِهِ جَازَ دُخُولُهُ إِلَى غَيْرِ طَعَامِهِ بِإِذْنِهِ، فَإِنَّ غَيْرَ الطَّعَامِ مُمْكِنٌ وُجُودُهُ مَعَ الطَّعَامِ، فإن من الجائز أن يتكلم معه وقت ما يَدْعُوهُ إِلَى طَعَامٍ وَيَسْتَقْضِيهِ فِي حَوَائِجِهِ وَيُعَلِّمُهُ مِمَّا عِنْدَهُ مِنَ الْعُلُومِ مَعَ زِيَادَةِ الْإِطْعَامِ، فَإِذَا رَضِيَ بِالْكُلِّ فَرِضَاهُ بِالْبَعْضِ أَقْرَبُ إِلَى الْفِعْلِ فَيَصِيرُ مِنْ بَابِ فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَقَوْلُهُ: غَيْرَ ناظِرِينَ يَعْنِي أَنْتُمْ لَا تَنْتَظِرُوا وَقْتَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ رُبَّمَا لَا يَتَهَيَّأُ.
Birincisi: O'nun { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ } “Size bir yemeğe izin verilmedikçe” kavlinde ya takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır ve takdiri, 'Size izin verilmedikçe bir yemeğe girmeyin' şeklindedir; bu takdirde yemek vakti dışında izinsiz girmekten bir men edilmiş olmaz. Ya da onda takdim ve tehir yoktur ve manası, 'Bir yemeğe size izin verilmedikçe girmeyin' şeklinde olur; bu takdirde izin, yemeğe yönelik olmasıyla kayıtlanmış olur ki yemeğe izin verilmediği takdirde girmek caiz olmaz. Nitekim bir kimseye bir söz dinlemek için izin verilip yemek yemek için izin verilmemiş olsa [içeri] girmesi caiz olmaz. Biz deriz ki: Giriş yasağının genel olması için murad edilen ikincisidir. 'Ancak yemeğe yönelik olan izinle caiz olur' sözüne gelince, biz deriz ki: Zemahşerî, 'Hitap, yemek vaktinde gelip izinsiz giren bir topluluğadır; binaenaleyh onların yemek vaktinde izinsiz girmeleri yasaklanmıştır' demiştir. En evlâ olanı, muradın ikinci [ihtimal] olduğunu söylemektir; çünkü takdim ve tehir asla aykırıdır. O'nun { إِلى طَعامٍ } kavli ise zikir yoluyla tahsis babındandır ve onun dışındakilerin nefyine delalet etmez. Bilhassa başkasının da onun gibi olduğu bilindiğinde [böyledir]. Zira yemeğine onun izniyle girmesi caiz olan kimsenin evine, yemek dışındaki bir şey için de onun izniyle girmesi caizdir; çünkü yemek dışındaki şeylerin yemekle birlikte bulunması mümkündür. Zira bir kimseyle, onu yemeğe çağırdığı vakitte konuşması, ihtiyaçlarını gidermesini istemesi ve fazladan yemek ikramı ile birlikte kendisindeki ilimlerden ona öğretmesi caizdir. Dolayısıyla tamamına razı olduğunda, bir kısmına rıza göstermesi fiile daha yakındır ve bu da: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [İsrâ: 23] “Onlara 'öf' bile deme” babından olur. O'nun: { غَيْرَ ناظِرِينَ } kavli ise, yani siz yemeğin vaktini beklemeyin, zira o belki de henüz hazır olmamıştır demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فيه لطيفة وهي أن في الْعَادَةَ إِذَا قِيلَ لِمَنْ كَانَ يَعْتَادُ دُخُولَ دَارٍ مِنْ غَيْرِ إِذْنٍ لَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنٍ يَتَأَذَّى وَيَنْقَطِعُ بِحَيْثُ لَا يَدْخُلُهَا أَصْلًا لا بالدعاء، فَقَالَ لَا تَفْعَلُوا مِثْلَ مَا يَفْعَلُهُ الْمُسْتَنْكِفُونَ بَلْ كُونُوا طَائِعِينَ سَامِعِينَ إِذَا قِيلَ لَكُمْ لَا تَدْخُلُوا لَا تَدْخُلُوا وَإِذَا قِيلَ لَكُمُ ادْخُلُوا فَادْخُلُوا، وَإِنَاهُ قِيلَ وَقْتُهُ وَقِيلَ اسْتِوَاؤُهُ وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ يُفِيدُ الْجَوَازَ وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا يُفِيدُ الْوُجُودَ فَقَوْلُهُ: وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ لَيْسَ تَأْكِيدًا بَلْ هُوَ يُفِيدُ فَائِدَةً جَدِيدَةً.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا } “Fakat çağrıldığınız vakit girin” kavlinde bir incelik vardır. Şöyle ki: Bir eve izinsiz girmeye alışkın olan kimseye, 'Oraya ancak izinle gir' denildiğinde genellikle incinir ve davetle bile olsa oraya artık hiç girmeyecek şekilde büsbütün ilişiği keser. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurmuştur: Çekinen ve gocunan kimselerin yaptığını yapmayın; aksine itaatkâr ve dinleyen kimseler olun; size 'Girmeyin' denildiğinde girmeyin, size 'Girin' denildiğinde de girin. İnahû (إِنَاهُ) lafzının 'onun vakti' olduğu söylenmiş, 'pişip olgunlaşması' olduğu da söylenmiştir. O'nun { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ } kavli cevaz (izin verildiğinde caiz olma) ifade eder, { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا } kavli ise vuku bulmayı (fiilen çağrılma durumunu) ifade eder. Dolayısıyla O'nun: { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ } kavli bir tekit değil, aksine yeni bir fayda ifade etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَا يُشْتَرَطُ فِي الْإِذْنِ التَّصْرِيحُ بِهِ، بَلْ إِذَا حَصَلَ الْعِلْمُ بِالرِّضَا جَازَ الدُّخُولُ وَلِهَذَا قَالَ:
Üçüncü Mesele: İzinde onun açıkça ifade edilmesi şart değildir; aksine rızanın varlığı kesin olarak bilindiğinde girmek caiz olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ فَاعِلٍ، فَالْآذِنُ إِنْ كَانَ اللَّهَ أَوِ النَّبِيَّ أَوِ الْعَقْلَ الْمُؤَيَّدَ بِالدَّلِيلِ/ جَازَ وَالنَّقْلُ دَالٌّ عَلَيْهِ حَيْثُ قَالَ تَعَالَى: أَوْ صَدِيقِكُمْ وَحَدُّ الصَّدَاقَةِ لِمَا ذَكَرْنَا، فَلَوْ جَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَعَلِمَ أَنْ لَا مَانِعَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ مِنْ بُيُوتِ النَّبِيِّ ﵇ مِنْ تَكَشُّفٍ أَوْ حُضُورِ غَيْرِ مَحْرَمٍ عِنْدَهَا أَوْ عَلِمَ خُلُوَّ الدَّارِ مِنَ الْأَهْلِ أَوْ هِيَ مُحْتَاجَةٌ إِلَى
Faili belirtmeksizin { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ } “Size izin verilmesi müstesna” buyurmuştur. Dolayısıyla izin veren ister Allah, ister Peygamber, isterse delille desteklenmiş akıl olsun / [girmek] caizdir. Naklî delil de buna delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ: { أَوْ صَدِيقِكُمْ } “Veya arkadaşınızın [evlerinden yemenizde bir sakınca yoktur]” buyurmuştur ve arkadaşlığın ölçüsü zikrettiğimiz şey sebebiyledir. Şayet Ebû Bekir gelse ve Peygamber aleyhisselâm'ın hanelerinden Âişe'nin evinde açılıp saçılma veya onun yanında bir nâmahremin bulunması gibi bir engelin olmadığını bilse yahut evin ehlinden boş olduğunu bilse ya da oranın
إِطْفَاءِ حَرِيقٍ فِيهَا أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، جَازَ الدُّخُولُ.
oradaki bir yangının söndürülmesine veya benzeri bir duruma muhtaç olduğunu bilse girmesi caiz olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا كَانَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ أَطَالَ الْمُكْثَ يَوْمَ وَلِيمَةِ النَّبِيِّ ﵇ فِي عُرْسِ زَيْنَبَ، وَالنَّبِيُّ ﵇ لَمْ يَقُلْ لَهُ شَيْئًا، فَوَرَدَتِ الْآيَةُ جَامِعَةً لِآدَابٍ، مِنْهَا الْمَنْعُ مِنْ إِطَالَةِ الْمُكْثِ فِي بُيُوتِ النَّاسِ، وَفِي مَعْنَى الْبَيْتِ مَوْضِعٌ مُبَاحٌ اخْتَارَهُ شَخْصٌ لِعِبَادَتِهِ أَوِ اشْتِغَالِهِ بِشُغْلٍ فَيَأْتِيهِ أَحَدٌ وَيُطِيلُ الْمُكْثَ عِنْدَهُ، وَقَوْلُهُ: وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ هُوَ عَطْفٌ عَلَى غَيْرَ ناظِرِينَ مَجْرُورٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَطْفًا عَلَى الْمَعْنَى، فَإِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ لَا تَدْخُلُوهَا هَاجِمِينَ، فَعَطَفَ عَلَيْهِ وَلا مُسْتَأْنِسِينَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَ ذَلِكَ أَدَبًا وَكَوْنَ النَّبِيِّ حَلِيمًا بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ وَأَدَبٌ، وَقَوْلُهُ كَانَ إِشَارَةٌ إِلَى تَحَمُّلِ النَّبِيِّ ﵇، ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ أَدَبًا آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ لَمَّا مَنَعَ اللَّهُ النَّاسَ مِنْ دُخُولِ بُيُوتِ النَّبِيِّ ﵇، وَكَانَ فِي ذَلِكَ تَعَذُّرُ الْوُصُولِ إِلَى الْمَاعُونِ، بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَمْنُوعٍ مِنْهُ فَلْيَسْأَلْ وَلْيَطْلُبْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَقَوْلُهُ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ يَعْنِي الْعَيْنُ رَوْزَنَةُ الْقَلْبِ، فَإِذَا لَمْ تَرَ الْعَيْنُ لَا يَشْتَهِي الْقَلْبُ. أَمَّا إِنْ رَأَتِ الْعَيْنُ فَقَدْ يَشْتَهِي الْقَلْبُ وَقَدْ لَا يَشْتَهِي، فَالْقَلْبُ عِنْدَ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ أَطْهَرُ، وَعَدَمُ الْفِتْنَةِ حِينَئِذٍ أَظْهَرُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا عَلَّمَ الْمُؤْمِنِينَ الْأَدَبَ أَكَّدَهُ بِمَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى مُحَافَظَتِهِ، فَقَالَ: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَكُلُّ مَا مُنِعْتُمْ عَنْهُ مُؤْذٍ فَامْتَنِعُوا عَنْهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً قِيلَ سَبَبُ نُزُولِهِ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ قِيلَ هُوَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّه، قَالَ لَئِنْ عِشْتُ بَعْدَ مُحَمَّدٍ لَأَنْكِحَنَّ عَائِشَةَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ اللَّفْظَ الْعَامَّ لَا يُغَيِّرُ مَعْنَاهُ سَبَبُ النُّزُولِ، فَإِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ إِيذَاءَ الرَّسُولِ حَرَامٌ، وَالتَّعَرُّضُ لِنِسَائِهِ فِي حَيَاتِهِ إِيذَاءٌ فَلَا يَجُوزُ، ثُمَّ قَالَ لَا بَلْ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ مُطْلَقًا، ثُمَّ أَكَّدَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً أي إيذاء الرسول. ثم قال تعالى:
Dördüncü Mesele: O'nun { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Yemeği yediğinizde hemen dağılın” kavli hakkında: Ashabtan bazıları, Peygamber aleyhisselâm'ın Zeyneb ile evlendiği düğün yemeği gününde oturmayı uzatmışlardı; Peygamber aleyhisselâm ise onlara bir şey söylememişti. Bunun üzerine ayet, bir dizi edebi içerecek şekilde nazil oldu. Bunlardan biri de insanların evlerinde oturmayı uzatmaktan men etmektir. Ev hükmünde olan bir diğer yer de bir şahsın ibadeti veya bir işle meşguliyeti için seçtiği mubah bir mekândır; birisi onun yanına gelip de yanında oturmayı uzatırsa [hüküm aynıdır]. O'nun: { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “Söze dalıp oturmayın” kavline gelince, Zemahşerî bunun { غَيْرَ ناظِرِينَ } kavline atıfla mecrur olduğunu söylemiştir. Manaya atıfla mansub olması da muhtemeldir. Zira Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } kavlinin manası, 'Oraya aniden hücum ederek girmeyin' demektir; işte { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ } bunun üzerine atfedilmiştir. Sonra Allah Teâlâ bunun bir edep olduğunu ve Peygamber'in de hilim sahibi olduğunu şu kavliyle açıklamıştır: { إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Şüphesiz bu hareketiniz Peygamberi incitiyor, fakat o sizden utanıyordu. Allah ise haktan utanmaz.” Bu, bunun bir hak ve edep olduğuna işarettir. { كانَ } kavli ise Peygamber aleyhisselâm'ın tahammülüne işarettir. Sonra Allah başka bir edep zikretmiştir ki o da şudur: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin.” Allah insanları Peygamber aleyhisselâm'ın evlerine girmekten men edince ve bunda da ev eşyasına (mâuna) ulaşmanın zorlaşması durumu bulununca, bundan men edilmediklerini, binaenaleyh perde arkasından istesin ve talep etsin diye beyan buyurmuştur. O'nun: { ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” kavli; yani göz kalbin penceresidir; binaenaleyh göz görmezse kalp arzulamaz. Fakat göz görürse kalp bazen arzulayabilir, bazen de arzulamaz. O halde görmeme halinde kalp daha temizdir ve bu durumda fitnenin olmaması daha açıktır. Sonra Allah Teâlâ müminlere bu edebi öğrettiğinde, onları bunu korumaya sevk edecek şeyle onu tekit ederek şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlünü incitmeniz sizin için asla helal olmaz.” Size yasaklanan her şey inciticidir, dolayısıyla ondan kaçının. Allah Teâlâ'nın: { وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً } “Ve ondan sonra onun eşlerini nikâhlamanız sizin için asla helal olmaz” kavlinin iniş sebebi hakkında şöyle denilmiştir: İnsanlardan birisi —ki onun Talha b. Ubeydullah olduğu söylenmiştir—, 'Eğer Muhammed'den sonra yaşarsam mutlaka Âişe ile evleneceğim' demiştir. Biz, nüzul sebebinin genel lafzın manasını değiştirmeyeceğini zikretmiştik. Zira murad şudur: Resûl'e eziyet etmek haramdır; onun hayatta iken hanımlarına sataşmak veya göz dikmek bir eziyettir ve bu caiz değildir. Sonra buyurmuştur ki: Hayır, bilakis bu mutlak olarak caiz değildir. Sonra bunu şu kavliyle tekit etmiştir: { إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Doğrusu bu, Allah katında büyük [bir günah]tır”, yani Resûl'ü incitmek [büyük bir günahtır]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Ahzâb Suresi (33): 54-55. Ayetler]
إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥)
{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥) } “Bir şeyi açıklasanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Onlara babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları ve ellerinin altında bulunan [cariyeler] hakkında hiçbir günah yoktur. [Ey kadınlar!] Allah'tan sakının; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ الْحِجَابَ اسْتَثْنَى الْمَحَارِمَ بِقَوْلِهِ: لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وفي الآية مسائل:
Sonra Allah Teâlâ hicabı (tesettür/örtünme emrini) indirdiğinde, şu kavliyle mahremleri istisna buyurdu: { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “Onlara babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları ve ellerinin altında bulunan [cariyeler] hakkında hiçbir günah yoktur.” Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: فِي الْحِجَابِ أَوْجَبَ السُّؤَالَ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ عَلَى الرِّجَالِ، فَلِمَ لَمْ يَسْتَثْنِ الرِّجَالَ عَنِ الْجُنَاحِ، وَلَمْ يَقُلْ لَا جُنَاحَ عَلَى آبائهن؟ فنقول قوله تعالى: فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ [الأحزاب: ٥٣] أَمْرٌ بِسَدْلِ السَّتْرِ عَلَيْهِنَّ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِكَوْنِهِنَّ مَسْتُورَاتٍ مَحْجُوبَاتٍ وَكَانَ الْحِجَابُ وَجَبَ عَلَيْهِنَّ، ثُمَّ أَمَرَ الرِّجَالَ بِتَرْكِهِنَّ كَذَلِكَ، وَنُهُوا عَنْ هَتْكِ أَسْتَارِهِنَّ فَاسْتُثْنِينَ عِنْدَ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ عِنْدَ الْحِجَابِ أَمَرَ اللَّهُ الرَّجُلَ بِالسُّؤَالِ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ كَوْنُ الْمَرْأَةِ مَحْجُوبَةً عَنِ الرَّجُلِ بِالطَّرِيقِ الْأَوْلَى، وَعِنْدَ الِاسْتِثْنَاءِ قَالَ تَعَالَى: لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ عِنْدَ رَفْعِ الْحِجَابِ عَنْهُنَّ، فَالرِّجَالُ أَوْلَى بذلك.
Birincisi: Hicap konusunda, perde arkasından istemeyi erkeklere vacip kılmıştır. O halde niçin erkekler günahtan istisna edilmedi ve 'Babalarına günah yoktur' denilmedi? Biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } [Ahzâb: 53] “Onlardan perde arkasından isteyin” kavli, onların üzerine perde çekme emridir ve bu da ancak onların örtülü ve perdelenmiş olmalarıyla gerçekleşir. Hicap onlara vacip kılınmış gibi idi, sonra erkeklere de onları o halde bırakmaları emredildi ve örtülerini açmaktan nehyedildiler; böylece babalar ve oğullar huzurunda [örtünme zorunluluğundan] istisna edildiler. Bunda bir incelik vardır: Hicap emri esnasında Allah erkeğe perde arkasından istemeyi emretmiştir; bundan kadının erkekten perdelenmiş olmasının evleviyet yoluyla gerekli olduğu anlaşılır. İstisna esnasında ise Allah Teâlâ, onların üzerinden hicabın kaldırılması hususunda: { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ } “Onlara hiçbir günah yoktur” buyurmuştur; erkekler buna daha da evlâdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدَّمَ الْآبَاءَ لِأَنَّ اطِّلَاعَهُمْ عَلَى بَنَاتِهِنَّ أَكْثَرُ، وَكَيْفَ وَهُمْ قَدْ رَأَوْا جَمِيعَ بَدَنِ الْبَنَاتِ فِي حَالِ صِغَرِهِنَّ، ثُمَّ الْأَبْنَاءَ ثُمَّ الْإِخْوَةَ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ. إِنَّمَا الْكَلَامُ فِي بَنِي الْإِخْوَةِ حَيْثُ قَدَّمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى بَنِي الْأَخَوَاتِ، لِأَنَّ بَنِي الْأَخَوَاتِ آبَاؤُهُمْ لَيْسُوا بِمَحَارِمَ إِنَّمَا هُمْ أَزْوَاجُ خَالَاتِ أَبْنَائِهِمْ، وَبَنِي الْإِخْوَةِ آبَاؤُهُمْ مَحَارِمُ أَيْضًا، فَفِي بَنِي الْأَخَوَاتِ مَفْسَدَةٌ مَا وَهِيَ أَنَّ الِابْنَ رُبَّمَا يَحْكِي خَالَتَهُ عِنْدَ أَبِيهِ وَهُوَ لَيْسَ بِمَحْرَمٍ وَلَا كَذَلِكَ بَنُو الْإِخْوَةِ.
İkinci Mesele: Babaları öne almıştır; zira onların kızlarına muttali olmaları daha fazladır; nasıl olmasın ki onlar kızların çocukluk hallerinde bütün bedenlerini görmüşlerdir. Sonra oğullar, sonra erkek kardeşler gelir ki bu açıktır. Söz ancak Allah Teâlâ'nın erkek kardeşlerin oğullarını kız kardeşlerin oğullarından öne almasındadır; çünkü kız kardeşlerin oğullarının babaları mahrem değildir, onlar sadece oğullarının teyzelerinin kocalarıdır; erkek kardeşlerin oğullarının babaları ise aynı zamanda mahremlerdir. Kız kardeşlerin oğullarında şöyle bir mefsedet olabilir: Erkek çocuk bazen mahrem olmayan babasının yanında teyzesini anlatabilir, oysa erkek kardeşlerin oğulları öyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ مِنَ الْمَحَارِمِ الْأَعْمَامَ وَالْأَخْوَالَ، فَلَمْ يَقُلْ وَلَا أَعْمَامِهِنَّ وَلَا أَخْوَالِهِنَّ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ عُلِمَ مِنْ بَنِيَ الْإِخْوَةِ وَبَنِي الْأَخَوَاتِ، لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ أَنَّ بَنِي الْأَخِ لِلْعَمَّاتِ مَحَارِمُ عَلِمَ أَنَّ بَنَاتِ الْأَخِ لِلْأَعْمَامِ مَحَارِمُ، وَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي أَمْرِ الْخَالِ ثَانِيهِمَا: أَنَّ الْأَعْمَامَ رُبَّمَا يَذْكُرُونَ بَنَاتِ الْأَخِ عِنْدَ أَبْنَائِهِمْ وَهُمْ غَيْرُ مَحَارِمَ، وَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي ابْنِ الْخَالِ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ mahremlerden amcaları ve dayıları zikretmemiş, 'Ne amcalarına ne de dayılarına' dememiştir. Bunun iki sebebi vardır: Birincisi: Bu husus erkek kardeşlerin oğullarından ve kız kardeşlerin oğullarından anlaşılmıştır; zira erkek kardeşin oğullarının halalar için mahrem olduğunu bilen kimse, erkek kardeşin kızlarının da amcalar için mahrem olduğunu bilir. Dayı meselesinde de durum böyledir. İkincisi: Amcalar, erkek kardeşin kızlarını, mahrem olmayan kendi oğullarının yanında anlatabilirler; dayının oğlu meselesinde de durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: وَلا نِسائِهِنَّ مُضَافَةٌ إِلَى الْمُؤْمِنَاتِ حَتَّى لَا يَجُوزَ التَّكَشُّفُ لِلْكَافِرَاتِ فِي وَجْهٍ.
Dördüncü Mesele: { وَلا نِسائِهِنَّ } “Kendi kadınları” ifadesi, bir görüşe göre kâfir kadınların yanında açılmanın caiz olmaması için mümin kadınlara izafe edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ هَذَا بَعْدَ الْكُلِّ، فَإِنَّ الْمَفْسَدَةَ فِي التَّكَشُّفِ لَهُمْ ظَاهِرَةٌ، وَمِنَ الْأَئِمَّةِ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ من كان دون البلوغ.
Beşinci Mesele: { وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “Ve ellerinin altında bulunanlar” ifadesi hepsinden sonradır; zira onların yanında açılmaktaki mefsedet açıktır. İmamlardan bazıları muradın henüz büluğa ermemiş kimseler olduğunu söylemiştir.
ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقِينَ اللَّهَ عِنْدَ الْمَمَالِيكِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّكَشُّفَ لَهُمْ مَشْرُوطٌ بِشَرْطِ السَّلَامَةِ وَالْعِلْمِ بِعَدَمِ الْمَحْذُورِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا سَبَقَ إِشَارَةٌ إِلَى جَوَازِ الْخَلْوَةِ بِهِمْ وَالتَّكَشُّفِ لَهُمْ، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ شَاهِدٌ عِنْدَ اخْتِلَاءِ بَعْضِكُمْ بِبَعْضٍ، فَخَلْوَتُكُمْ مِثْلُ مَلَئِكُمْ بِشَهَادَةِ اللَّهِ تعالى فاتقوا.
Sonra Allah Teâlâ'nın köleler/cariyeler zikrinin yanında: { وَاتَّقِينَ اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyurması, onların yanında açılmanın selamette olma ve sakıncalı durumun bulunmadığının bilinmesi şartına bağlı olduğuna delildir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” kavli bu makamda son derece güzeldir. Bunun sebebi şudur: Daha önce geçenler, onlarla baş başa kalmanın ve onların yanında açılmanın cevazına işarettir. Dolayısıyla [Allah] buyurmuştur ki: Bir kısmınız bir kısmınızla baş başa kaldığında Allah şahittir; o halde baş başa kalışınız da Allah Teâlâ'nın şahitliği ile topluluk içindeki haliniz gibidir, binaenaleyh [Allah'tan] sakının.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٦]
[Ahzâb Suresi (33): 56. Ayet]
إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦)
{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦) } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygambere salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالِاسْتِئْذَانِ وَعَدَمِ النَّظَرِ إِلَى وُجُوهِ نِسَائِهِ احْتِرَامًا كَمَّلَ بَيَانَ حُرْمَتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ حَالَتَهُ مُنْحَصِرَةٌ فِي اثْنَتَيْنِ حَالَةَ خَلْوَتِهِ، وَذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى احْتِرَامِهِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ بِقَوْلِهِ لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ وَحَالَةَ يَكُونُ فِي مَلَأٍ. وَالْمَلَأُ إِمَّا الْمَلَأُ الْأَعْلَى، وَإِمَّا الْمَلَأُ الْأَدْنَى، أَمَّا فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى فَهُوَ مُحْتَرَمٌ، فَإِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ. وَأَمَّا فِي الْمَلَأِ الْأَدْنَى فذلك واجب الاحترام بقوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً وفي الآية مسائل:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygambere salât ederler” buyurdu. Allah müminlere saygı gereği izin istemeyi ve hanımlarının yüzlerine bakmamayı emredince, onun hürmetinin açıklanmasını kemale erdirdi. Çünkü onun durumu iki halden ibarettir: Yalnızlık hali; Allah: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } “Peygamberin evlerine girmeyin” kavliyle bu haldeki hürmetine delalet eden hususu zikretmiştir. Bir de topluluk içinde bulunduğu hal. Topluluk ise ya Mele-i A'lâ (yüce melekler topluluğu) yahut Mele-i Ednâ (aşağıdaki/insanlar topluluğu)dur. Mele-i A'lâ'daki haline gelince, o orada hürmete layıktır; zira Allah ve melekleri ona salât etmektedir. Mele-i Ednâ'da ise Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” kavli gereğince ona hürmet göstermek vaciptir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: الصَّلَاةُ الدُّعَاءُ يُقَالُ فِي اللُّغَةِ صَلَّى عَلَيْهِ، أَيْ دَعَا لَهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مَعْقُولٍ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ لَا يَدْعُو لَهُ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ لِلْغَيْرِ طَلَبُ نَفْعِهِ مِنْ ثَالِثٍ. فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ اسْتُعْمِلَ اللَّفْظُ بِمَعَانٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ [الْأَحْزَابِ: ٤٣] والذي نزيده هاهنا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ هُنَاكَ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ جَعَلَ الصَّلَاةَ لِلَّهِ وعطف الملائكة على الله، وهاهنا جَمَعَ نَفْسَهُ وَمَلَائِكَتَهُ وَأَسْنَدَ الصَّلَاةَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: يُصَلُّونَ وَفِيهِ تَعْظِيمُ النَّبِيِّ ﵊، وَهَذَا لِأَنَّ إِفْرَادَ الْوَاحِدِ بِالذِّكْرِ وَعَطْفَ الْغَيْرِ عَلَيْهِ يُوجِبُ تَفْضِيلًا لِلْمَذْكُورِ عَلَى الْمَعْطُوفِ، كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا قَالَ يَدْخُلُ فُلَانٌ وَفُلَانٌ أَيْضًا يُفْهَمُ مِنْهُ تَقْدِيمٌ لَا يُفْهَمُ لَوْ قَالَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ يَدْخُلَانِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا، فَقَالَ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﵇ إِنَّهُمْ يُصَلُّونَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﵇ كَالْأَصْلِ وَفِي الصَّلَاةِ عَلَى المؤمنين
Birincisi: Salât duadır. Dil kuralında sallâ aleyhi (صَلَّى عَلَيْهِ), yani ona dua etti denilir. Bu mana Allah Teâlâ hakkında aklen düşünülemez; zira O, Peygamber'e dua etmez, çünkü başkası için dua etmek onun menfaatini üçüncü bir şahıstan talep etmektir. Şâfiî radıyallâhu anh, 'Lafız muhtelif manalarda kullanılmıştır' demiştir. Bu husus O'nun: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } [Ahzâb: 43] “Sizi [karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için] üzerinize salât eden O'dur, melekleri de” kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti. Burada ekleyeceğimiz husus şudur: Allah Teâlâ orada: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } buyurmuş, salâtı Allah'a ait kılmış ve melekleri Allah üzerine atfetmiştir. Burada ise Zâtı ile meleklerini bir arada zikretmiş ve salâtı onlara isnat ederek: { يُصَلُّونَ } “Salât ederler” buyurmuştur. Bunda Peygamber aleyhisselâm'a bir tazim vardır. Bu şundandır: Tek olanı zikirde ayrı tutup başkasını onun üzerine atfetmek, zikredilenin atfedilene üstünlüğünü gerektirir. Nitekim hükümdar 'Filan girsin, filan da' dediğinde, bundan 'Filan ve filan girsinler' dediğinde anlaşılmayan bir öne geçirme anlaşılır. Bunu bildiğine göre; Peygamber aleyhisselâm hakkında onların salât ettiklerini söylemesi, Peygamber aleyhisselâm'a salât hususunda onun asıl gibi olduğuna, müminlere salât hususunda ise
اللَّهُ يَرْحَمُهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ يُوَافِقُونَهُ فَهُمْ فِي الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﵇ يُصَلُّونَ بِالْإِضَافَةِ كَأَنَّهَا وَاجِبَةٌ عَلَيْهِمْ أَوْ مَنْدُوبَةٌ سَوَاءٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يُصَلِّ وَفِي الْمُؤْمِنِينَ لَيْسَ كَذَلِكَ.
Allah'ın onlara merhamet ettiğine, sonra meleklerin de O'na muvafakat ettiğine işarettir. Dolayısıyla melekler Peygamber aleyhisselâm'a salât konusunda, Allah ona salât etsin veya etmesin, sanki kendilerine vacip veya mendupmuş gibi doğrudan salât ederler; müminler hakkında ise durum böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا دَلِيلٌ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ لِأَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ فَتَجِبُ الصَّلَاةُ عَلَى النَّبِيِّ ﵇ وَلَا تَجِبُ فِي غَيْرِ التَّشَهُّدِ فَتَجِبُ فِي التَّشَهُّدِ.
İkinci Mesele: Bu, Şâfiî'nin mezhebine bir delildir; zira emir vücub (farziyet) bildirir, dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm'a salât etmek vacip olur; teşehhüd dışındaki yerlerde vacip olmadığına göre teşehhüdde vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
سُئِلَ النَّبِيُّ ﵇ كَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: «قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ/ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ» .
Peygamber aleyhisselâm'a: 'Ey Allah'ın Resûlü, sana nasıl salât edelim?' diye soruldu. O da şöyle buyurdu: «'Allahümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed, kemâ salleyte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm. Ve bârik alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed, kemâ bârekte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm, inneke hamîdün mecîd' (Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et. İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver. Şüphesiz sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın) deyiniz.»
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا صَلَّى اللَّهُ وَمَلَائِكَتُهُ عَلَيْهِ فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى صَلَاتِنَا؟ نَقُولُ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ لَيْسَ لِحَاجَتِهِ إِلَيْهَا وَإِلَّا فَلَا حَاجَةَ إِلَى صَلَاةِ الْمَلَائِكَةِ مَعَ صَلَاةِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِإِظْهَارِ تَعْظِيمِهِ، كَمَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْنَا ذِكْرَ نَفْسِهِ وَلَا حَاجَةَ لَهُ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِإِظْهَارِ تَعْظِيمِهِ مِنَّا شَفَقَةً عَلَيْنَا لِيُثِيبَنَا عَلَيْهِ، وَلِهَذَا
Dördüncü Mesele: Allah ve melekleri ona salât ediyorsa bizim salâtımıza ne ihtiyaç vardır? Biz deriz ki: Ona salât edilmesi, onun buna ihtiyacı olduğu için değildir; aksi takdirde Allah'ın ona salâtı varken meleklerin salâtına da ihtiyaç olmazdı. Bu ancak onun tazimini izhar etmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ kendisini zikretmeyi bize vacip kılmıştır; O'nun buna ihtiyacı yoktur, bu ancak bize olan şefkatinden ötürü bizi bundan dolayı mükâfatlandırmak için O'na olan tazimimizi göstermemiz içindir. Bundan dolayı
قَالَ ﵇: «مَنْ صَلَّى عَلَيَّ مَرَّةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْرًا» .
Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim bana bir defa salât ederse, Allah ona on defa salât eder.»
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لَمْ يَتْرُكِ اللَّهُ النَّبِيَّ ﵇ تَحْتَ مِنَّةِ أُمِّتِهِ بِالصَّلَاةِ حَتَّى عَوَّضَهُمْ مِنْهُ بِأَمْرِهِ بِالصَّلَاةِ عَلَى الْأُمَّةِ حَيْثُ قَالَ: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ١٠٣] وَقَوْلُهُ: وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً أَمْرٌ فَيَجِبُ وَلَمْ يَجِبْ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ فَيَجِبُ فِيهَا وَهُوَ قَوْلُنَا السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ فِي التَّشَهُّدِ وَهُوَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ قَالَ بِعَدَمِ وُجُوبِهِ وَذَكَرَ الْمَصْدَرَ لِلتَّأْكِيدِ لِيُكْمِلَ السَّلَامَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُؤَكِّدِ الصَّلَاةَ بِهَذَا التَّأْكِيدِ لِأَنَّهَا كَانَتْ مُؤَكَّدَةً بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ. ثم قال تعالى:
Beşinci Mesele: Allah, ümmetin salâtı sebebiyle Peygamber aleyhisselâm'ı onların minneti altında bırakmamış, ümmete salât etmesini (dua etmesini) emrederek bunun karşılığını vermiştir; nitekim: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } [Tevbe: 103] “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyurmuştur. O'nun: { وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ve tam bir teslimiyetle selam verin” kavli bir emirdir, dolayısıyla vacip olur; namaz dışındaki yerlerde vacip olmadığı için namazın içinde vacip olur; bu da teşehhüddeki 'es-Selâmu aleyke eyyühe'n-nebiyyu' sözümüzdür. Bu, onun vacip olmadığını söyleyen kimseye karşı bir delildir. Ona selamı eksiksiz kılmak için tekit maksadıyla mastarı zikretmiştir; salâtı ise bu tekit ile tekit etmemiştir, çünkü o: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } kavliyle zaten tekit edilmişti. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٧]
[Ahzâb Suresi (33): 57. Ayet]
إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧) } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”
فَصَّلَ الْأَشْيَاءَ بِتَبْيِينِ بَعْضِ أَضْدَادِهَا، فَبَيَّنَ حَالَ مُؤْذِي النَّبِيِّ لِيُبَيِّنَ فَضِيلَةَ الْمُسْلِمِ عَلَيْهِ وَاللَّعْنُ أَشَدُّ الْمَحْذُورَاتِ لِأَنَّ الْبُعْدَ مِنَ اللَّهِ لَا يُرْجَى مَعَهُ خَيْرٌ بِخِلَافِ التَّعْذِيبِ بِالنَّارِ وَغَيْرِهِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا تَغَيَّرَ عَلَى مَمْلُوكٍ إِنْ كَانَ تَأَذِّيهِ غَيْرَ قَوِيٍّ يَزْجُرُهُ وَلَا يَطْرُدُهُ وَلَوْ خُيِّرَ الْمُجْرِمُ [بَيْنَ] أَنْ يضرب أو يطرد عند ما يَكُونُ الْمَلِكُ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ وَالْكَرَمِ يَخْتَارُ الضَّرْبَ عَلَى الطَّرْدِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الدُّنْيَا مَلِكٌ غَيْرَ سَيِّدِهِ، وَقَوْلُهُ: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ إِشَارَةٌ إِلَى بُعْدٍ لَا رَجَاءَ لِلْقُرْبِ مَعَهُ، لِأَنَّ الْمُبْعَدَ فِي الدُّنْيَا يَرْجُو الْقُرْبَةَ فِي الْآخِرَةِ، فَإِذَا أُبْعِدَ فِي الْآخِرَةِ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ، لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا أَبْعَدَهُ وَطَرَدَهُ فَمَنِ الَّذِي يُقَرِّبُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَحْصُرْ جَزَاءَهُ فِي الْإِبْعَادِ بَلْ أَوْعَدَهُ بِالْعَذَابِ بِقَوْلِهِ: وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Şeyleri bazı zıtlarını açıklayarak tafsil etti; binaenaleyh ona selam veren kimsenin faziletini açıklamak için Peygamber'i inciten kimsenin halini beyan buyurdu. Lanet, sakınılacak şeylerin en şiddetlisidir; çünkü Allah'tan uzaklaştırılma ile birlikte hiçbir hayır umulmaz; ateşle ve benzeri şeylerle azap edilmek ise böyle değildir. Görmez misin ki hükümdar bir köleye kızdığında, eğer duyduğu incinme şiddetli değilse onu azarlar, kapı dışarı etmez. Suçlu kimse, hükümdar son derece azametli ve kerem sahibi iken dövülmek ile kovulmak arasında muhayyer bırakılsa, kovulmaya karşı dövülmeyi tercih eder; bilhassa dünyada efendisinden başka hiçbir hükümdar bulunmadığı takdirde. O'nun: { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } kavli, beraberinde yakınlık umudu olmayan bir uzaklığa işarettir; zira dünyada uzaklaştırılan kimse ahirette yakınlığı umar. Ahirette de uzaklaştırıldığı zaman artık hüsrana uğramış ve kaybetmiştir; çünkü Allah onu uzaklaştırıp kovduğunda kıyamet gününde onu kim yaklaştırabilir ki? Sonra Allah Teâlâ onun cezasını sadece uzaklaştırmakla sınırlamamış, bilakis: { وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً } kavliyle onu azapla da tehdit etmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ إِيذَاءَ اللَّهِ وَإِيذَاءَ الرَّسُولِ وَذَكَرَ عَقِيبَهُ أَمْرَيْنِ اللَّعْنَ وَالتَّعْذِيبَ فَاللَّعْنُ جَزَاءُ اللَّهِ، لِأَنَّ مَنْ آذَى الْمَلِكَ يُبْعِدُهُ عَنْ بَابِهِ إِذَا كَانَ لَا يَأْمُرُ بِعَذَابِهِ، وَالتَّعْذِيبُ جَزَاءُ إِيذَاءِ الرَّسُولِ لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا آذَى بَعْضَ عَبِيدِهِ كَبِيرٌ يَسْتَوْفِي مِنْهُ قِصَاصَهُ، لَا يُقَالُ فَعَلَى هَذَا مَنْ يُؤْذِي اللَّهَ وَلَا يُؤْذِي الرَّسُولَ لَا يُعَذَّبُ، لِأَنَّا نَقُولُ انْفِكَاكُ أَحَدِهِمَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَنِ الْآخَرِ مُحَالٌ لِأَنَّ مَنْ آذَى اللَّهَ فَقَدْ آذَى الرَّسُولَ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ وَهُوَ أَنَّ مَنْ يُؤْذِي النَّبِيَّ ﵇ وَلَا يُؤْذِي اللَّهَ كَمَنْ عَصَى مِنْ غَيْرِ إِشْرَاكٍ، كَمَنْ فَسَقَ أَوْ فَجَرَ مِنْ غَيْرِ ارْتِدَادٍ وَكُفْرٍ، فَقَدْ آذَى النَّبِيَّ ﵇ غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ/ تَعَالَى صَبُورٌ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَيَجْزِيهِ بِالْعَذَابِ وَلَا يَلْعَنُهُ بِكَوْنِهِ يُبْعِدُهُ عن الباب.
Birinci Mesele: Allah'ı incitmeyi ve Resûl'ü incitmeyi zikretmiş, bunun peşinden de iki şeyi; laneti ve azap etmeyi zikretmiştir. Lanet Allah'ın cezasıdır; çünkü hükümdarı inciten kimseyi, şayet azap edilmesini emretmeyecekse, kapısından uzaklaştırır. Azap etmek ise Resûl'ü incitmenin cezasıdır; çünkü kölelerinden birine ileri gelen biri eziyet ettiğinde hükümdar onun kısasını eksiksiz alır. 'Buna göre Allah'ı incitip Resûl'ü incitmeyen kimseye azap edilmez' denilemez; zira biz deriz ki: Bu şekilde birinin diğerinden ayrılması imkânsızdır; çünkü Allah'ı inciten kimse Resûl'ü de incitmiş olur. Diğer şekle gelince; yani Peygamber aleyhisselâm'ı incitip Allah'ı incitmeyen kimse —şirke düşmeksizin isyan eden, irtidat ve küfür olmaksızın fısk veya fücur işleyen kimse gibi—, o kimse Peygamber aleyhisselâm'ı incitmiştir; ne var ki Allah / Teâlâ çok sabırlıdır, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir; binaenaleyh onu azapla cezalandırır fakat onu kapısından uzaklaştırarak lanetlemez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَكَّدَ الْعَذَابَ بِكَوْنِهِ مُهِينًا لِأَنَّ مَنْ تَأَذَّى مِنْ عَبْدِهِ وَأَمَرَ بِحَبْسِهِ وَضَرْبِهِ فَإِنْ أَمَرَ بِحَبْسِهِ فِي مَوْضِعٍ مُمَيَّزٍ، أَوْ أَمَرَ بِضَرْبِهِ رَجُلًا كَبِيرًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ هَيِّنٌ، وَإِنْ أَمَرَ بِضَرْبِهِ عَلَى مَلَأٍ وَحَبْسِهِ بَيْنَ الْمُفْسِدِينَ يُنْبِئُ عَنْ شِدَّةِ الْأَمْرِ، فَمَنْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنَ الْمُخَلَّدِينَ فِي النَّارِ فَيُعَذَّبُ عَذَابًا مُهِينًا، وَقَوْلُهُ: أَعَدَّ لَهُمْ لِلتَّأْكِيدِ لِأَنَّ السَّيِّدَ إِذَا عَذَّبَ عَبْدَهُ حَالَةَ الْغَضَبِ مِنْ غَيْرِ إِعْدَادٍ يَكُونُ دُونَ مَا إِذَا أَعَدَّ لَهُ قَيْدًا وَغُلًّا، فَإِنَّ الْأَوَّلَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هَذَا أَثَرُ الْغَضَبِ فَإِذَا سكت الغضب يزول ولا كذلك الثاني. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: Azabı alçaltıcı (mühîn) olmasıyla tekit etmiştir. Çünkü kölesinden incinen ve onun hapsedilmesini ve dövülmesini emreden kimse, şayet onun seçkin bir yerde hapsedilmesini emreder yahut onu büyük bir adamın dövmesini emrederse bu durum meselenin hafif olduğuna delalet eder. Eğer onun bir topluluk huzurunda dövülmesini ve bozguncuların arasında hapsedilmesini emrederse bu da meselenin vahametini gösterir. Dolayısıyla ateşte ebedî kalacak olanlardan Allah'ı ve Resûlünü inciten kimse alçaltıcı bir azapla azap olunur. O'nun: { أَعَدَّ لَهُمْ } “Onlar için hazırlamıştır” kavli tekit içindir; çünkü efendi öfke halinde hazırlık yapmaksızın kölesine azap ederse, bu durum onun için pranga ve bukağı hazırlamasından daha hafiftir. Zira birincisinde 'Bu öfkenin eseridir, öfke dindiğinde geçer' denilebilir, fakat ikincisi öyle değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٨]
[Ahzâb Suresi (33): 58. Ayet]
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨)
{ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨) } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler, şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.”
لَمَّا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى مُصَلِّيًا عَلَى نَبِيِّهِ لَمْ يَنْفَكَّ إيذاء الله عن إيذانه، فَإِنَّ مَنْ آذَى اللَّهَ فَقَدْ آذَى الرَّسُولَ فَبَيَّنَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنَّكُمْ إِنْ أَتَيْتُمْ بِمَا أَمَرْتُكُمْ وَصَلَّيْتُمْ عَلَى النَّبِيِّ كَمَا صَلَّيْتُ عَلَيْهِ، لَا يَنْفَكُّ إِيذَاؤُكُمْ عَنْ إِيذَاءِ الرَّسُولِ فَيَأْثَمُ مَنْ يُؤْذِيكُمْ لِكَوْنِ إِيذَائِكُمْ إِيذَاءَ الرَّسُولِ، كَمَا أَنَّ إِيذَائِي إِيذَاؤُهُ وَبِالْجُمْلَةِ لَمَّا حَصَلَتِ الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ صَارَ لَا يَكَادُ يَنْفَكُّ إِيذَاءُ أَحَدٍ مِنْهُمْ عَنْ إِيذَاءِ الْآخَرِ كَمَا يَكُونُ حَالُ الْأَصْدِقَاءِ الصَّادِقِينَ فِي الصَّدَاقَةِ، وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا احْتِرَازٌ عَنِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ عُنْفٍ زَائِدٍ، فَإِنَّ مَنْ جُلِدَ مِائَةً عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ أَوْ حُدَّ أَرْبَعِينَ عَلَى لَعِبِ النَّرْدِ آذَى بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبَ أَيْضًا، وَمَنْ جُلِدَ عَلَى الزِّنَا أَوْ حَدِّ الشُّرْبِ لَمْ يُؤْذَ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبَ، وَيُمْكِنْ أَنْ يُقَالَ لَمْ يُؤْذَ أَصْلًا لِأَنَّ ذَلِكَ إِصْلَاحُ حَالِ الْمَضْرُوبِ، وَقَوْلُهُ: فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً الْبُهْتَانُ هُوَ الزُّورُ وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْقَوْلِ وَالْإِيذَاءُ قَدْ يَكُونُ بِغَيْرِ الْقَوْلِ فَمَنْ آذَى مُؤْمِنًا بِالضَّرْبِ أَوْ أَخَذَ مَالَهُ لَا يَكُونُ قَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا، فَنَقُولُ: الْمُرَادُ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقَوْلِ. وَهَذَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ إِظْهَارَ شَرَفِ الْمُؤْمِنِ، فَلَمَّا ذَكَرَ أَنَّ مَنْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهَ لُعِنَ، وَإِيذَاءُ اللَّهِ بِأَنْ يُنْكَرَ وُجُودُ اللَّهِ بَعْدَ مَعْرِفَةِ دَلَائِلِ وَجُودِهِ أَوْ يُشْرَكَ بِهِ مَنْ لَا يُبْصِرُ وَلَا يَسْمَعُ أَوْ مَنْ لَا يَقْدِرُ وَلَا يَعْلَمُ أَوْ مَنْ هُوَ مُحْتَاجٌ فِي وُجُودِهِ إِلَى مُوجِدٍ وَهُوَ قَوْلٌ ذَكَرَ إِيذَاءَ الْمُؤْمِنِ بِالْقَوْلِ، وَعَلَى هَذَا خُصَّ الْأَنْبِيَاءُ بِالْقَوْلِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَعَمُّ وَأَتَمُّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَقْدِرُ أَنْ يُؤْذِيَ اللَّهَ بِمَا يُؤْلِمُهُ مِنْ ضَرْبٍ أَوْ أَخْذِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَيُؤْذِيهِ بِالْقَوْلِ، وَلِأَنَّ الْفَقِيرَ الْغَائِبَ لَا يُمْكِنُ إِيذَاؤُهُ بِالْفِعْلِ، وَيُمْكِنُ إِيذَاؤُهُ بِالْقَوْلِ بِأَنْ يَقُولَ فِيهِ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ فَيَتَأَذَّى، وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي/ الْجَوَابِ هُوَ أَنْ نَقُولَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَإِثْماً مُبِيناً مُسْتَدْرَكٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ احْتَمَلَ بُهْتَانًا إِنْ كَانَ بِالْقَوْلِ وَإِثْمًا مُبِينًا كَيْفَمَا كَانَ الْإِيذَاءُ، وَكَيْفَمَا كَانَ فَإِنَّ اللَّهَ خَصَّ الْإِيذَاءَ الْقَوْلِيَّ بِالذِّكْرِ لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ أَعَمُّ وَلِأَنَّهُ أَتَمُّ لِأَنَّهُ يَصِلُ إِلَى الْقَلْبِ، فَإِنَّ الْكَلَامَ يَخْرُجُ مِنَ الْقَلْبِ وَاللِّسَانُ دليله ويدخل في القلب والآذان سبيله. ثم قال تعالى:
Allah Teâlâ Peygamberine salât edici olunca, Allah'ın incitilmesi onun incitilmesinden asla ayrılmamıştır; zira Allah'ı inciten Resûl'ü de incitmiş olur. Allah müminlere açıklamıştır ki: Eğer siz emrettiğim şeyi yerine getirir ve benim ona salât ettiğim gibi Peygambere salât ederseniz, sizin incitilmeniz de Resûl'ün incitilmesinden ayrılmaz; binaenaleyh sizi incitmek Resûl'ü incitmek olduğu için sizi inciten kimse günahkâr olur; nitekim beni incitmek de onu incitmektir. Hülasa, salât Allah'tan, meleklerden, Resûl'den ve müminlerden meydana gelince, dostlukta samimi olan dostların durumu gibi, onlardan birinin incitilmesi diğerinin incitilmesinden adeta ayrılmaz hale geldi. O'nun: { بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا } “Hak etmedikleri bir şeyle” kavli, aşırı şiddet olmaksızın yapılan emr-i bi'l-ma'ruftan sakındırmadır. Zira şarap içtiği için yüz sopa vurulan yahut tavla oynadığı için kırk sopa ceza verilen kimse de hak etmediği şeyle incitilmiştir; zinadan dolayı yahut içki haddi sebebiyle [meşru ölçüde] kırbaçlanan kimse ise hak etmediği bir şeyle incitilmiş olmaz. Hatta 'O hiç incitilmemiştir; çünkü bu, dövülen kimsenin halini ıslah etmektir' de denilebilir. O'nun: { فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً } kavline gelince: Bühtân, yalandır/iftiradır ve o ancak sözde olur; incitmek ise sözden başka şeyle de olabilir; binaenaleyh bir mümine vurarak yahut malını alarak eziyet eden kimse bühtan yüklenmiş olmaz. Biz deriz ki: Murad, müminleri sözle incitenlerdir. Bu şundandır: Allah Teâlâ müminin şerefini izhar etmek istemiştir; binaenaleyh Allah'ı ve Resûlünü inciten kimsenin lanetlendiğini zikredince —ki Allah'ı incitmek, varlığının delillerini bildikten sonra Allah'ın varlığını inkâr etmek yahut görmeyen ve işitmeyen, güç yetiremeyen ve bilmeyen ya da varlığında bir var ediciye muhtaç olan kimseyi O'na ortak koşmak iledir ve bu da bir sözdür—, müminin sözle incitilmesini zikretmiştir. Buna göre peygamberler [hakkında da incitme] sözle zikredilmeye tahsis edilmiştir; çünkü o daha genel ve daha tamdır. Zira insan Allah'ı dövmek veya muhtaç olduğu şeyi almak gibi O'na acı verecek bir şeyle incitmeye güç yetiremez, dolayısıyla O'nu sözle incitir. Ayrıca uzakta bulunan fakir kimseyi fiille incitmek mümkün olmaz; fakat onun hakkında kulağına ulaşıp da incineceği bir şey söyleyerek onu sözle incitmek mümkündür. Cevaptaki ikinci / veche gelince; biz deriz ki, bundan sonra gelen: { وَإِثْماً مُبِيناً } kavli müstedrektir (kapsamı tamamlayıcıdır); adeta şöyle buyurmuştur: Şayet sözle ise bühtan yüklenmiştir, incitme her nasıl olursa olsun apaçık bir günah yüklenmiştir. Her nasıl olursa olsun, Allah Teâlâ sözlü incitmeyi, açıkladığımız üzere daha genel olduğu için ve kalbe ulaştığından dolayı daha tam olduğu için zikirle tahsis buyurmuştur; zira söz kalpten çıkar, dil onun tercümanıdır; kalbe girer ve kulaklar da onun yoludur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٩]
[Ahzâb Suresi (33): 59. Ayet]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩) } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbablarını (dış örtülerini) üzerlerine salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”
لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ مَنْ يُؤْذِي الْمُؤْمِنِينَ يَحْتَمِلُ بُهْتَانًا وَكَانَ فِيهِ مَنْعُ الْمُكَلَّفِ عَنْ إِيذَاءِ الْمُؤْمِنِ، أَمَرَ الْمُؤْمِنَ بِاجْتِنَابِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي فِيهَا التُّهَمُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّأَذِّي لِئَلَّا يَحْصُلَ الْإِيذَاءُ الْمَمْنُوعُ مِنْهُ. وَلَمَّا كَانَ الْإِيذَاءُ الْقَوْلِيُّ مُخْتَصًّا بِالذِّكْرِ اخْتَصَّ بِالذِّكْرِ مَا هُوَ سَبَبُ الْإِيذَاءِ الْقَوْلِيِّ وَهُوَ النِّسَاءُ فَإِنَّ ذِكْرَهُنَّ بِالسُّوءِ يُؤْذِي الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ بِخِلَافِ ذِكْرِ الرِّجَالِ فَإِنَّ مَنْ ذَكَرَ امْرَأَةً بِالسُّوءِ تَأَذَّتْ وَتَأَذَّى أَقَارِبُهَا أَكْثَرَ مِنْ تَأَذِّيهَا، وَمَنْ ذَكَرَ رَجُلًا بِالسُّوءِ تَأَذَّى
Müminleri inciten kimsenin bir bühtan yüklendiğini zikredip bunda mükellefi mümini incitmekten men etme bulununca, yasaklanan incitmenin meydana gelmemesi için mümine de incinmeyi gerektiren töhmet mahallerinden kaçınmayı emretmiştir. Sözlü incitme zikirle tahsis edilince, sözlü incitmenin sebebi olan şey de zikirle tahsis edilmiştir ki o da kadınlardır; zira onları kötülükle anmak hem erkekleri hem de kadınları incitir; erkekleri anmak ise böyle değildir. Çünkü bir kadını kötülükle anan kimse sebebiyle kadın incinir ve akrabaları da kadının incinmesinden daha fazla incinir. Bir erkeği kötülükle anan kimse sebebiyle ise o erkek incinir,
وَلَا يَتَأَذَّى نِسَاؤُهُ، وَكَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَخْرُجُ الْحُرَّةُ وَالْأَمَةُ مَكْشُوفَاتٍ يَتْبَعُهُنَّ الزُّنَاةُ وَتَقَعُ التُّهَمُ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْحَرَائِرَ بِالتَّجَلْبُبِ.
fakat hanımları incinmez. Cahiliye devrinde hür kadın ve cariye açık olarak dışarı çıkarlar, zina peşinde koşanlar onların peşine düşer ve töhmetler meydana gelirdi. Bunun üzerine Allah hür kadınlara cilbaba bürünmelerini emretmiştir.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ قِيلَ يُعْرَفْنَ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ فَلَا يُتْبَعْنَ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ يُعْرَفْنَ أَنَّهُنَّ لَا يَزْنِينَ لِأَنَّ مَنْ تَسْتُرُ وَجْهَهَا مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بِعَوْرَةٍ لَا يُطْمَعُ فِيهَا أَنَّهَا تَكْشِفُ عَوْرَتَهَا فَيُعْرَفْنَ أَنَّهُنَّ مَسْتُورَاتٌ لَا يُمْكِنُ طَلَبُ الزِّنَا مِنْهُنَّ. وَقَوْلُهُ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً يَغْفِرُ لَكُمْ مَا قَدْ سَلَفَ بِرَحْمَتِهِ وَيُثِيبُكُمْ عَلَى مَا تَأْتُونَ بِهِ راحما عليكم.
O'nun: { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ } “Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır” kavli hakkında: Onların hür kadınlar olduklarının bilinmesi ve böylece peşlerine düşülmemesi olduğu söylenmiştir. Şöyle denilmesi de mümkündür: Murad, onların zina etmeyen kimseler olduklarının bilinmesidir; çünkü avret olmadığı halde yüzünü örten bir kadının avret yerini açacağına tamah edilmez; böylece onların iffetli ve örtülü oldukları, kendilerinden zinanın talep edilemeyeceği bilinir. O'nun: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” kavli; geçmiş olanları rahmetiyle sizin için bağışlar ve size merhamet ederek yerine getirdiğiniz şeylere karşılık sizi mükâfatlandırır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٦٠]
[Ahzâb Suresi (33): 60. Ayet]
لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠)
{ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haberler yayanlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler.”
لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُشْرِكِ الَّذِي يُؤْذِي اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَالْمُجَاهِرِ الَّذِي يُؤْذِي الْمُؤْمِنِينَ، ذَكَرَ حَالَ الْمُسِرِّ الَّذِي يُظْهِرُ الْحَقَّ وَيُضْمِرُ الْبَاطِلَ وَهُوَ الْمُنَافِقُ، وَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ مِنْ قَبْلُ أَقْوَامًا ثَلَاثَةً نَظَرًا إِلَى اعْتِبَارِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: وَهُمُ الْمُؤْذُونَ اللَّهَ، وَالْمُؤْذُونَ الرَّسُولَ، وَالْمُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ، ذَكَرَ مِنَ الْمُسِرِّينَ ثَلَاثَةً نَظَرًا إِلَى اعْتِبَارِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ أَحَدُهَا: الْمُنَافِقُ الَّذِي يُؤْذِي اللَّهَ سِرًّا وَالثَّانِي: الَّذِي/ فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ الَّذِي يُؤْذِي الْمُؤْمِنَ بِاتِّبَاعِ نِسَائِهِ وَالثَّالِثُ:
Allah'ı ve Resûlünü inciten müşrikin ve müminleri inciten açıktan düşmanlık edenin halini zikredince, hakkı açığa vurup batılı gizleyen gizli kimsenin —yani münafığın— halini zikretmiştir. Daha önce zikredilenler üç hususun itibara alınması açısından üç topluluk idi ki onlar: Allah'ı incitenler, Resûl'ü incitenler ve müminleri incitenlerdir; gizleyenlerden de üç hususun itibara alınması açısından üçünü zikretmiştir: Birincisi: Allah'ı gizlice inciten münafık; ikincisi: / Hanımlarının peşine düşmek suretiyle mümini inciten, kalbinde hastalık bulunan kimse; üçüncüsü ise:
الْمُرْجِفُ الَّذِي يُؤْذِي النَّبِيَّ ﵇ بِالْإِرْجَافِ بِقَوْلِهِ غُلِبَ مُحَمَّدٌ وَسَيَخْرُجُ مِنَ الْمَدِينَةِ وَسَيُؤْخَذُ، وَهَؤُلَاءِ وَإِنْ كَانُوا قَوْمًا وَاحِدًا إِلَّا أَنَّ لَهُمْ ثَلَاثَ اعْتِبَارَاتٍ وَهَذَا فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَابِ: ٣٥] حَيْثُ ذَكَرَ أَصْنَافًا عَشَرَةً وَكُلُّهُمْ يُوجَدُ فِي وَاحِدٍ فَهُمْ وَاحِدٌ بِالشَّخْصِ كَثِيرٌ بِالِاعْتِبَارِ وَقَوْلُهُ: لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ أَيْ لَنُسَلِّطَنَّكَ عَلَيْهِمْ ولنخرجنهم من المدينة، ثم لا يجاوزونك وَتَخْلُو الْمَدِينَةُ مِنْهُمْ بِالْمَوْتِ أَوِ الْإِخْرَاجِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ، فَإِذَا أَغْرَيْنَاكَ لَا يُجَاوِرُونَكَ، وَالْأَوَّلُ:
'Muhammed mağlup oldu, yakında Medine'den çıkacak ve yakalanacak' diyerek asılsız haberler yaymak suretiyle Peygamber aleyhisselâm'ı inciten bozguncudur. Bunlar tek bir topluluk olsalar bile üç ayrı itibara sahiptirler. Bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Ahzâb: 35] kavlinin mukabilindedir; zira orada on sınıf zikretmiştir ve hepsi tek bir şahısta bulunabilir; binaenaleyh onlar şahıs bakımından bir, itibar bakımından çokturlar. O'nun: { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } kavli, yani mutlaka seni onlara musallat ederiz ve onları Medine'den çıkarırız; sonra seninle komşuluk edemezler ve Medine ölümle yahut sürgünle onlardan temizlenir. Muradın, 'Seni onlara musallat ederiz; seni musallat ettiğimizde de seninle komşuluk edemezler' olması da muhtemeldir. Birincisi:
كَقَوْلِ الْقَائِلِ يَخْرُجُ فُلَانٌ وَيَقْرَأُ إِشَارَةً إِلَى أَمْرَيْنِ وَالثَّانِي: كَقَوْلِهِ يَخْرُجُ فُلَانٌ وَيَدْخُلُ السُّوقَ فَفِي الْأَوَّلِ يَقْرَأُ وَإِنْ لَمْ يَخْرُجْ وَفِي الثَّانِي لَا يَدْخُلُ إِلَّا إِذَا خَرَجَ. وَالِاسْتِثْنَاءُ فِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ النَّبِيَّ ﵇ أَنَّهُ يُخْرِجُ أَعْدَاءَهُ مِنَ الْمَدِينَةِ وَيَنْفِيهِمْ عَلَى يَدِهِ إِظْهَارًا لِشَوْكَتِهِ، وَلَوْ كَانَ النَّفْيُ بِإِرَادَةِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ النَّبِيِّ لَأَخْلَى الْمَدِينَةَ عَنْهُمْ فِي أَلْطَفِ آنٍ [بِقَوْلِهِ] كُنْ فَيَكُونُ، وَلَكِنْ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ عَلَى يَدِ النَّبِيِّ لَا يَقَعُ ذَلِكَ إِلَّا بِزَمَانٍ وَإِنْ لَطُفَ فَقَالَ: ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا وهو أن يتهيئوا ويتأهبوا للخروج. ثم قال تعالى:
Söz söyleyenin 'Filan çıkar ve okur' sözü gibidir ki iki ayrı işe işarettir. İkincisi ise 'Filan çıkar ve çarşıya girer' sözü gibidir; zira birincisinde çıkmasa da okur, ikincisinde ise ancak çıktığı takdirde girer. İstisnada bir incelik vardır: Allah Teâlâ Peygamber aleyhisselâm'a, onun gücünü ve kuvvetini göstermek için düşmanlarını Medine'den çıkaracağını ve onları onun eliyle süreceğini vadetmiştir. Şayet sürgün Peygamber'in vasıtası olmaksızın sadece Allah'ın iradesiyle olsaydı, 'Ol' deyip oluvermesiyle şehri en kısa bir anda onlardan boşaltırdı. Fakat Allah bunun Peygamber'in eliyle olmasını murad edince, bu durum ne kadar kısa olsa da ancak bir zaman içinde gerçekleşir; binaenaleyh: { ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا } “Sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler” buyurmuştur ki bu da onların çıkmak için hazırlanıp toparlanmalarıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٦١]
[Ahzâb Suresi (33): 61. Ayet]
مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١)
{ مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) } “Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler.”
أَيْ فِي ذَلِكَ الْقَلِيلِ الَّذِي يُجَاوِرُونَكَ فِيهِ يَكُونُونَ مَلْعُونِينَ مَطْرُودِينَ مِنْ بَابِ اللَّهِ وَبَابِكَ وَإِذَا خَرَجُوا لَا يَنْفَكُّونَ عَنِ الْمَذَلَّةِ، وَلَا يَجِدُونَ مَلْجَأً بَلْ أَيْنَمَا يَكُونُونَ يُطْلَبُونَ وَيُؤْخَذُونَ وَيُقْتَلُونَ. ثم قال تعالى:
Yani seninle komşuluk ettikleri o pek az [zaman] içinde de Allah'ın kapısından ve senin kapından kovulmuş lanetliler olurlar; çıktıklarında ise zilletten kurtulamazlar ve hiçbir sığınak bulamazlar; bilakis nerede olurlarsa arandıkları yerde yakalanırlar ve öldürülürler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٦٢]
[Ahzâb Suresi (33): 62. Ayet]
سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢)
{ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢) } “Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”
يَعْنِي هَذَا لَيْسَ بِدْعًا بِكُمْ بَلْ هُوَ سُنَّةٌ جَارِيَةٌ وَعَادَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ تُفْعَلُ بِالْمُكَذِّبِينَ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا أَيْ لَيْسَتْ هَذِهِ السُّنَّةُ مِثْلَ الْحُكْمِ الَّذِي يُبَدَّلُ وَيُنْسَخُ فَإِنَّ النَّسْخَ يَكُونُ فِي الْأَحْكَامِ، أَمَّا الْأَفْعَالُ وَالْأَخْبَارُ فَلَا تُنْسَخُ ثم قال
Yani bu size özgü yeni bir şey değildir; bilakis yalanlayanlara uygulanan cari bir sünnet ve sürekli bir âdettir. 'Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın' kavli; yani bu sünnet, değiştirilen ve neshedilen hüküm gibi değildir; zira nesh hükümlerde olur, fiiller ve haberler ise neshedilmez. Sonra şöyle buyurdu: