[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٦٣]
[Ahzâb Suresi (33): 63. Ayet]
يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣)
{ يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣) } “İnsanlar sana kıyamet vaktini sorarlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de o kıyamet yakındır!”
لَمَّا بَيَّنَ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا أَنَّهُمْ يُلْعَنُونَ وَيُهَانُونَ وَيُقْتَلُونَ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ حَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَذَكَّرَهُمْ بِالْقِيَامَةِ وَذَكَرَ مَا يَكُونُ لَهُمْ فيها فقال: يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ أَيْ عَنْ وَقْتِ الْقِيَامَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ لَا يَتَبَيَّنُ لَكُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ أَخْفَاهَا لِحِكْمَةٍ هِيَ امْتِنَاعُ الْمُكَلَّفِ عَنِ الِاجْتِرَاءِ وَخَوَّفَهُمْ مِنْهَا فِي كُلِّ وَقْتٍ.
[Allah Teâlâ] onların dünyadaki durumlarını, lanetleneceklerini, alçaltılacaklarını ve öldürüleceklerini beyan edince ahiretteki durumlarını da açıklamak istedi. Bu sebeple onlara kıyameti hatırlattı ve orada kendileri için ne olacağını zikrederek: { يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ } “İnsanlar sana kıyamet vaktini sorarlar” yani kıyametin vaktini sorarlar, { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır'” [buyurdu], size açıklanmaz. Zira Allah, mükellefin [günah işlemeye] cüret etmesine engel olmak ve onları her vakit bundan korkutmak gibi bir hikmetten dolayı onu gizlemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً إِشَارَةً إِلَى التَّخْوِيفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ اللَّهُ يَعْلَمُ مَتَى يَكُونُ الْأَمْرُ الْفُلَانِيُّ يُنْبِئُ عَنْ إِبْطَاءِ الْأَمْرِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ يُطَالِبُ مَدْيُونًا بِحَقِّهِ فَإِنِ اسْتَمْهَلَهُ شَهْرًا أَوْ شَهْرَيْنِ رُبَّمَا يَصْبِرُ ذَلِكَ، وَإِنْ قَالَ لَهُ اصْبِرْ إِلَى أَنْ يَقْدَمَ فُلَانٌ مِنْ سَفَرِهِ يَقُولُ اللَّهُ يَعْلَمُ مَتَى يَجِيءُ فُلَانٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَجِيءُ فُلَانٍ قبل انقضاء تلك المدة فقال هاهنا: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً يَعْنِي هِيَ فِي عِلْمِ اللَّهِ فَلَا تَسْتَبْطِئُوهَا فَرُبَّمَا تَقَعُ عَنْ قَرِيبٍ وَالْقَرِيبُ فَعِيلٌ يَسْتَوِي فِيهِ المذكر والمؤنث، قال تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَافِ: ٥٦] وَلِهَذَا لَمْ يقل لعل الساعة تكون قريبة.
Sonra Allah Teâlâ, korkutmaya işaret ederek şöyle buyurdu: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de o kıyamet yakındır!” Zira bir kimsenin 'Şu işin ne zaman olacağını Allah bilir' sözü, o işin gecikeceğini ima eder. Görmez misin ki bir borçludan hakkını talep eden kimse, borçlu kendisinden bir veya iki ay süre istese belki buna sabreder. Fakat borçlu ona 'Falanca kimse yolculuktan dönünceye kadar bekle' dese, [alacaklı] 'Falancanın ne zaman geleceğini Allah bilir' der. Oysa falancanın gelmesi o sürenin bitiminden önce de olabilir. İşte burada Allah Teâlâ: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de o kıyamet yakındır!” buyurmuştur. Yani o, Allah'ın ilmindedir, binaenaleyh onu gecikecek sanmayın; belki de pek yakında vuku bulur. “Karîb” kelimesi “faîl” vezninde olup müzekker ve müenneste eşittir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [A'râf 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” buyurmuştur. Bundan dolayı [ayette] “lealle's-sâate tekûnu karîbeten” dememiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Ahzâb Suresi (33): 64-65. Ayetler]
إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥)
{ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥) } “Şüphesiz Allah, kâfirleri lanetlemiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebedî kalacaklardır; ne bir dost bulabilirler ne de bir yardımcı.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً خالِدِينَ فِيها أَبَداً يَعْنِي كَمَا أَنَّهُمْ مَلْعُونُونَ فِي الدُّنْيَا عِنْدَكُمْ فَكَذَلِكَ مَلْعُونُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً [الْأَحْزَابِ: ٥٧] خالِدِينَ فِيها أَبَداً مُطِيلِينَ الْمُكْثَ فِيهَا مُسْتَمِرِّينَ لَا أَمَدَ لِخُرُوجِهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Şüphesiz Allah, kâfirleri lanetlemiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebedî kalacaklardır.” Yani onlar sizin katınızda dünyada lanetlenmiş oldukları gibi, Allah katında da lanetlenmişlerdir ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır; nitekim Allah Teâlâ: { لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً } [Ahzâb 57] “Allah onlara dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” buyurmuştur. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebedî kalacaklardır”, yani orada kalışlarını sürekli uzatarak [kalırlar], oradan çıkışları için bir süre yoktur.
وَقَوْلُهُ: لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً. لَمَّا ذَكَرَ خُلُودَهُمْ بَيَّنَ تَحْقِيقَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُعَذَّبَ لَا يُخَلِّصُهُ مِنَ الْعَذَابِ إِلَّا صَدِيقٌ يَشْفَعُ لَهُ أَوْ نَاصِرٌ يَدْفَعُ عَنْهُ، وَلَا ولي لهم يشفع ولا نصير يدفع. ثم قال تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Ne bir dost bulabilirler ne de bir yardımcı” kavline gelince: Onların ebedî kalışlarını zikredince bunun tahakkukunu beyan etti. Zira azap göreni azaptan ancak kendisine şefaat edecek bir dost veya azabı savacak bir yardımcı kurtarabilir. Oysa onların ne şefaat edecek bir dostu ne de [azabı] savacak bir yardımcısı vardır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]
[Ahzâb Suresi (33): 66-68. Ayetler]
يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨)
{ يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨) } “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün: 'Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!' derler. Ve derler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!'”
لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا شَفِيعَ لَهُمْ يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ بَيَّنَ أَنَّ بَعْضَ أَعْضَائِهِمْ أَيْضًا لَا يَدْفَعُ الْعَذَابَ عَنِ الْبَعْضِ بِخِلَافِ عَذَابِ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَدْفَعُ عَنْ وَجْهِهِ الضَّرْبَةَ اتِّقَاءً بِيَدِهِ فَإِنَّ مَنْ يَقْصِدُ رَأْسَهُ وَوَجْهَهُ تَجِدُهُ يَجْعَلُ يَدَهُ جُنَّةً أَوْ يُطَأْطِئُ رَأْسَهُ كَيْ لَا يُصِيبَ وَجْهَهُ، وَفِي الْآخِرَةِ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ فَمَا ظَنُّكَ بِسَائِرِ أَعْضَائِهِمُ الَّتِي تُجْعَلُ جُنَّةً لِلْوَجْهِ وَوِقَايَةً لَهُ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا فَيَتَحَسَّرُونَ وَيَنْدَمُونَ حَيْثُ لَا تُغْنِيهِمُ النَّدَامَةُ وَالْحَسْرَةُ، لِحُصُولِ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ الْخَلَاصَ لَيْسَ إِلَّا لِلْمُطِيعِ. ثُمَّ يَقُولُونَ: إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا يَعْنِي بَدَلَ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَطَعْنَا السَّادَةَ وَبَدَلَ طَاعَةِ الرَّسُولِ أَطَعْنَا الْكُبَرَاءَ وَتَرَكْنَا طَاعَةَ سَيِّدِ السَّادَاتِ وَأَكْبَرِ الْأَكَابِرِ/ فَبَدَّلْنَا الْخَيْرَ بِالشَّرِّ، فَلَا جَرَمَ فَاتَنَا خَيْرُ الْجِنَانِ وَأُوتِينَا شَرَّ النِّيرَانِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يَطْلُبُونَ بَعْضَ التَّشَفِّي بِتَعْذِيبِ الْمُضِلِّينَ وَيَقُولُونَ: رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً أَيْ بِسَبَبِ ضَلَالِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ وَفِي قوله تعالى: ضِعْفَيْنِ (مِنَ الْعَذابِ) وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ الدُّعَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ حُصُولِ الأمر
[Allah Teâlâ] onların üzerinden azabı savacak hiçbir şefaatçinin bulunmadığını beyan edince, dünya azabının aksine organlarından bir kısmının da diğer kısmından azabı savamayacağını beyan etti. Zira insan, eliyle korunarak yüzünden darbeyi savar; başını ve yüzünü hedef alan birini gördüğünde, elini kalkan yapar veya yüzüne isabet etmesin diye başını eğer. Ahirette ise yüzleri ateşte evrilip çevrilir; artık yüze kalkan ve siper yapılan diğer organları var sen düşün! { يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } “Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik! derler” ve kurtuluşun ancak itaat edene ait olduğunu bildikleri için, pişmanlık ve hasretin kendilerine fayda vermeyeceği bir yerde hasret çeker ve pişman olurlar. Sonra şöyle derler: { إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } “Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk”; yani Allah Teâlâ'ya itaat yerine efendilere, Peygamber'e itaat yerine büyüklere itaat ettik; efendilerin Efendisi'ne ve büyüklerin en Büyüğü'ne itaati terk ettik de hayrı şerle değiştirdik. Dolayısıyla cennetlerin hayrını kaçırdık ve ateşlerin şerrine uğratıldık. Sonra saptıranların azap görmesiyle bir nebze teselli bulmak isterler ve: { رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!” derler; yani sapıklıkları ve saptırmaları sebebiyle. Allah Teâlâ'nın: { ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!” kavlinde latif bir mana vardır: Dua ancak dua edilen şeyin gerçekleşmemiş olması durumunda yapılır;
الْمَدْعُوِّ بِهِ وَالْعَذَابُ كَانَ حَاصِلًا لَهُمْ وَاللَّعْنُ كَذَلِكَ فَطَلَبُوا مَا لَيْسَ بِحَاصِلٍ وَهُوَ زِيَادَةُ الْعَذَابِ بِقَوْلِهِمْ:
Oysa azap da lanet de onlar için zaten gerçekleşmişti. Bu yüzden gerçekleşmemiş olanı, yani azabın artırılmasını şu sözleriyle talep ettiler:
ضِعْفَيْنِ وَزِيَادَةُ اللَّعْنِ بِقَوْلِهِمْ: لَعْناً كَبِيراً.
{ ضِعْفَيْنِ } “İki kat” ve lanetin artırılmasını da: { لَعْناً كَبِيراً } “Büyük bir lanetle” sözleriyle [talep ettiler].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٦٩]
[Ahzâb Suresi (33): 69. Ayet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında pek itibarlı idi.”
لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مَنْ يُؤْذِي اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُلْعَنُ وَيُعَذَّبُ وَكَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى إِيذَاءٍ هُوَ كُفْرٌ، أَرْشَدَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ إِيذَاءٍ هُوَ دُونَهُ وَهُوَ لَا يُورِثُ كُفْرًا، وَذَلِكَ مِثْلُ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقِسْمَةِ النَّبِيِّ ﵇ وَبِحُكْمِهِ بِالْفَيْءِ لِبَعْضٍ وغير ذلك فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى وَحَدِيثُ إِيذَاءِ مُوسَى مُخْتَلَفٌ فِيهِ، قَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ إِيذَاؤُهُمْ إِيَّاهُ بِنِسْبَتِهِ إِلَى عَيْبٍ فِي بَدَنِهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: [إِنَّ] قَارُونَ قَرَّرَ مَعَ امْرَأَةٍ فَاحِشَةٍ حَتَّى تَقُولَ عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّ مُوسَى زَنَى بِي فَلَمَّا جَمَعَ قَارُونُ الْقَوْمَ وَالْمَرْأَةُ حَاضِرَةٌ أَلْقَى اللَّهُ فِي قَلْبِهَا أَنَّهَا صَدَقَتْ وَلَمْ تَقُلْ مَا لُقِّنَتْ وَبِالْجُمْلَةِ الْإِيذَاءُ الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ كَافٍ وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [الْمَائِدَةِ: ٢٤] وَقَوْلُهُمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَةِ: ٥٥] وَقَوْلُهُمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ [الْبَقَرَةِ: ٦١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَقَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا تَكُونُوا أَمْثَالَهُمْ إِذَا طَلَبَكُمُ الرَّسُولُ إِلَى الْقِتَالِ أَيْ لَا تَقُولُوا: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا وَلَا تَسْأَلُوا مَا لَمْ يُؤْذَنْ لَكُمْ فِيهِ: «وَإِذَا أَمَرَكُمُ الرَّسُولُ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» وَقَوْلُهُ: فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا عَلَى الْأَوَّلِ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ أَبْرَزَ جِسْمَهُ لِقَوْمِهِ فَرَأَوْهُ وَعَلِمُوا فَسَادَ اعْتِقَادِهِمْ وَنَطَقَتِ المرأة بالحق وأمر الملائكة حتى عبروا بهرون عَلَيْهِمْ فَرَأَوْهُ غَيْرَ مَجْرُوحٍ فَعَلِمُوا بَرَاءَةَ مُوسَى ﵇ عَنْ قَتْلِهِ الَّذِي رَمَوْهُ بِهِ، وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا أَيْ أَخْرَجَهُ عَنْ عُهْدَةِ مَا طَلَبُوا بِإِعْطَائِهِ الْبَعْضَ إِيَّاهُمْ وَإِظْهَارِهِ عَدَمَ جَوَازِ الْبَعْضِ وَبِالْجُمْلَةِ قَطَعَ اللَّهُ حُجَّتَهُمْ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ وَغَضِبَ عَلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ:
Allah Teâlâ, Allah'a ve Resûlü'ne eziyet edenin lanetleneceğini ve azap göreceğini beyan edince ve bu da küfür olan bir eziyete işaret olunca; müminleri bundan daha aşağı seviyedeki ve küfrü gerektirmeyen bir eziyetten kaçınmaya yöneltti. Bu da Peygamber aleyhisselâm'ın taksimatına ve fey gelirini bazısına hükmetmesine razı olmayan kimse ve benzerleri gibidir. Nitekim: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” buyurmuştur. Mûsâ'ya yapılan eziyet hadisesi hakkında ihtilaf edilmiştir: Bazıları bunun, bedeninde bir ayıp nispet ederek ona eziyet etmeleri olduğunu söyledi. Bazıları da şöyle dedi: Karun, ahlaksız bir kadınla anlaştı; kadın İsrâiloğulları'nın yanında 'Mûsâ benimle zina etti' diyecekti. Karun kavmi toplayıp kadın da hazır bulununca, Allah kadının kalbine doğruyu ilham etti ve kadın kendisine telkin edileni söylemedi. Hülasa, Kur'an'da zikredilen eziyet yeterlidir; o da onların Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } [Mâide 24] “Sen ve Rabbin gidin savaşın” demeleri, { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } [Bakara 55] “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” demeleri ve { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } [Bakara 61] “Tek bir yemeğe asla katlanamayız” demeleri ve benzerleridir. Allah Teâlâ müminlere, Resûl onları savaşa çağırdığında onlar gibi olmayın, yani { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Sen ve Rabbin gidin savaşın” demeyin ve size izin verilmeyen şeyleri sormayın [buyurdu]: «Resûl size bir şey emrettiğinde, gücünüz yettiğince onu yerine getirin.» Allah Teâlâ'nın: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı” kavli birinci görüşe göre açıktır; çünkü bedenini kavmine gösterdi, onlar da görüp inançlarının bozukluğunu anladılar; kadın da hakkı söyledi; meleklere Harun'u onların üzerinden geçirmeleri emredildi, onu yarasız beresiz gördüler ve Mûsâ aleyhisselâm'ın, kendisine isnat ettikleri katil suçundan berî olduğunu anladılar. Zikrettiğimiz görüşe göre ise { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı” kavli, istediklerinin bir kısmını onlara verip bir kısmının da caiz olmadığını açıklayarak onu onların taleplerinin sorumluluğundan kurtarması demektir. Hülasa Allah onların hüccetlerini kesti, sonra üzerlerine zillet ve meskenet damgası vurdu ve onlara gazap etti. Allah Teâlâ'nın:
وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً أَيْ ذَا وَجَاهَةٍ وَمَعْرِفَةٍ، وَالْوَجِيهُ هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَكُونُ لَهُ وَجْهٌ أَيْ يَكُونُ مَعْرُوفًا بِالْخَيْرِ، وَكُلُّ أَحَدٍ وَإِنْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ مَعْرُوفًا لَكِنَّ الْمَعْرِفَةَ الْمُجَرَّدَةَ لَا تَكْفِي فِي الْوَجَاهَةِ، فَإِنَّ مَنْ عَرَفَ غَيْرَهُ لِكَوْنِهِ خَادِمًا لَهُ وَأَجِيرًا عِنْدَهُ لَا يُقَالُ هُوَ وَجِيهٌ عِنْدَ فُلَانٍ، وَإِنَّمَا الْوَجِيهُ مَنْ يَكُونُ لَهُ خِصَالٌ حَمِيدَةٌ تَجْعَلُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يعرف ولا ينكر وكان كذلك.
{ وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً } “O, Allah katında pek itibarlı idi” kavli; yani itibar ve marifet sahibi idi. “Vecîh” (وَجِيه), yüzü olan yani hayırla tanınan kimsedir. Her fert Allah katında bilinir olsa da, sırf bilinmek itibarlı olmak için yetmez. Zira bir kimse başkasını hizmetçisi veya işçisi olduğu için tanısa, o kimse hakkında 'falancanın yanında itibarlıdır' denilmez. İtibarlı kimse ancak kendisini bilinir kılan ve inkâr edilmez yapan övgüye değer hasletlere sahip kimsedir; Mûsâ da böyle idi.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Ahzâb Suresi (33): 70-71. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki Allah amellerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir.”
ثم قال تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً، يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أَرْشَدَهُمْ إِلَى مَا يَنْبَغِي أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُمْ مِنَ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ، أَمَّا الْأَفْعَالُ فَالْخَيْرُ، وَأَمَّا الْأَقْوَالُ فَالْحَقُّ لِأَنَّ مَنْ أَتَى بِالْخَيْرِ وَتَرَكَ الشَّرَّ فَقَدِ اتَّقَى اللَّهَ وَمَنْ قَالَ الصِّدْقَ قَالَ قَوْلًا سَدِيدًا، ثُمَّ وَعَدَهُمْ عَلَى الْأَمْرَيْنِ بِأَمْرَيْنِ:
Sonra Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً، يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki Allah amellerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın” [buyurarak] kendilerinden sadır olması gereken fiil ve sözlere onları yönlendirdi. Fiillere gelince hayırdır; sözlere gelince haktır. Zira hayrı işleyip şerri terk eden kimse Allah'tan korkmuş olur; doğruyu söyleyen de dosdoğru söz söylemiş olur. Sonra bu iki emre karşılık onlara iki şey vadetti:
عَلَى الْخَيْرَاتِ بِإِصْلَاحِ الْأَعْمَالِ فَإِنَّ بِتَقْوَى اللَّهِ يَصْلُحُ الْعَمَلُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يُرْفَعُ وَيَبْقَى فَيَبْقَى فَاعِلُهُ خَالِدًا فِي الْجَنَّةِ، وَعَلَى الْقَوْلِ السَّدِيدِ بِمَغْفِرَةِ الذُّنُوبِ.
Hayırlara karşı amellerin ıslahını [vadetti]; zira Allah korkusuyla amel düzelir, salih amel yükseltilir ve baki kalır, böylece onu işleyen de cennette ebedî kalır; dosdoğru söze karşı ise günahların bağışlanmasını [vadetti].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً فَطَاعَةُ اللَّهِ هِيَ طَاعَةُ الرَّسُولِ، وَلَكِنْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا لِبَيَانِ شَرَفِ فِعْلِ الْمُطِيعِ فَإِنَّهُ يَفْعَلْهُ الْوَاحِدُ اتَّخَذَ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا وَعِنْدَ الرَّسُولِ يَدًا وَقَوْلُهُ: فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً جَعَلَهُ عَظِيمًا مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مِنْ عَذَابٍ عَظِيمٍ وَالنَّجَاةُ مِنَ الْعَذَابِ تَعْظُمُ بِعِظَمِ العذاب.
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir” buyurdu. Allah'a itaat Resûl'e itaatin ta kendisidir; fakat itaat edenin fiilinin şerefini beyan etmek için ikisini bir arada zikretti. Zira kul tek bir fiili işlediğinde, hem Allah katında bir ahit hem de Resûl katında bir minnet ve hak elde etmiş olur. Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً } “Muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir” kavli iki yönden büyük kılınmıştır: Birincisi, onun büyük bir azaptan kurtuluş olmasıdır; nitekim azaptan kurtulmak azabın büyüklüğüyle büyür.
حَتَّى إِنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَضْرِبَ غَيْرَهُ سَوْطًا ثُمَّ نَجَا مِنْهُ لَا يُقَالُ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا، لِأَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي نَجَا مِنْهُ لَوْ وَقَعَ مَا كَانَ يَتَفَاوَتُ الْأَمْرُ تَفَاوُتًا كَثِيرًا وَالثَّانِي: أَنَّهُ وَصَلَ إِلَى ثَوَابٍ كَثِيرٍ وَهُوَ الثَّوَابُ الدَّائِمُ الْأَبَدِيُّ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Hatta bir kimse diğerine bir kırbaç vurmak istese ve o da bundan kurtulsa, buna büyük bir kurtuluşa erdi denilmez; çünkü kurtulduğu azap vuku bulsaydı bile durum çok büyük bir fark oluşturmazdı. İkincisi ise, çok büyük bir sevaba, yani daimi ve ebedî sevaba kavuşmuş olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٧٢]
[Ahzâb Suresi (33): 72. Ayet]
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢)
{ إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o pek zalim, pek cahildir.”
لَمَّا أَرْشَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَأَدَّبَ النَّبِيَّ ﵇ بِأَحْسَنِ الْآدَابِ، بَيَّنَ أَنَّ التَّكْلِيفَ الَّذِي وَجَّهَهُ اللَّهُ إِلَى الْإِنْسَانِ أَمْرٌ عَظِيمٌ فَقَالَ: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ أَيِ التَّكْلِيفَ وَهُوَ الْأَمْرُ بِخِلَافِ مَا فِي الطَّبِيعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النوع من التكليف ليس في السموات وَلَا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ الْأَرْضَ وَالْجَبَلَ وَالسَّمَاءَ كُلُّهَا عَلَى مَا خُلِقَتْ عَلَيْهِ الْجَبَلُ لَا يُطْلَبُ مِنْهُ السَّيْرُ وَالْأَرْضُ لَا يُطْلَبُ مِنْهَا الصُّعُودُ وَلَا مِنَ السَّمَاءِ الْهُبُوطُ وَلَا فِي الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَإِنْ كَانُوا مَأْمُورِينَ مَنْهِيِّينَ عَنْ أَشْيَاءَ لَكِنَّ ذَلِكَ لَهُمْ كَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ لَنَا فَيُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ كَمَا يَشْتَغِلُ الْإِنْسَانُ بِأَمْرٍ مُوَافِقٍ لِطَبْعِهِ، وَفِي الْآيَةِ مسائل:
Allah Teâlâ müminleri güzel ahlaka yöneltip Peygamber aleyhisselâm'ı en güzel edeplerle edeplendirince, insana yönelttiği teklifin pek büyük bir iş olduğunu beyan ederek: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ } “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik” buyurdu. Yani tabiatta olanın hilafına bir buyruk olan teklifi teklif ettik. Bil ki bu türden bir teklif göklerde ve yerde yoktur; çünkü yer, dağ ve göklerin tamamı ne üzere yaratıldılarsa o hal üzeredirler. Dağdan yürümesi, yerden yükselmesi, gökten ise aşağı inmesi istenmez. Meleklerde de bu yoktur; zira melekler her ne kadar birtakım şeylerle emrolunup birtakım şeylerden nehyedildilerse de bu onlar için bizim yememiz ve içmemiz gibidir; insanın tabiatına uygun bir işle meşgul olması gibi gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih ederler. Ayette birkaç mesele vardır:
الأولى: في الأمانة وجوه كثيرة منهم مَنْ قَالَ هُوَ التَّكْلِيفُ وَسُمِّيَ أَمَانَةً لِأَنَّ مَنْ قَصَّرَ فِيهِ/ فَعَلَيْهِ الْغَرَامَةُ، وَمَنْ وَفَّرَ فَلَهُ الْكَرَامَةُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَهُوَ بَعِيدٌ فَإِنَّ السموات وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ بِأَلْسِنَتِهَا نَاطِقَةٌ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْأَعْضَاءُ فَالْعَيْنُ أَمَانَةٌ يَنْبَغِي أَنْ يَحْفَظَهَا وَالْأُذُنُ كَذَلِكَ وَالْيَدُ كَذَلِكَ، وَالرِّجْلُ وَالْفَرْجُ وَاللِّسَانُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ بِمَا فِيهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birincisi: Emanet hakkında pek çok görüş vardır: Bazıları onun teklif olduğunu söylediler. Ona emanet denilmiştir; çünkü onda kusur edene cereme ve ceza, onu hakkıyla yerine getirene ise ikram ve mükâfat vardır. Bazıları onun 'Lâ ilâhe illallâh' sözü olduğunu söylediler ki bu uzaktır; zira gökler, yer ve dağlar kendi lisanlarıyla Allah'ın bir olduğuna, O'ndan başka ilah olmadığına şahittir. Bazıları organlar olduğunu söylediler; göz korunması gereken bir emanettir, kulak da böyledir, el de böyledir; ayak, tenasül uzvu ve dil de böyledir. Bazıları da onun içerdiği şeylerle birlikte Allah'ı tanımak (marifetullah) olduğunu söylediler. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْعَرْضِ وُجُوهٌ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ الْعَرْضُ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْحَشْرُ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُقَابَلَةُ أَيْ قَابَلْنَا الأمانة على السموات فرجحت الأمانة على أهل السموات والأرض.
İkinci Mesele: “Arz” (عَرْض) hakkında görüşler vardır: Bazıları muradın teklif ve sunma olduğunu, bazıları haşr olduğunu, bazıları da mukayese ve tartma olduğunu söylediler; yani emaneti göklere mukayese ettik de emanet, gökler ve yer ehlinden daha ağır bastı.
المسألة الثالثة: في السموات وَالْأَرْضِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ هِيَ بِأَعْيَانِهَا، وَالثَّانِي: الْمُرَادُ أَهْلُوهَا، فَفِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: إِنَّا عرضنا الأمانة على أهل السموات وَالْأَرْضِ.
Üçüncü Mesele: Gökler ve yer hakkında iki görüş vardır: Birincisi, muradın bizzat kendileri olduğudur. İkincisi ise, muradın onların ehli olduğudur; buna göre takdiri 'Biz emaneti göklerin ve yerin ehline teklif ettik' şeklinde olan bir gizli lafız (izmar) vardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها لَمْ يَكُنْ إِبَاؤُهُنَّ كَإِبَاءِ إِبْلِيسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ [الْحِجْرِ: ٣١] مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هُنَاكَ السُّجُودَ كَانَ فرضا، وهاهنا الْأَمَانَةُ كَانَتْ عَرْضًا وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْإِبَاءَ كَانَ هناك استكبارا وهاهنا اسْتِصْغَارًا اسْتَصْغَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَأَشْفَقْنَ مِنْها.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها } “Onlar onu yüklenmekten çekindiler” kavli: Onların çekinmesi, Allah Teâlâ'nın: { أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } [Hicr 31] “Secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” kavlindeki İblis'in kaçınması gibi değildir. Bu iki yöndendir: Birincisi, oradaki secde farz idi; buradaki emanet ise bir teklif ve sunma idi. İkincisi, oradaki kaçınma kibirlenmekten idi; buradaki ise nefislerini küçük görmekten, yetersiz bulmaktandı; nitekim: { وَأَشْفَقْنَ مِنْها } “ve ondan korktular” kavli buna delildir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَا سَبَبُ الْإِشْفَاقِ؟ نَقُولُ الْأَمَانَةُ لَا تُقْبَلُ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ عَزِيزًا صَعْبَ الْحِفْظِ كَالْأَوَانِي مِنَ الْجَوَاهِرِ الَّتِي تَكُونُ عَزِيزَةً سَرِيعَةَ الِانْكِسَارِ، فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَمْتَنِعُ عَنْ قَبُولِهَا وَلَوْ كَانَتْ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لَقَبِلَهَا وَلَوْ كَانَتْ مِنَ الزُّجَاجِ لَقَبِلَهَا، فِي الْأَوَّلِ لِأَمَانِهِ مِنْ هَلَاكِهَا، وَفِي الثَّانِي لِكَوْنِهَا غَيْرَ عَزِيزَةِ الْوُجُودِ وَالتَّكْلِيفُ كَذَلِكَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْوَقْتُ زَمَانَ شُهُبٍ وَغَارَةٍ فَلَا يَقْبَلُ الْعَاقِلُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الْوَدَائِعَ، وَالْأَمْرُ كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ وَجُنُودَهُ كَانُوا فِي قَصْدِ الْمُكَلَّفِينَ إذ العرض كَانَ بَعْدَ خُرُوجِ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ الثَّالِثُ: مُرَاعَاةُ الْأَمَانَةِ وَالْإِتْيَانُ بِمَا يَجِبُ كَإِيدَاعِ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَى الْعَلْفِ وَالسَّقْيِ وَمَوْضِعٍ مَخْصُوصٍ يَكُونُ بِرَسْمِهَا، فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَمْتَنِعُ مِنْ قَبُولِهَا بِخِلَافِ مَتَاعٍ يُوضَعُ فِي صُنْدُوقٍ أَوْ فِي زَاوِيَةِ بَيْتٍ وَالتَّكْلِيفُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى تَرْبِيَةٍ وَتَنْمِيَةٍ.
Beşinci Mesele: Korkup çekinmenin sebebi nedir? Deriz ki: Emanet birtakım sebeplerden dolayı kabul edilmez: Birincisi, mücevherden kaplar gibi değerli ve çabuk kırılan, korunması güç ve kıymetli bir şey olmasıdır. Akıllı kimse bunları [emanet olarak] almaktan kaçınır; şayet altın ve gümüşten olsaydı kabul ederdi, yahut camdan olsaydı yine kabul ederdi. Birincisinde zayi olmasından emin olduğu için, ikincisinde ise nadir ve pahalı bulunmadığı içindir. Teklif de böyledir. İkincisi, vaktin yağma ve baskın zamanı olmasıdır; akıllı kimse o vakitte emanet kabul etmez. Durum da böyleydi; zira şeytan ve orduları mükellefleri hedef almaktaydı, çünkü bu teklif Âdem'in cennetten çıkışından sonra idi. Üçüncüsü, emaneti gözetmek ve yem, su ile kendilerine tahsis edilmiş özel mekâna muhtaç hayvanların emanet edilmesi gibi gereken vecibeleri yerine getirmektir. Zira akıllı kimse bir sandığa veya evin bir köşesine konulan eşyanın aksine bunları kabul etmekten kaçınır. Teklif de böyledir; zira o, besleyip büyütmeye ve geliştirmeye muhtaçtır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: كَيْفَ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ وَلَمْ تَحْمِلْهَا هَذِهِ الْأَشْيَاءُ؟ فِيهِ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: بِسَبَبِ جَهْلِهِ بِمَا
Altıncı Mesele: İnsan onu nasıl yüklendi de bu varlıklar yüklenmedi? Bunda iki cevap vardır: Birincisi, insanın o emanette ne olduğunu
فِيهَا وَعِلْمِهِنَّ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْأَشْيَاءَ نَظَرَتْ إِلَى أَنْفُسِهِنَّ فَرَأَيْنَ ضَعْفَهُنَّ فَامْتَنَعْنَ، وَالْإِنْسَانُ نَظَرَ إِلَى جَانِبِ الْمُكَلِّفِ، وَقَالَ الْمُودِعُ عَالِمٌ قَادِرٌ لَا يَعْرِضُ الْأَمَانَةَ إِلَّا عَلَى أَهْلِهَا وَإِذَا أَوْدَعَ لَا يَتْرُكُهَا بَلْ يَحْفَظُهَا بِعَيْنِهِ وَعَوْنِهِ فَقَبِلَهَا، وَقَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الْفَاتِحَةِ: ٥] .
bilmeyişi, onların ise bilmesi sebebiyledir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } “Doğrusu o pek zalim, pek cahildir” buyurmuştur. İkincisi, o varlıklar kendi nefislerine baktılar, zayıflıklarını gördüler ve çekindiler. İnsan ise teklif edenin tarafına baktı ve: 'Emaneti veren her şeyi bilen ve her şeye gücü yetendir; emaneti ancak ehline teklif eder ve emanet bıraktığında da onu sahipsiz bırakmaz, bilakis inayeti ve yardımıyla onu korur' dedi, böylece onu kabul etti ve: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [Fâtiha 5] “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” dedi.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ آدَمُ ظَلَمَ نَفْسَهُ بِالْمُخَالَفَةِ وَلَمْ يَعْلَمْ مَا يُعَاقَبُ عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْرَاجِ مِنَ الْجَنَّةِ ثَانِيهَا: الْمُرَادُ الْإِنْسَانُ يَظْلِمُ بِالْعِصْيَانِ وَيَجْهَلُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْعِقَابِ ثَالِثُهَا: إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، أَيْ كَانَ مِنْ شَأْنِهِ الظُّلْمُ وَالْجَهْلُ/ يُقَالُ فَرَسٌ شَمُوسٌ وَدَابَّةٌ جَمُوحٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ أَيْ مِنْ شَأْنِهِ ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ الْإِنْسَانُ مِنْ شَأْنِهِ الظُّلْمُ وَالْجَهْلُ فَلَمَّا أُودِعَ الْأَمَانَةَ بَقِيَ بَعْضُهُمْ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ وَبَعْضُهُمْ تَرَكَ الظُّلْمَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ٨٢] وَتَرَكَ الْجَهْلَ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ آدَمَ ﵇: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَةِ: ٣١] وَقَالَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً:
Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } “Doğrusu o pek zalim, pek cahildir” kavli hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bundan murat Âdem'dir; muhalefet etmekle nefsine zulmetti ve cennetten çıkarılma cezasına çarptırılacağını bilemedi. İkincisi: Murad insandır; isyan etmekle zulmeder ve uğrayacağı azabı bilmez. Üçüncüsü: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } kavli; yani onun şanından zulüm ve cehalet vardı. Nitekim hırçın ata “şemûs”, serkeş hayvana “cemûh”, temizleyici suya “tahûr” denir; yani tabiatı böyledir. İşte insan da tabiatı gereği zulme ve cehalete meyillidir. Kendisine emanet tevdi edilince, bazısı bulunduğu hal üzere kaldı, bazısı ise Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } [En'âm 82] “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar” buyurduğu gibi zulmü terk etti. Âdem aleyhisselâm hakkında: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } [Bakara 31] “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyurduğu ve genel olarak müminler hakkında da şöyle buyurduğu gibi cehaleti terk etti:
وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] رَابِعُهَا: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا فِي ظَنِّ الْمَلَائِكَةِ حَيْثُ قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَبَيَّنَ عِلْمَهُ عِنْدَهُمْ حَيْثُ قَالَ تَعَالَى: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ [الْبَقَرَةِ: ٣١] وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ إِنَّ الْمَخْلُوقَ عَلَى قِسْمَيْنِ مُدْرِكٌ وَغَيْرُ مُدْرِكٍ، وَالْمُدْرِكُ مِنْهُ مَنْ يُدْرِكُ الْكُلِّيَّ وَالْجُزْئِيَّ مِثْلُ الْآدَمِيِّ، وَمِنْهُ مَنْ يُدْرِكُ الْجُزْئِيَّ كَالْبَهَائِمِ ثُمَّ تُدْرِكُ الشَّعِيرَ الَّذِي تَأْكُلُهُ وَلَا تَتَفَكَّرُ فِي عَوَاقِبِ الْأُمُورِ وَلَا تَنْظُرُ فِي الدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ، وَمِنْهُ مَنْ يُدْرِكُ الْكُلِّيَّ وَلَا يُدْرِكُ الْجُزْئِيَّ كَالْمَلَكِ يُدْرِكُ الْكُلِّيَّاتِ وَلَا يُدْرِكُ لَذَّةَ الْجِمَاعِ وَالْأَكْلِ، قَالُوا وَإِلَى هَذَا أَشَارَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ [الْبَقَرَةِ: ٣١] فَاعْتَرَفُوا بِعَدَمِ عِلْمِهِمْ بِتِلْكَ الْجُزْئِيَّاتِ وَالتَّكْلِيفُ لَمْ يَكُنْ إِلَّا عَلَى مُدْرِكِ الْأَمْرَيْنِ إِذْ لَهُ لَذَّاتٌ بِأُمُورٍ جُزْئِيَّةٍ، فَمُنِعَ مِنْهَا لِتَحْصِيلِ لَذَّاتٍ حَقِيقِيَّةٍ هِيَ مِثْلُ لَذَّةِ الْمَلَائِكَةِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَمَعْرِفَتِهِ، وَأَمَّا غَيْرُهُ فَإِنْ كَانَ مُكَلَّفًا يَكُونُ مُكَلَّفًا لَا بِمَعْنَى الْأَمْرِ بِمَا فِيهِ عَلَيْهِمْ كُلْفَةٌ وَمَشَقَّةٌ بَلْ بِمَعْنَى الْخِطَابِ فَإِنَّ الْمُخَاطَبَ يُسَمَّى مُكَلَّفًا لِمَا أَنَّ الْمُكَلَّفَ مُخَاطَبٌ فَسُمِّيَ الْمُخَاطَبُ مُكَلَّفًا وَفِي الْآيَةِ لِطَائِفُ الْأُولَى: الْأَمَانَةُ كَانَ عَرْضُهَا عَلَى آدَمَ فَقَبِلَهَا فَكَانَ أَمِينًا عَلَيْهَا وَالْقَوْلُ قَوْلُ الْأَمِينِ فَهُوَ فَائِزٌ، بَقِيَ أَوْلَادُهُ أَخَذُوا الْأَمَانَةَ مِنْهُ وَالْآخِذُ مِنَ الْأَمِينِ لَيْسَ بِمُؤْتَمَنٍ، وَلِهَذَا وَارِثُ الْمُودَعِ لَا يَكُونُ الْقَوْلُ قَوْلَهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ بُدٌّ مِنْ تَجْدِيدِ عَهْدٍ وَائْتِمَانٍ، فَالْمُؤْمِنُ اتَّخَذَ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَصَارَ أَمِينًا مِنَ اللَّهِ فَصَارَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ فَكَانَ لَهُ مَا كَانَ لِآدَمَ مِنَ الْفَوْزِ. وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَابِ:
{ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } [Âl-i İmrân 7] “İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık' derler” ve Allah Teâlâ: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } [Fâtır 28] “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” buyurmuştur. Dördüncüsü: Meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } [Bakara 30] “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” dedikleri zanlarına göre { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } “O pek zalim, pek cahildir” denilmiştir; Allah Teâlâ ise: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } [Bakara 31] “Haydi, şunların isimlerini bana bildirin” buyurarak onun ilmini meleklerin yanında ortaya koymuştur. Bazıları ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Yaratılmışlar idrak eden ve idrak etmeyen olmak üzere iki kısımdır. İdrak edenden kimi insan gibi hem küllîyi hem de cüz'îyi idrak eder. Kimi de hayvanlar gibi yalnızca cüz'îyi idrak eder; yediği arpayı idrak eder ama işlerin akıbetini düşünmez, delillere ve bürhanlara bakmaz. Kimi de melek gibi küllîyi idrak eder fakat cüz'îyi idrak etmez; küllîleri idrak eder lakin cinsel ilişki ve yeme zevkini idrak etmez. Dediler ki: Allah Teâlâ: { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } [Bakara 31] “Sonra onları meleklere gösterip: 'Haydi, şunların isimlerini bana bildirin' buyurdu” kavliyle buna işaret etmiştir; onlar da bu cüz'iyatı bilmediklerini itiraf etmişlerdir. Teklif ise ancak her iki hususu idrak eden varlığa yöneliktir; zira onun cüz'î şeylerden aldığı lezzetler vardır ve meleklerin Allah'a ibadet ve marifetinden aldıkları lezzet gibi hakiki lezzetleri elde etmesi için bu [cüz'î lezzetlerden] menedilmiştir. Diğerlerine gelince, şayet mükellef iseler, bu kendilerine külfet ve meşakkat bulunan bir şeyin emredilmesi anlamında değil, hitap anlamındadır. Zira muhataba mükellef denir; çünkü mükellef muhataptır, bu sebeple muhataba da mükellef denmiştir. Ayette birtakım incelikler vardır: Birincisi: Emanet Âdem'e teklif edildi, o da kabul etti ve ona emin kılındı; eminin sözü geçerli olduğundan o kurtuluşa ermiştir. Geriye evlatları kaldı; onlar emaneti ondan aldılar, eminden alan kimse ise bizzat emanet ehli kılınmış değildir. Bundan dolayı kendisine emanet bırakılanın vârisinin sözü geçerli olmaz ve onun için ahdi ve emaneti yenilemekten başka çare yoktur. Mümin Allah katında bir ahit edindi, böylece Allah tarafından emin kılındı ve sözü muteber oldu; binaenaleyh Âdem'in kazandığı kurtuluşa o da nail oldu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Ahzâb:
٧٣] أَيْ كَمَا تَابَ عَلَى آدَمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] وَالْكَافِرُ صَارَ آخِذًا لِلْأَمَانَةِ مِنَ الْمُؤْتَمَنِ فَبَقِيَ فِي ضَمَانِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَصَابَ الْأَمَانَةَ فِي يَدِهِ شَيْءٌ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَقْصِيرٍ مِنْهُ وَالْأَمِينُ لَا يَضْمَنُ مَا فَاتَ بِغَيْرِ تَقْصِيرٍ، وَالْكَافِرُ إِذَا أَصَابَ الْأَمَانَةَ فِي يَدِهِ شَيْءٌ ضَمِنَ وَإِنْ كَانَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، لِأَنَّهُ يَضْمَنُ مَا فَاتَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِتَقْصِيرٍ اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: خَصَّ الْأَشْيَاءَ الثَّلَاثَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَشَدُّ الْأُمُورِ وَأَحْمَلُهَا لِلْأَثْقَالِ، وَأَمَّا السموات فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً [النَّبَأِ: ١٢] وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ لَا تَخْفَى شِدَّتُهَا وَصَلَابَتُهَا، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَمَّا كَانَتْ لَهَا شِدَّةٌ وَصَلَابَةٌ عَرَضَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمَانَةَ عَلَيْهَا وَاكْتُفِيَ بِشِدَّتِهِنَّ وَقُوَّتِهِنَّ فَامْتَنَعْنَ، لِأَنَّهُنَّ وَإِنْ كُنَّ أَقْوِيَاءَ إِلَّا أَنَّ أَمَانَةَ اللَّهِ تَعَالَى فَوْقَ قُوَّتِهِنَّ، وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ مَعَ ضَعْفِهِ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النِّسَاءِ: ٢٨] وَلَكِنْ وَعَدَهُ بِالْإِعَانَةِ عَلَى حِفْظِ الْأَمَانَةِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ
73] “Ve Allah mümin erkeklerin ve mümin kadınların tevbelerini kabul etsin.” Yani Allah Teâlâ'nın: { فَتابَ عَلَيْهِ } [Bakara 37] “Bunun üzerine tevbesini kabul etti” kavlinde Âdem'in tevbesini kabul ettiği gibi. Kâfir ise emaneti eminden alan durumunda oldu ve tazmin sorumluluğunda kaldı. Sonra müminin elindeki emanete Allah'ın kaza ve kaderiyle bir şey isabet ederse bu onun bir kusuru olmaksızın gerçekleşmiştir; emin olan kimse ise kusuru bulunmaksızın zayi olan şeyi tazmin etmez. Kâfirin elindeki emanete bir şey isabet ederse Allah'ın kaza ve kaderiyle olsa bile tazmin eder; çünkü o, kusuru olmasa da zayi olanı tazminle yükümlüdür. İkinci İncelik: Bu üç varlığı özellikle zikretti; çünkü onlar en şiddetli ve ağırlıkları en çok taşıyabilen varlıklardır. Gökler ise Allah Teâlâ'nın: { وَبَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً } [Nebe 12] “Üstünüze yedi sağlam [gök] bina ettik” kavlinden dolayıdır. Yerin ve dağların şiddeti ve sağlamlığı ise gizli değildir. Sonra bu varlıklar şiddet ve sağlamlığa sahip olunca Allah Teâlâ emaneti onlara teklif etti, onların sağlamlık ve kuvvetleri kâfi görüldü fakat çekindiler; çünkü onlar her ne kadar kuvvetli olsalar da Allah Teâlâ'nın emaneti onların kuvvetinin üzerindedir. İnsan ise Allah Teâlâ'nın hakkında: { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } [Nisâ 28] “İnsan zayıf yaratılmıştır” buyurduğu zayıflığına rağmen onu yüklendi. Fakat Allah ona emaneti korumada yardım vaat ederek şöyle buyurdu: { وَمَنْ
يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
{ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } “...Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.”
[الطَّلَاقِ: ٣] فَإِنْ قِيلَ فَالَّذِي يُعِينُهُ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفَ يُعَذَّبُ فَلِمَ يُعَذِّبُ الْكَافِرَ؟ نَقُولُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَنَا أُعِينُ مَنْ يَسْتَعِينُ بِي وَيَتَوَكَّلُ عَلَيَّ» وَالْكَافِرُ لَمْ يَرْجِعْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَتَرَكَهُ مَعَ نَفْسِهِ فَيَبْقَى فِي عُهْدَةِ الْأَمَانَةِ اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ/ تَعَالَى: فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ فِيهِ مَشَقَّةً بِخِلَافِ مَا لَوْ قَالَ فَأَبَيْنَ أَنْ يَقْبَلْنَهَا وَقَبِلَهَا الْإِنْسَانُ، وَمَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ افْعَلْ هَذَا الْفِعْلَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْفِعْلِ تَعَبٌ يُقَابَلُ بِأُجْرَةٍ فَإِذَا فَعَلَهُ لَا يَسْتَحِقُّ أُجْرَةً فَقَالَ تَعَالَى: وَحَمَلَهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ مِمَّا يَسْتَحِقُّ الْأَجْرَ عَلَيْهِ أَيْ عَلَى مُجَرَّدِ حَمْلِ الْأَمَانَةِ، وَإِمَّا عَلَى رِعَايَتِهَا حَقَّ الرِّعَايَةِ فَيَسْتَحِقُّ الزِّيَادَةَ فَإِنْ قِيلَ فَالْكُلُّ حَمَلُوهَا، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْكَافِرَ لَمْ يَأْتِ بِشَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى الْحَمْلِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَسْتَحِقَّ الْأَجْرَ عَلَى الْحَمْلِ فَنَقُولُ الْفِعْلُ إِذَا كَانَ عَلَى وَفْقِ الْإِذْنِ مِنَ الْمَالِكِ الْآمِرِ يَسْتَحِقُّ الْفَاعِلُ الْأُجْرَةَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ احْمِلْ هَذَا إِلَى الضَّيْعَةِ الَّتِي عَلَى الشِّمَالِ فَحَمَلَ وَنَقَلَهَا إِلَى الضَّيْعَةِ الَّتِي عَلَى الْجَنُوبِ لَا يَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ وَيَلْزَمُهُ رَدُّهَا إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَ فِيهِ كَذَلِكَ الْكَافِرُ حَمَلَهَا عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الْإِذْنِ فَغَرِمَ وَزَالَتْ حَسَنَاتُهُ الَّتِي عملها بسببه. ثم قال تعالى:
[Talâk 3] “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.” Şayet 'Allah Teâlâ'nın yardım ettiği kimseye nasıl azap edilir, kâfire niçin azap ediyor?' denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ: «Benden yardım dileyene ve bana tevekkül edene yardım ederim» buyurmuştur; kâfir ise Allah Teâlâ'ya yönelmedi, Allah da onu nefsiyle baş başa bıraktı, böylece emanetin sorumluluğu altında kaldı. Üçüncü İncelik: Allah Teâlâ'nın: { فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها } “Onlar onu yüklenmekten çekindiler” kavli ile { وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } “Onu insan yüklendi” kavli, onda bir meşakkat olduğuna işarettir. Şayet 'Onlar onu kabul etmekten çekindiler, insan ise kabul etti' deseydi böyle olmazdı. Bir kimse başkasına 'Şu işi yap' dese ve o işte ücrete karşılık gelecek bir yorgunluk bulunmasa, o kimse o işi yaptığında ücrete hak kazanamaz. Allah Teâlâ: { وَحَمَلَهَا } “Onu yüklendi” buyurarak, onun sırf emaneti yüklenmekle ücrete hak kazanılacak bir şey olduğuna işaret etmiştir; hele onu hakkıyla gözetmeye gelince daha fazlasına hak kazanır. Şayet 'Hepsi onu yüklendi, neticede kâfir yüklenmenin ötesinde bir şey getirmedi, o halde yüklenmeden dolayı ücrete hak kazanması gerekmez mi?' denilirse, deriz ki: Fiil, malik ve emredenin iznine uygun olduğunda fail ücrete hak kazanır. Görmez misin ki bir kimse 'Bunu kuzeydeki köye taşı' dese, o da yüklenip güneydeki köye götürse ücrete hak kazanamaz ve onu bulunduğu yere geri getirmesi gerekir. İşte kâfir de emaneti izin dairesi dışında yüklenmiştir; bu yüzden zarara uğramış ve onun sebebiyle yaptığı iyilikleri de boşa gitmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٧٣]
[Ahzâb Suresi (33): 73. Ayet]
لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣)
{ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣) } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaba uğratsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
أَيْ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ لِيَقَعَ تَعْذِيبُ الْمُنَافِقِ وَالْمُشْرِكِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لِمَ قَدَّمَ التَّعْذِيبَ عَلَى التَّوْبَةِ نَقُولُ لَمَّا سَمَّى التَّكْلِيفَ أَمَانَةً وَالْأَمَانَةُ مِنْ حُكْمِهَا اللَّازِمِ أَنَّ الْخَائِنَ يَضْمَنُ وَلَيْسَ مِنْ حُكْمِهَا اللَّازِمِ أَنَّ الْأَمِينَ الْبَاذِلَ جُهْدَهُ يَسْتَفِيدُ أُجْرَةً فَكَانَ التَّعْذِيبُ عَلَى الْخِيَانَةِ كَاللَّازِمِ وَالْأَجْرُ عَلَى الْحِفْظِ إِحْسَانٌ وَالْعَدْلُ قَبْلَ الْإِحْسَانِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yani münafık ve müşrikin azap görmesi için insan onu yüklendi. Şayet birisi 'Niçin azabı tevbeden önce zikretti?' derse, deriz ki: Teklifi emanet olarak isimlendirince, emanetin gerektirdiği kesin hüküm hainin tazmin etmesidir; çaba sarf eden eminin bir ücret elde etmesi ise onun ayrılmaz bir hükmü değildir. Bu sebeple hıyanete karşı azap zorunlu bir karşılık gibi oldu, korumaya karşı mükâfat ise bir ihsandır; adalet ise ihsandan öncedir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِمَ عَطَفَ الْمُشْرِكَ عَلَى الْمُنَافِقِ، وَلَمْ يُعِدِ اسْمَهُ تَعَالَى فَلَمْ يَقُلْ وَيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ وَعِنْدَ التَّوْبَةِ أَعَادَ اسْمَهُ وَقَالَ وَيَتُوبَ اللَّهُ وَلَوْ قَالَ وَيَتُوبَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كَانَ الْمَعْنَى حَاصِلًا؟ نَقُولُ أَرَادَ تَفْضِيلَ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُنَافِقِ فَجَعَلَهُ كَالْكَلَامِ المستأنف ويجب هناك ذكر الْفَاعِلُ فَقَالَ: وَيَتُوبَ اللَّهُ وَيُحَقِّقُ هَذَا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ (وَيَتُوبُ اللَّهُ) بِالرَّفْعِ.
Birinci Mesele: Niçin müşriki münafığa atfetti de Allah Teâlâ'nın ismini tekrarlamayarak 've yu'azzibellâhu'l-müşrikîn' demedi; tevbe zikredilirken ise ismini tekrarlayıp { وَيَتُوبَ اللَّهُ } buyurdu? Oysa 've yetûbe ale'l-mü'minîn' dese de mana hâsıl olurdu. Deriz ki: Mümini münafıktan üstün tutmak istedi ve bu sebeple onu yeni bir cümle (istînâf) gibi kıldı; orada failin zikredilmesi vacip oldu ve: { وَيَتُوبَ اللَّهُ } buyurdu. Bunu, (وَيَتُوبُ اللَّهُ) lafzını merfu okuyan kimsenin kıraati de teyit etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْإِنْسَانِ وَصْفَيْنِ الظَّلُومُ وَالْجَهُولُ وَذَكَرَ مِنْ أَوْصَافِهِ وَصْفَيْنِ فَقَالَ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً أَيْ كَانَ غَفُورًا لِلظَّلُومِ وَرَحِيمًا عَلَى الْجَهُولِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ عِبَادَهُ بِأَنَّهُ يَغْفِرُ الظُّلْمَ جَمِيعًا إِلَّا الظُّلْمَ الْعَظِيمَ الَّذِي هُوَ الشِّرْكُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَأَمَّا الْوَعْدُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَأَمَّا الرَّحْمَةُ عَلَى الْجَهْلِ فَلِأَنَّ الْجَهْلَ مَحَلُّ الرَّحْمَةِ وَلِذَلِكَ يَعْتَذِرُ الْمُسِيءُ بِقَوْلِهِ ما علمت.
İkinci Mesele: Allah insanda zâlim ve câhil olmak üzere iki sıfat zikretti; kendi sıfatlarından da iki sıfat zikrederek: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyurdu. Yani zâlim için bağışlayıcı, câhil için de merhamet edici idi. Zira Allah Teâlâ kullarına, büyük zulüm olan şirk müstesna, zulmün tamamını bağışlayacağını vadetmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Vaade gelince, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ 48] “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar.” Cehalete karşı merhamete gelince; çünkü cehalet merhamet mahallidir, bundan dolayı kötülük yapan kimse 'Bilmiyordum' diyerek özür diler.
وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَ عَبْدَهُ بِأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَبَصَّرَهُ بِنَفْسِهِ فَرَآهُ ظَلُومًا جَهُولًا ثُمَّ عَرَضَ عَلَيْهِ الْأَمَانَةَ فَقَبِلَهَا مَعَ ظُلْمِهِ وَجَهْلِهِ لِعِلْمِهِ فِيمَا يَجْبُرُهَا مِنَ الْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Burada latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ kuluna kendisinin çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olduğunu bildirdi, nefsini ona gösterdi de kul kendini zâlim ve câhil gördü; sonra emaneti ona teklif etti, kul da zulmü ve cehaletiyle birlikte, onu telafi edecek olan mağfiret ve merhameti bildiği için emaneti kabul etti. Doğrusunu Allah bilir.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَآلِهِ.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Ümmî Peygamber Muhammed'e ve âline salât ve selâm olsun.