أَيْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الشَّامِ فَإِنَّهَا هِيَ البقعة المباركة. وقرى (ظَاهِرَةً) أَيْ يَظْهَرُ بَعْضُهَا لِبَعْضِهَا يُرَى سَوَادُ الْقَرْيَةِ مِنَ الْقَرْيَةِ الْأُخْرَى، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: هَذَا مِنَ النِّعَمِ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ شَرَعَ فِي بَيَانِ تَبْدِيلِ نِعَمِهِمْ قَوْلُهُ: وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ فَكَيْفَ عَادَ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى بَيَانِ النِّعْمَةِ بَعْدَ النِّقْمَةِ؟ فَنَقُولُ ذَكَرَ حَالَ نَفْسِ بَلَدِهِمْ وَبَيَّنَ تَبْدِيلَ ذَلِكَ بِالْخَمْطِ وَالْأَثْلِ، ثُمَّ ذَكَرَ حَالَ خَارِجِ بَلَدِهِمْ وَذَكَرَ عِمَارَتَهَا بِكَثْرَةِ الْقُرَى، ثُمَّ ذَكَرَ تَبْدِيلَهُ ذَلِكَ بِالْمَفَاوِزِ وَالْبَيَادِي وَالْبَرَارِي بِقَوْلِهِ: رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ (رَبُّنَا بَعَّدَ) عَلَى الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، وَقَوْلُهُ: وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ الْأَمَاكِنُ الْمَعْمُورَةُ تَكُونُ مَنَازِلُهَا مَعْلُومَةً مُقَدَّرَةً لَا تَتَجَاوَزُ، فَلَمَّا كَانَ بَيْنَ كُلِّ قَرْيَةٍ مَسِيرَةُ نِصْفِ نَهَارٍ، وَكَانُوا يَغْدُونَ إِلَى قَرْيَةٍ وَيَرُوحُونَ إِلَى أُخْرَى مَا أَمْكَنَ فِي الْعُرْفِ تَجَاوُزُهَا، فَهُوَ الْمُرَادُ
Yani onlar ile Şam arasında; zira orası mübarek beldedir. { ظاهِرَةً } “birbirini gören [açık/belirgin]” kasabalar ise birinin diğerine göründüğü, bir kasabadan diğer kasabanın karaltısının görülebildiği yerleşim yerleridir. Şayet biri: “Bu durum nimetlerdendir; oysa Allah Teâlâ: { وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ } “onların iki bahçesini iki [yeni] bahçeyle değiştirdik” buyurarak onların nimetlerinin değiştirildiğini beyan etmeye başlamıştı; öyleyse azap/ceza zikrinden sonra nasıl tekrar nimeti beyan etmeye döndü?” derse, şöyle deriz: [Allah Teâlâ önce] bizzat kendi beldelerinin halini zikretti ve bunun hamt ve esl ile değiştirildiğini açıkladı. Sonra beldelerinin dışının durumunu zikredip oranın çokça kasabalarla bayındır oluşunu anlattı. Ardından { رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا } “Rabbimiz, seferlerimizin arasını uzaklaştır” kavliyle bunu ıssız çöllere, çorak sahra ve kırlara dönüştürdüğünü zikretti ve bunu fiilen gerçekleştirdi. Mübteda ve haber olarak (رَبُّنَا بَعَّدَ) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna delalet etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ } “orada yürüyüşü ölçülü kıldık” kavline gelince; bayındır yerlerin konaklama menzilleri belirli ve ölçülüdür, aşılmaz. Her kasaba arası yarım günlük bir yürüyüş mesafesi olduğundan, sabahleyin bir kasabaya gidip akşamleyin bir diğerine varıyorlardı; örfte bunların aşılması mümkün değildi. İşte takdir ile kastedilen budur.
بِالتَّقْدِيرِ وَالْمَفَاوِزُ لَا يَتَقَدَّرُ السَّيْرُ فِيهَا بَلْ يَسِيرُ السَّائِرُ فِيهَا بِقَدْرِ الطَّاقَةِ جَادًّا حَتَّى يَقْطَعَهَا، وَقَوْلُهُ: سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً أَيْ كَانَ بَيْنَهُمْ لَيَالٍ وَأَيَّامٌ مَعْلُومَةٌ، وَقَوْلُهُ: آمِنِينَ إِشَارَةٌ إِلَى كَثْرَةِ الْعِمَارَةِ، فَإِنَّ خَوْفَ قُطَّاعِ الطَّرِيقِ وَالِانْقِطَاعِ عَنِ الرَّقِيقِ لَا يَكُونُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَمَاكِنِ، وَقِيلَ بِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: لَيالِيَ وَأَيَّاماً تَسِيرُونَ فِيهِ إِنْ شِئْتُمْ لَيَالِيَ وَإِنْ شِئْتُمْ أَيَّامًا لِعَدَمِ الْخَوْفِ بِخِلَافِ الْمَوَاضِعِ الْمَخُوفَةِ فَإِنَّ بَعْضَهَا يُسْلَكُ لَيْلًا، لِئَلَّا يَعْلَمَ الْعَدُوُّ بِسَيْرِهِمْ، وَبَعْضُهَا يُسْلَكُ نَهَارًا لِئَلَّا يَقْصِدَهُمُ الْعَدُوُّ، إِذَا كَانَ الْعَدُوُّ غَيْرَ مُجَاهِرٍ بِالْقَصْدِ وَالْعَدَاوَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Issız çöllerde ise yürüyüş ölçülü ve belirli olmaz; bilakis yolcu orada orayı aşıncaya kadar gücü yettiğince gayretle yürür. Allah Teâlâ'nın: { سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً } “Oralarda geceler ve gündüzler boyunca yürüyün!” kavli, yani aralarında belirli geceler ve gündüzler vardı demektir. { آمِنِينَ } “güven içinde” kavli ise imarın ve yerleşimin çokluğuna işarettir. Zira yol kesicilerin korkusu ve yol arkadaşlarından kopup yalnız kalma endişesi bu gibi yerlerde söz konusu olmaz. Şöyle de denilmiştir: { لَيالِيَ وَأَيَّاماً } kavlinin anlamı; korku bulunmadığı için diler geceleri diler gündüzleri yürürsünüz demektir. Korkulu yerler ise böyle değildir; zira korkulu yerlerin bir kısmından düşman onların yürüyüşünü fark etmesin diye geceleyin gidilir, bir kısmından ise düşman niyetini ve düşmanlığını açıkça belli etmiyorsa üzerlerine kastetmesin diye gündüzleyin gidilir. Allah Teâlâ'nın:
فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا قِيلَ بِأَنَّهُمْ طَلَبُوا ذَلِكَ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَسْأَلُوا بَطَرًا كَمَا طَلَبَتِ الْيَهُودُ الثُّومَ وَالْبَصَلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِفَسَادِ اعْتِقَادِهِمْ وَشِدَّةِ اعْتِمَادِهِمْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يُقْدَرُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِغَيْرِهِ اضْرِبْنِي إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بِلِسَانِ الْحَالِ، أَيْ لَمَّا كَفَرُوا فَقَدْ طَلَبُوا أَنْ يُبَعِّدَ/ بَيْنَ أَسْفَارِهِمْ وَيُخَرِّبَ الْمَعْمُورَ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَقَوْلُهُ: وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ يَكُونُ بَيَانًا لِذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ أَيْ فَعَلْنَا بِهِمْ مَا جَعَلْنَاهُمْ بِهِ مَثَلًا، يُقَالُ: تَفَرَّقُوا أَيْدِيَ سَبَأٍ، وَقَوْلُهُ:
{ فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا } “Buna karşılık: 'Rabbimiz, seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler” kavli hakkında; bunu talep ettikleri söylenmiştir. Bu da iki ihtimal taşır: Birincisi; Yahudilerin sarımsak ve soğan istemesi gibi şımarıklık ve nankörlükten ötürü bunu istemiş olmalarıdır. İkincisi; inançlarının bozukluğundan ve buna güç yetirilemeyeceğine dair aşırı güvenlerinden ötürü böyle söylemiş olmalarıdır; tıpkı bir kimsenin diğerine, onun buna güç yetiremeyeceğini ima ederek “Bana vur bakalım!” demesi gibi. Şöyle denilmesi de mümkündür: { فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ } sözünü hâl diliyle söylemişlerdir. Yani inkâr edip nankörlük ettiklerinde, seferlerinin arasının uzaklaştırılmasını ve bayındır yurtlarının harap edilmesini fiilen talep etmiş oldular. { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “ve kendilerine zulmettiler” kavli de bunu beyan etmektedir. { فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “Biz de onları dillere destan kıldık” kavli ise; onlara öyle muamele ettik ki onları bir darbımesel kıldık demektir; nitekim [Arapçada] “Sebe kavmi gibi darmadağın oldular” denilir. Allah Teâlâ'nın:
وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ بَيَانٌ لِجَعْلِهِمْ أَحَادِيثَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أَيْ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَالِ الشَّاكِرِينَ وَوَبَالِ الكافرين. ثم قال تعالى:
{ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “ve onları darmadağın ettik” kavli, onların dillere destan kılınmasını açıklamaktadır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır” kavli ise; şükredenlerin hali ve inkârcıların vebali hakkında zikrettiğimiz şeylerde [ibretler vardır] demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٠]
[Sebe Suresi (34), Ayet 20]
وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠)
{ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı; inananlardan bir fırka hariç ona uydular.” (20)
أَيْ ظَنُّهُ أَنَّهُ يُغْوِيهِمْ كَمَا قَالَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ [ص: ٨٢] وَقَوْلُهُ: فَاتَّبَعُوهُ بَيَانٌ لِذَلِكَ أَيْ أَغْوَاهُمْ، فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحِجْرِ: ٤٢] وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: صَدَّقَ عَلَيْهِمْ ظَنَّهُ فِي أَنَّهُ خَيْرٌ مِنْهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ [الأعراف: ١٢] وَيَتَحَقَّقُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فَاتَّبَعُوهُ لِأَنَّ الْمَتْبُوعَ خَيْرٌ مِنَ التَّابِعِ وَإِلَّا لَا يَتْبَعُهُ الْعَاقِلُ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ خَيْرٌ مِنَ الْكَافِرِ، هُوَ أَنَّ إِبْلِيسَ امْتَنَعَ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ لَكِنْ لَمَّا كَانَ فِي امْتِنَاعِهِ ترك عبادة الله عنادا كفر، والمشكر يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ فَهُوَ كَفَرَ بِأَمْرٍ أَقْرَبَ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَهُمْ كَفَرُوا بِأَمْرٍ هُوَ الْإِشْرَاكُ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الَّذِي اخْتَرْنَاهُ الِاسْتِثْنَاءُ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَظُنَّ أَنَّهُ يُغْوِي الْكُلَّ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ عَنْهُ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٧٦] فَمَا ظَنَّ أَنَّهُ يُغْوِي الْمُؤْمِنِينَ فَمَا ظَنَّهُ صَدَّقَهُ وَلَا حَاجَةَ إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ اعْتَقَدَ الْخَيْرِيَّةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ بِدَلِيلِ تَعْلِيلِهِ بِقَوْلِهِ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَقَدْ كَذَبَ فِي ظَنِّهِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْ هَذَا فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ أَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَظُنَّ إِغْوَاءَ الْكُلِّ وَعَلِمَ أَنَّ الْبَعْضَ نَاجٍ، لَكِنْ ظَنَّ فِي كُلِّ وَاحِدٍ أَنَّهُ لَيْسَ هُوَ ذَلِكَ النَّاجِيَ، إِلَى أَنْ تَبَيَّنَ لَهُ فَظَنَّ أَنَّهُ يُغْوِيهِ فَكَذَبَ فِي ظَنِّهِ فِي حَقِّ الْبَعْضِ وَصَدَقَ في البعض. ثم قال تعالى:
Yani { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ } [Sâd: 82] dediği gibi onları azdıracağına dair olan zannını [doğru çıkardı]. { فَاتَّبَعُوهُ } “ona uydular” kavli bunu beyan etmektedir; yani onları azdırdı, onlar da { إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “inananlardan bir fırka hariç” ona uydular. Allah Teâlâ onlar hakkında: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” [Hicr: 42] buyurmuştur. Şöyle denilmesi de mümkündür: Allah Teâlâ'nın onun hakkında aktardığı { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” [A'râf: 12] kavlinde olduğu gibi kendisinin ondan daha hayırlı olduğu yönündeki zannını onlar hakkında doğru çıkardı. Bu da { فَاتَّبَعُوهُ } kavlinde gerçekleşmektedir; zira kendisine uyulan kimse uyandan daha üstündür, aksi takdirde akıl sahibi kimse ona uymazdı. İblis'in kâfirden daha hayırlı olduğuna delalet eden husus şudur: İblis Allah'tan başkasına ibadet etmekten kaçınmıştır; ancak bu kaçınmasında inat yüzünden Allah'a ibadeti terk ettiği için kâfir olmuştur. Müşrik ise Allah'tan başkasına ibadet etmektedir. Dolayısıyla İblis tevhide daha yakın bir husus sebebiyle kâfir olmuş, onlar ise şirkin ta kendisi olan bir hususla kâfir olmuşlardır. Tercih ettiğimiz bu görüşü [ayetteki] istisna da desteklemektedir. Bunun açıklaması şudur: İblis'in herkesi saptıracağını zannetmediği sabittir; zira Allah Teâlâ onun hakkında: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” [Sâd: 76] dediğini bildirmiştir. Dolayısıyla o, müminleri saptıracağını zannetmemişti; öyleyse zannettiği şeyi doğru çıkarmış olsaydı istisnaya gerek kalmazdı. { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } sözünde ise, { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [A'râf: 12] gerekçelendirmesi delaletiyle bütün insanlara nispetle daha üstün olduğuna inanmıştı. Müminler hakkında ise bu zannında yalancı çıkmıştır. Birinci görüş açısından buna şöyle cevap verilebilir: O, herkesi azdıracağını zannetmemiş ve bazılarının kurtulacağını bilmiş olsa da, açıkça belli oluncaya kadar her bir fert hakkında onun o kurtulan kimse olmadığını zannetmiş ve onu saptıracağını sanmıştır; böylece bazısı hakkında zannında yanılmış, bazısı hakkında ise doğru çıkarmıştır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢١]
[Sebe Suresi (34), Ayet 21]
وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١)
{ وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Oysa onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inananı, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [buna imkân verdik]. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır.” (21)
قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣] أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ مُحِيطٌ بِكُلِّ مَعْلُومٍ وَعِلْمُهُ لَا يَتَغَيَّرُ وَهُوَ فِي كَوْنِهِ عَالِمًا لَا يَتَغَيَّرُ وَلَكِنْ يَتَغَيَّرُ تَعَلُّقُ علمه،
Allah Teâlâ'nın: { فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ } “Allah elbette doğru olanları bilecektir ve elbette yalancıları da bilecektir” [Ankebût: 3] kavlinin tefsirinde zikretmiştik ki; Allah'ın ilmi ezelden ebede bilinen her şeyi kuşatıcıdır; O'nun ilmi değişmez ve O'nun âlim oluşu zatında değişikliğe uğramaz, ancak ilminin taalluku değişir.
فَإِنَّ الْعِلْمَ صِفَةٌ كَاشِفَةٌ يَظْهَرُ بِهَا كُلُّ مَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَعَلِمَ اللَّهُ فِي الْأَزَلِ أَنَّ الْعَالَمَ سَيُوجَدُ، فَإِذَا وُجِدَ عَلِمَهُ مَوْجُودًا بِذَلِكَ الْعِلْمِ، وَإِذَا عُدِمَ يَعْلَمُهُ مَعْدُومًا بِذَلِكَ، مِثَالُهُ: أَنَّ الْمِرْآةَ الْمَصْقُولَةَ فِيهَا الصَّفَاءُ/ فَيَظْهَرُ فِيهَا صُورَةُ زَيْدٍ إِنْ قَابَلَهَا، ثُمَّ إِذَا قَابَلَهَا عَمْرٌو يَظْهَرُ فِيهَا صُورَتُهُ، وَالْمِرْآةُ لَمْ تَتَغَيَّرْ فِي ذَاتِهَا وَلَا تَبَدَّلَتْ فِي صفاتها، إنما التغير في الخارجات فكذلك هاهنا قَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ أَيْ لِيَقَعَ فِي الْعِلْمِ صُدُورُ الْكُفْرِ مِنَ الْكَافِرِ وَالْإِيمَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَكَانَ قَبْلَهُ فِيهِ أَنَّهُ سَيَكْفُرُ زَيْدٌ وَيُؤْمِنُ عَمْرٌو.
Zira ilim, nefsi'l-emirdeki (gerçeklikteki) her şeyin kendisiyle açığa çıktığı keşfedici bir sıfattır. Allah ezelde âlemin var olacağını bilmiştir; âlem var olunca da aynı ilimle onun var olduğunu bilir, yok olunca da aynı ilimle onun yok olduğunu bilir. Bunun misali şudur: Cilalı bir aynada berraklık/safiyet vardır; Zeyd onun karşısına geçerse Zeyd'in sureti aynada görünür, sonra Amr karşısına geçerse onun sureti görünür. Ayna ise zatında değişmemiş ve sıfatlarında başkalaşmamıştır; değişim sadece dıştaki varlıklardadır. İşte burada da böyledir: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak bilelim diye” kavli, kâfirden küfrün, müminden de imanın sâdır olmasının ilimde [fiilen] gerçekleşmesi içindir; oysa bundan önce O'nun ilminde Zeyd'in inkâr edeceği, Amr'ın ise iman edeceği [zaten] vardı.
وَقَوْلُهُ: وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِمُلْجِئٍ وَإِنَّمَا هُوَ آيَةٌ، وَعَلَامَةٌ خَلَقَهَا اللَّهُ لِتَبْيِينِ مَا هُوَ فِي عِلْمِهِ السَّابِقِ، وَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَيِ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى مَنْعِ إِبْلِيسَ عَنْهُمْ عَالِمٌ بِمَا سَيَقَعُ، فَالْحِفْظُ يَدْخُلُ فِي مَفْهُومِهِ الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ، إِذِ الْجَاهِلُ بِالشَّيْءِ لَا يُمْكِنُهُ حِفْظُهُ ولا العاجز. ثم قال تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ } “Oysa onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu” kavli, İblis'in zorlayıcı bir güç sahibi olmadığına; bilakis Allah'ın önceki ilminde olanı açığa çıkarmak üzere yarattığı bir ayet ve alamet olduğuna işarettir. { وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır” kavli de bunu perçinlemektedir; yani Allah Teâlâ İblis'i onlardan engellemeye kâdirdir ve meydana gelecek olanı bilendir. Hıfz (koruma ve gözetme) kavramının kapsamına ilim ve kudret girer; zira bir şeyi bilmeyen kimsenin onu koruması mümkün olmadığı gibi âciz olanın da mümkün değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 22-23]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣) } “De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye malik değillerdir. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.' (22) O'nun huzurunda, O'nun izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğerleri de]: 'Hakkı [buyurdu]' derler. O, çok yücedir, çok büyüktür.” (23)
لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الشَّاكِرِينَ وَحَالَ الْكَافِرِينَ وَذَكَّرَهُمْ بِمَنْ مَضَى عَادَ إِلَى خِطَابِهِمْ وَقَالَ لرسوله ﵌ قُلْ لِلْمُشْرِكِينَ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لِيَكْشِفُوا عَنْكُمُ الضُّرَّ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا بِقَوْلِهِ: لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ.
Allah Teâlâ şükredenlerin hali ile inkârcıların halini açıklayıp onlara geçmiştekileri hatırlatınca, tekrar onların hitabına dönerek Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: Müşriklere bir alay yollu olarak: 'Sizden zararı gidersinler diye Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın!' de. Ardından onların hiçbir şeye sahip olmadıklarını: { لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Onlar göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye malik değillerdir” kavliyle beyan etti.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذَاهِبَ الْمُفْضِيَةَ إِلَى الشِّرْكِ أَرْبَعَةٌ أَحَدُهَا: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ السَّمَاءَ وَالسَّمَاوِيَّاتِ وَجَعَلَ الْأَرْضَ وَالْأَرْضِيَّاتِ فِي حُكْمِهِمْ، وَنَحْنُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَرْضِيَّاتِ فَنَعْبُدُ الْكَوَاكِبَ وَالْمَلَائِكَةَ الَّتِي فِي السَّمَاءِ فَهُمْ آلِهَتُنَا وَاللَّهُ إِلَهُهُمْ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي إبطال قولهم: إنهم لا يملكون في السموات شَيْئًا كَمَا اعْتَرَفْتُمْ، قَالَ وَلَا فِي الْأَرْضِ عَلَى خِلَافِ مَا زَعَمْتُمْ وَثَانِيهَا: قَوْلُ مَنْ يقول السموات مِنَ اللَّهِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْدَادِ وَالْأَرْضِيَّاتُ مِنْهُ وَلَكِنْ بِوَاسِطَةِ الْكَوَاكِبِ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَنَاصِرَ وَالتَّرْكِيبَاتِ الَّتِي فِيهَا بِالِاتِّصَالَاتِ وَالْحَرَكَاتِ وَالطَّوَالِعِ فَجَعَلُوا لِغَيْرِ اللَّهِ مَعَهُ شِرْكًا فِي الْأَرْضِ وَالْأَوَّلُونَ جَعَلُوا الْأَرْضَ لِغَيْرِهِ وَالسَّمَاءَ لَهُ، فَقَالَ فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ أَيِ الْأَرْضُ كَالسَّمَاءِ لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ، وَلَا لِغَيْرِهِ فِيهَا نَصِيبٌ وَثَالِثُهَا: قَوْلُ مَنْ قَالَ: التَّرْكِيبَاتُ وَالْحَوَادِثُ كُلُّهَا مِنَ/ اللَّهِ تَعَالَى لَكِنْ فَوَّضَ ذَلِكَ إِلَى الْكَوَاكِبِ، وَفِعْلُ الْمَأْذُونِ يُنْسَبُ إِلَى الْآذِنِ وَيُسْلَبُ عَنِ الْمَأْذُونِ فِيهِ، مِثَالُهُ إِذَا قَالَ مَلِكٌ لِمَمْلُوكِهِ اضْرِبْ فُلَانًا فَضَرَبَهُ يُقَالُ فِي الْعُرْفِ الْمَلِكُ ضَرَبَهُ وَيَصِحُّ عُرْفًا قَوْلُ الْقَائِلِ مَا ضَرَبَ فُلَانٌ فُلَانًا، وَإِنَّمَا الْمَلِكُ أَمَرَ بِضَرْبِهِ فَضُرِبَ، فَهَؤُلَاءِ جَعَلُوا السَّمَاوِيَّاتِ مُعَيَّنَاتٍ لِلَّهِ فَقَالَ تَعَالَى فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ مَا فَوَّضَ إِلَى شَيْءٍ شَيْئًا، بَلْ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ وَرَقِيبٌ وَرَابِعُهَا: قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّا نَعْبُدُ الْأَصْنَامَ الَّتِي هِيَ صُوَرُ الْمَلَائِكَةِ لِيَشْفَعُوا لَنَا فَقَالَ تَعَالَى فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ فَلَا فَائِدَةَ لِعِبَادَتِكُمْ غَيْرَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَأْذَنُ فِي الشَّفَاعَةِ لِمَنْ يَعْبُدُ غَيْرَهُ فَبِطَلَبِكُمُ الشَّفَاعَةَ تُفَوِّتُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمُ الشَّفَاعَةَ وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ أَيْ أُزِيلَ الْفَزَعُ عَنْهُمْ، يُقَالُ قُرِّدَ الْبَعِيرُ إِذَا أُخِذَ مِنْهُ الْقُرَادُ
Bil ki şirke götüren mezhepler/görüşler dörttür. Birincisi: “Allah Teâlâ göğü ve semavi varlıkları yarattı; yeri ve yerdeki varlıkları ise onların hükmüne bıraktı. Bizler de yerdeki varlıklardan olduğumuz için gökteki yıldızlara ve meleklere ibadet ederiz; onlar bizim ilahlarımızdır, Allah da onların ilahıdır” diyenlerin görüşüdür. Allah Teâlâ onların sözünü iptal sadedinde şöyle buyurdu: İtiraf ettiğiniz üzere onlar göklerde hiçbir şeye malik değillerdir; iddia ettiğinizin aksine yerde de [hiçbir şeye malik değillerdir]. İkincisi: “Gökler müstakil olarak Allah'tandır; yerdeki varlıklar da O'ndandır fakat yıldızlar vasıtasıyladır. Zira Allah unsurları ve onlardaki terkipleri [yıldızların] irtibatları, hareketleri ve doğuşlarıyla yaratmıştır” diyenlerin görüşüdür. Böylece yerde Allah'a başkalarını ortak kılmışlardır; öncekiler ise yeri başkasına, göğü O'na tahsis etmişlerdi. Allah Teâlâ onların sözünü iptal sadedinde: { وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ } “Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur” buyurdu; yani yer de gök gibi Allah'ındır, başkasının değildir ve başkasının bunlarda hiçbir payı yoktur. Üçüncüsü: “Bütün terkipler ve hadiseler Allah Teâlâ'dandır; fakat bunu yıldızlara havale etmiştir. İzin verilenin fiili ise izin verene nispet edilir ve fiili yapandan nefyedilir. Misali şudur: Bir hükümdar kölesine 'Filancayı döv' dese ve o da dövse; örfte 'Hükümdar onu dövdü' denilir ve örfen birinin 'Filanca filancayı dövmedi, hükümdar dövülmesini emretti de dövüldü' demesi sahihtir” diyenlerin görüşüdür. Bunlar da semavi varlıkları Allah'ın yardımcıları kılmışlardır. Allah Teâlâ onların sözünü iptal sadedinde: { وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ } “O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur” buyurdu; yani O hiçbir şeyi başka bir şeye havale etmemiştir, bilakis O her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir. Dördüncüsü: “Biz meleklerin suretleri olan putlara bize şefaat etsinler diye ibadet ediyoruz” diyenlerin görüşüdür. Allah Teâlâ onların sözünü iptal sadedinde: { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun huzurunda, O'nun izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez” buyurdu. Dolayısıyla Allah'tan başkasına ibadet etmenizin hiçbir faydası yoktur; zira Allah kendisinden başkasına ibadet eden kimse için şefaate izin vermez. Böylece sizler şefaat talep etmekle bizzat kendinizi şefaatten mahrum bırakıyorsunuz. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } kavli ise; yani onlardan korku giderildiği zaman demektir. Nitekim devenin üzerinden keneler temizlendiğinde قُرِّدَ الْبَعِيرُ denilir.
وَيُقَالُ لِهَذَا تَشْدِيدُ السَّلْبِ، وَفِي قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْفَزَعُ الذي عند الوحي فإن الله عند ما يوحي يفزع من في السموات، ثُمَّ يُزِيلُ اللَّهُ عَنْهُمُ الْفَزَعَ فَيَقُولُونَ لِجِبْرِيلَ ﵇ مَاذَا قَالَ اللَّهُ؟ فَيَقُولُ قَالَ الْحَقَّ أَيِ الْوَحْيَ وَثَانِيهَا: الْفَزَعُ الَّذِي مِنَ السَّاعَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَوْحَى إلى محمد ﵇ فزع من في السموات مِنَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ إِرْسَالَ مُحَمَّدٍ ﵇ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ، فَلَمَّا زَالَ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْفَزَعُ قَالُوا مَاذَا قَالَ اللَّهُ قَالَ جِبْرِيلُ الْحَقَّ أَيِ الْوَحْيَ وَثَالِثُهَا: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُزِيلُ الْفَزَعَ وَقْتَ الْمَوْتِ عَنِ الْقُلُوبِ فَيَعْتَرِفُ كُلُّ أَحَدٍ بِأَنَّ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْحَقُّ فَيَنْفَعُ ذَلِكَ الْقَوْلُ مَنْ سَبَقَ ذَلِكَ مِنْهُ، ثُمَّ يَقْبِضُ رُوحَهُ عَلَى الْإِيمَانِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَضُرُّ ذَلِكَ الْقَوْلُ مَنْ سَبَقَ مِنْهُ خِلَافُهُ فَيَقْبِضُ رُوحَهُ عَلَى الْكُفْرِ الْمُتَّفَقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى: إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَنَقُولُ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلِينَ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى غَايَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِأَنَّهُ بَيَّنَهُ بِالْوَحْيِ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ قُلْ لِفُلَانٍ لِلْإِنْذَارِ حَتَّى يَسْمَعَ الْمُخَاطَبُ مَا يَقُولُهُ، ثُمَّ يَقُولُ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ مَا يَجِبُ قَوْلُهُ فَلَمَّا قَالَ: قُلْ فزع من في السموات، ثُمَّ أُزِيلُ عَنْهُ الْفَزَعُ، وَعَلَى الثَّالِثِ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: زَعَمْتُمْ أَيْ زَعَمْتُمُ الْكُفْرَ إِلَى غَايَةِ التَّفْزِيعِ، ثُمَّ تَرَكْتُمْ مَا زَعَمْتُمْ وَقُلْتُمْ قَالَ الْحَقَّ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فَاعِلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا مَاذَا هُوَ الْمَلَائِكَةُ السَّائِلُونَ مِنْ جِبْرِيلَ، وَعَلَى الثَّالِثِ الْكُفَّارُ السَّائِلُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْفَاعِلُ فِي قَوْلِهِ: الْحَقَّ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ هُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَعَلَى الثَّالِثِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ.
Buna “teşdîdü's-selb” (bir şeyin giderilmesini ifade eden şeddeli bab) denir. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ } “Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğerleri de]: 'Hakkı [buyurdu]' derler” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Vahiy anındaki dehşet ve korkudur. Zira Allah Teâlâ vahyettiğinde göklerde bulunanlar dehşete kapılır; sonra Allah onlardan bu korkuyu giderir ve onlar Cebrail'e [aleyhisselam]: “Allah ne buyurdu?” derler. O da: “Hakkı buyurdu” yani vahyi [buyurdu] der. İkincisi: Kıyamet gününün korkusudur. Bu da şöyledir: Allah Teâlâ Muhammed'e [aleyhisselam] vahyettiğinde göktekiler kıyamet korkusuna kapıldılar; çünkü Muhammed'in [aleyhisselam] gönderilmesi kıyamet alametlerindendir. Onlardan bu korku zail olunca: “Allah ne buyurdu?” dediler; Cebrail de: “Hakkı buyurdu” yani vahyi [buyurdu] dedi. Üçüncüsü: Allah Teâlâ ölüm anında kalplerden korkuyu giderir, böylece herkes Allah Teâlâ'nın buyurduğu şeyin hak olduğunu itiraf eder. Bu söz, kendisinden önceden [iman] sâdır olmuş kimseye fayda verir; sonra onun ruhunu kendisi ile Allah Teâlâ arasında üzerinde mutabık kalınan iman üzere kabzeder. Kendisinden önceden bunun aksi sâdır olmuş kimseye ise bu söz zarar verir ve onun ruhunu kendisi ile Allah Teâlâ arasında üzerinde mutabık kalınan küfür üzere kabzeder. Bunu bildiğinde deriz ki: İlk iki görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى } kelimesi, O'nun { قُلْ } kavline taalluk eden bir gayedir (son noktadır). Zira bunu vahiy ile beyan etmiştir; çünkü bir kimsenin uyarı maksadıyla “Filancaya söyle” demesi, muhatabın ne diyeceğini işitmesine kadardır, sonra bu sözün ardından söylenmesi gerekeni söyler. Nitekim O: “De ki” buyurduğunda göktekiler korkuya kapılmış, sonra onlardan korku giderilmiştir. Üçüncü görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: { زَعَمْتُمْ } kavline taalluk eder; yani dehşetin son noktasına kadar küfrü iddia edip durdunuz, sonra iddianızı terk edip “O hakkı buyurdu” dediniz. İlk iki görüşe göre: { قالُوا مَاذَا } “ne buyurdu dediler” kavlinin faili Cebrail'e soran meleklerdir; üçüncü görüşe göre ise meleklere soran kâfirlerdir. { الْحَقَّ } “hakkı” sözündeki fail ise ilk iki görüşe göre melekler, üçüncü görüşe göre ise müşriklerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْمَوْجُودُ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا كَانَ وُجُودُهُ لَا يَرِدُ عَلَيْهِ عَدَمٌ كَانَ حَقًّا مُطْلَقًا لَا يَرْتَفِعُ بِالْبَاطِلِ الَّذِي هُوَ الْعَدَمُ وَالْكَلَامُ الَّذِي يَكُونُ صِدْقًا يُسَمَّى حَقًّا، لِأَنَّ الْكَلَامَ لَهُ مُتَعَلِّقٌ فِي الْخَارِجِ بِوَاسِطَةِ أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا فِي الذِّهْنِ، وَالَّذِي فِي الذِّهْنِ مُتَعَلِّقٌ بِمَا فِي الْخَارِجِ فَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ جَاءَ زَيْدٌ يَكُونُ هَذَا اللَّفْظُ تَعَلُّقُهُ بِمَا فِي ذِهْنِ الْقَائِلِ وَذِهْنُ الْقَائِلِ تَعَلُّقُهُ بِمَا فِي الْخَارِجِ لَكِنْ لِلصِّدْقِ مُتَعَلِّقٌ يَكُونُ فِي الْخَارِجِ فَيَصِيرُ لَهُ وُجُودٌ مُسْتَمِرٌّ وَلِلْكَذِبِ مُتَعَلِّقٌ لَا يَكُونُ فِي الْخَارِجِ، وَحِينَئِذٍ إِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مُتَعَلِّقٌ فِي الذِّهْنِ فَيَكُونُ كَالْمَعْدُومِ مِنَ الْأَوَّلِ وَهُوَ الْأَلْفَاظُ الَّتِي تَكُونُ صَادِرَةً/ عَنْ مُعَانِدٍ كَاذِبٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ مُتَعَلِّقٌ فِي الذِّهْنِ عَلَى خِلَافِ مَا فِي الْخَارِجِ فَيَكُونُ اعْتِقَادًا بَاطِلًا جَهْلًا أَوْ ظَنًّا لَكِنْ لَمَّا لَمْ يَكُنْ لِمُتَعَلِّقِهِ مُتَعَلِّقٌ يَزُولُ ذَلِكَ الْكَلَامُ وَيَبْطُلُ، وَكَلَامُ اللَّهِ لَا بُطْلَانَ لَهُ فِي أَوَّلِ الأمر كما يكون كلام الكاذب المعاند ولا يأتيه الباطل كَمَا يَكُونُ كَلَامُ الظَّانِّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ [لقمان: ٣٠] أَنَّ الْحَقَّ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَامِلٌ لَا نَقْصَ فِيهِ فَيَقْبَلُ نِسْبَةَ الْعَدَمِ، وَفَوْقَ الْكَامِلِينَ لِأَنَّ كُلَّ كَامِلٍ فَوْقَهُ كَامِلٌ فَقَوْلُهُ: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ فَوْقَ الْكَامِلِينَ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، وَهَذَا يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِكَوْنِهِ جِسْمًا وَفِي حَيِّزٍ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ فِي حَيِّزٍ فَإِنَّ الْعَقْلَ يَحْكُمُ بِأَنَّهُ مُشَارٌ إِلَيْهِ وَهُوَ مَقْطَعُ الْإِشَارَةِ لِأَنَّ الْإِشَارَةَ لَوْ لَمْ تَقَعْ إِلَيْهِ لَمَا كَانَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ هو، وإذا وقعت الإشارة إليه فقد تناهب الْإِشَارَةُ عِنْدَهُ، وَفِي كُلِّ مَوْقِعٍ تَقِفُ الْإِشَارَةُ بِقَدْرِ الْعَقْلِ عَلَى أَنْ يَفْرِضَ الْبُعْدَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَيَقُولُ لَوْ كَانَ بَيْنَ مَأْخَذِ الْإِشَارَةِ وَالْمُشَارِ إِلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا الْبُعْدِ لَكَانَ هَذَا الْمُشَارُ إِلَيْهِ أَعْلَى فَيَصِيرُ عَلِيًّا بِالْإِضَافَةِ لَا مُطْلَقًا وَهُوَ عَلِيٌّ مُطْلَقًا وَلَوْ كَانَ جِسْمًا لَكَانَ لَهُ مِقْدَارٌ، وَكُلُّ مِقْدَارٍ يُمْكِنُ أَنْ يُفْرَضَ أَكْبَرُ مِنْهُ فَيَكُونَ كَبِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهِ لَا مُطْلَقًا وَهُوَ كَبِيرٌ مطلقا.
Bil ki hak, var olan demektir. Ardından Allah Teâlâ'nın varlığına yokluk arız olamayacağı için O, yokluk demek olan batıl ile ortadan kalkmayan mutlak Hak'tır. Doğru olan kelama da “hak” denir; zira kelamın, zihinde olana taalluk etmesi vasıtasıyla hariçte (dış dünyada) bir taalluku vardır; zihinde olan ise hariçtekine taalluk eder. Bir kimse “Zeyd geldi” dediğinde, bu lafzın taalluku konuşanın zihnindekine, konuşanın zihninin taalluku ise hariçtekine olur. Ancak doğruluğun (sıdk) hariçte gerçekleşen bir karşılığı/taalluku bulunur ve böylece onun devamlı bir varlığı olur; yalanın ise hariçte bir taalluku yoktur. Bu durumda [yalanın] ya zihinde de bir karşılığı bulunmaz ve başından itibaren yok hükmünde olur -ki bu, inatçı bir yalancıdan sâdır olan lafızlardır-; yahut da zihinde hariçtekinin aksine bir taalluku bulunur ve bu da cehalet veya zan kabilinden batıl bir inanç olur. Fakat onun taalluk ettiği şeyin [dışta] bir karşılığı bulunmadığı için o kelam zail olur ve batıl hale gelir. Allah'ın kelamında ise inatçı yalancının kelamında olduğu gibi ne işin başında bir batıllık vardır ne de zan sahibinin sözünde olduğu gibi ona batıl yaklaşabilir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “O, çok yücedir, çok büyüktür” kavline gelince; Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } [Lokmân: 30] kavlinin tefsirinde Hak kelimesinin, O'nun kendisine yokluk nispetini kabul edecek hiçbir noksanlığı bulunmayan kâmil bir varlık olduğuna ve bütün kâmillerin fevkinde bulunduğuna işarettir demiştik; zira her kâmilin üstünde başka bir kâmil vardır. Dolayısıyla O'nun: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } kavli, zatında ve sıfatlarında kâmillerin fevkinde olduğuna işarettir. Bu da O'nun cisim ve bir mekânda/uzayda (hayyiz) olduğu yönündeki görüşü iptal eder. Çünkü bir hayyizde olan her şey hakkında akıl, onun işaret edilen olduğunu ve işaretin onda son bulduğunu hükmeder; zira işaret ona yönelmemiş olsaydı işaret edilen o olmazdı; işaret ona yöneldiğinde ise işaret onda son bulmuş olur. İşaretin durduğu her konumda akıl, mesafenin bundan daha fazla olduğunu varsaymaya muktedirdir ve 'Eğer işaretin başlangıcı ile işaret edilen arasında bu mesafeden daha fazlası olsaydı, bu işaret edilen daha yüksekte olurdu' der; böylece o kimse mutlak olarak değil izafi/nispi olarak yüce olur. Oysa Allah mutlak olarak Âlî'dir. Şayet cisim olsaydı bir miktarı/ölçüsü olurdu; her miktar için ise ondan daha büyüğünün farz edilmesi mümkündür; bu durumda başkasına nispetle büyük olurdu, mutlak olarak değil. Oysa O mutlak olarak Kebîr'dir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 24]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! Muhakkak ki biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz.'” (24)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ الْعَامَّةَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ لَا لِكَوْنِهِ إِلَهًا، وَإِنَّمَا يَطْلُبُونَ بِهِ شَيْئًا، وَذَلِكَ إِمَّا دَفْعُ ضَرَرٍ أَوْ جَرُّ نَفْعٍ فَنَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى الْعَامَّةَ بِقَوْلِهِ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ [سبأ: ٢٢] عَلَى أَنَّهُ لَا يَدْفَعُ الضُّرَّ أَحَدٌ إِلَّا هُوَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَقَالَ بَعْدَ إِتْمَامِ بَيَانِ ذَلِكَ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ جَرَّ النَّفْعِ لَيْسَ إِلَّا بِهِ وَمِنْهُ، فَإِذًا إِنْ كُنْتُمْ مِنَ الْخَوَاصِّ فَاعْبُدُوهُ لِعُلُوِّهِ وَكِبْرِيَائِهِ سَوَاءٌ دَفَعَ عَنْكُمْ ضُرًّا أَوْ لَمْ يَدْفَعْ وَسَوَاءٌ نَفَعَكُمْ بِخَيْرٍ أَوْ لَمْ يَنْفَعْ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا كَذَلِكَ فَاعْبُدُوهُ لِدَفْعِ الضُّرِّ وَجَرِّ النَّفْعِ.
Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?'” buyurdu. Defalarca zikretmiştik ki avam halk Allah'a sadece ilah olduğu için değil, O'nun vasıtasıyla bir şey talep ettikleri için ibadet ederler; bu da ya bir zararı defetmek yahut bir menfaat temin etmektir. Allah Teâlâ: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } [Sebe: 22] kavliyle avam tabakayı, { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur” kavlinde olduğu gibi O'ndan başka hiç kimsenin zararı defedemeyeceğine uyarmıştır. Bunun beyanını tamamladıktan sonra: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurarak menfaati celbetmenin de ancak O'nunla ve O'ndan olduğuna işaret etmiştir. O halde siz havas (seçkinler) zümresinden iseniz, ister sizden bir zararı defetsin ister etmesin, ister size bir hayırla fayda versin ister vermesin, O'na yüceliği ve büyüklüğü sebebiyle ibadet ediniz. Şayet böyle değilseniz, zararın defi ve menfaatin celbi için O'na ibadet ediniz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُ يَعْنِي إِنْ لَمْ يَقُولُوا هُمْ فَقُلْ أَنْتَ اللَّهُ يرزق وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عِنْدَ الضُّرِّ ذَكَرَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ اللَّهُ وَيَعْتَرِفُونَ بِالْحَقِّ حَيْثُ قَالَ: قالُوا الْحَقَّ وَعِنْدَ النَّفْعِ لَمْ يَقُلْ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ لَهُمْ حَالَةً يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ كَاشِفَ الضُّرِّ هُوَ اللَّهُ حَيْثُ يَقَعُونَ فِي الضُّرِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ [الرُّومِ: ٣٣] وَأَمَّا عِنْدَ الرَّاحَةِ فَلَا تَنَبُّهَ لَهُمْ لِذَلِكَ فَلِذَلِكَ قَالَ: قُلِ اللَّهُ أَيْ هُمْ فِي حَالَةِ الرَّاحَةِ غَافِلُونَ عَنِ اللَّهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { قُلِ اللَّهُ } buyurdu; yani onlar söylemezlerse sen 'Rızkı veren Allah'tır' de. Burada latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ zarar anında onların “Allah” diyeceklerini ve { قالُوا الْحَقَّ } “Hakkı [buyurdu] dediler” kavlinde olduğu gibi hakkı itiraf edeceklerini zikretmiş; menfaat anında ise onların böyle diyeceğini söylememiştir. Bunun sebebi şudur: Onlar zarara düştüklerinde zararı giderenin Allah olduğunu itiraf ettikleri bir hâle sahiptirler; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine yalvarırlar” [Rûm: 33] buyurmuştur. Rahatlık anında ise bu hususta bir uyanıklıkları yoktur. İşte bu sebeple { قُلِ اللَّهُ } buyurmuştur; yani onlar rahatlık halinde Allah'tan gafildirler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Muhakkak ki biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا إِرْشَادٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ إِلَى الْمُنَاظَرَاتِ الْجَارِيَةِ فِي الْعُلُومِ وَغَيْرِهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدَ الْمُتَنَاظِرَيْنِ إِذَا قَالَ لِلْآخَرِ هَذَا الَّذِي تَقُولُهُ خَطَأٌ وَأَنْتَ فِيهِ مُخْطِئٌ يُغْضِبُهُ وَعِنْدَ الْغَضَبِ لَا يَبْقَى سَدَادُ الْفِكْرِ وَعِنْدَ اخْتِلَالِهِ لَا مَطْمَعَ فِي الْفَهْمِ فَيَفُوتُ الْغَرَضُ، وَأَمَّا إِذَا قَالَ لَهُ بِأَنَّ أَحَدَنَا لَا يَشُكُّ فِي أَنَّهُ مُخْطِئٌ وَالتَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ قَبِيحٌ وَالرُّجُوعُ إِلَى الْحَقِّ أَحْسَنُ الْأَخْلَاقِ فَنَجْتَهِدُ وَنُبْصِرُ أَيُّنَا عَلَى الْخَطَأِ لِيَحْتَرِزَ فَإِنَّهُ يَجْتَهِدُ ذَلِكَ الْخَصْمُ فِي النَّظَرِ وَيَتْرُكُ التَّعَصُّبَ وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ نَقْصًا فِي الْمَنْزِلَةِ لِأَنَّهُ أَوْهَمَ بِأَنَّهُ فِي قَوْلِهِ شَاكٌّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ مَعَ أَنَّهُ لَا يَشُكُّ فِي أَنَّهُ هُوَ الْهَادِي وَهُوَ الْمُهْتَدِي وَهُمُ الضَّالُّونَ وَالْمُضِلُّونَ.
Birinci Mesele: Bu, ilimlerde ve diğer hususlarda cereyan eden münazaralar konusunda Allah'tan Resûlü'ne bir irşattır. Çünkü münazara eden iki taraftan biri diğerine: “Bu söylediğin yanlıştır ve sen bu konuda hatalısın” derse onu öfkelendirir; öfke anında ise düşüncenin doğruluğu/isabeti kalmaz, düşünce bozulunca da anlamaktan ümit kesilir ve maksat elden gider. Fakat ona: “İkimizden birinin hatalı olduğunda şüphe yoktur; batılda ısrar etmek çirkin, hakka dönmek ise ahlakın en güzelidir; sakınmak için hangimizin hata üzere olduğuna bakalım ve gayret edelim” derse, o hasım düşünmeye gayret eder ve taassubu bırakır. Bu tavır, onun sözünde şüpheye düştüğü vehmini verse de makamında bir noksanlık doğurmaz. Nitekim hidayet edenin ve hidayette olanın kendisi, sapkınların ve saptıranların ise onlar olduğunda şüphesi bulunmadığı halde Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ } “Muhakkak ki biz veya siz” buyurması buna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ذَكَرَ فِي الْهُدَى كَلِمَةَ عَلَى وَفِي الضَّلَالِ كَلِمَةَ فِي لِأَنَّ الْمُهْتَدِيَ كَأَنَّهُ مُرْتَفِعٌ مُتَطَلِّعٌ فَذَكَرَهُ بِكَلِمَةِ التَّعَلِّي، وَالضَّالُّ مُنْغَمِسٌ فِي الظُّلْمَةِ غَرِيقٌ فِيهَا فَذَكَرَهُ بِكَلِمَةِ فِي.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavlinde hidayet hakkında عَلَى (üzerinde), dalalet hakkında ise فِي (içinde) kelimesi zikredilmiştir. Çünkü hidayette olan kimse sanki yücelmiş, yüksekten bakan biri gibidir; bu sebeple onu üstünlük bildiren kelimeyle zikretti. Sapan kimse ise karanlığa gömülmüş, onun içinde boğulmuş gibidir; bu sebeple onu فِي edatıyla zikretti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَصَفَ الضَّلَالَ بِالْمُبِينِ وَلَمْ يَصِفِ الْهُدَى لِأَنَّ الْهُدَى هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ الْمُوصِلُ إِلَى الْحَقِّ وَالضَّلَالُ خِلَافُهُ لَكِنَّ الْمُسْتَقِيمَ وَاحِدٌ وَمَا هُوَ غَيْرُهُ كُلُّهُ ضَلَالٌ وَبَعْضُهُ بَيِّنٌ مِنْ بَعْضٍ، فَمَيَّزَ الْبَعْضَ عَنِ الْبَعْضِ بِالْوَصْفِ.
Üçüncü Mesele: Dalaleti مُبِينٍ (apaçık) sıfatıyla nitelemiş, hidayeti ise nitelememiştir. Çünkü hidayet, hakka ulaştıran dosdoğru tek yoldur; dalalet ise onun zıddıdır. Ancak dosdoğru olan tek iken, onun dışındakilerin tamamı dalalettir ve bunların bir kısmı diğerinden bariz şekilde farklıdır; böylece sıfatla bir kısmını diğerinden ayırt etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدَّمَ الْهُدَى عَلَى الضَّلَالِ لِأَنَّهُ كَانَ وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا وَهُوَ مُقَدَّمٌ فِي الذكر. ثم قال تعالى:
Dördüncü Mesele: Hidayeti dalaletten önce zikretmiştir; çünkü hidayet, { إِنَّا } “biz” kavliyle zikredilen müminlerin vasfı idi ve bu da zikirde önde gelmektedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٥]
[Sebe Suresi (34), Ayet 25]
قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥)
{ قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.'” (25)
أَضَافَ الْإِجْرَامَ إِلَى النَّفْسِ وَقَالَ فِي حَقِّهِمْ: وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ ذَكَرَ بِلَفْظِ الْعَمَلِ لِئَلَّا يَحْصُلَ الإغضاب المانع من الفهم وقوله: لا تُسْئَلُونَ ولا نُسْئَلُ زِيَادَةُ حَثٍّ عَلَى النَّظَرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِذَا كَانَ مُؤَاخَذًا بِجُرْمِهِ فَإِذَا احْتَرَزَ نَجَا، وَلَوْ كَانَ الْبَرِيءُ يُؤَاخَذُ بِالْجُرْمِ لَمَا كفى النظر.
Cürüm/suç işlemeyi kendi nefsine nispet etmiş; onlar hakkında ise: { وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız” buyurarak, anlamaya engel olacak bir öfkelendirme meydana gelmesin diye amel lafzıyla zikretmiştir. { لا تُسْئَلُونَ } “sorulmazsınız” ve { ولا نُسْئَلُ } “sorulmayız” kavli, düşünmeye ve araştırmaya yönelik teşviki artırmaktadır. Zira her fert kendi cürmünden hesaba çekilecekse, sakındığı takdirde kurtulur. Şayet suçsuz olan kimse cürümden sorumlu tutulsaydı, araştırıp düşünmek yetmezdi.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٦]
[Sebe Suresi (34), Ayet 26]
قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦)
{ قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ } “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızda hak ile hükmedecektir. O, hakkıyla hükmeden, her şeyi bilendir.'” (26)
أَكَّدَ مَا يُوجِبُ النَّظَرَ وَالتَّفَكُّرَ، فَإِنَّ مُجَرَّدَ الْخَطَأِ وَالضَّلَالِ وَاجِبُ الِاجْتِنَابِ، فَكَيْفَ إِذَا كَانَ يَوْمَ عَرْضٍ وَحِسَابٍ وَثَوَابٍ وَعَذَابٍ وَقَوْلُهُ: يَفْتَحُ قِيلَ مَعْنَاهُ يَحْكُمُ، ويمكن أن يقال بأن الفتح هاهنا مَجَازٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبَابَ الْمُغْلَقَ وَالْمَنْفَذَ الْمَسْدُودَ يُقَالُ فِيهِ فَتَحَهُ عَلَى طَرِيقِ الْحَقِيقَةِ. ثُمَّ إِنَّ الْأَمْرَ إِذَا كَانَ فِيهِ انْغِلَاقٌ وَعَدَمُ وُصُولٍ إِلَيْهِ فَإِذَا بَيَّنَهُ أَحَدٌ يَكُونُ قَدْ فَتَحَهُ وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ حُكْمَهُ يَكُونُ مَعَ الْعِلْمِ لَا مِثْلَ حُكْمِ مَنْ يَحْكُمُ بِمَا يَتَّفِقُ لَهُ بِمُجَرَّدِ هواه.
[Allah Teâlâ] düşünmeyi ve tefekkür etmeyi gerektiren hususu pekiştirdi; zira sadece hata ve dalaletten bile kaçınmak vacip iken, arz, hesap, sevap ve azap gününün bulunması halinde durum nasıl olur! { يَفْتَحُ } kavlinin anlamının “hükmeder” olduğu söylenmiştir. Buradaki fethin mecaz olduğu da söylenebilir; zira kilitli kapı ve tıkalı geçit hakkında hakikat yoluyla فَتَحَهُ (onu açtı) denilir. Ardından bir meselede kapalılık ve ona ulaşamama durumu olduğunda, biri onu açıkladığında onu açmış (fethetmiş) olur. { وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla hükmeden, her şeyi bilendir” kavli ise, O'nun hükmünün sadece hevasına göre rastgele hüküm veren kimsenin hükmü gibi değil, ilim ile birlikte olduğuna işarettir.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٧]
[Sebe Suresi (34), Ayet 27]
قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)
{ قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin! Hayır! Bilakis O, mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi olan Allah'tır.'” (27)
قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَعْبُودَ قَدْ يَعْبُدُهُ قَوْمٌ لِدَفْعِ الضَّرَرِ وَجَمْعٌ لِتَوَقُّعِ الْمَنْفَعَةِ وَقَلِيلٌ مِنَ الْأَشْرَافِ الْأَعِزَّةِ يَعْبُدُونَهُ لِأَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِذَاتِهِ فَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُعْبَدُ غَيْرُ اللَّهِ لِدَفْعِ الضَّرَرِ إِذْ لَا دَافِعَ لِلضَّرَرِ غَيْرُهُ بِقَوْلِهِ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُعْبَدُ غَيْرُ اللَّهِ لِتَوَقُّعِ الْمَنْفَعَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بين هاهنا أَنَّهُ لَا يُعْبَدُ أَحَدٌ لِاسْتِحْقَاقِهِ الْعِبَادَةَ غَيْرَ اللَّهِ فَقَالَ: قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَيْ هُوَ الْمَعْبُودُ لِذَاتِهِ وَاتِّصَافُهُ بِالْعِزَّةِ وَهِيَ الْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ وَالْحِكْمَةُ وَهِيَ الْعِلْمُ التَّامُّ الَّذِي عمله موافق له. ثم قال تعالى:
Zikretmiştik ki; mabuda bir topluluk zararın defi için ibadet eder, bir topluluk menfaat umuduyla ibadet eder, az sayıdaki seçkin ve aziz kimseler ise O zatı gereği ibadete layık olduğu için ibadet eder. [Allah Teâlâ] zararı defeden O'ndan başkası olmadığı için { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavliyle zararın defi amacıyla Allah'tan başkasına ibadet edilemeyeceğini beyan edince ve { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavliyle menfaat umuduyla da Allah'tan başkasına ibadet edilemeyeceğini beyan edince; burada ibadete müstahak oluşu bakımından da Allah'tan başka hiç kimseye ibadet edilemeyeceğini açıkladı ve: { قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyurdu. Yani O, zatı gereği mabud olandır ve izzetle -ki o tam kudrettir- ve hikmetle -ki o ameli kendisine uygun olan kâmil ilimdir- muttasıftır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٨]
[Sebe Suresi (34), Ayet 28]
وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨)
{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Biz seni bütün insanlara ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler.” (28)
لَمَّا بَيَّنَ مَسْأَلَةَ التَّوْحِيدِ شَرَعَ فِي الرِّسَالَةِ فَقَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهَا: كَافَّةً أَيْ إِرْسَالُهُ كَافَّةً أَيْ عَامَّةً لِجَمِيعِ النَّاسِ تَمْنَعُهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ عَنِ الِانْقِيَادِ لَهَا وَالثَّانِي: كَافَّةً أَيْ أَرْسَلْنَاكَ كَافَّةً تَكُفُّ النَّاسَ أَنْتَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بَشِيراً أَيْ تَحُثُّهُمْ بِالْوَعْدِ وَنَذِيراً تَزْجُرُهُمْ بِالْوَعِيدِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ لا لخفائه ولكن لغفلتهم.
Tevhid meselesini açıklayınca risalet konusuna başlayarak şöyle buyurdu: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً } “Biz seni ancak [bütün insanlara] gönderdik”. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { كَافَّةً } yani onun risaleti bütün insanları kapsayıcı ve geneldir, onları bu davete boyun eğmekten çıkmaktan meneder. İkincisi: { كَافَّةً } yani insanları inkârdan meneden/alıkoyan olarak seni gönderdik demektir ve bu veche göre sonundaki tâ (hâ) mübalağa içindir. { بَشِيراً } “müjdeleyici olarak” yani onları vaat ile [itaate] teşvik edersin; { وَنَذِيراً } “uyarıcı olarak” onları tehdit ile [günahtan] sakındırırsın. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” yani gizli olduğundan ötürü değil, kendi gafletlerinden ötürü bunu bilmezler.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 29-30]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. (29) De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” (30)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ لَمَّا ذَكَرَ الرِّسَالَةَ بَيَّنَ الْحَشْرَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler” buyurdu. Risaleti zikredince haşir konusunu açıkladı.
وَقَالَ: قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ قَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ أَنَّ قَوْلَهُ:
Ve şöyle buyurdu: { قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” A'râf Suresi'nde zikretmiştik ki O'nun:
لَا تَسْتَأْخِرُونَ يُوجِبُ الْإِنْذَارَ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ عَدَمُ الْمُهْلَةِ عَنِ الْأَجَلِ وَلَكِنَّ الِاسْتِقْدَامَ مَا وَجْهُهُ؟ وَذَكَرْنَا هُنَاكَ
{ لَا تَسْتَأْخِرُونَ } “geri kalmazsınız” kavli uyarıyı gerektirir; çünkü bunun anlamı ecelden mühlet verilmemesidir. Fakat öne geçmenin (istiğdam) vechi nedir? Orada bunun
وجهه ونذكر هاهنا أَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا الِاسْتِعْجَالَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا اسْتِعْجَالَ فِيهِ كَمَا لَا إِمْهَالَ، وَهَذَا يُفِيدُ عِظَمَ الْأَمْرِ وَخَطَرَ الْخَطْبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ الْحَقِيرَ إِذَا طَالَبَهُ طَالِبٌ مِنْ غَيْرِهِ لَا يُؤَخِّرُهُ وَلَا يُوقِفُهُ عَلَى وَقْتٍ بِخِلَافِ الْأَمْرِ الْخَطِيرِ وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ قِرَاءَاتٌ أَحَدُهَا: رَفْعُهُمَا مَعَ التَّنْوِينِ وَعَلَى هَذَا يَوْمٌ بَدَلٌ وَثَانِيهَا:
vechini zikretmiştik; burada da şunu belirtelim: Onlar acele gelmesini talep ettiklerinde, mühlet verilmediği gibi aceleye getirilmenin de söz konusu olmadığını beyan etti. Bu da işin büyüklüğünü ve meselenin vahametini ifade eder. Çünkü değersiz bir şeyi bir kimse başkasından istediğinde onu geciktirmez ve belirli bir vakte bağlamaz; mühim ve tehlikeli mesele ise böyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } kavlinde kıraat vecihleri vardır: Birincisi: Her ikisinin de tenvinle merfû okunmasıdır ki buna göre يَوْمٌ kelimesi bedeldir. İkincisi:
نَصْبُ يَوْمٍ مَعَ رَفْعِ مِيعَادٍ وَالتَّنْوِينُ فِيهِمَا مِيعَادٌ يَوْمًا قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَوَجْهُهُ أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قَالَ مِيعَادٌ أَعْنِي يَوْمًا وَذَلِكَ يُفِيدُ التَّعْظِيمَ وَالتَّهْوِيلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ تَقْدِيرُهُ لَكُمْ مِيعَادٌ يَوْمًا/ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: أَنَا جَائِيكَ يَوْمًا وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْعَامِلُ فِيهِ الْعِلْمَ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَكُمْ مِيعَادٌ تَعْلَمُونَهُ يَوْمًا وَقَوْلُهُ مَعْلُومٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ إِنَّهُ مَقْتُولٌ يَوْمًا الثَّالِثَةُ: الْإِضَافَةُ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ كَمَا فِي قَوْلِ الْقَائِلِ سَحْقُ ثَوْبٍ لِلتَّبْيِينِ وَإِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ بَدَلًا عَنْ قَوْلِهِ: لَا يُؤَخَّرُ عَنْكُمْ زِيَادَةُ تأكيد لوقوع اليوم.
مِيعَادٌ kelimesinin merfû, يَوْمًا kelimesinin ise tenvinli olarak mansub okunmasıdır (مِيعَادٌ يَوْمًا). Zemahşerî şöyle demiştir: Bunun vechi, hazfedilmiş bir fiille mansub olmasıdır; sanki مِيعَادٌ أَعْنِي يَوْمًا (bir vaat, yani bir gün) demiş gibidir ki bu tazim ve dehşet ifade eder. Zarf olarak mansub kılınmış olması da muhtemeldir; takdiri 'Sizin için bir gün bir vaat vardır' şeklindedir; tıpkı bir kimsenin 'Ben sana bir gün geleceğim' demesi gibi. Buna göre amil ilim olur; sanki 'Sizin için bir gün bileceğiniz bir vaat vardır' demektedir ve 'malum' ifadesi buna delalet eder; tıpkı 'O bir gün öldürülecektir' denilmesi gibi. Üçüncüsü: İzafet ile { لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } okunmasıdır; tıpkı beyan için 'eski elbise parçası' (سَحْقُ ثَوْبٍ) denilmesi gibi. { لَا يُؤَخَّرُ عَنْكُمْ } (sizden geciktirilmez) yerine { لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ } “ondan geri kalamazsınız” buyrularak fiilin onlara isnat edilmesi ise o günün vukuunu daha da pekiştirmek içindir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣١]
[Sebe Suresi (34), Ayet 31]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler. O zalimlerin, Rablerinin huzurunda tutuklanıp birbirlerine söz atarkenki hallerini bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk' derler.” (31)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ لَمَّا بَيَّنَ الْأُمُورَ الثَّلَاثَةَ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ وَكَانُوا بِالْكُلِّ كَافِرِينَ بَيَّنَ كُفْرَهُمُ الْعَامَّ بِقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْكُلِّ وَقَوْلُهُ: وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، وَعَلَى هَذَا فَالَّذِينَ كَفَرُوا الْمُرَادُ مِنْهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْمُنْكِرُونَ لِلنُّبُوَّاتِ وَالْحَشْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمَعْنَى هُوَ أَنَّا لَا نُؤْمِنُ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْ وَلَا بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِخْبَارَاتِ وَالْمَسَائِلِ وَالْآيَاتِ وَالدَّلَائِلِ، وَعَلَى هَذَا فَالَّذِينَ كَفَرُوا الْمُرَادُ مِنْهُمُ الْعُمُومُ، لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ وَلَا بِالَّذِي فِيهِ مِنَ الرِّسَالَةِ وتفاصيل الحشر، فإن قيل: أليس هم مؤمنون بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالْحَشْرِ، فَنَقُولُ إِذَا لَمْ يُصَدِّقْ وَاحِدٌ مَا فِي الْكِتَابِ مِنَ الْأُمُورِ الْمُخْتَصَّةِ بِهِ يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ لَمْ يُؤْمِنْ بِشَيْءٍ مِنْهُ وَإِنْ آمَنَ بِبَعْضِ مَا فِيهِ لِكَوْنِهِ فِي غَيْرِهِ فَيَكُونُ إِيمَانُهُ لَا بِمَا فِيهِ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler.” Tevhid, risalet ve haşirden ibaret olan üç esası beyan edip onlar da bunların hepsini inkâr edince: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ } “İnkâr edenler: 'Biz bu Kur'an'a asla inanmayız' dediler” buyurarak onların genel inkârını beyan etti. Çünkü Kur'an bunların hepsini kapsamaktadır. O'nun: { وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “ve ondan öncekine de [inanmayız]” kavlinde meşhur olan görüş, bunun Tevrat ve İncil olduğudur. Buna göre inkâr edenlerden murat, peygamberlikleri ve haşri inkâr eden müşriklerdir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Anlam, 'Biz Kur'an'ın Allah katından olduğuna inanmıyoruz; onun önündekine, yani onda bulunan haberlere, meselelere, ayetlere ve delillere de inanmıyoruz' şeklindedir. Buna göre inkâr edenlerden murat genellik ifade eder. Çünkü Ehl-i Kitap da Kur'an'ın Allah katından olduğuna ve onda yer alan risalet ve haşrin ayrıntılarına inanmamışlardır. Şayet: 'Onlar vahdaniyete ve haşre inanmıyorlar mı?' denilirse, şöyle deriz: Bir kimse kitaptaki o kitaba has hususları tasdik etmediğinde, onda bulunan bazı şeylere başka bir kaynakta yer aldığı için inansa bile o kitaptan hiçbir şeye inanmamış sayılır; dolayısıyla onun imanı kitaptakine yönelik olmamış olur.
مِثَالُهُ: أَنَّ مَنْ يُكَذِّبُ رَجُلًا فِيمَا يَقُولُهُ فَإِذَا أَخْبَرَهُ بِأَنَّ النَّارَ حَارَّةٌ لَا يُكَذِّبُهُ فِيهِ وَلَكِنْ لَا يُقَالُ إِنَّهُ صَدَّقَهُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا صَدَّقَ نَفْسَهُ، فَإِنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ بَيْنَ يَدَيْهِ أَيِ الَّذِي هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ وَارِدٌ فِيهِ.
Bunun misali şudur: Bir adamın söylediği sözleri yalanlayan kimse, o adam ateşin sıcak olduğunu haber verdiğinde onu bunda yalanlamaz; fakat 'onu tasdik etti' de denilmez. Çünkü o ancak kendi nefsini tasdik etmiştir; zira bunu daha önceden zaten bilmekteydi. Buna göre O'nun: 'önündekine' kavli, onda varid olması bakımından onu kapsadığı şey demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “O zalimlerin, Rablerinin huzurunda tutuklanıp birbirlerine söz atarkenki hallerini bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk' derler.”
لَمَّا وَقَعَ الْيَأْسُ مِنْ إِيمَانِهِمْ فِي هَذِهِ الدَّارِ بِقَوْلِهِمْ لَنْ نُؤْمِنَ فَإِنَّهُ لِتَأْيِيدِ النَّفْيِ وَعَدَ نَبِيَّهُ ﵊ بِأَنَّهُ يَرَاهُمْ عَلَى أَذَلِّ حَالٍ مَوْقُوفِينَ لِلسُّؤَالِ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ كَمَا يَكُونُ عَلَيْهِ حَالُ جَمَاعَةٍ أَخْطَئُوا فِي أَمْرٍ يَقُولُ بَعْضُهُمْ كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِكَ وَيَرُدُّ عَلَيْهِ الْآخَرُ مِثْلَ ذَلِكَ، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ لَرَأَيْتَ عَجَبًا، ثُمَّ بَدَأَ بِالْأَتْبَاعِ لِأَنَّ الْمُضِلَّ أَوْلَى بِالتَّوْبِيخِ فَقَالَ: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ/ كُفْرَهُمْ كَانَ لِمَانِعٍ لَا لِعَدَمِ الْمُقْتَضِي لِأَنَّهُمْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقُولُوا
Onların nefyi tekit eden: 'Asla iman etmeyiz' sözleriyle bu dünyada iman etmelerinden ümit kesilince, [Allah] Peygamberine aleyhisselâm, onları sorgulanmak üzere durdurulmuş, bir meselede hata edip de bazısının diğerine 'Bu senin yüzünden oldu' dediği, diğerinin de ona aynı şekilde karşılık verdiği bir topluluğun durumu gibi birbirlerine söz atarlarken en zelil bir halde göreceğini vadetti. Lev (لَوْ) edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: 'Zalimlerin durdurulduklarını bir görseydin, muhakkak şaşılacak bir şey görürdün' şeklindedir. Sonra tâbilerden başladı; çünkü saptıran kimse azarlanmaya daha layıktır. Şöyle buyurdu: { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk' derler.” Bu, inkârlarının mukteza (sebep) yokluğundan değil, bir engelden (mâni) ötürü olduğuna işarettir. Çünkü onların:
مَا جَاءَنَا رَسُولٌ، وَلَا أَنْ يَقُولُوا قَصَّرَ الرَّسُولُ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى إِتْيَانِ الرَّسُولِ بِمَا عَلَيْهِ لِأَنَّ الرَّسُولَ لَوْ أَهْمَلَ شَيْئًا لَمَا كانوا يؤمنون ولولا المستكبرون لآمنوا.
'Bize bir peygamber gelmedi' demeleri de, 'Peygamber kusur etti' demeleri de mümkün değildir. Bu, Peygamber'in üzerine düşeni yaptığına bir işarettir. Zira Peygamber bir şeyi ihmal etmiş olsaydı iman etmezlerdi; fakat büyüklük taslayanlar olmasaydı mutlaka iman ederlerdi.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٢]
[Sebe Suresi (34), Ayet 32]
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)
{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu idiniz' derler.” (32)
رَدًّا لِمَا قَالُوا إِنَّ كُفْرَنَا كَانَ لِمَانِعٍ أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ يَعْنِي الْمَانِعُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ رَاجِحًا عَلَى الْمُقْتَضِي حَتَّى يَعْمَلَ عَمَلَهُ، وَالَّذِي جَاءَ بِهِ هُوَ الْهُدَى، وَالَّذِي صَدَرَ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا يُوجِبُ الِامْتِنَاعَ مِنْ قَبُولِ مَا جَاءَ بِهِ فَلَمْ يَصِحَّ تَعْلِيلُكُمْ بِالْمَانِعِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ كُفْرَهُمْ كَانَ إِجْرَامًا مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمَعْذُورَ لَا يَكُونُ مَعْذُورًا إِلَّا لِعَدَمِ الْمُقْتَضِي أَوْ لِقِيَامِ المانع ولم يوجد شيء منهما.
Onların 'Bizim inkârımız bir engel sebebiyleydi' sözlerine bir ret olarak: { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu idiniz” [denilmiştir]. Yani engelin, işlevini görebilmesi için muktezaya (sebebe) baskın gelmesi gerekir; [Peygamber'in] getirdiği şey ise hidayettir. Büyüklük taslayanlardan sâdır olan şey ise, onun getirdiğini kabul etmekten kaçınmayı gerektirecek bir şey değildi; bu sebeple bir engeli gerekçe göstermeniz sahih olmadı. Sonra inkârlarının bir cürüm olduğunu beyan etti; zira mazeretli olan kimse ancak muktezanın yokluğundan yahut engelin bulunmasından dolayı mazeretli sayılır, oysa bunların hiçbiri gerçekleşmemiştir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 33]
وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)
{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzaklar [bizi engelledi]. Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?'” (33)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzaklar [bizi engelledi]. Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler.”
لَمَّا ذَكَرَ الْمُسْتَكْبِرُونَ أَنَّا مَا صَدَدْنَاكُمْ وَمَا صَدَرَ مِنَّا مَا يَصْلُحُ مَانِعًا وَصَارِفًا اعْتَرَفَ الْمُسْتَضْعَفُونَ بِهِ وَقَالُوا:
Büyüklük taslayanlar: 'Biz sizi alıkoymadık ve bizden engelleyici ve vazgeçirici olmaya elverişli bir şey sâdır olmadı' deyince, zayıf düşürülenler bunu itiraf edip şöyle dediler:
بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ مَنَعَنَا ثُمَّ قَالُوا لَهُمْ إِنَّكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مَا أَتَيْتُمْ بِالصَّارِفِ الْقَطْعِيِّ وَالْمَانِعِ الْقَوِيِّ وَلَكِنِ انْضَمَّ أَمْرُكُمْ إِيَّانَا بِالْكُفْرِ إِلَى طُولِ الْأَمَدِ وَالِامْتِدَادِ فِي الْمَدَدِ فَكَفَرْنَا فَكَانَ قَوْلُكُمْ جُزْءَ السَّبَبِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَلْ مَكْرُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فَحُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ أَيْ نُنْكِرَهُ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً هَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ الْمُشْرِكَ بِاللَّهِ مَعَ أَنَّهُ فِي الصُّورَةِ مُثْبِتٌ لَكِنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ مُنْكِرٌ لِوُجُودِ اللَّهِ لِأَنَّ مَنْ يُسَاوِيهِ الْمَخْلُوقُ الْمَنْحُوتُ لَا يَكُونُ إِلَهًا، وَقَوْلُهُ فِي الْأَوَّلِ: يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَقَوْلُهُ فِي الْآيَتَيْنِ الْمُتَأَخِّرَتَيْنِ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا، وقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا بِصِيغَةِ الْمَاضِي مَعَ أَنَّ السُّؤَالَ وَالتَّرَاجُعَ فِي الْقَوْلِ لَمْ يَقَعْ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ، فَإِنَّ الْأَمْرَ الْوَاجِبَ الْوُقُوعِ يُوجَدُ كَأَنَّهُ وَقَعَ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزمر: ٣٠] .
Bizi { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “hayır, gece ve gündüzün tuzağı” engelledi. Sonra onlara dediler ki: Siz her ne kadar kesin bir vazgeçirici ve güçlü bir engel ortaya koymamış olsanız da, bize küfrü emretmeniz uzun bir zaman dilimi ve kesintisiz bir süreklilikle birleşti de biz öylece inkâr ettik; dolayısıyla sizin sözünüz sebebin bir parçası oldu. Bir diğer vecih de muhtemeldir ki o da muradın: 'Bilakis sizin gece ve gündüz kurduğunuz tuzak' olup muzâfun ileyhin hazfedilmiş olmasıdır. O'nun: { إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ } “bize Allah'ı inkâr etmemizi emrettiğinizde” kavli, yani O'nu inkâr etmemizi { وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً } “ve O'na ortaklar koşmamızı” [emrettiğinizde] demektir. Bu da gösterir ki Allah'a ortak koşan kimse, zahirde varlığı kabul ediyor gibi görünse de gerçekte Allah'ın varlığını inkâr etmektedir. Zira yontulmuş bir yaratığın kendisine denk tutulduğu varlık ilah olamaz. Önceki ayette yer alan: { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “birbirlerine söz atarlar, zayıf düşürülenler derler” ifadesinin muzâri (gelecek/şimdiki zaman) lafzıyla; sonraki iki ayette yer alan { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “büyüklük taslayanlar dedi” ve { وقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “zayıf düşürülenler dedi” ifadelerinin ise sorgulama ve karşılıklı söz atışma henüz vuku bulmamışken mazi (geçmiş zaman) sîgasıyla gelmesi, bunun mutlaka vuku bulacağına işarettir. Zira vuku bulması vacip olan şey, sanki vuku bulmuş gibi kabul edilir. Allah Teâlâ'nın şu kavlini görmez misin: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” [Zümer 30].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?”
مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَتَرَاجَعُونَ الْقَوْلَ فِي الْأَوَّلِ، ثُمَّ إِذَا جَاءَهُمُ الْعَذَابُ الشَّاغِلُ يُسِرُّونَ ذَلِكَ التَّرَاجُعَ الدَّالَّ عَلَى النَّدَامَةِ، وَقِيلَ مَعْنَى الْإِسْرَارِ الْإِظْهَارُ أَيْ أَظْهَرُوا النَّدَامَةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّهُمْ لَمَّا تَرَاجَعُوا فِي الْقَوْلِ رَجَعُوا إِلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً [السَّجْدَةِ: ١٢] ثُمَّ أُجِيبُوا وَأُخْبِرُوا بِأَنْ لَا مَرَدَّ
Bunun manası şudur: Onlar ilk başta birbirlerine söz atışırlar; sonra kendilerini çaresiz bırakan azap geldiğinde, pişmanlığa delalet eden bu söz atışmayı içlerinde gizlerler. İsrâr (إِسْرَار) kelimesinin izhar etmek manasına geldiği, yani pişmanlıklarını açığa vurdukları da söylenmiştir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Onlar birbirlerine söz atıştıktan sonra Allah'a yönelip: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً } “Rabbimiz! Gördük ve işittik, bizi geri döndür de salih amel işleyelim” [Secde 12] derler; ardından kendilerine cevap verilip geri dönüşün olmadığı
لَكُمْ فَأَسَرُّوا ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِشَارَةٌ إِلَى كَيْفِيَّةِ الْعَذَابِ وَإِلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الرُّؤْيَةِ لَيْسَ كَافِيًا بَلْ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ قَطَعُوا بِأَنَّهُمْ وَاقِعُونَ فِيهِ فَتَرَكُوا النَّدَمَ وَوَقَعُوا فِيهِ فَجَعَلَ الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِهِمْ، وَقَوْلُهُ: يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ حَقُّهُمْ عَدْلًا. ثم قال تعالى:
haber verilince bu sözü içlerinde gizlerler. O'nun: { وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz” kavli, azabın keyfiyetine ve sadece görmenin yeterli olmadığına işarettir; bilakis azabı gördüklerinde onun içine düşeceklerini kesin olarak anladılar, pişmanlığı bırakıp azabın içine düştüler ve [Allah] boyunlarına demir halkalar geçirdi. O'nun: { يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” kavli ise, bunun adalet gereği onların hakkı olduğuna işarettir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 34-35]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık varlıklıları mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler. Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.'” (34-35)
تَسْلِيَةً لِقَلْبِ النَّبِيِّ ﵌ وَبَيَانًا لِأَنَّ إِيذَاءَ الْكُفَّارِ الْأَنْبِيَاءَ الْأَخْيَارَ لَيْسَ بِدْعًا، بَلْ ذَلِكَ عَادَةٌ جَرَتْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّمَا نَسَبَ الْقَوْلَ إِلَى الْمُتْرَفِينَ مَعَ أَنَّ غَيْرَهُمْ أَيْضًا قَالُوا: إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ لِأَنَّ الْأَغْنِيَاءَ الْمُتْرَفِينَ هُمُ الْأَصْلُ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ قَالَ عَنِ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا إِنَّهُمْ قَالُوا لِلْمُسْتَكْبِرِينَ لَوْلَا أَنْتُمْ لَكَانُوا مُؤْمِنِينَ، ثُمَّ اسْتَدَلُّوا عَلَى كَوْنِهِمْ مُصِيبِينَ فِي ذَلِكَ بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ فَقَالُوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً أَيْ بِسَبَبِ لَزُومِنَا لِدِينِنَا، وَقَوْلُهُ: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أَيْ فِي الْآخِرَةِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا حَالُنَا عَاجِلًا خَيْرٌ مِنْ حَالِكُمْ، وَأَمَّا آجِلًا فَلَا نُعَذَّبُ إِمَّا إِنْكَارًا مِنْهُمْ لِلْعَذَابِ رَأْسًا أَوِ اعْتِقَادًا لِحُسْنِ حَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَيْضًا قِيَاسًا [عَلَى حُسْنِ حالهم في الدنيا] .
[Bu ayetler] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini teselli etmek ve kâfirlerin seçkin peygamberlere eziyet etmesinin türedi bir şey olmadığını, aksine bunun daha önceden de cereyan etmiş bir âdet olduğunu beyan etmek içindir. Başkaları da: { إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz” dedikleri halde sözün sadece şımarık varlıklılara nispet edilmesi, bu sözde asıl olanların zengin şımarıklar olmasındandır. Görmez misin ki Allah, zayıf düşürülenlerin büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız mutlaka inanan kimseler olurduk' dediklerini haber vermiştir. Sonra bu iddialarında haklı olduklarına mallarının ve evlatlarının çokluğunu delil getirerek: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz” yani 'dinimize bağlılığımız sebebiyle [böyleyiz]' dediler. O'nun: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “ve biz azap edilecek de değiliz” kavli, yani 'ahirette [azap görmeyeceğiz]' demektir; sanki 'Bizim dünyadaki halimiz sizin halinizden daha hayırlıdır, ahirette ise azap görmeyeceğiz' demişlerdir ki bu, ya azabı kökten inkâr etmelerinden yahut dünyadaki iyi hallerine kıyasla ahiretteki hallerinin de iyi olacağına inanmalarındandır.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ خَطَأَهُمْ بِقَوْلِهِ:
Sonra Allah Teâlâ onların hatasını şu kavliyle beyan etti:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٦]
[Sebe Suresi (34), Ayet 36]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir ve daraltır; fakat insanların çoğu bilmezler.'” (36)
يَعْنِي أَنَّ الرِّزْقَ فِي الدُّنْيَا لَا تَدُلُّ سِعَتُهُ وَضِيقُهُ عَلَى حَالِ الْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ فَكَمْ مِنْ مُوسِرٍ شَقِيٍّ وَمُعْسِرٍ تَقِيٍّ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ أَنَّ قِلَّةَ الرِّزْقِ وَضَنْكَ الْعَيْشِ وَكَثْرَةَ الْمَالِ وَخِصْبَ الْعَيْشِ بِالْمَشِيئَةِ مِنْ غير اختصاص بالفاسق والصالح.
Yani dünyadaki rızkın bolluğu ve darlığı, haklının ve batıl ehlinin haline delalet etmez; nitekim nice zengin bahtsız ve nice fakir takva sahibi vardır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” yani rızkın azlığı ile geçim darlığının ve malın çokluğu ile geçim bolluğunun fâsık ve sâlih kimseye tahsis edilmeksizin [ilahi] meşiete bağlı olduğunu bilmezler.
ثم بين فساد استدلالهم بقولهم:
Sonra onların şu sözleriyle yaptıkları istidlalin tutarsızlığını beyan etti:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٧]
[Sebe Suresi (34), Ayet 37]
وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧)
{ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Sizi katımızda derece bakımından yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınız; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” (37)
يَعْنِي قَوْلَكُمْ نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا فَنَحْنُ أَحْسَنُ عِنْدَ اللَّهِ حَالًا لَيْسَ اسْتِدْلَالًا صَحِيحًا، فَإِنَّ الْمَالَ لَا يُقَرِّبُ إِلَى اللَّهِ وَلَا اعْتِبَارَ بِالتَّعَزُّزِ بِهِ، وَإِنَّمَا الْمُفِيدُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ الْمَالَ وَالْوَلَدَ يَشْغَلُ عَنِ اللَّهِ فَيُبْعِدُ عَنْهُ فَكَيْفَ يُقَرِّبُ مِنْهُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ إِقْبَالٌ عَلَى اللَّهِ وَاشْتِغَالٌ بِاللَّهِ وَمَنْ تَوَجَّهَ إِلَى اللَّهِ وَصَلَ وَمَنْ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا حَصَلَ، وَقَوْلُهُ: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ أَيِ الْحَسَنَةُ فَإِنَّ الضَّعْفَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْحَسَنَةِ وَفِي السَّيِّئَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا الْمِثْلُ.
Yani sizin 'Biz mallarca daha çoğuz, o halde Allah katında durumumuz daha iyidir' sözünüz sahih bir istidlal değildir; zira mal Allah'a yaklaştırmaz ve onunla övünmeye itibar edilmez. Fayda veren ise ancak imandan sonraki salih ameldir. Buna delalet eden husus şudur: Mal ve evlat Allah'tan alıkoyar ve O'ndan uzaklaştırır; öyleyse O'na nasıl yaklaştırsın? Salih amel ise Allah'a yönelmek ve Allah ile meşgul olmaktır. Allah'a yönelen O'na ulaşır, Allah'tan bir şey isteyen de ona kavuşur. O'nun: { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } “İşte onlara kat kat mükâfat vardır” kavli, yani iyilik/hasene demektir; zira kat kat olma durumu ancak iyilikte olur, kötülükte ise sadece misli kadar karşılık verilir.
ثُمَّ زَادَ وَقَالَ: وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ إِشَارَةً إِلَى دَوَامِ النَّعِيمِ وَتَأْبِيدِهِ، فَإِنَّ مَنْ تنقطع عنه النعمة لا يكون آمنا.
Sonra daha da ziyadeleştirerek şöyle buyurdu: { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler”; bu da nimetin sürekliliğine ve ebediliğine işarettir. Çünkü kendisinden nimetin kesildiği kimse güvende olamaz.
ثم بين حال المسيء بقوله:
Sonra kötülük edenin durumunu şu kavliyle beyan etti:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٨]
[Sebe Suresi (34), Ayet 38]
وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨)
{ وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar azabın içinde hazır tutulacaklardır.” (38)
وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ، وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّوَامِ أَيْضًا كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Bunun tefsirini zikretmiştik. O'nun: { أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } “işte onlar azabın içinde hazır tutulacaklardır” kavli, Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde olduğu gibi yine sürekliliğe işarettir:
كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها [السَّجْدَةِ: ٢٠] وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٦] .
{ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها } “Oradan her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya iade edilirler.” [Secde 20] ve Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ } “Onlar oradan kaybolup gidecek de değillerdir.” [İnfitâr 16] buyurduğu gibi.
ثُمَّ قَالَ تعالى مرة أخرى:
Sonra Allah Teâlâ bir kez daha şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٩]
[Sebe Suresi (34), Ayet 39]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفقتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “De ki: 'Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve onu daraltır. Siz ne infak ederseniz O, onun yerine yenisini verir; O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.'” (39)
إِشَارَةً إِلَى أَنَّ نَعِيمَ الْآخِرَةِ لَا يُنَافِي نِعْمَةَ الدُّنْيَا، بَلِ الصَّالِحُونَ قَدْ يَحْصُلُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا النِّعَمُ مَعَ الْقَطْعِ بِحُصُولِ النَّعِيمِ لَهُمْ فِي الْعُقْبَى بِنَاءً عَلَى الْوَعْدِ، قَطْعًا لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِذَا كَانَتِ الْعَاجِلَةُ لَنَا وَالْآجِلَةُ لَهُمْ فَالنَّقْدُ أَوْلَى، فَقَالَ هَذَا النَّقْدُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِكُمْ/ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَشْقِيَاءِ مُدْقَعُونَ، وكثير من الأتقياء ممتعون وفيه مسائل:
Bu, ahiret nimetinin dünya nimetiyle çelişmediğine; bilakis vaat gereği salih kimselere ahirette nimet verileceği kesin olmakla birlikte dünyada da nimetler verilebileceğine işarettir. Bu, 'Dünya bizim, ahiret onların olduğuna göre peşin olan daha evladır' diyen kimsenin sözünü kesmek içindir. Şöyle buyurmuştur: Bu peşin [nimet] sadece size mahsus değildir; zira şakilerin çoğu sefalet içindedir, takva sahiplerinin birçoğu ise nimet içindedir. Bunda bazı meseleler vardır:
الْأُولَى: ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً لِبَيَانِ أَنَّ كَثْرَةَ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ غَيْرُ دَالَّةٍ عَلَى حُسْنِ أَحْوَالِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ، وَمَرَّةً لِبَيَانِ أَنَّهُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهِمْ كَأَنَّهُ قَالَ وُجُودُ التَّرَفِ لَا يَدُلُّ عَلَى الشَّرَفِ، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ كَذَلِكَ لَكِنَّ الْمُؤْمِنِينَ سَيَحْصُلُ لَهُمْ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ يُمَلِّكُهُمْ دِيَارَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ أَوَّلًا لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، بَلْ قَالَ لِمَنْ يَشَاءُ، وَثَانِيًا قَالَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَالْعِبَادُ الْمُضَافَةُ يُرَادُ بِهَا الْمُؤْمِنُ، ثُمَّ وَعَدَ الْمُؤْمِنَ بِخِلَافِ مَا لِلْكَافِرِ، فَإِنَّ الْكَافِرَ دَابِرُهُ مَقْطُوعٌ، وَمَالُهُ إِلَى الزَّوَالِ، وَمَآلُهُ إِلَى الْوَبَالِ. وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَمَا يُنْفِقُهُ يُخْلِفُهُ اللَّهُ، وَمُخْلَفُ اللَّهِ خَيْرٌ، فَإِنَّ مَا فِي يَدِ الْإِنْسَانِ فِي مَعْرِضِ الْبَوَارِ وَالتَّلَفِ وَهُمَا لَا يَتَطَرَّقَانِ إِلَى مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْخَلَفِ، ثُمَّ أكد ذلك بقوله: وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ [الجمعة: ١١] وَخَيْرِيَّةُ الرَّازِقِ فِي أُمُورٍ أَحَدُهَا:
Birincisi: Bu manayı iki defa zikretmiştir: Birincisi, mallarının ve evlatlarının çokluğunun hallerinin ve inançlarının iyi olduğuna delalet etmediğini beyan etmek içindir; ikincisi ise bunun sadece onlara mahsus olmadığını beyan etmek içindir. Sanki 'Refahın bulunması şerefe delalet etmez; sonra öyle olduğunu kabul etsek bile müminler de buna nail olacaktır, zira Allah onların yurtlarını ve mallarını müminlere mülk kılacaktır' demiştir. Buna delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ ilkinde 'kullarından dilediğine' dememiş, bilakis 'dilediğine' demiştir; ikincisinde ise 'kullarından dilediğine' buyurmuştur ki [Allah'a] izafe edilen kullardan murat mümindir. Sonra kâfirin aksine mümine vaatte bulunmuştur; zira kâfirin arkası kesilmiştir, malı zevale, akıbeti ise vebale mahkûmdur. Mümine gelince; onun infak ettiği şeyin yerine Allah yenisini verir ve Allah'ın verdiği karşılık daha hayırlıdır. Çünkü insanın elindeki şey helak ve telef olmaya maruzdur, Allah katındaki karşılığa ise bu ikisi asla yol bulamaz. Sonra bunu şu kavliyle tekit etmiştir: { وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.” [Cuma 11]. Rızık verenin en hayırlı oluşu birtakım hususlardadır. Birincisi:
أَنْ لَا يُؤَخِّرَ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ وَالثَّانِي: أَنْ لَا يَنْقُصَ عَنْ قَدَرِ الْحَاجَةِ وَالثَّالِثُ: أَنْ لَا يُنَكِّدَهُ بِالْحِسَابِ وَالرَّابِعُ: أَنْ لَا يُكَدِّرَهُ بِطَلَبِ الثَّوَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى كَذَلِكَ.
İhtiyaç vaktinden sonraya geciktirmemesi, ikincisi: İhtiyaç miktarından eksik vermemesi, üçüncüsü: Başa kakıp hesap sormakla onu zehir etmemesi, dördüncüsü: Karşılık ve mükâfat talep etmekle onu bulandırmamasıdır. Allah Teâlâ da böyledir.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ عَالِمٌ وَقَادِرٌ وَالثَّانِي: فَلِأَنَّهُ غَنِيٌّ وَاسِعٌ وَالثَّالِثُ: فَلِأَنَّهُ كَرِيمٌ، وَقَدْ ذَكَرَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [البقرة: ٢١٢] وَمَا ذَكَرْنَا هُوَ الْمُرَادُ، أَيْ يَرْزُقُهُ حَلَالًا لَا يُحَاسِبُهُ عَلَيْهِ وَالرَّابِعُ: فَلِأَنَّهُ عَلِيٌّ كَبِيرٌ وَالثَّوَابُ يَطْلُبُهُ الْأَدْنَى مِنَ الْأَعْلَى، أَلَا تَرَى أَنَّ هِبَةَ الْأَعْلَى مِنَ الْأَدْنَى لَا تَقْتَضِي ثَوَابًا.
Birincisi: Çünkü O Âlim'dir ve Kâdir'dir. İkincisi: Çünkü O Ganî'dir ve Vâsi'dir (lütfu geniştir). Üçüncüsü: Çünkü O Kerîm'dir. Nitekim bunu: { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Dilediğine hesapsız rızık verir” [Bakara 212] kavliyle zikretmiştir; bizim zikrettiğimiz de murat olan manadır, yani ona kendisinden hesap sormayacağı helal rızık verir. Dördüncüsü: Çünkü O Aliyy'dir, Kebîr'dir. Mükâfatı ise alt mertebede olan üst mertebede olandan talep eder; görmez misin ki üst mertebede olanın alt mertebede olana bağışı bir mükâfat ve karşılık gerektirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ يُحَقِّقُ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵊:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Siz ne infak ederseniz O, onun yerine yenisini verir” kavli, Peygamber'in aleyhisselâm şu sözünün manasını tahkik eder:
«مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ، يَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الْآخَرُ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا» وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَلِكٌ عَلِيٌّ وَهُوَ غَنِيٌّ مَلِيٌّ، فَإِذَا قَالَ أَنْفِقْ وَعَلَيَّ بَدَلُهُ فَبِحُكْمِ الْوَعْدِ يَلْزَمُهُ، كَمَا إِذَا قَالَ قَائِلٌ: أَلْقِ مَتَاعَكَ فِي الْبَحْرِ وَعَلَيَّ ضَمَانُهُ، فَمَنْ أَنْفَقَ فَقَدْ أَتَى بِمَا هُوَ شَرْطُ حُصُولِ الْبَدَلِ فَيَحْصُلُ الْبَدَلُ، وَمَنْ لَمْ يُنْفِقْ فَالزَّوَالُ لَازِمٌ لِلْمَالِ وَلَمْ يَأْتِ بِمَا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ مِنَ الْبَدَلِ فَيَفُوتُ مِنْ غَيْرِ خَلَفٍ وَهُوَ التَّلَفُ، ثُمَّ إِنَّ
«Kulların sabahladığı hiçbir gün yoktur ki iki melek inip de biri: 'Allahım! İnfak edene karşılığını ver', diğeri de: 'Allahım! [Malını] tutana telef ver' demesin.» Zira Allah Teâlâ yüce bir Hükümran'dır, zengin ve kudret sahibidir. Dolayısıyla 'İnfak et, bedeli bendedir' dediğinde, vaat hükmü gereği bunu yerine getirmesi vacip olur; tıpkı bir kimsenin: 'Malını denize at, tazmini bana aittir' demesi gibi. Kim infak ederse bedelin hasıl olma şartını yerine getirmiş olur ve bedel hasıl olur; kim de infak etmezse mal için zeval kaçınılmazdır ve o kimse bedele hak kazandıracak ameli yerine getirmemiş olur, böylece mal bir karşılık olmaksızın elden çıkar ki bu da telefin ta kendisidir. Sonra
مِنَ الْعَجَبِ أَنَّ التَّاجِرَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ مَالًا مِنْ أَمْوَالِهِ فِي مَعْرِضِ الْهَلَاكِ يَبِيعُهُ نَسِيئَةً، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَيَقُولُ بِأَنَّ ذَلِكَ أَوْلَى مِنَ الْإِمْهَالِ إِلَى الْهَلَاكِ، فَإِنْ لَمْ يَبِعْ حَتَّى يَهْلَكَ يُنْسَبْ إِلَى الْخَطَأِ، ثُمَّ إِنْ حَصَلَ بِهِ كَفِيلٌ مَلِيءٌ وَلَا يَبِيعُ يُنْسَبُ إِلَى قِلَّةِ الْعَقْلِ، فَإِنْ حَصَلَ بِهِ رَهْنٌ وَكَتَبَ بِهِ وَثِيقَةً وَلَا يَبِيعُهُ يُنْسَبْ إِلَى الْجُنُونِ، ثُمَّ إِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَفْعَلُ هَذَا وَلَا يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ قَرِيبٌ مِنَ الْجُنُونِ، فَإِنَّ أَمْوَالَنَا كُلَّهَا فِي مَعْرِضِ الزَّوَالِ الْمُحَقَّقِ، وَالْإِنْفَاقُ عَلَى الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ إِقْرَاضٌ، وَقَدْ حَصَلَ الضَّامِنُ الْمَلِيءُ وَهُوَ اللَّهُ الْعَلِيُّ وَقَالَ تَعَالَى: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ ثُمَّ رَهَنَ عِنْدَ كُلِّ وَاحِدٍ إِمَّا أَرْضًا أَوْ بُسْتَانًا أَوْ طَاحُونَةً أَوْ حَمَّامًا أَوْ مَنْفَعَةً، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ صَنْعَةٌ أَوْ جِهَةٌ يَحْصُلُ لَهُ مِنْهَا مَالٌ وَكُلُّ ذَلِكَ مِلْكُ اللَّهِ وَفِي يَدِ الْإِنْسَانِ بِحُكْمِ الْعَارِيَّةِ فَكَأَنَّهُ مَرْهُونٌ بِمَا تَكَفَّلَ اللَّهُ مِنْ رِزْقِهِ لِيَحْصُلَ لَهُ الْوُثُوقُ التَّامُّ، وَمَعَ هَذَا لَا يُنْفِقُ وَيَتْرُكُ مَالَهُ لِيَتْلَفَ لَا مَأْجُورًا وَلَا مَشْكُورًا.
şaşılacak şeydir ki tüccar, mallarından birinin telef olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu bildiğinde, [müşteri] fakirlerden bile olsa onu vadeli satar ve bunun telef olana kadar bekletmekten daha evla olduğunu söyler; şayet satmayıp mal telef olursa hataya nispet edilir. Sonra eğer o mala güvenilir ve zengin bir kefil bulunur da yine satmazsa akıl kıtlığına nispet edilir; şayet buna mukabil bir rehin alınıp üzerine senet yazılır da yine satmazsa deliliğe nispet edilir. Ne var ki herkes bu [hatayı] işler de bunun deliliğe yakın bir durum olduğunu bilmez; zira bütün mallarımız kesin bir zeval tehlikesi altındadır, çoluk çocuğa infak etmek ise bir borç vermektir. Güvenilir ve zengin kefil de hazırdır ki O da yüceler yücesi olan Allah'tır; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Siz ne infak ederseniz O, onun yerine yenisini verir” buyurmuştur. Sonra herkesin eline ya bir arazi ya bir bahçe ya bir değirmen ya bir hamam yahut bir menfaati rehin olarak vermiştir; zira insanın mutlaka bir sanatı veya kendisinden mal elde ettiği bir ciheti bulunur ve bütün bunlar Allah'ın mülkü olup insanın elinde emanet hükmündedir; sanki tam bir güven hasıl olsun diye Allah'ın kefil olduğu rızkına karşılık rehin verilmiş gibidir. Buna rağmen insan infak etmez ve malını ne ecir ne de şükür kazanmaksızın telef olmaya terk eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: خَيْرُ الرَّازِقِينَ يُنْبِئُ عَنْ كَثْرَةٍ فِي الرَّازِقِينَ وَلَا رَازِقَ إِلَّا اللَّهُ، فَمَا الْجَوَابُ عَنْهُ؟ فَنَقُولُ عَنْهُ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ الَّذِينَ تَظُنُّونَهُمْ رَازِقِينَ وكذلك في قوله تعالى:
Üçüncü Mesele: O'nun: 'Rızık verenlerin en hayırlısı' kavli, rızık verenlerde bir çokluk bulunduğunu ihsas ettirmektedir; oysa Allah'tan başka rızık veren yoktur. Buna cevap nedir? Şöyle deriz: Buna iki cevap vardır: Birincisi: Allah, sizin rızık veren zannettiğiniz kimselerin en hayırlısıdır denilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyledir:
أَحْسَنَ الْخالِقِينَ [الصافات: ١٢٥] وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ الصِّفَاتِ مِنْهَا مَا حَصَلَ لِلَّهِ وَلِلْعَبْدِ حَقِيقَةً، وَمِنْهَا مَا يُقَالُ لِلَّهِ بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ وَلِلْعَبْدِ بِطَرِيقِ الْمَجَازِ، وَمِنْهَا مَا يُقَالُ لِلَّهِ بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ وَلَا يُقَالُ لِلْعَبْدِ لَا بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ وَلَا بِطَرِيقِ الْمَجَازِ لِعَدَمِ حُصُولِهِ لِلْعَبْدِ لَا حَقِيقَةً وَلَا صُورَةً، مِثَالُ الْأَوَّلِ الْعِلْمُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّهُ وَاحِدٌ وَالْعَبْدُ يَعْلَمُ أَنَّهُ وَاحِدٌ بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ، وَكَذَلِكَ الْعِلْمُ بِكَوْنِ النَّارِ حَارَّةً، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ عِلْمَهُ قَدِيمٌ وَعِلْمُنَا حَادِثٌ، مِثَالُ الثَّانِي الرَّازِقُ وَالْخَالِقُ، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَعْطَى غَيْرَهُ شَيْئًا فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُعْطِي، وَلَكِنْ لِأَجْلِ صُورَةِ الْعَطَاءِ مِنْهُ سُمِّيَ مُعْطِيًا، كَمَا يُقَالُ لِلصُّورَةِ الْمَنْقُوشَةِ عَلَى الْحَائِطِ فَرَسٌ وَإِنْسَانٌ، مِثَالُ الثَّالِثِ الْأَزَلِيُّ وَاللَّهُ وَغَيْرُهُمَا، وَقَدْ يُقَالُ فِي أَشْيَاءَ فِي الْإِطْلَاقِ عَلَى الْعَبْدِ حَقِيقَةً وَعَلَى اللَّهِ مَجَازًا كَالِاسْتِوَاءِ وَالنُّزُولِ وَالْمَعِيَّةِ وَيَدِ الله وجنب الله.
{ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “yaratanların en güzeli” [Sâffât 125]. İkincisi ise şudur: Sıfatlardan bir kısmı hem Allah hem de kul için hakikat olarak sabittir; bir kısmı Allah için hakikat, kul için mecaz yoluyla söylenir; bir kısmı ise Allah için hakikat yoluyla söylenir de ne hakikat ne de suret olarak kulda bulunmadığı için kul hakkında ne hakikat ne de mecaz yoluyla asla söylenemez. Birincinin misali ilimdir; zira Allah kendisinin bir olduğunu hakikat yoluyla bilir, kul da O'nun bir olduğunu hakikat yoluyla bilir. Ateşin sıcak olduğunu bilmek de böyledir; buradaki nihai fark O'nun ilminin kadîm, bizim ilmimizin ise hâdis olmasıdır. İkincinin misali rızık veren (Râzık) ve yaratandır (Hâlık); zira kul başkasına bir şey verdiğinde gerçekte veren Allah'tır, fakat verme suretinden ötürü kul da veren (mu'tî) olarak isimlendirilmiştir; tıpkı duvara nakşedilen surete at veya insan denilmesi gibi. Üçüncünün misali ise Ezelî ve Allah lafızları ile diğerleridir. Bazen de kul hakkında hakikat, Allah hakkında mecaz olarak kullanılan şeyler söylenebilir; istivâ, nüzûl, maiyyet (beraberlik), yedullah (Allah'ın eli) ve cenbullah (Allah'ın yanı/hakkı) gibi.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 40-41]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) } “O gün Allah onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mıydı size tapanlar?' diyecektir. Melekler: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanıyordu' derler.” (40-41)
لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ حَالَ النَّبِيِّ ﵌ كَحَالِ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَحَالَ قَوْمِهِ كَحَالِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَبَيَّنَ بُطْلَانَ اسْتِدْلَالِهِمْ بِكَثْرَةِ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، بَيَّنَ مَا يَكُونُ مِنْ عَاقِبَةِ حَالِهِمْ فَقَالَ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَعْنِي الْمُكَذِّبِينَ بِكَ وَبِمَنْ تَقَدَّمَكَ، ثُمَّ نَقُولُ لِمَنْ يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَهُمْ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، فَإِنَّ غَايَةَ مَا تَرْتَقِي إِلَيْهِ مَنْزِلَتُهُمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ نَحْنُ نَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ وَالْكَوَاكِبَ، فَيَسْأَلُ الْمَلَائِكَةَ أَهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَكُمْ! إِهَانَةً لَهُمْ، فَيَقُولُ كُلٌّ مِنْهُمْ سُبْحَانَكَ نُنَزِّهُكَ عَنْ أَنْ يَكُونَ غَيْرُكَ مَعْبُودًا وَأَنْتَ مَعْبُودُنَا وَمَعْبُودُ كُلِّ خَلْقٍ، وَقَوْلُهُمْ: أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنًى لَطِيفٍ وَهُوَ أَنَّ مَذَاهِبَ النَّاسِ مُخْتَلِفَةٌ، بَعْضُهُمْ لَا يَسْكُنُ الْمَوَاضِعَ الْمَعْمُورَةَ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا سَوَادٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّهُ لَا يَتَرَأَّسُ هُنَاكَ فَيَرْضَى الضِّيَاعَ وَالْبِلَادَ الصَّغِيرَةَ، وَبَعْضُهُمْ لَا يُرِيدُ الْبِلَادَ الصَّغِيرَةَ لِعَدَمِ اجْتِمَاعِهِ فِيهَا بِالنَّاسِ وَقِلَّةِ وُصُولِهِ فِيهَا إِلَى الْأَكْيَاسِ، ثُمَّ إِنَّ الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا إِذَا عُرِضَ عَلَيْهِمْ خِدْمَةُ السُّلْطَانِ وَاسْتِخْدَامُ الْأَرْذَالِ الَّذِينَ لَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِمْ أَصْلًا يَخْتَارُ الْعَاقِلُ خِدْمَةَ السُّلْطَانِ عَلَى اسْتِخْدَامِ مَنْ لَا يُؤْبَهُ به، ولو أن
[Cenâb-ı Hak], Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunun kendisinden önceki peygamberlerin durumu gibi, kavminin durumunun da geçmiş kâfirlerin durumu gibi olduğunu ve mallarının ile evlatlarının çokluğuyla delil getirmelerinin bâtıl olduğunu beyan edince, akıbetlerinin ne olacağını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “O gün [Allah] onların hepsini toplayacak...”; yani seni ve senden öncekileri yalanlayanları. Sonra kendilerine ibadet ettiklerini iddia ettikleri kimselere -ki onlar meleklerdir- [hitap eder]. Zira onların [inançta] yükselebilecekleri en son nokta: “Biz meleklere ve yıldızlara tapıyoruz” demeleridir. Böylece [müşrikleri] aşağılamak ve küçük düşürmek için meleklere: “Onlar size mi tapıyorlardı?” diye sorar. Bunun üzerine meleklerin her biri: “{ سُبْحانَكَ } 'Seni tenzih ederiz', Senden başkasının mabut olmasından Seni tenzih ederiz; zira bizim mabudumuz da bütün yaratılmışların mabudu da Sensin” derler. Onların: { أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “Bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin” sözleri ince bir manaya işarettir. Şöyle ki: İnsanların meşrepleri/tercihleri farklı farklıdır. Onlardan kimi, büyük bir kalabalığın bulunduğu bayındır yerlerde ikamet etmez; çünkü orada reislik/liderlik elde edemez, bu yüzden çiftliklere ve küçük beldelere razı olur. Kimi de insanlarla bir arada olamayacağı ve orada akıllı/seçkin kimselere ulaşma imkânı az olduğu için küçük beldeleri istemez. Sonra bu iki grubun her birine sultanın hizmetinde bulunmak ile kendilerine asla itibar edilmeyen en bayağı kimseleri istihdam etmek (hizmetinde kullanmak) seçeneği sunulduğunda, akıllı kimse, varlığına ehemmiyet verilmeyen kimseleri hizmetinde tutmaya karşılık sultana hizmet etmeyi tercih eder. Şayet...