رَجُلًا سَكَنَ جَبَلًا وَوَضَعَ بَيْنَ يَدَيْهِ شَيْئًا مِنَ الْقَاذُورَاتِ وَاجْتَمَعَ عَلَيْهِ الذُّبَابُ وَالدِّيدَانُ، وَهُوَ/ يَقُولُ هَؤُلَاءِ أَتْبَاعِي وَأَشْيَاعِي، وَلَا أَدْخُلُ الْمَدِينَةَ مَخَافَةَ أَنْ أَحْتَاجَ إِلَى خِدْمَةِ السُّلْطَانِ الْعَظِيمِ وَالتَّرَدُّدُ إِلَيْهِ يُنْسَبُ إِلَى الْجُنُونِ، فَكَذَلِكَ مَنْ رَضِيَ بِأَنْ يَتْرُكَ خِدْمَةَ اللَّهِ وَعِبَادَتَهُ، وَرَضِيَ بِاسْتِتْبَاعِ الْهَمَجِ الَّذِينَ هُمْ أَضَلُّ مِنَ الْبَهَائِمِ وَأَقَلُّ مِنَ الْهَوَامِّ يَكُونُ مَجْنُونًا، فَقَالُوا: أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ يعني كونك ولينا بالمبعودية أَوْلَى، وَأَحَبُّ إِلَيْنَا مِنْ كَوْنِهِمْ أَوْلِيَاءَنَا بِالْعِبَادَةِ لَنَا وَقَالُوا: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَيْ كَانُوا يَنْقَادُونَ لِأَمْرِ الْجِنِّ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ، وَنَحْنُ كُنَّا كَالْقِبْلَةِ لَهُمْ، لِأَنَّ الْعِبَادَةَ هِيَ الطَّاعَةُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ لَوْ قَالَ قَائِلٌ جَمِيعُهُمْ كَانُوا تَابِعِينَ لِلشَّيَاطِينِ، فَمَا وَجْهُ قَوْلِهِ: أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُ يُنْبِئُ أَنَّ بَعْضَهُمْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِمْ وَلَمْ يُطِعْ لَهُمْ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ احْتَرَزُوا عَنْ دَعْوَى الْإِحَاطَةِ بِهِمْ فَقَالُوا أَكْثَرُهُمْ لِأَنَّ الَّذِينَ رَأَوْهُمْ وَاطَّلَعُوا عَلَى أَحْوَالِهِمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ وَيُؤْمِنُونَ بِهِمْ وَلَعَلَّ فِي الْوُجُودِ مَنْ لَمْ يُطْلِعِ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفَّارِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْعِبَادَةَ عَمَلٌ ظَاهِرٌ وَالْإِيمَانَ عَمَلٌ بَاطِنٌ فَقَالُوا: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ لِاطِّلَاعِهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَقَالُوا: أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ عِنْدَ عَمَلِ الْقَلْبِ لِئَلَّا يَكُونُوا مُدَّعِينَ اطِّلَاعَهُمْ عَلَى مَا فِي الْقُلُوبِ فَإِنَّ الْقَلْبَ لَا اطِّلَاعَ عله إلا الله، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [الأنفال:
...bir adam bir dağda ikamet etse, önüne birtakım pislikler koysa, üzerine sinekler ve kurtlar üşüşse ve o da: 'Bunlar benim tâbilerim ve taraftarlarımdır; büyük hükümdara hizmet etmeye ve onun huzuruna gidip gelmeye muhtaç kalırım korkusuyla şehre girmiyorum' dese, [bu adam] deliliğe nisbet edilir. İşte bunun gibi, Allah'a hizmet etmeyi ve O'na ibadeti terk etmeye razı olup, hayvanlardan daha sapkın ve haşerelerden daha aşağı olan ayak takımını peşine takmaya razı olan kimse de deli olur. Bu sebeple [melekler]: { أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “Bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin” dediler. Yani Mabud olarak bizim velimiz olman, onların bize ibadet etmeleri sebebiyle dostlarımız olmasından daha evla ve bize daha sevimlidir. [Melekler]: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” dediler, yani cinlerin emrine boyun eğiyorlardı; dolayısıyla onlar gerçekte cinlere ibadet ediyorlardı, biz ise onlar için kıble gibiydik; çünkü ibadet itaattir. Yüce Allah'ın: { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanıyordu” buyruğuna gelince; eğer bir kimse: 'Onların hepsi şeytanlara tâbi idi; o halde bazılarının onlara inanmadığını ve itaat etmediğini hissettiren { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanıyordu” ifadesinin izahı nedir?' derse, deriz ki: Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Melekler onları tamamen kuşatıcı bir şekilde bildikleri iddiasından sakınarak 'çoğu' demişlerdir; çünkü görüp hallerine vakıf oldukları kimseler cinlere tapıyor ve onlara inanıyorlardı, kâfirler içinde Allah'ın meleklere bildirmediği kimseler de bulunabilirdi. İkincisi: İbadet zahirî bir amel, iman ise bâtınî bir ameldir; bu yüzden amellerine vakıf oldukları için: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” demişler, kalbin ameline gelince kalplerde olana vakıf olduklarını iddia etmiş olmamak için: { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanıyordu” demişlerdir; zira Yüce Allah'ın buyurduğu gibi kalbe ancak Allah vakıftır: { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } [Enfâl:
٤٣] .
43] “Şüphesiz O, kalplerin özünü bilendir.”
ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ لَا ينفعهم فقال:
Sonra ibadet ettikleri şeylerin kendilerine fayda vermeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٢]
[Sebe Suresi (34), Ayet 42]
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢)
{ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) } “Bugün artık bir kısmınız bir kısmınıza ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir. Zulmedenlere de: 'Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın!' deriz.” (42)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: بَعْضُكُمْ مَعَ مَنْ؟ نَقُولُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَلَائِكَةَ لِسَبْقِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci Mesele: { بَعْضُكُمْ } “bir kısmınız” ifadesindeki hitap kime yöneliktir? Deriz ki: Yüce Allah'ın daha önce geçen:
أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] وَعَلَى هَذَا يَكُونُ ذَلِكَ تَنْكِيلًا لِلْكَافِرِينَ حَيْثُ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ مَعْبُودَهُمْ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، وَيُصَحِّحُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً [مَرْيَمَ: ٨٧] وَقَوْلُهُ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] وَلِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ: وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا فَأَفْرَدَهُمْ وَلَوْ كَانَ الْمُخَاطَبُ هُمُ الْكُفَّارَ لَقَالَ فَذُوقُوا.
{ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } [Sebe: 40] “Bunlar mıydı size tapanlar?” buyruğundan dolayı bunun melekler olması muhtemeldir. Buna göre bu [ifade], kâfirlere mabudlarının ne fayda ne de zarar veremeyeceğini beyan etmek suretiyle onlar için bir azarlama ve kınamadır. Yüce Allah'ın: { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } [Meryem: 87] “Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamazlar” ve: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [Enbiyâ: 28] “O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” buyrukları da bunu doğrulamaktadır. Ayrıca bundan sonra: { وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا } “Zulmedenlere de: 'Tadın!' deriz” buyurarak onları ayrı tutmuştur; şayet muhatap kâfirler olsaydı: “O halde tadın” derdi.
وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْكُفَّارُ دَاخِلِينَ فِي الْخِطَابِ حَتَّى يَصِحَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ أَيِ الْمَلَائِكَةُ لِلْكُفَّارِ، وَالْحَاضِرُ الْوَاحِدُ يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ مَنْ يُشَارِكُهُ فِي أَمْرٍ مُخَاطَبًا بِسَبَبِهِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِوَاحِدٍ حَاضِرٍ لَهُ شَرِيكٌ فِي كَلَامٍ أَنْتُمْ قُلْتُمْ، عَلَى مَعْنَى أَنْتَ قُلْتَ، وَهُمْ قَالُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعَهُمُ الْجِنُّ أَيْ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ أَيُّهَا الْمَلَائِكَةُ وَالْجِنُّ، وَإِذَا لَمْ تَمْلِكُوهَا لِأَنْفُسِكُمْ فَلَا تَمْلِكُوهَا لِغَيْرِكُمْ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ هُمُ الْكُفَّارَ لِأَنَّ ذِكْرَ الْيَوْمِ يَدُلُّ عَلَى حُضُورِهِمْ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّمَا ذَكَرَهُ تَأْكِيدًا لِبَيَانِ حَالِهِمْ فِي الظُّلْمِ، وَسَبَبِ نَكَالِهِمْ مِنَ الْإِثْمِ وَلَوْ قَالَ: (فَذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ) لَكَانَ كَافِيًا لَكِنَّهُ، لَا يَحْصُلُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَائِدَةِ، فَإِنَّهُمْ كُلَّمَا كَانُوا يَسْمَعُونَ مَا كَانُوا/ عَلَيْهِ مِنَ الظُّلْمِ وَالْعِنَادِ وَالْإِثْمِ وَالْفَسَادِ يَتَحَسَّرُونَ وَيَنْدَمُونَ.
Buna göre kâfirler, { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ } “bir kısmınız bir kısmınıza” yani melekler kâfirlere [fayda veremez] sözünün anlamının sahih olması için hitabın içine dahil edilmiş olurlar. Bir işte ortağı bulunan hazır bir kimseye hitap edilirken, ortağı da onun vasıtasıyla muhatap kılınabilir; nitekim bir kimse, bir sözde ortağı olan hazır bir şahsa, 'sen dedin ve onlar dediler' manasında 'siz dediniz' diyebilir. [Muhatabın] onlarla birlikte cinler olması da muhtemeldir; yani: 'Ey melekler ve cinler, bir kısmınız bir kısmınıza malik olamazsınız; kendi nefisleriniz için bile buna malik değilken, başkası için hiç malik olamazsınız.' Muhatabın kâfirler olması da muhtemeldir; çünkü günün (el-yevm) zikredilmesi onların hazır bulunduğunu gösterir. Buna göre: { وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere deriz” buyruğu, onların zulümdeki hallerini ve günah sebebiyle uğradıkları azabın gerekçesini teyit etmek için zikredilmiştir. Şayet 'Ateşin azabını tadın' deseydi de yeterli olurdu; fakat bu takdirde zikrettiğimiz fayda hâsıl olmazdı. Zira onlar içinde bulundukları zulüm, inat, günah ve fesadı her duyduklarında eseflenir ve pişman olurlar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: نَفْعاً مُفِيدٌ لِلْحَسْرَةِ، وَأَمَّا الضُّرُّ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ مَعَ أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا يَمْلِكُونَ الضُّرَّ
İkinci Mesele: Ayetteki { نَفْعاً } “fayda” kelimesi hasret/pişmanlık duygusunu ifade eder. Zarara gelince; onlar zarara malik olsalardı bile
لَمَا نَفَعَ الْكَافِرِينَ ذَلِكَ؟ فَنَقُولُ لَمَّا كَانَتِ الْعِبَادَةُ تَقَعُ لِدَفْعِ ضُرِّ الْمَعْبُودِ كَمَا يُعْبَدُ الْجَبَّارُ وَيُخْدَمُ مَخَافَةَ شَرِّهِ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَيْسَ فِيهِمْ ذَلِكَ الْوَجْهُ الَّذِي يَحْسُنُ لِأَجْلِهِ عِبَادَتُهُمْ.
bu durum kâfirlere bir fayda sağlamayacağına göre bunun zikredilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: İbadet bazen mabudun zararını savmak için yapılır; nitekim zorbaya şerrinden korkulduğu için tapılır ve hizmet edilir. İşte [Allah], kendilerine ibadet edilmesini makul kılacak bu yönün de onlarda bulunmadığını beyan etmiştir.
المسألة الثالثة: قال: هاهنا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ وَقَالَ فِي السَّجْدَةِ: عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ جعل المكذب هنالك العذاب وجعل المكذب هاهنا النَّارَ وَهُمْ كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِالْكُلِّ، وَالْفَائِدَةُ فِيهَا أَنَّ هُنَاكَ لَمْ يَكُنْ أَوَّلُ مَا رَأَوُا النَّارَ بَلْ كَانُوا هُمْ فِيهَا مِنْ زَمَانٍ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها، وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [السَّجْدَةِ: ٢٠] أَيِ الْعَذَابَ الْمُؤَبَّدَ الَّذِي أَنْكَرْتُمُوهُ بِقَوْلِكُمْ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] أَيْ قُلْتُمْ إِنَّ الْعَذَابَ إِنْ وَقَعَ فَلَا يَدُومُ فَذُوقُوا الدائم، وهاهنا أَوَّلُ مَا رَأَوُا النَّارُ لِأَنَّهُ مَذْكُورٌ عَقِيبَ الْحَشْرِ وَالسُّؤَالِ فَقِيلَ لَهُمْ: هَذِهِ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ. ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Burada: { عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabı” buyurmuş, Secde Suresi'nde ise: { عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ } “Kendisini yalanlayıp durduğunuz ateş azabı” buyurmuştur. Orada yalanlanan azap kılınmış, burada ise yalanlanan ateş kılınmıştır; oysa onlar hepsini yalanlıyorlardı. Buradaki nükte şudur: Orada kastedilen ateşle ilk karşılaşmaları değildi; bilakis Yüce Allah'ın: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها، وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [Secde: 20] “Oradan her çıkmak istediklerinde oraya geri döndürülürler ve onlara: 'Yalanlayıp durduğunuz ateş azabını tadın!' denir” buyruğunun delaletiyle onlar bir süredir ateşin içindeydiler. Yani sizin: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } [Bakara: 80] “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” diyerek inkâr ettiğiniz ebedî azabı; yani 'Azap gerçekleşse bile sürekli olmaz' dediğiniz için o sürekli azabı tadın! Burada ise ateşi ilk gördükleri andır; zira haşr ve sorgunun hemen ardından zikredilmiştir. Bu sebeple kendilerine: 'İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur' denilmiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 43]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) } “Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden çevirmek isteyen bir adamdan başkası değildir.' Yine dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan (iftiradan) başka bir şey değildir.' İnkâr edenler ise kendilerine hak geldiğinde onun hakkında: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediler.” (43)
إِظْهَارًا لِفَسَادِ اعْتِقَادِهِمْ وَاشْتِدَادِ عِنَادِهِمْ حَيْثُ تَبَيَّنَ أَنَّ أَعْلَى مَنْ يَعْبُدُونَهُ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ لَا يَتَأَهَّلُ لِلْعِبَادَةِ لِذَوَاتِهِمْ كَمَا قَالُوا: سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا [سَبَأٍ: ٤١] أَيْ لَا أَهْلِيَّةَ لَنَا إِلَّا لِعِبَادَتِكَ مِنْ دُونِهِمْ أَيْ لَا أَهْلِيَّةَ لَنَا لِأَنْ نَكُونَ مَعْبُودِينَ لَهُمْ وَلَا لِنَفْعٍ أَوْ ضُرٍّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا [سبأ: ٤٢] ثُمَّ مَعَ هَذَا كُلِّهِ إِذَا قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﵇ كَلَامًا مِنَ التَّوْحِيدِ وَتَلَا عَلَيْهِمْ آيَاتِ اللَّهِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ لِلَّهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ آيَاتٍ دَالَّةً عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ أَنْكَرُوهَا وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ يَعْنِي يُعَارِضُونَ الْبُرْهَانَ بِالتَّقْلِيدِ وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَيَدُلُّ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ الْمُوَحِّدَ كَانَ يَقُولُ فِي حَقِّ الْمُشْرِكِ إِنَّهُ يَأْفِكُ كَمَا قَالَ تعالى في حقهم: أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ٨٦] وَكَمَا قَالُوا هُمْ لِلرَّسُولِ: أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا [الْأَحْقَافِ: ٢٢] وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ أَيِ الْقُرْآنُ إِفْكٌ وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا/ إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ إِشَارَةً إِلَى الْقُرْآنِ وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ إِشَارَةً إِلَى مَا أَتَى بِهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا بَدَلًا عَنْ أَنْ يَقُولَ وَقَالُوا لِلْحَقِّ هُوَ أَنَّ إِنْكَارَ التَّوْحِيدِ كَانَ مُخْتَصًّا بِالْمُشْرِكِينَ، وَأَمَّا إِنْكَارُ الْقُرْآنِ وَالْمُعْجِزَاتِ [فَقَدْ] كَانَ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ [فَقَالَ] تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ على وجه العموم. ثم قال تعالى:
İnançlarının bozukluğunu ve inatlarının şiddetini ortaya koymak üzere [böyle buyurdu]; zira taptıkları en yüce varlıklar olan meleklerin: { سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا } [Sebe: 41] “Seni tenzih ederiz, bizim velimiz Sensin” yani 'bizim ancak Sana ibadet etme yetkimiz vardır, onlara değil; yani bizim onlar için mabud olmaya ehliyetimiz yoktur' dedikleri gibi bizzat zatları itibarıyla ibadete ehil olmadıkları ve Yüce Allah'ın: { فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } [Sebe: 42] “Bugün artık bir kısmınız bir kısmınıza ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir” buyurduğu üzere fayda veya zarara da malik olmadıkları açığa çıkmıştır. Sonra bütün bunlarla birlikte, Peygamber aleyhisselâm onlara tevhide dair bir söz söylediğinde ve Allah'ın buna delalet eden ayetlerini okuduğunda -ki her şeyde Allah'ın birliğine delalet eden ayetler vardır- bunu inkâr ettiler ve: { مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ } “Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden çevirmek isteyen bir adamdan başkası değildir” dediler. Yani delile taklitle karşı çıktılar. { وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً } “Yine dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir'” sözü birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Tevhid sözünün uydurulmuş bir yalan olduğunu kastetmiş olmalarıdır. Buna delil, muvahhid kimsenin müşrik hakkında yalan söylediğini belirtmesidir; nitekim Yüce Allah onların hakkında: { أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } [Sâffât: 86] “Bir yalan olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” buyurmuş ve onların da Peygambere: { أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا } [Ahkâf: 22] “Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin?” dediklerini bildirmiştir. İkincisi: { مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ } “Bu bir yalandan başkası değildir” ile Kur'an'ın yalan olduğunun kastedilmesidir. Birinci ihtimale göre: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “İnkâr edenler ise kendilerine hak geldiğinde onun hakkında: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediler” ayeti Kur'an'a işaret eder. İkinci ihtimale göre ise onun getirdiği mucizelere işaret eder. Her iki ihtimale göre de 've hak hakkında dediler ki' yerine Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler dediler ki” buyurmasının sebebi şudur: Tevhidin inkârı müşriklere mahsustu; Kur'an'ın ve mucizelerin inkârı ise müşrikler ile Ehl-i Kitap arasında müşterekti. Bu sebeple Yüce Allah genel bir ifadeyle: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ } “İnkâr edenler hak hakkında dediler ki” buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 44-45]
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥)
{ وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) } “Halbuki biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. Kendilerinden öncekiler de yalanlamışlardı; üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen resullerimi yalanladılar. Peki, benim inkârım/cezalandırmam nasıl oldu?!” (44-45)
وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ تَأْكِيدٌ لِبَيَانِ تَقْلِيدِهِمْ يَعْنِي يقولون عند ما تُتْلَى عَلَيْهِمُ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ هَذَا رَجُلٌ كَاذِبٌ وَقَوْلُهُمْ: إِفْكٌ مُفْتَرىً مِنْ غَيْرِ بُرْهَانٍ وَلَا كِتَابٍ أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَلَا رَسُولٍ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، فَالْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ لَا تُعَارَضَ إِلَّا بِالْبَرَاهِينِ الْعَقْلِيَّةِ، وَلَمْ يَأْتُوا بِهَا أَوْ بِالتَّقَلُّبَاتِ وَمَا عِنْدَهُمْ كِتَابٌ وَلَا رَسُولٌ غَيْرَكَ، وَالنَّقْلُ الْمُعْتَبَرُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ خَبَرُ رَسُولِ اللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَالَّذِينِ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ، وَقَوْلُهُ
{ وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” ifadesi, onların taklitçiliğini beyan etmek için bir teyittir. Yani kendilerine açık ayetler okunduğunda hiçbir delile, kendilerine indirilen bir kitaba veya gönderilen bir resule dayanmaksızın 'Bu yalancı bir adamdır' ve { إِفْكٌ مُفْتَرىً } “uydurulmuş bir yalandır” derler. Oysa açık ayetlere ancak aklî delillerle karşı konulabilir ki onlar bunu getirememiştir; ya da nakillerle karşı konulabilir ki onların elinde bir kitap veya senden başka bir resul yoktur. Muteber nakil ise Allah'ın kitabından ayetler veya Allah resulünün haberidir. Sonra onların da kendilerinden önceki Âd ve Semûd kavimleri gibi yalanladıklarını beyan etti. Yüce Allah'ın:
تَعَالَى: وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ مَعْنَاهُ: وَمَا بَلَغَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ مِعْشَارَ مَا آتَيْنَا الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْقُوَّةِ وَالنِّعْمَةِ وَطُولِ الْعُمُرِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَخَذَهُمْ وَمَا نَفَعَتْهُمْ قُوَّتُهُمْ، فَكَيْفَ حَالُ هَؤُلَاءِ الضُّعَفَاءِ، وَعِنْدِي [أَنَّهُ] يَحْتَمِلُ ذَلِكَ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ أَيِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَا قَوْمَ مُحَمَّدٍ مِنَ الْبَيَانِ وَالْبُرْهَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كِتَابَ مُحَمَّدٍ ﵇ أَكْمَلُ مِنْ سَائِرِ الْكُتُبِ وَأَوْضَحُ، وَمُحَمَّدٌ ﵇ أَفْضَلُ مِنْ جَمِيعِ الرُّسُلِ وأفصح، وبرهانه أو في، وَبَيَانُهُ أَشَفَى، ثُمَّ إِنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ لَمَّا كَذَّبُوا بِمَا جَاءَهُمْ مِنَ الْكُتُبِ وَبِمَنْ أَتَاهُمْ مِنَ الرُّسُلِ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ وَكَيْفَ لَا يُنْكِرُ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ كَذَّبُوا بِأَفْصَحِ الرُّسُلِ، وَأَوْضَحِ السُّبُلِ، يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها يَعْنِي غَيْرَ الْقُرْآنِ مَا آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ، فَلَمَّا كَانَ الْمُؤْتَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى هُوَ الْكِتَابَ، فَحَمْلُ الْإِيتَاءِ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى إِيتَاءِ الْكِتَابِ أَوْلَى. ثُمَّ قَالَ تعالى:
{ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } “üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” buyruğuna gelince; müfessirler bunun manasının şöyle olduğunu söylemişlerdir: Bu müşrikler, önceki ümmetlere verdiğimiz kuvvet, nimet ve uzun ömrün onda birine bile ulaşamamışlardır. Buna rağmen Allah onları yakalayıp helak etti ve kuvvetleri kendilerine fayda vermedi; o halde bu zayıfların hali nice olur?! Bana göre bu [ifadenin] başka bir veche ihtimali de vardır; o da şöyle denilmesidir: { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } ayetinin manası şudur: Yani kendilerinden öncekiler, Muhammed'in kavmine verdiğimiz beyan ve burhanın onda birine bile ulaşamamışlardı. Zira Muhammed'in aleyhisselâm kitabı diğer kitapların hepsinden daha mükemmel ve daha açıktır; Muhammed aleyhisselâm da bütün peygamberlerden daha faziletli ve daha fasihtir. Onun delili daha tam, beyanı ise daha tatmin edicidir. Hal böyleyken öncekiler kendilerine gelen kitapları ve peygamberleri yalanladıklarında [Allah] onları cezalandırdı; peki en fasih peygamberi ve en açık yolları yalanlayan bu kimseleri nasıl cezalandırmasın?! Zikrettiğimiz bu manayı Yüce Allah'ın: { وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها } “Halbuki biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik” buyruğu da desteklemektedir; yani Kur'an dışında onlara bir kitap vermedik ve senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı da göndermedik. İlk ayette verilen şey 'kitap' olunca, ikinci ayetteki vermeyi de kitap verme manasına hamletmek daha uygundur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٦]
[Sebe Suresi (34), Ayet 46]
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦)
{ قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) } “De ki: 'Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum: İkişer ikişer ve teker teker Allah için durup kalkmanız (hakkı aramanız), sonra da düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizi sadece uyaran bir kimsedir.'” (46)
ذَكَرَ الْأُصُولَ الثَّلَاثَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ مَا سَبَقَ مِنْهُ تَقْرِيرُهَا بِالدَّلَائِلِ فَقَوْلُهُ: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ وَقَوْلُهُ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الرِّسَالَةِ وَقَوْلُهُ: بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ إِشَارَةٌ إِلَى اليوم الآخرة وفي الآية مسائل:
[Cenâb-ı Hak] delillerle ortaya koyduğu hususlardan sonra bu ayette üç aslı zikretmiştir: { أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için durup kalkmanız” buyruğu tevhide; { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur; o, sizi sadece uyaran bir kimsedir” buyruğu risalete; { بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “şiddetli bir azabın öncesinde” buyruğu ise ahiret gününe işarettir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ إِلَّا بِالتَّوْحِيدِ، وَالْإِيمَانُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالِاعْتِرَافِ بِالرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ الْحَصْرُ الْمَذْكُورُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ فَنَقُولُ التَّوْحِيدُ هُوَ الْمَقْصُودُ وَمَنْ وَحَّدَ اللَّهَ حَقَّ التَّوْحِيدِ يَشْرَحُ اللَّهُ صَدْرَهُ وَيَرْفَعُ فِي الْآخِرَةِ قَدْرَهُ فالنبي ﵌ أَمَرَهُمْ بِمَا يَفْتَحُ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْعِبَادَاتِ ويهيء لَهُمْ أَسْبَابَ السَّعَادَاتِ، وَجَوَابٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵌ مَا قَالَ إِنِّي لَا آمُرُكُمْ فِي جَمِيعِ عُمُرِي إِلَّا بِشَيْءٍ وَاحِدٍ، وَإِنَّمَا قَالَ أَعِظُكُمْ أَوَّلًا بِالتَّوْحِيدِ وَلَا آمُرُكُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بِغَيْرِهِ لِأَنَّهُ سَابِقٌ عَلَى الْكُلِّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا فَإِنَّ التَّفَكُّرَ أَيْضًا صَارَ مَأْمُورًا بِهِ وَمَوْعُوظًا.
Birincisi: { إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ } “Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum” buyruğu öğüdün yalnızca tevhidden ibaret olmasını gerektirir; oysa iman ancak risaleti ve haşri ikrar etmekle tamamlanır. O halde { إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ } buyruğu ile ifade edilen hasr (sınırlandırma) nasıl sahih olur? Deriz ki: Asıl maksat tevhiddir; kim Allah'ı hakkıyla birlerse Allah onun göğsünü açar ve ahirette derecesini yükseltir. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara ibadet kapılarını açacak ve mutluluk sebeplerini hazırlayacak şeyi emretmiştir. Diğer bir cevap ise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bütün ömrüm boyunca size sadece bir şeyi emredeceğim' dememiş; 'Size ilk olarak tevhidi öğütlüyorum, işin başında başka bir şey emretmiyorum' demiştir; çünkü o her şeyden öncedir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra da düşünmenizdir” buyruğu da buna delalet eder; zira tefekkür de böylece emredilmiş ve öğütlenmiş olmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بِواحِدَةٍ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّثَهَا عَلَى أَنَّهَا صِفَةُ خَصْلَةٍ أَيْ أَعِظُكُمْ بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ حَسَنَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ التَّوْحِيدَ حَسَنَةٌ وَإِحْسَانٌ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْلِ: ٢٩] أَنَّ الْعَدْلَ نَفْيُ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ وَالْإِحْسَانَ إِثْبَاتُ الْإِلَهِيَّةِ لَهُ، وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَنِ: ٦٠] أَنَّ الْمُرَادَ هَلْ جَزَاءُ الْإِيمَانِ إِلَّا الْجِنَانُ، وَكَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ [فُصِّلَتْ: ٣٣] .
İkinci Mesele: { بِواحِدَةٍ } “tek bir şey” lafzı hakkında müfessirler, bunun 'haslet' kelimesinin sıfatı olarak müennes kılındığını, yani 'size tek bir haslet öğütlüyorum' manasında olduğunu söylemişlerdir. Bununla 'tek bir hasene (iyilik/güzellik)' kastedildiği de söylenebilir; zira tevhid bir hasene ve ihsandır. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } [Nahl: 90] “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” buyruğunda adaletin Allah'tan başkasından ilahlığı nefyetmek, ihsanın ise ilahlığı O'na ispat etmek olduğunu zikretmiştik. Yüce Allah'ın: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } [Rahmân: 60] “İhsanın karşılığı ihsandan başkası mıdır?” buyruğunun tefsirinde, kastedilenin 'İmanın karşılığı cennetlerden başkası mıdır?' olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } [Fussilet: 33] “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim vardır?” buyruğu da buna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مَثْنى وَفُرادى إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ الْأَحْوَالِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعَ غَيْرِهِ أَوْ يَكُونَ وَحْدَهُ، فَإِذَا كَانَ مَعَ غَيْرِهِ دَخَلَ فِي قَوْلِهِ: مَثْنى وَإِذَا كَانَ وَحْدَهُ دَخَلَ فِي قَوْلِهِ: فُرادى فَكَأَنَّهُ يَقُولُ تَقُومُوا لِلَّهِ مُجْتَمِعِينَ وَمُنْفَرِدِينَ لَا تَمْنَعُكُمُ الْجَمْعِيَّةُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَلَا يُحْوِجُكُمُ الِانْفِرَادُ إِلَى مُعِينٍ يُعِينُكُمْ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ.
Üçüncü Mesele: { مَثْنى وَفُرادى } “İkişer ikişer ve teker teker” buyruğu bütün hallere işarettir. Çünkü insan ya başkasıyla birliktedir ya da yalnızdır. Başkasıyla birlikte olduğunda { مَثْنى } “ikişer ikişer” ifadesine, yalnız olduğunda ise { فُرادى } “teker teker” ifadesine dahil olur. Sanki şöyle demektedir: Toplu halde de tek başınıza da Allah için durup kalkın; topluluk hali sizi Allah'ı zikretmekten alıkoymasın, yalnızlık hali de sizi Allah'ı zikretme hususunda size yardım edecek bir yardımcıya muhtaç bırakmasın.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا يَعْنِي اعْتَرِفُوا بِمَا هُوَ الْأَصْلُ وَالتَّوْحِيدُ وَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى تَفَكُّرٍ وَنَظَرٍ بَعْدَ مَا بَانَ وَظَهَرَ، ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا فِيمَا أَقُولُ بَعْدَهُ مِنَ الرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ، فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى تَفَكُّرٍ، وَكَلِمَةُ ثُمَّ تُفِيدُ مَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّهُ قَالَ: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ ... ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ثُمَّ بَيَّنَ مَا يَتَفَكَّرُونَ فِيهِ وَهُوَ أَمْرُ النَّبِيِّ ﵇ فَقَالَ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ.
Dördüncü Mesele: { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra da düşünmenizdir” buyruğunun manası şudur: Asıl olan şeyi yani tevhidi ikrar edin; zira o apaçık ortaya çıktıktan sonra onda düşünmeye ve nazar etmeye ihtiyaç yoktur. Sonra bundan sonra söyleyeceğim risalet ve haşir hakkında düşünün; çünkü bu tefekküre muhtaçtır. { ثُمَّ } “sonra” kelimesi de zikrettiğimiz bu manayı ifade eder; zira: { أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ ... ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “Allah için durup kalkmanız... sonra da düşünmenizdir” buyurmuştur. Sonra hakkında düşünecekleri şeyi, yani Peygamber'in aleyhisselâm durumunu beyan ederek şöyle buyurdu: { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur”.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ يُفِيدُ كَوْنَهُ رَسُولًا وَإِنْ كَانَ لَا يَلْزَمُ فِي كُلِّ مَنْ لَا يَكُونُ بِهِ جِنَّةٌ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵇ كَانَ يَظْهَرُ مِنْهُ أَشْيَاءُ لَا تَكُونُ مَقْدُورَةً لِلْبَشَرِ وَغَيْرُ الْبَشَرِ مِمَّنْ تَظْهَرُ مِنْهُ الْعَجَائِبُ إِمَّا الْجِنُّ أَوِ الْمَلَكُ، وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الصَّادِرُ مِنَ النبي ﵌ بِوَاسِطَةِ الْجِنِّ يَكُونُ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ أَوْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ، وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ الطُّرُقِ، وَهُوَ أَنْ يُثْبِتَ الصِّفَةَ الَّتِي هِيَ أَشْرَفُ الصِّفَاتِ فِي الْبَشَرِ بِنَفْيِ أَخَسِّ الصِّفَاتِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ أَوَّلًا هُوَ رَسُولُ اللَّهِ كَانُوا يَقُولُونَ فِيهِ النِّزَاعُ، فَإِذَا قَالَ مَا هُوَ مَجْنُونٌ لَمْ/ يَسَعْهُمْ إِنْكَارُ ذَلِكَ لِعِلْمِهِمْ بِعُلُوِّ شَأْنِهِ وَحَالِهِ فِي قُوَّةِ لِسَانِهِ وَبَيَانِهِ فَإِذَا سَاعَدُوا عَلَى ذَلِكَ لَزِمَتْهُمُ الْمَسْأَلَةُ. وَلِهَذَا قَالَ بَعْدَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ يَعْنِي إِمَّا هُوَ بِهِ جِنَّةٌ أَوْ هُوَ رَسُولٌ لَكِنْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ بِهِ جَنَّةٌ فَهُوَ نَذِيرٌ.
Beşinci Mesele: { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” buyruğu, delilik bulunmayan her kimsede resul olma şartı gerekmese de onun resul olduğunu ifade eder. Bunun sebebi şudur: Peygamber'den aleyhisselâm beşerin gücü yetmeyeceği şeyler zuhur ediyordu. Kendisinden harikulade şeylerin zuhur ettiği beşer dışı varlıklar ise ya cindir ya da melektir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sâdır olan şeyler cin vasıtasıyla olmadığına göre, melek vasıtasıyla veya vasıtasız olarak Yüce Allah'ın kudretiyledir. Her iki takdirde de o, Allah'ın resulüdür. Bu en güzel yollardan biridir; o da beşerdeki en şerefli sıfatı en aşağı sıfatı nefyetmek suretiyle ispat etmektir. Zira başta 'O Allah'ın resulüdür' deseydi, 'bu konuda ihtilaf vardır' derlerdi. 'O deli değildir' deyince ise dilinin ve beyanının kuvveti hususundaki halini ve şanının yüceliğini bildikleri için bunu inkâr edemediler. Buna muvafakat edince de mesele kendileri için bağlayıcı oldu. Bundan dolayı ardından: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ } “O, sadece uyaran bir kimsedir” buyurdu; yani o ya delidir ya da resuldür; fakat deli olmadığı sabit olduğuna göre o bir uyarıcıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ إِشَارَةٌ إِلَى قُرْبِ الْعَذَابِ كَأَنَّهُ قَالَ يُنْذِرُكُمْ بِعَذَابٍ حَاضِرٍ يَمَسُّكُمْ عَنْ قَرِيبٍ بَيْنَ يَدَيِ الْعَذَابِ أَيْ سَوْفَ يَأْتِي الْعَذَابُ بَعْدَهُ. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: { بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “şiddetli bir azabın öncesinde” buyruğu azabın yakınlığına işarettir. Sanki şöyle demiştir: Yakında size dokunacak hazır bir azapla, azabın öncesinde sizi uyarıyor; yani azap onun ardından hemen gelecektir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٧]
[Sebe Suresi (34), Ayet 47]
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)
{ قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) } “De ki: 'Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.'” (47)
لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ مَا بِهِ جِنَّةٌ لِيَلْزَمَ مِنْهُ كَوْنُهُ نَبِيًّا ذَكَرَ وَجْهًا آخَرَ يَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّهُ نَبِيٌّ إِذَا لم يكن مجنونا لأن من يرتكب العناء الشديد لا لغرض عاجل إذا لم يكن ذلك فيه ثواب أخروي يكون مَجْنُونًا، فَالنَّبِيُّ ﵇ بِدَعْوَاهُ النُّبُوَّةَ يَجْعَلُ نَفْسَهُ عُرْضَةً لِلْهَلَاكِ عَاجِلًا، فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَقْصِدُهُ وَيُعَادِيهِ وَلَا يَطْلُبُ أَجْرًا فِي الدُّنْيَا فَهُوَ يَفْعَلُهُ لِلْآخِرَةِ، وَالْكَاذِبُ فِي الْآخِرَةِ مُعَذَّبٌ لَا مُثَابٌ، فَلَوْ كَانَ كَاذِبًا لَكَانَ مَجْنُونًا لَكِنَّهُ لَيْسَ بِمَجْنُونٍ فَلَيْسَ بِكَاذِبٍ، فَهُوَ نَبِيٌّ صَادِقٌ وَقَوْلُهُ: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ تَقْرِيرٌ آخَرُ لِلرِّسَالَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الرِّسَالَةَ لَا تَثْبُتُ إِلَّا بِالدَّعْوَى وَالْبَيِّنَةِ، بِأَنْ يَدَّعِيَ شَخْصٌ النُّبُوَّةَ وَيُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ الْمُعْجِزَةَ فَهِيَ بَيِّنَةٌ شَاهِدَةٌ وَالتَّصْدِيقُ بِالْفِعْلِ يَقُومُ مَقَامَ التَّصْدِيقِ بِالْقَوْلِ فِي إِفَادَةِ الْعِلْمِ بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ قَالَ لِقَوْمٍ إِنِّي مُرْسَلٌ مِنْ هَذَا الْمَلِكِ إِلَيْكُمْ أُلْزِمُكُمْ قَبُولَ قَوْلِي وَالْمَلِكُ حَاضِرٌ نَاظِرٌ، ثُمَّ قَالَ لِلْمَلِكِ أَيُّهَا الْمَلِكُ إِنْ كُنْتُ أَنَا رَسُولَكَ إِلَيْهِمْ فَقُلْ لَهُمْ إِنِّي رَسُولُكَ فَإِذَا قَالَ إِنَّهُ رَسُولِي إِلَيْكُمْ لَا يَبْقَى فِيهِ شَكٌّ كَذَلِكَ إِذَا قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلِكُ إِنْ كُنْتُ أَنَا رَسُولَكَ إِلَيْهِمْ فَأَلْبِسْنِي قَبَاءَكَ فَلَوْ أَلْبَسَهُ قَبَاءَهُ فِي عَقِبِ كَلَامِهِ يَجْزِمُ النَّاسُ بِأَنَّهُ رَسُولُهُ، كَذَلِكَ حَالُ الرَّسُولِ إِذَا قَالَ الْأَنْبِيَاءُ لِقَوْمِهِمْ نَحْنُ رُسُلُ اللَّهِ، ثُمَّ قَالُوا يَا إِلَهَنَا إِنْ كُنَّا رُسُلَكَ فَأَنْطِقْ هَذِهِ الْحِجَارَةَ أَوْ أَنْشِرْ هَذَا الْمَيِّتَ فَفَعَلَهُ حصل الجزم بأنه صدقه. ثم قال تعالى:
Onun peygamber olduğunu gerektirmesi için kendisinde delilik bulunmadığını zikredince, deli olmadığı takdirde onun peygamber olmasını gerektiren diğer bir yönü zikretti. Çünkü peşin bir gaye olmaksızın ve ahirete dair bir sevap da bulunmaksızın büyük meşakkatlere katlanan kimse deli olur. Peygamber aleyhisselâm ise peygamberlik davasıyla kendisini peşinen helake maruz bırakmaktadır; zira herkes ona kastetmekte ve düşmanlık beslemektedir; dünyada da hiçbir ücret istememektedir. O halde bunu ahiret için yapmaktadır. Ahirette yalancı olan ise sevap kazanmaz, azap görür. Şayet yalancı olsaydı deli olurdu; fakat o deli değildir, öyleyse yalancı da değildir; bilakis o sadık bir peygamberdir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “O, her şeye hakkıyla şahittir” buyruğu ise risaletin başka bir takriridir. Çünkü risalet ancak iddia ve delil ile sabit olur; şöyle ki bir şahıs peygamberlik iddia eder ve Allah da onun için mucize gösterir. Bu mucize şahitlik eden bir delildir ve fiilî tasdik, bilgi vermede sözlü tasdikin yerine geçer. Nitekim bir kimse, hükümdarın huzurunda hazır ve nazır olduğu bir sırada bir topluluğa: 'Ben bu hükümdar tarafından size gönderilmiş bir elçiyim; sözümü kabul etmeniz gerekir' dese, ardından hükümdara dönüp: 'Ey hükümdar! Eğer ben senin onlara gönderdiğin elçin isem, onlara benim senin elçin olduğumu söyle' dese ve hükümdar da: 'O size gönderdiğim elçimdir' dese, bunda hiçbir şüphe kalmaz. Aynı şekilde: 'Ey hükümdar! Eğer ben senin elçin isem bana kaftanını giydir' dese ve sözünün hemen ardından hükümdar ona kaftanını giydirse, insanlar kesin olarak onun elçi olduğuna hükmederler. İşte peygamberlerin hali de böyledir; peygamberler kavimlerine 'Biz Allah'ın elçileriyiz' deyip sonra: 'Ey İlahımız! Eğer biz Senin elçileriniz isek şu taşları konuştur veya şu ölüyü dirilt' dediklerinde [Allah] bunu yaparsa, [Allah'ın] onu tasdik ettiği kesinleşmiş olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٨]
[Sebe Suresi (34), Ayet 48]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı [kalplere] atar/vahyeder; O, gaybları hakkıyla bilendir.” (48)
وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: يَقْذِفُ بِالْحَقِّ فِي قُلُوبِ الْمُحِقِّينَ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا تَعَلُّقٌ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ رِسَالَةَ النَّبِيِّ ﵌ بِقَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ وَأَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ وَكَانَ مِنْ عَادَةِ الْمُشْرِكِينَ اسْتِبْعَادُ تَخْصِيصِ وَاحِدٍ مِنْ بَيْنِهِمْ بِإِنْزَالِ الذِّكْرِ عَلَيْهِ، كما قال تعالى عنهم:
Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hakkı hak ehlinin kalplerine atar/yerleştirir. Bu veche göre ayetin öncesiyle irtibatı vardır; şöyle ki: Yüce Allah Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ } “O, sizi sadece uyaran bir kimsedir” buyruğuyla beyan edip bunu: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ } “De ki: Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun” buyruğuyla teyit edince, müşriklerin âdeti de aralarından sadece bir kişinin zikrin indirilmesiyle tahsis edilmesini uzak görmek olduğundan -nitekim Yüce Allah onların hakkında şöyle buyurmuştur:
أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا [ص: ٨] ذَكَرَ مَا يَصْلُحُ جَوَابًا لَهُمْ فَقَالَ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ أَيْ فِي الْقُلُوبِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِيَدِهِ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ وَيُعْطِي مَا يَشَاءُ لِمَنْ يَشَاءُ.
{ أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا } [Sâd: 8] “Aramızdan zikir ona mı indirildi?!”- onlara cevap olmaya elverişli olanı zikrederek: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı atar” yani kalplere [atar] buyurdu. Bu, emrin O'nun elinde olduğuna, dilediğini yaptığına ve dilediği şeyi dilediği kimseye verdiğine işarettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَلَّامُ الْغُيُوبِ إِشَارَةً إِلَى جَوَابِ سُؤَالٍ فَاسِدٍ يُذْكَرُ عَلَيْهِ وَهُوَ أَنَّ مَنْ يَفْعَلُ شَيْئًا/ كَمَا يُرِيدُ مِنْ غَيْرِ اخْتِصَاصِ مَحَلِّ الْفِعْلِ بِشَيْءٍ لَا يُوجَدُ فِي غَيْرِهِ لَا يَكُونُ عَالِمًا وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ اتِّفَاقًا، كَمَا إِذَا أَصَابَ السَّهْمُ مَوْضِعًا دُونَ غَيْرِهِ مَعَ تَسْوِيَةِ الْمَوَاضِعِ فِي الْمُحَاذَاةِ فَقَالَ: يَقْذِفُ بِالْحَقِّ كَيْفَ يَشَاءُ وَهُوَ عَالِمٌ بِمَا يَفْعَلُهُ وَعَالِمٌ بِعَوَاقِبِ مَا يَفْعَلُهُ فَهُوَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ لَا كَمَا يَفْعَلُهُ الْهَاجِمُ الْغَافِلُ عَنِ الْعَوَاقِبِ إِذْ هُوَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُوَ أَنَّهُ يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٨] وَعَلَى هَذَا تَعَلُّقُ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَيْضًا ظَاهِرٌ وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ بَرَاهِينَ التَّوْحِيدِ لَمَّا ظَهَرَتْ وَدَحَضَتْ شُبَهَهُمْ قَالَ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ أَيْ عَلَى بَاطِلِكُمْ، وَقَوْلُهُ: عَلَّامُ الْغُيُوبِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَهُ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ الْبُرْهَانَ الْبَاهِرَ الْمَعْقُولَ الظَّاهِرَ لَمْ يَقُمْ إِلَّا عَلَى التَّوْحِيدِ وَالرِّسَالَةِ، وَأَمَّا الْحَشْرُ فَعَلَى وُقُوعِهِ لَا بُرْهَانَ غَيْرُ إِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُ، وَعَنْ أَحْوَالِهِ وَأَهْوَالِهِ، وَلَوْلَا بَيَانُ اللَّهِ بِالْقَوْلِ لَمَا بَانَ لِأَحَدٍ بِخِلَافِ التَّوْحِيدِ وَالرِّسَالَةِ، فَلَمَّا قَالَ: يَقْذِفُ بِالْحَقِّ أَيْ عَلَى الْبَاطِلِ، إِشَارَةً إِلَى ظُهُورِ الْبَرَاهِينِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ قَالَ: عَلَّامُ الْغُيُوبِ أَيْ مَا يُخْبِرُهُ عَنِ الْغَيْبِ وَهُوَ قِيَامُ السَّاعَةِ وَأَحْوَالُهَا فَهُوَ لَا خُلْفَ فِيهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ تَفْسِيرًا آخَرَ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ أَيْ مَا يَقْذِفُهُ يَقْذِفُهُ بِالْحَقِّ لَا بِالْبَاطِلِ وَالْبَاءُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ مُتَعَلِّقٌ بِالْمَفْعُولِ بِهِ أَيِ الْحَقُّ مَقْذُوفٌ وَعَلَى هَذَا الْبَاءُ فِيهِ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ [الزُّمَرِ: ٦٩] وَفِي قَوْلِهِ: فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ [ص: ٢٦] وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَذَفَ مَا قَذَفَ فِي قَلْبِ الرُّسُلِ وَهُوَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ يَعْلَمُ مَا في قلوبهم وما في قلوبكم. ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah: { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “O, gaybları hakkıyla bilendir” buyurdu. Bu, ileri sürülebilecek fasit bir soruya cevaba işarettir; o da şudur: Bir şeyi, fiilin mahallinin diğerlerinde bulunmayan bir özellikle tahsis edilmeksizin sadece dilediği gibi yapan kimse alim olmaz, bunu ancak tesadüfen yapmış olur; tıpkı hedeflerin hizası eşit olduğu halde okun diğerlerine değil de belli bir yere isabet etmesi gibi. Buna karşılık [Allah]: Dilediği gibi hakkı atar; O yaptığını da yaptıklarının akıbetlerini de bilendir; O akıbetlerden gafil olan şuursuz kimsenin yaptığı gibi değil, dilediğini bilerek yapar; zira O gaybları hakkıyla bilendir, buyurmuştur. İkinci vecih: Bundan maksadın, Enbiyâ Suresi'nde: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ } [Enbiyâ: 18] “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar” buyurduğu gibi hakkı batılın üzerine atması olmasıdır. Buna göre de ayetin öncesiyle irtibatı açıktır; şöyle ki: Tevhid delilleri ortaya çıkıp onların şüphelerini çürütünce: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı atar” yani sizin batılınızın üzerine [atar] buyurmuştur. { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “O, gaybları hakkıyla bilendir” buyruğunun bu veche göre latif bir manası vardır: Parlak, aklen açık burhan sadece tevhid ve risalet hakkında kaim olmuştur. Haşre gelince; onun vukuuna dair Yüce Allah'ın ondan, onun hallerinden ve dehşetlerinden haber vermesinden başka burhan yoktur. Eğer Allah sözlü olarak beyan etmeseydi -tevhid ve risaletin aksine- bu kimse için açık olmazdı. Dolayısıyla tevhid ve nübüvvet delillerinin zuhuruna işaret etmek üzere: { يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “hakkı atar” yani batılın üzerine [atar] buyurunca; { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “O, gaybları hakkıyla bilendir” buyurmuştur; yani gaybdan haber verdiği kıyametin kopması ve onun halleri hususunda hiçbir hilaf yoktur; zira Allah gaybları hakkıyla bilendir. Ayet başka bir tefsire de ihtimal taşır; o da şöyle denilmesidir: { رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “Rabbim hakkı atar” yani neyi atarsa onu batılla değil hak ile atar. İlk iki veche göre 'bâ' harfi cerri mef'ûlün bih ile alakalıdır; yani hak, atılan şeydir. Bu veche göre ise 'bâ' harfi, { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } [Zümer: 69] “Aralarında hak ile hükmolunur” ve { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } [Sâd: 26] “İnsanlar arasında hak ile hükmet” ayetlerindeki 'bâ' gibidir. Bu veche göre mana şudur: Yüce Allah resullerin kalbine ne attıysa onu atmıştır; O gaybları hakkıyla bilendir, onların kalplerinde olanı da sizin kalplerinizde olanı da bilir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٩]
[Sebe Suresi (34), Ayet 49]
قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩)
{ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) } “De ki: 'Hak geldi; batıl ise ne [yeni bir şey] ortaya çıkarabilir ne de [yok olanı] geri getirebilir.'” (49)
لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّهُ يَقْذِفُ بِالْحَقِّ وَكَانَ ذَلِكَ بِصِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ، ذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ قَدْ جَاءَ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا:
Allah hakkı atacağını/indireceğini zikredip bu da gelecek zaman sığasıyla olunca, o hakkın bizzat geldiğini zikretti. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi:
أَنَّهُ الْقُرْآنُ الثَّانِي: أَنَّهُ بَيَانُ التَّوْحِيدِ وَالْحَشْرِ وَكُلُّ مَا ظَهَرَ عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ ﵌ الثَّالِثُ: الْمُعْجِزَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ جاءَ الْحَقُّ ظَهَرَ الْحَقُّ لِأَنَّ كُلَّ مَا جَاءَ فَقَدْ ظَهَرَ وَالْبَاطِلُ خِلَافُ الْحَقِّ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْمَوْجُودُ، وَلَمَّا كَانَ مَا جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﵌ لَمْ يُمْكِنِ انْتِفَاؤُهُ كَالتَّوْحِيدِ وَالرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ، كَانَ حَقًّا لَا يَنْتَفِي، وَلَمَّا كَانَ مَا يَأْتُونَ بِهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ وَالتَّكْذِيبِ لَا يُمْكِنُ وُجُودُهُ كَانَ بَاطِلًا لَا يَثْبُتُ، وَهَذَا الْمَعْنَى يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ أَيِ الْبَاطِلُ لَا يُفِيدُ شَيْئًا فِي الْأُولَى وَلَا فِي الْآخِرَةِ فَلَا إِمْكَانَ لِوُجُودِهِ أَصْلًا، وَالْحَقُّ الْمَأْتِيُّ بِهِ لَا عَدَمَ لَهُ أَصْلًا، وَقِيلَ الْمُرَادُ لَا يُبْدِئُ الشَّيْطَانُ وَلَا يُعِيدُ، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ لَمَّا كَانَ فِيهِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ
Onun Kur'an olmasıdır. İkincisi: Tevhidin ve haşrin beyanı ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem lisanından zuhur eden her şey olmasıdır. Üçüncüsü: Muhammed'in aleyhisselâm nübüvvetine delalet eden mucizelerdir. { جاءَ الْحَقُّ } “Hak geldi” ifadesinden maksadın 'hak zahir oldu/ortaya çıktı' olması da muhtemeldir; çünkü gelen her şey ortaya çıkmıştır. Batıl ise hakkın zıddıdır; hakkın ise mevcut olan şey olduğunu beyan etmiştik. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği tevhid, risalet ve haşir gibi şeylerin yokluğu mümkün olmayınca, yok olmayan bir hak olmuştur. Onların getirdiği şirk ve yalanlama gibi şeylerin varlığı ise mümkün olmayınca, sabit olmayan bir batıl olmuştur. Bu mana: { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ } “batıl ne [yeni bir şey] ortaya çıkarabilir” sözünden anlaşılır; yani batıl dünyada da ahirette de hiçbir fayda sağlamaz, dolayısıyla onun varlık imkânı asla yoktur; getirilen hakkın ise ademi/yokluğu asla söz konusu değildir. Maksadın 'Şeytan ne [yeni bir şey] ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir' olduğu da söylenmiştir. Bunda latif bir mana vardır; o da şudur: Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } buyruğunda, Yüce Allah'ın: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ }
فَيَدْمَغُهُ
{ فَيَدْمَغُهُ } “tepesine indiririz de onun beynini parçalar”
كَانَ يَقَعُ لِمُتَوَهِّمٍ أَنَّ الْبَاطِلَ كَانَ فورد عليه الحق/ فأبطله ودمغه، فقال هاهنا لَيْسَ لِلْبَاطِلِ تَحَقُّقٌ أَوَّلًا وَآخِرًا، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَيَدْمَغُهُ أَيْ فَيَظْهَرُ بُطْلَانُهُ الَّذِي لَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً [الْإِسْرَاءِ: ٨١] يَعْنِي لَيْسَ أَمْرًا مُتَجَدِّدًا زُهُوقُ الْبَاطِلِ، فَقَوْلُهُ: وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ أَيْ لَا يُثْبِتُ فِي الْأَوَّلِ شَيْئًا خِلَافَ الْحَقِّ وَما يُعِيدُ أَيْ لَا يُعِيدُ فِي الْآخِرَةِ شيئا خلاف الحق. ثم قال تعالى:
buyruğunun manası bulunduğundan, bir vehim sahibinin hatırına 'Batıl mevcuttu da üzerine hak geldi, böylece onu iptal edip beynini parçaladı' düşüncesi gelebilirdi. Bunun üzerine burada batılın ne başta ne de sonda hiçbir gerçekliğinin bulunmadığını beyan etmiştir. { فَيَدْمَغُهُ } “onun beynini parçalar” buyruğundan maksat ise, ezelden beri öyle olan butlanının (geçersizliğinin) açığa çıkmasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın başka bir yerdeki: { وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } [İsrâ: 81] “Batıl yok olup gitti; şüphesiz batıl zaten yok olmaya mahkûmdur” buyruğuyla da buna işaret edilmiştir; yani batılın yok oluşu sonradan yenilenen bir durum değildir. O halde: { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ } “batıl ne [yeni bir şey] ortaya çıkarabilir” sözü, 'başta hakka aykırı hiçbir şeyi sabit kılamaz'; { وَما يُعِيدُ } “ne de geri getirebilir” sözü ise 'ahirette hakka aykırı hiçbir şeyi geri getiremez' demektir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٠]
[Sebe Suresi (34), Ayet 50]
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)
{ قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) } “De ki: 'Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.'” (50)
هَذَا فِيهِ تَقْرِيرُ الرِّسَالَةِ أَيْضًا وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ: فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ [الزُّمَرِ:
Bunda da risaletin takriri vardır; zira Yüce Allah genel bir ifadeyle: { فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ } [Zümer:
٤١] وَقَالَ فِي حق النبي ﵌: وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي يَعْنِي ضَلَالِي عَلَى نَفْسِي كَضَلَالِكُمْ، وَأَمَّا اهْتِدَائِي فَلَيْسَ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ كَاهْتِدَائِكُمْ، وَإِنَّمَا هُوَ بِالْوَحْيِ الْمُبِينِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ سَمِيعٌ أَيْ يَسْمَعُ إِذَا نَادَيْتُهُ وَاسْتَعْدَيْتُ بِهِ عَلَيْكُمْ قَرِيبٌ يَأْتِيكُمْ مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ، لَيْسَ يَسْمَعُ عَنْ بُعْدٍ وَلَا يلحق الداعي. ثم قال تعالى:
41] “Kim doğru yolu bulursa kendi lehine bulmuş olur” buyurmuş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise: { وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir” buyurmuştur. Yani benim sapmam sizin sapmanız gibi kendi nefsimin aleyhinedir; doğru yolu bulmam ise sizin hidayetiniz gibi fikir yürütme ve istidlal ile değil, apaçık vahiyle gerçekleşmektedir. { إِنَّهُ سَمِيعٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” buyruğu, O'na nida ettiğimde ve size karşı O'ndan yardım istediğimde işitir; { قَرِيبٌ } “çok yakındır” buyruğu ise gecikmeksizin size [azabı] ulaştırır; uzaktan işitmez ve dua edene yetişir demektir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥١]
[Sebe Suresi (34), Ayet 51]
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulma yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.” (51)
لَمَّا قَالَ: سَمِيعٌ قَالَ هُوَ قَرِيبٌ فَإِنْ لَمْ يُعَذِّبْ عَاجِلًا وَلَا يُعِينُ صَاحِبَ الْحَقِّ فِي الْحَالِ فَيَوْمُ الْفَزَعِ آتٍ لَا فَوْتَ، وَإِنَّمَا يَسْتَعْجِلُ مَنْ يَخَافُ الْفَوْتَ. وَقَوْلُهُ: وَلَوْ تَرى جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ أَيْ تَرَى عَجَبًا وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ لَا يَهْرُبُونَ وَإِنَّمَا الْأَخْذُ قَبْلَ تَمَكُّنِهِمْ مِنَ الْهَرَبِ. ثم قال تعالى:
{ سَمِيعٌ } “hakkıyla işitendir” buyurunca, O'nun { قَرِيبٌ } “yakın” olduğunu da belirtti. Eğer hemen cezalandırmaz ve hak sahibine derhal yardım etmezse bile, korku ve dehşet günü mutlaka gelecektir ve kaçıp kurtulma yoktur. Zira ancak elden kaçırmaktan korkan acele eder. { وَلَوْ تَرى } “Bir görsen” buyruğunun cevabı hazfedilmiştir; yani 'hayret verici bir şey görürdün' demektir. { وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” buyruğu ise kaçamayacakları, bilakis yakalanmanın onlar kaçmaya fırsat bulamadan gerçekleşeceği manasındadır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٢]
[Sebe Suresi (34), Ayet 52]
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢)
{ وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) } “Ve: 'Ona iman ettik' derler. Fakat uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nereden mümkün olsun?” (52)
أَيْ بَعْدَ ظُهُورِ الْأَمْرِ حَيْثُ لَا يَنْفَعُ إِيمَانٌ، قَالُوا آمَنَّا وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ أَيْ كَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَى الظَّفَرِ بِالْمَطْلُوبِ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الدُّنْيَا وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ بَعِيدَةٌ، فَإِنْ قيل فكيف قال كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ إِنَّ الْآخِرَةَ مِنَ الدُّنْيَا قَرِيبَةٌ، وَلِهَذَا سَمَّاهَا اللَّهُ السَّاعَةَ وَقَالَ: لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشُّورَى: ١٧] نَقُولُ الْمَاضِي كَالْأَمْسِ الدَّابِرِ بعد ما يَكُونُ إِذْ لَا وُصُولَ إِلَيْهِ، وَالْمُسْتَقْبَلُ وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَاضِرِ سِنِينَ فَإِنَّهُ آتٍ، فَيَوْمَ الْقِيَامَةِ الدُّنْيَا بَعِيدَةٌ لِمُضِيِّهَا وَفِي الدُّنْيَا يَوْمُ الْقِيَامَةِ قَرِيبٌ لِإِتْيَانِهِ وَالتَّنَاوُشُ هُوَ التَّنَاوُلُ عَنْ قُرْبٍ. وَقِيلَ عَنْ بُعْدٍ، وَلَمَّا جَعَلَ اللَّهُ الْفِعْلَ مَأْخُوذًا كَالْجِسْمِ جَعَلَ ظَرْفَ الْفِعْلِ وَهُوَ الزَّمَانُ كَظَرْفِ الْجِسْمِ وَهُوَ الْمَكَانُ فَقَالَ:
Yani imanın fayda vermeyeceği bir zamanda, hakikat ortaya çıktıktan sonra, { قَالُوا آمَنَّا } “'İman ettik' derler”. { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } “Fakat [imana] ulaşmak onlar için nereden mümkün olsun?” yani arzuladıkları şeyi elde etmeye nasıl güç yetirebilirler? Bu ise ancak dünyada mümkündür; oysa onlar ahirettedirler ve dünya ahiretten uzaktır. Şayet: 'Peki nasıl olur da pek çok yerde ahiretin dünyaya yakın olduğu söylenmiştir ve bundan dolayı Allah ona 'es-Sâat' (kıyamet vakti) ismini verip: { لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } [Şûrâ: 17] “Belki de o kıyamet vakti yakındır” buyurmuştur?' denilirse; deriz ki: Geçmiş zaman, tıpkı geçip gitmiş dünkü gün gibi, artık ona ulaşmak mümkün olmadığından olabilecek en uzak şeydir. Gelecek zaman ise, şimdiki an ile onun arasında seneler bulunsa bile, mutlaka gelecektir. Dolayısıyla kıyamet günü açısından dünya, geçip gittiği için uzaktır; dünyada iken ise kıyamet günü, geleceğinden dolayı yakındır. Tenâvüş (التَّنَاوُشُ), yakından almak/ulaşmak demektir. Uzaktan [almak] olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ fiili cisim gibi tutulup alınan bir şey kıldığında, fiilin zarfı olan zamanı da cismin zarfı olan mekân gibi kılmış ve şöyle buyurmuştur:
مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وَالْمُرَادُ مَا مَضَى مِنَ الدنيا.
{ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden”; bununla kastedilen, dünyadan geçip giden zamandır.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 53]
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣)
{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) } “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı (karanlığa taş atar gibi laf ediyorlardı).” (53)
ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ لَا نَفْعَ فِيهِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: / آمَنَّا بِهِ وَقَوْلِهِ: وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، إِمَّا مُحَمَّدٌ ﵊ وَإِمَّا الْقُرْآنُ وَإِمَّا الْحَقُّ الَّذِي أَتَى بِهِ مُحَمَّدٌ ﵇ وَهُوَ أَقْرَبُ وَأَوْلَى، وَقَوْلُهُ: وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ ضِدُّ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ لِأَنَّ الْغَيْبَ يَنْزِلُ مِنَ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ، فَيَقْذِفُهُ اللَّهُ فِي الْقُلُوبِ وَيَقْبَلُهُ الْمُؤْمِنُ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَهُوَ يَقْذِفُ بِالْغَيْبِ، أَيْ يَقُولُ مَا لَا يَعْلَمُهُ، وَقَوْلُهُ: مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ مَأْخَذَهُمْ بَعِيدٌ أَخَذُوا الشَّرِيكَ مِنْ أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَعْمَالٍ كَثِيرَةٍ إِلَّا إِذَا كَانُوا أَشْخَاصًا كَثِيرَةً، فَكَذَلِكَ الْمَخْلُوقَاتُ الْكَثِيرَةُ وَأَخَذُوا بَعْدَ الْإِعَادَةِ مِنْ
Sonra Allah Teâlâ, daha önce onu inkâr etmiş olmaları sebebiyle artık imanlarının bir fayda vermeyeceğini beyan buyurdu. { آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik” ve { وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi” buyruklarındaki zamirle işaret edilen şey aynıdır; bu da ya Muhammed aleyhisselâm ya Kur'an ya da Muhammed aleyhisselâm'ın getirdiği haktır ki en yakın ve en uygun olanı da budur. { وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ } “ve gayba taş atıyorlardı” buyruğu, gayba imanın zıddıdır. Çünkü gayb, Allah katından Elçi'nin lisanı üzere iner; Allah onu kalplere atar ve mümin de onu kabul eder. Kâfire gelince, o gayba taş atar, yani bilmediği şeyi söyler. { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden” buyruğunun muradı, onların delil alış noktasının uzaklığı olması muhtemeldir; zira onlar çokça şahıs olmadıkça pek çok işe güç yetiremeyeceklerinden hareketle Allah'a ortak koştular, pek çok mahlûkatı da buna kıyasladılar. Yeniden dirilmenin uzaklığını ise,
حَالِهِمْ وَعَجْزِهِمْ عَنِ الْإِحْيَاءِ، فَإِنَّ الْمَرِيضَ يُدَاوَى فَإِذَا مَاتَ لَا يُمْكِنُهُمْ إِعَادَةُ الرُّوحِ إِلَيْهِ، وَقِيَاسُ اللَّهِ عَلَى الْمَخْلُوقَاتِ بَعِيدُ الْمَأْخَذِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ بِأَنَّ السَّاعَةَ إِذَا كَانَتْ قَائِمَةً فَالثَّوَابُ وَالنَّعِيمُ لَنَا، كَقَوْلِ قَائِلِهِمْ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [فصلت: ٥٠] فَكَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ فَمَا كَانَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقُولُوا عَنْ إِحْسَاسٍ فَإِنَّ مَا لَا يَجِبُ عَقْلًا لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِالْإِحْسَاسِ أَوْ بِقَوْلِ الصَّادِقِ، فَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ عَنِ الْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ ذَكَرْتَ أَنَّ الْآخِرَةَ قَرِيبٌ فَكَيْفَ قَالَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ؟ نَقُولُ الْجَوَابَ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ قَرِيبٌ عِنْدَ مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﵌ من لَمْ يُؤْمِنْ لَا يُمْكِنُهُ التَّصْدِيقُ بِهِ فَيَكُونُ بَعِيدًا عِنْدَهُ الثَّانِي: أَنَّ الْحِكَايَةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ كَانُوا يَقْذِفُونَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ وَهُوَ الدُّنْيَا، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يَقُولُونَ: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً [السَّجْدَةِ: ١٢] وَهُوَ قَذْفٌ بِالْغَيْبِ مِنْ مكان بعيد وهو الدنيا.
kendi hallerinden ve ölüye can verme konusundaki acziyetlerinden çıkardılar; çünkü hasta tedavi edilir, öldüğünde ise ona ruhu geri döndürmeleri mümkün olmaz. Allah'ı mahlûkata kıyaslamak ise pek uzak bir dayanaktır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Onlar, eğer kıyamet kopacak olursa sevap ve nimetin kendilerine ait olacağını söylüyorlardı; nitekim içlerinden birinin: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } [Fussilet: 50] “Andolsun ki Rabbime döndürülürsem, O'nun katında benim için elbette daha güzeli vardır” dediği gibi. Onlar bunu söylüyorlardı; şayet bu Elçi'nin sözünden kaynaklanmıyorsa, bir duyuya dayanarak söyleyecekleri bir delilleri de yoktu. Çünkü aklen zorunlu olmayan bir şey, ancak duyuyla ya da doğru sözlü birinin bildirmesiyle bilinir. Dolayısıyla onlar gayb hakkında uzak bir yerden konuşuyorlardı. Şayet: 'Ahiretin yakın olduğunu zikretmiştin, peki nasıl uzak bir yerden buyruldu?' denilirse, buna iki yönden cevap veririz: Birincisi: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kimse için yakındır; iman etmeyenin ise onu tasdik etmesi mümkün olmaz ve bu durum onun nezdinde uzak olur. İkincisi: Bu anlatım kıyamet gününe aittir; sanki 'Uzak bir mekân olan dünyadan gayba taş atıyorlardı' denilmiş gibidir. Bir başka vecih de şudur: Onlar ahirette: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً } [Secde: 12] “Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim” diyeceklerdir. Bu da uzak bir mekân olan dünyadan gayba taş atmaktır.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 54]
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{ وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Artık daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler.” (54)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى الدُّنْيَا أَوْ بَيْنَ لَذَّاتِ الدُّنْيَا، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ قَوْلُكَ مَا يَشْتَهُونَ مِنَ الْعَوْدِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ وَمَا حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَوْدِ؟ قُلْنَا لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ مَا حِيلَ بَيْنَهُمْ، بَلْ كُلُّ مَنْ جَاءَهُ الْمَلِكُ طَلَبَ التَّأْخِيرَ وَلَمْ يُعْطَ وَأَرَادُوا أَنْ يُؤْمِنُوا عِنْدَ ظُهُورِ الْيَأْسِ وَلَمْ يُقْبَلْ، وَقَوْلُهُ: مُرِيبٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: ذِي رَيْبٍ وَالثَّانِي: موقف فِي الرَّيْبِ، وَسَنَذْكُرُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وصحبه وأزواجه أجمعين.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } “kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur”; yani dünyaya dönme arzusu yahut dünya lezzetleri arasına. Şayet: 'Yüce Allah: { كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ } “Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi... Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler” buyurmuşken ve kendileriyle [dünyaya] dönüş arasına engel konulmamışken, arzuladıkları şeyin dünyaya dönmek olduğuna dair sözün nasıl doğru olur?' denilirse, deriz ki: Kendileriyle arasına engel konulmadığını nereden çıkardınız? Bilakis ölüm meleği kime geldiyse süre verilmesini istemiş fakat verilmemiştir; ümitsizlik ortaya çıktığında iman etmek istemişler fakat kabul edilmemiştir. Ayetteki Mürîb (مُرِيبٍ) kelimesi iki veçhe muhtemeldir: Birincisi: Şüphe sahibi, ikincisi ise: Şüpheye düşüren demektir. Bunu inşâallahu teâlâ başka bir yerde zikredeceğiz. En doğrusunu Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. O'nun salâtı mahlûkatının en hayırlısı olan Peygamber Muhammed'e, onun âline, ashâbına ve bütün zevcelerine olsun.
تم الجزء الخامس والعشرون، ويليه السادس والعشرون وأوله سورة فاطر وقد راجعه على النسخة الأميرية الأستاذ محمد إسماعيل الصاوي بالإدارة العامة للثقافة بوزارة المعارف.
Yirmi beşinci cüz tamamlandı. Bunu yirmi altıncı cüz takip edecek olup başı Fâtır Suresi'dir. Maarif Vekâleti Genel Kültür İdaresi'nden Üstat Muhammed İsmâil es-Sâvî tarafından Emîriyye nüshasıyla karşılaştırılarak gözden geçirilmiştir.