Binûn

Fâtır Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ يَعْنِي إِنْ كَانَ يَتَوَهَّمُ مُتَوَهِّمٍ أَنَّ هَذَا الْمَلِكَ لَهُ كَمَالٌ وَعَظَمَةٌ فَلَوْ أَذْهَبَهُ لَزَالَ مُلْكُهُ وَعَظَمَتُهُ فَهُوَ قَادِرٌ بِأَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا جَدِيدًا أَحْسَنَ مِنْ هَذَا وَأَجْمَلَ وأتم وأكمل. ثم قال تعالى:

{ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “ve yeni bir yaratılmış [topluluk] getirir”; yani eğer bir vehmeden, bu mülkün bir yetkinliği ve azameti olduğunu, dolayısıyla onu yok ederse mülkünün ve azametinin zail olacağını vehmedecek olursa, O bundan daha güzel, daha hoş, daha tam ve daha yetkin yeni bir yaratılış var etmeye kādirdir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ١٧]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 17]

وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (١٧)

{ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Bu da Allah'a güç bir şey değildir.” (17)

أَيِ الْإِذْهَابُ والإتيان وهاهنا مَسْأَلَةٌ: وَهِيَ أَنَّ لَفْظَ الْعَزِيزِ اسْتَعْمَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى تَارَةً فِي الْقَائِمِ بِنَفْسِهِ حَيْثُ قَالَ فِي حَقِّ نَفْسِهِ: وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً [الْأَحْزَابِ: ٢٥] وَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ [فَاطِرٍ:

Yani [sizi] yok etmek ve [yenisini] getirmek. Burada bir mesele vardır: O da şudur: Yüce Allah “Azîz” lafzını bazen zatıyla kaim olan hakkında kullanmış, nitekim kendi zatı hakkında: { وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً } “Allah güçlüdür, Azîzdir (mutlak galiptir).” [Ahzâb, 25] buyurmuş, bu surede de: { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir, Gafûrdur.” [Fâtır,

٢٨] وَاسْتَعْمَلَهُ فِي الْقَائِمِ بِغَيْرِهِ حَيْثُ قَالَ: وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ وَقَالَ: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ [التَّوْبَةِ:

28] buyurmuştur. Bazen de onu başkasıyla kaim olan hakkında kullanmış, nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Bu da Allah'a güç değildir.” ve şöyle buyurmuştur: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir.” [Tevbe,

١٢٨] فَهَلْ هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ أَمْ بِمَعْنَيَيْنِ؟ فَنَقُولُ الْعَزِيزُ هو الغالب في اللغة يقال من عزيز أَيْ مَنْ غَلَبَ سَلَبَ، فَاللَّهُ عَزِيزٌ أَيْ غَالِبٌ وَالْفِعْلُ إِذَا كَانَ لَا يُطِيقُهُ شَخْصٌ يُقَالُ هُوَ مَغْلُوبٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ فَقَوْلُهُ: وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ أَيْ لَا يَغْلِبُ اللَّهَ ذَلِكَ الْفِعْلُ بَلْ هُوَ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ وَقَوْلُهُ: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ أي يحزنه ويؤذيه كالشغل الغالب.

128]. Acaba bu ikisi tek bir anlamda mıdır, yoksa iki ayrı anlamda mıdır? Deriz ki: Azîz (عزيز), dilde 'galip gelen' demektir. [Arapçada] 'Men azze bezze' (مَنْ عَزَّ بَزَّ) [metinde من عزيز] yani 'Kim galip gelirse çekip alır' denilir. Dolayısıyla Allah Azîz'dir, yani galiptir. Bir kimsenin gücünün yetmediği bir fiil söz konusu olduğunda, o kimsenin o fiile nispetle mağlup olduğu söylenir. O halde { وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Bu da Allah'a güç değildir” buyruğu, 'Bu fiil Allah'a galip gelemez, aksine Allah'a pek kolaydır' demektir. { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir” buyruğu ise, galip gelen bir meşguliyet gibi onu üzer ve incitir, demektir.

[سورة فاطر (٣٥) : آية ١٨]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 18]

وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِها لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (١٨)

{ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِها لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Yükü ağır basan kimse, onu taşımaya çağırsa -yakını bile olsa- o yükten hiçbir şey yüklenilmez. Sen ancak görmedikleri halde Rablerinden korkanları ve namazı dosdoğru kılanları uyarırsın. Kim arınırsa, ancak kendisi için arınmış olur. Dönüş yalnız Allah'adır.” (18)

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِها لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْحَقَّ بِالدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَرَاهِينِ الْبَاهِرَةِ ذَكَرَ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَى النَّظَرِ فِيهِ فَقَالَ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى أَيْ لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ ذَنْبَ نَفْسٍ فَالنَّبِيُّ ﵌ لَوْ كَانَ كَاذِبًا فِي دُعَائِهِ لَكَانَ مُذْنِبًا وَهُوَ مُعْتَقِدٌ بِأَنَّ ذَنْبَهُ لَا تَحْمِلُونَهُ أَنْتُمْ فَهُوَ يَتَوَقَّى وَيَحْتَرِزُ، وَاللَّهُ تَعَالَى غَيْرُ فَقِيرٍ إِلَى عِبَادَتِكُمْ فَتَفَكَّرُوا

Yüce Allah'ın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِها لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Yükü ağır basan kimse, onu taşımaya çağırsa -yakını bile olsa- o yükten hiçbir şey yüklenilmez” buyruğu önceki [ayetlerle] irtibatlıdır. Şöyle ki: Yüce Allah açık deliller ve parlak burhanlarla hakkı beyan edince, onları bu hususta düşünmeye sevk eden şeyi zikrederek: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” buyurdu; yani hiçbir can bir başkasının günahını taşımaz. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eğer davasında yalancı olsaydı günahkâr olurdu; o ise kendi günahını sizin taşımayacağınıza inanmaktadır, bu yüzden sakınmakta ve çekinmektedir. Yüce Allah da sizin ibadetinize muhtaç değildir; o halde düşünün

وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنْ ضَلَلْتُمْ فَلَا يَحْمِلُ أَحَدٌ عَنْكُمْ وِزْرَكُمْ وَلَيْسَ كَمَا يَقُولُ: أَكَابِرُكُمُ اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٢] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

ve bilin ki siz saparsanız, hiç kimse sizin günah yükünüzü yüklenmeyecektir. Durum, büyüklerinizin: { اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } “Bizim yolumuza uyun da sizin günahlarınızı biz yüklenelim” [Ankebût, 12] dediği gibi değildir. Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وازِرَةٌ أَيْ نَفْسٌ وَازِرَةٌ وَلَمْ يَقُلْ وَلَا تَزِرُ نَفْسٌ وِزْرَ أُخْرَى وَلَا جَمَعَ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَالصِّفَةِ فَلَمْ يَقُلْ وَلَا تَزِرُ نَفْسٌ وَازِرَةٌ وِزْرَةَ أُخْرَى لِفَائِدَةٍ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ لَوْ قَالَ وَلَا تَزِرُ نَفْسٌ وِزْرَ أُخْرَى، لَمَّا عَلِمَ أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ وَازِرَةٍ مَهْمُومَةٍ بِهَمِّ وِزْرِهَا مُتَحَيِّرَةٍ فِي أَمْرِهَا وَوَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ وَلَا تَزِرُ نَفْسٌ وِزْرَ أُخْرَى، قَدْ يَجْتَمِعُ مَعَهَا أَنْ/ لَا تَزِرَ وِزْرًا أَصْلًا كَالْمَعْصُومِ لَا يَزِرُ وِزْرَ غَيْرِهِ وَمَعَ ذَلِكَ لَا يَزِرُ وِزْرًا رَأْسًا فَقَوْلُهُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ بَيَّنَ أَنَّهَا تَزِرُ وِزْرَهَا وَلَا تَزِرُ وِزْرَ الْغَيْرِ وَأَمَّا تَرْكُ ذِكْرِ الْمَوْصُوفِ فَلِظُهُورِ الصِّفَةِ وَلُزُومِهَا لِلْمَوْصُوفِ.

Birinci Mesele: { وازِرَةٌ } “günahkâr” buyruğu, 'günahkâr nefis (can)' demektir. Cenâb-ı Hak 'hiçbir nefis başkasının günahını yüklenmez' dememiş, mevsuf ile sıfatı bir arada zikrederek 'hiçbir günahkâr nefis başkasının günahını yüklenmez' de dememiştir; bu bir hikmete binaendir. Birincisi: Eğer 'hiçbir nefis başkasının günahını yüklenmez' deseydi, her günahkâr nefsin kendi günahının tasasıyla dertlenmiş ve durumunda şaşkınlığa düşmüş olduğu bilinmezdi. Başka bir vecih: Bir kimsenin 'hiçbir nefis başkasının günahını yüklenmez' sözü, o nefsin aslında hiçbir günah taşımaması durumuyla da birleşebilir; nitekim masum olan kimse başkasının günahını taşımadığı gibi esasen hiçbir günah da taşımaz. Dolayısıyla { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ } “Hiçbir günahkâr yüklenmez” buyruğu, o nefsin kendi günahını taşıdığını fakat başkasının günahını taşımadığını beyan etmiştir. Mevsufun zikrinin terk edilmesine gelince, bu sıfatın açıklığından ve mevsuftan ayrılmaz oluşundandır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَحْمِلُ عَنْ أَحَدٍ شَيْئًا مُبْتَدِئًا وَلَا بَعْدَ السُّؤَالِ، فَإِنَّ الْمُحْتَاجَ قَدْ يَصْبِرُ وَتُقْضَى حَاجَتُهُ مِنْ غَيْرِ سُؤَالِهِ، فَإِذَا انْتَهَى الِافْتِقَارُ إِلَى حَدِّ الْكَمَالِ يُحْوِجُهُ إِلَى السُّؤَالِ.

Sonra Yüce Allah: { وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ } “Yükü ağır basan kimse çağırsa” buyurarak, hiç kimsenin ne başlangıçta kendiliğinden ne de talep edildikten sonra başkasının yükünden bir şey taşımayacağına işaret etmiştir. Zira muhtaç olan kimse bazen sabreder ve ihtiyacı istemeksizin giderilir; fakat muhtaçlık kemal derecesine ulaştığında onu istemeye mecbur eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: مُثْقَلَةٌ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ قَالَ أَوَّلًا: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى فَيَظُنُّ أَنَّ أَحَدًا لَا يَحْمِلُ عَنْ أَحَدٍ لِكَوْنِ ذَلِكَ الْوَاحِدِ قَادِرًا عَلَى حَمْلِهِ، كَمَا أَنَّ الْقَوِيَّ إِذَا أَخَذَ بِيَدِهِ رُمَّانَةً أَوْ سَفَرْجَلَةً لَا تُحْمَلُ عَنْهُ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْحِمْلُ ثَقِيلًا قَدْ يُرْحَمُ الْحَامِلُ فَيُحْمَلُ عَنْهُ فَقَالَ: مُثْقَلَةٌ يَعْنِي لَيْسَ عَدَمُ الْوِزْرِ لِعَدَمِ كَوْنِهِ مَحَلًّا لِلرَّحْمَةِ بِالثِّقَلِ بَلْ لِكَوْنِ النَّفْسِ مُثْقَلَةً وَلَا يُحْمَلُ مِنْهَا شَيْءٌ.

İkinci Mesele: { مُثْقَلَةٌ } “yükü ağır basan” buyruğunda geçen ifade, önceki mananın ziyadeleştirilmiş bir beyanıdır. Zira Cenâb-ı Hak ilk olarak: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” buyurunca, bir kimsenin yükünü kendisi taşımaya muktedir olduğu için başkasının onun yükünü taşımadığı zannedilebilir; tıpkı güçlü bir kimse eline bir nar veya bir ayva aldığında bunun kendisinden alınıp taşınmaması gibi. Oysa yük ağır olduğunda taşıyana merhamet edilip yükü hafifletilebilir. İşte bu sebeple { مُثْقَلَةٌ } buyurdu; yani yükün taşınmaması, ağırlığından ötürü acınacak bir durumda olmamasından değil, nefsin yükünün son derece ağır olmasına rağmen yine de ondan hiçbir şeyin taşınmamasındandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: زَادَ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى أَيِ الْمَدْعُوُّ لَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى لَا يَحْمِلُهُ وَفِي الْأَوَّلِ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ لَا يَحْمِلُهُ لِعَدَمِ تَعَلُّقِهِ بِهِ كَالْعَدُوِّ الَّذِي يَرَى عَدُوَّهُ تَحْتَ ثِقَلٍ، أَوِ الْأَجْنَبِيِّ الَّذِي يَرَى أَجْنَبِيًّا تَحْتَ حِمْلٍ لَا يَحْمِلُ عَنْهُ فَقَالَ: وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى أَيْ يَحْصُلُ جَمِيعُ الْمَعَانِي الدَّاعِيَةِ إِلَى الْحَمْلِ مِنْ كَوْنِ النَّفْسِ وَازِرَةً قَوِيَّةً تَحْتَمِلُ وَكَوْنِ الْأُخْرَى مُثْقَلَةً لَا يُقَالُ كَوْنُهَا قَوِيَّةً قادرة ليس عليها حمل وكونه سَائِلَةً دَاعِيَةً فَإِنَّ السُّؤَالَ مَظِنَّةُ الرَّحْمَةِ، لَوْ كان المسؤول قَرِيبًا فَإِذَنْ لَا يَكُونُ التَّخَلُّفُ إِلَّا لِمَانِعٍ وَهُوَ كَوْنُ كُلِّ نَفْسٍ تَحْتَ حِمْلٍ ثَقِيلٍ.

Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hak: { وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “yakını bile olsa” buyruğuyla bu hususu daha da pekiştirmiştir; yani çağrılan kimse bir akraba dahi olsa o yükü taşımaz. Birinci durumda, düşmanını ağır bir yük altında gören bir düşman yahut yabancı birini yük altında görüp de yükünü taşımayan yabancı kimse gibi, aralarında bir bağ bulunmadığı için taşımadığı söylenebilirdi. Bu sebeple { وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “yakını bile olsa” buyurdu. Yani taşıyan nefsin güçlü ve taşımaya tahammüllü olması, diğer nefsin ise ağır yük altında bulunması –ki 'güçlüdür, muktedirdir, üzerinde yük yoktur' denilemez– ve talep edip çağırması –ki talep merhamet celbeder–, çağrılanın da akraba olması gibi taşımayı gerektiren bütün sebepler mevcut olsa bile [yine taşınmaz]. O halde geri durma ancak bir engel sebebiyledir; o da her bir nefsin zaten ağır bir yük altında bulunmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِشَارَةً إِلَى أَنْ لَا إِرْشَادَ فَوْقَ مَا أَتَيْتُ بِهِ، وَلَمْ يُفِدْهُمْ، فَلَا تُنْذِرُ إِنْذَارًا مُفِيدًا إِلَّا الَّذِينَ تَمْتَلِئُ قُلُوبُهُمْ خَشْيَةً وَتَتَحَلَّى ظَوَاهِرُهُمْ بِالْعِبَادَةِ كَقَوْلِهِ:

Sonra Yüce Allah: { إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Sen ancak görmedikleri halde Rablerinden korkanları ve namazı dosdoğru kılanları uyarırsın” buyurarak, senin getirdiğin şeyin ötesinde bir irşad bulunmadığına ve [kâfirlere] fayda vermediğine işaret etmiştir; dolayısıyla sen ancak kalpleri haşyetle dolup taşan ve dış azaları ibadetle bezenen kimseleri fayda veren bir uyarıyla uyarırsın. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

الَّذِينَ آمَنُوا إشارة إلى عمل القلب وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِشَارَةً إِلَى عَمَلِ الظَّوَاهِرِ فَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى، ثم لما بين أن لا تزر وازرة وزر أخرى بَيَّنَ أَنَّ الْحَسَنَةَ تَنْفَعُ الْمُحْسِنِينَ.

{ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” buyruğu kalbin ameline, { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “salih amel işleyenler” buyruğu ise zâhirin ameline işarettir. Dolayısıyla { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Görmedikleri halde Rablerinden korkanlar ve namazı dosdoğru kılanlar” buyruğu da bu anlamdadır. Sonra Cenâb-ı Hak hiçbir günahkârın başkasının günahını taşımayacağını beyan edince, iyiliğin de iyilik yapanlara fayda vereceğini beyan etti.

فَقَالَ: وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ أَيْ فَتَزْكِيَتُهُ لِنَفْسِهِ.

Nitekim şöyle buyurdu: { وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } “Kim arınırsa, ancak kendisi için arınmış olur”; yani onun arınması kendi lehinedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ أَيِ الْمُتَزَكِّي إِنْ لَمْ تَظْهَرْ فَائِدَتُهُ عَاجِلًا فَالْمَصِيرُ إِلَى اللَّهِ يَظْهَرُ عِنْدَهُ فِي يَوْمِ اللِّقَاءِ فِي دَارِ الْبَقَاءِ، وَالْوَازِرُ إِنْ لَمْ تَظْهَرْ تَبِعَةُ وِزْرِهِ فِي الدُّنْيَا فَهِيَ تَظْهَرُ فِي الآخرة إذ المصير إلى الله.

Sonra Yüce Allah: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş yalnız Allah'adır” buyurdu; yani arınan kimsenin [bu arınmasının] faydası dünyada hemen ortaya çıkmazsa da Allah'a dönüş söz konusudur; ebediyet yurdunda, kavuşma gününde O'nun katında açığa çıkacaktır. Günahkâr kimsenin günahının vebali de dünyada ortaya çıkmazsa ahirette açığa çıkacaktır; çünkü dönüş Allah'adır.

[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ١٩ الى ٢٢]

[Fâtır Suresi (35), Âyetler 19-22]

وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ (١٩) وَلا الظُّلُماتُ وَلا النُّورُ (٢٠) وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ (٢١) وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٢٢)

{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ (١٩) وَلا الظُّلُماتُ وَلا النُّورُ (٢٠) وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ (٢١) وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٢٢) } “Kör ile gören bir olmaz. (19) Karanlıklar ile aydınlık da bir olmaz. (20) Gölge ile yakıcı sıcak da bir olmaz. (21) Diriler ile ölüler de bir olmaz. Şüphesiz Allah dilediğine işittirir; sen ise kabirlerde olanlara işittiremezsin. (22)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Kör ile gören bir olmaz; karanlıklar ile aydınlık da; gölge ile yakıcı sıcak da; diriler ile ölüler de bir olmaz.”

لَمَّا بَيَّنَ الْهُدَى وَالضَّلَالَةَ وَلَمْ يَهْتَدِ الْكَافِرُ، وَهَدَى اللَّهُ الْمُؤْمِنَ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا بِالْبَصِيرِ وَالْأَعْمَى، فَالْمُؤْمِنُ بَصِيرٌ حَيْثُ أَبْصَرَ الطَّرِيقَ الْوَاضِحَ وَالْكَافِرُ أَعْمَى، وَفِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Cenâb-ı Hak hidayeti ve dalaleti beyan edip de kâfir hidayete ermeyince, mümini ise hidayete erdirince, onlara gören ile kör örneğini verdi. Mümin apaçık yolu gördüğü için görendir, kâfir ise kördür. Ayetin tefsirinde [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ما الفائدة في تكثير الأمثلة هاهنا حَيْثُ ذَكَرَ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرَ، وَالظُّلْمَةَ وَالنُّورَ، وَالظِّلَّ وَالْحَرُورَ، وَالْأَحْيَاءَ وَالْأَمْوَاتَ؟ فَنَقُولُ الْأَوَّلُ مِثْلُ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ فَالْمُؤْمِنُ بَصِيرٌ وَالْكَافِرُ أَعْمَى، ثُمَّ إِنَّ الْبَصِيرَ وَإِنْ كَانَ حَدِيدَ الْبَصَرِ وَلَكِنْ لَا يُبْصِرُ شَيْئًا إِنْ لَمْ يَكُنْ فِي ضَوْءٍ فَذَكَرَ لِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ مَثَلًا، وَقَالَ الْإِيمَانُ نُورٌ وَالْمُؤْمِنُ بَصِيرٌ وَالْبَصِيرُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ النُّورُ، وَالْكُفْرُ ظُلْمَةٌ وَالْكَافِرُ أَعْمَى فَلَهُ صَادٌّ فَوْقَ صَادٍّ، ثُمَّ ذَكَرَ لِمَآلِهِمَا وَمَرْجِعِهِمَا مَثَلًا وَهُوَ الظِّلُّ وَالْحَرُورُ، فَالْمُؤْمِنُ بِإِيمَانِهِ فِي ظِلٍّ وَرَاحَةٍ وَالْكَافِرُ بِكُفْرِهِ فِي حَرٍّ وَتَعَبٍ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ مَثَلًا آخَرَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ كَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى حَالُ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ فَوْقَ حَالِ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ، فَإِنَّ الْأَعْمَى يُشَارِكُ الْبَصِيرَ فِي إِدْرَاكٍ مَا. وَالْكَافِرَ غَيْرُ مُدْرِكٍ إِدْرَاكًا نَافِعًا فَهُوَ كَالْمَيِّتِ وَيَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ الْفِعْلَ حَيْثُ قَالَ أَوَّلًا: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَعَطَفَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ وَالظِّلَّ وَالْحَرُورَ، ثُمَّ أَعَادَ الْفِعْلَ، وَقَالَ: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ كَأَنَّهُ جَعَلَ هَذَا مُقَابِلًا لِذَلِكَ.

Birinci Mesele: Burada kör ile gören, karanlık ile aydınlık, gölge ile sıcaklık ve diriler ile ölüler zikredilerek misallerin çoğaltılmasındaki hikmet nedir? Deriz ki: Birincisi mümin ile kâfirin misalidir; mümin gören, kâfir ise kördür. Sonra gören kimse, gözü ne kadar keskin olursa olsun bir ışık içinde bulunmadıkça hiçbir şey göremez; bu sebeple iman ile küfre bir misal zikrederek imanın nur, müminin gören olduğunu ve gören kimseye nurun gizli kalmayacağını; küfrün karanlık, kâfirin ise kör olduğunu, dolayısıyla onun önünde engel üstüne engel bulunduğunu ifade etti. Ardından ikisinin varacağı yer ve akıbet için bir misal zikretti ki o da gölge ve yakıcı sıcaktır. Mümin imanı sebebiyle gölgede ve rahattadır, kâfir ise küfrü sebebiyle sıcaklık ve meşakkat içindedir. Sonra Yüce Allah: { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Diriler ile ölüler de bir olmaz” buyurarak mümin ve kâfir hakkında başka bir misal verdi. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mümin ile kâfirin durumu, kör ile görenin durumunun da ötesindedir. Çünkü kör, bir nebze idrakte gören kimseyle ortaklık eder; kâfir ise faydalı bir idrakle hiçbir şey idrak edemez, dolayısıyla o ölü gibidir. Zikrettiğimiz hususa delil şudur: Cenâb-ı Hak ilk olarak { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz” deyip karanlıkları, nuru, gölgeyi ve sıcağı buna atfettikten sonra fiili tekrar ederek { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Diriler ile ölüler de bir olmaz” buyurmuştur. Sanki bunu öbürüne mukabil kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَرَّرَ كَلِمَةَ النَّفْيِ بَيْنَ الظُّلُمَاتِ والنور والظل والحرور والأحياء الأموات، وَلَمْ يُكَرِّرْ بَيْنَ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّكْرِيرَ لِلتَّأْكِيدِ وَالْمُنَافَاةَ بَيْنَ الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ وَالظِّلِّ وَالْحَرُورِ مُضَادَّةٌ، فَالظُّلْمَةُ تُنَافِي النُّورَ وَتُضَادُّهُ وَالْعَمَى وَالْبَصَرُ كَذَلِكَ، أَمَّا الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ لَيْسَ كَذَلِكَ بَلِ الشَّخْصُ الْوَاحِدُ قَدْ يَكُونُ بَصِيرًا وَهُوَ بِعَيْنِهِ يَصِيرُ أَعْمَى، فَالْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَهُمَا إِلَّا مِنْ حَيْثُ الْوَصْفِ، وَالظِّلُّ وَالْحَرُورُ والمنافاة بَيْنَهُمَا ذَاتِيَّةٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الظِّلِّ عَدَمُ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ فَلَمَّا كَانَتِ الْمُنَافَاةُ هُنَاكَ أَتَمَّ، أَكَّدَ بِالتَّكْرَارِ، وَأَمَّا الْأَحْيَاءُ وَالْأَمْوَاتُ، وَإِنْ كَانُوا كَالْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْجِسْمَ الْوَاحِدَ يَكُونُ حَيًّا مَحَلًّا لِلْحَيَاةِ فَيَصِيرُ مَيِّتًا مَحَلًّا لِلْمَوْتِ وَلَكِنَّ الْمُنَافَاةَ بَيْنَ الْحَيِّ وَالْمَيِّتِ أَتَمُّ مِنَ الْمُنَافَاةِ بَيْنَ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ، كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرَ يَشْتَرِكَانِ فِي إِدْرَاكِ أَشْيَاءَ، وَلَا كَذَلِكَ الْحَيُّ وَالْمَيِّتُ، كَيْفَ وَالْمَيِّتُ يُخَالِفُ الْحَيَّ فِي الْحَقِيقَةِ لَا فِي الْوَصْفِ عَلَى مَا تَبَيَّنَ فِي الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ.

İkinci Mesele: Cenâb-ı Hak nefy (olumsuzluk) edatını karanlıklar ile nur, gölge ile sıcaklık, diriler ile ölüler arasında tekrarlamış, fakat kör ile gören arasında tekrarlamamıştır. Bunun sebebi şudur: Tekrar tekit içindir; karanlık ile nur ve gölge ile sıcaklık arasındaki zıtlık ise tam bir tezat teşkil eder. Zira karanlık nuru nefyeder ve onun zıddıdır; körlük ile görme de böyledir. Ancak kör ile gören böyle değildir; bilakis aynı şahıs bazen gören olabilirken aynı şahsın kendisi kör de olabilir. Dolayısıyla kör ile gören arasında vasıf yönünden başka bir zıtlık yoktur. Gölge ile sıcaklık arasındaki zıtlık ise zatîdir; çünkü gölgeden murat sıcağın ve soğuğun bulunmamasıdır. Oradaki zıtlık daha tam olduğu için tekrar ile tekit etmiştir. Diriler ile ölülere gelince; tek bir beden hayatın mahalli olarak diri iken sonradan ölümün mahalli olarak ölü haline gelmesi yönüyle kör ile gören gibi olsalar da diri ile ölü arasındaki zıtlık, kör ile gören arasındaki zıtlıktan daha tamdır. Nitekim açıkladığımız üzere kör ile gören bazı şeyleri idrak etmekte ortak olurlar; diri ile ölü ise böyle değildir. Nasıl olsun ki; ilahiyat hikmetinde (metafizikte) açıklandığı üzere ölü, diriye sadece vasıfta değil, hakikatte muhaliftir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدَّمَ الْأَشْرَفَ فِي مَثَلَيْنِ وَهُوَ الظِّلُّ وَالْحَرُورُ، وَأَخَّرَهُ فِي مَثَلَيْنِ وَهُوَ الْبَصَرُ وَالنُّورُ، وَفِي مِثْلِ هَذَا يَقُولُ الْمُفَسِّرُونَ إِنَّهُ لِتَوَاخِي أَوَاخِرِ الْآيِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ تَوَاخِيَ الْأَوَاخِرِ رَاجِعٌ إِلَى السَّجْعِ، وَمُعْجِزَةُ الْقُرْآنِ فِي الْمَعْنَى لَا فِي مُجَرَّدِ اللَّفْظِ، فَالشَّاعِرُ يُقَدِّمُ وَيُؤَخِّرُ لِلسَّجْعِ فَيَكُونُ اللَّفْظُ حَامِلًا لَهُ عَلَى تَغْيِيرِ الْمَعْنَى، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَحِكْمَةٌ بَالِغَةٌ وَالْمَعْنَى فِيهِ صَحِيحٌ واللفظ فصحيح فَلَا يُقَدِّمُ وَلَا يُؤَخِّرُ اللَّفْظَ بِلَا مَعْنًى، فَنَقُولُ الْكُفَّارُ قَبْلَ النَّبِيِّ ﵌ كَانُوا فِي ضَلَالَةٍ فَكَانُوا كَالْعُمْيِ وَطَرِيقُهُمْ كالظلة ثُمَّ لَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ ﵌ وَبَيَّنَ الْحَقَّ، وَاهْتَدَى بِهِ

Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hak gölge ve sıcaklık şeklindeki iki misalde daha üstün olanı öne almış, görme ve nur şeklindeki iki misalde ise onu sona bırakmıştır. Müfessirler böylesi durumlarda bunun ayet sonlarının uyumu (fevâsıl) için olduğunu söylerler. Bu zayıf bir görüştür; çünkü sonların uyumu secie racidir. Kur'an'ın mucizeliği ise sırf lafızda değil, manadadır. Şair seci uğruna öne alır veya sona bırakır, böylece lafız onu manayı değiştirmeye sevk eder. Kur'an ise tam bir hikmettir; onda mana da sahihtir, lafız da fasihtir. Dolayısıyla lafzı bir mana olmaksızın öne almaz veya sona bırakmaz. Deriz ki: Kâfirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce dalalet içindeydiler; dolayısıyla körler gibiydiler ve yolları karanlık gibiydi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip hakkı beyan edince

مِنْهُمْ قَوْمٌ فَصَارُوا بَصِيرِينَ وَطَرِيقَتُهُمْ كَالنُّورِ فَقَالَ وَمَا يَسْتَوِي مَنْ كَانَ قَبْلَ الْبَعْثِ عَلَى الْكُفْرِ وَمَنِ اهْتَدَى بَعْدَهُ إِلَى الْإِيمَانِ، فَلَمَّا كَانَ الْكُفْرُ قَبْلَ الْإِيمَانِ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵌، وَالْكَافِرُ قَبْلَ الْمُؤْمِنِ قَدَّمَ الْمُقَدَّمَ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ الْمَآلَ وَالْمَرْجِعَ قَدَّمَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّحْمَةِ عَلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِالْغَضَبِ لِقَوْلِهِ فِي الْإِلَهِيَّاتِ سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي، ثُمَّ إِنَّ الْكَافِرَ الْمُصِرَّ بَعْدَ الْبَعْثَةِ صَارَ أَضَلَّ مِنَ الْأَعْمَى وَشَابَهَ الْأَمْوَاتَ فِي عَدَمِ إِدْرَاكِ الْحَقِّ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَقَالَ: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ أَيِ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَالْأَمْوَاتُ الَّذِينَ تُلِيَتْ عَلَيْهِمُ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ، وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا وَهَؤُلَاءِ كَانُوا بَعْدَ إِيمَانِ مَنْ آمَنَ فَأَخَّرَهُمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ لِوُجُودِ حَيَاةِ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ مَمَاتِ الْكَافِرِينَ الْمُعَانِدِينَ، وَقَدَّمَ الْأَعْمَى عَلَى الْبَصِيرِ لِوُجُودِ الْكُفَّارِ الضَّالِّينَ قَبْلَ الْبَعْثَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْمُهْتَدِينَ بَعْدَهَا.

onlardan bir topluluk onunla hidayete erdi; böylece gören kimseler haline geldiler ve yolları nur gibi oldu. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak, peygamberin gönderilmesinden önce küfür üzere bulunan kimse ile ondan sonra imana eren kimsenin bir olmayacağını beyan etti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında küfür imandan, kâfir de müminden önce var olduğu için öncelikli olanı öne aldı. Sonra varılacak yeri ve akıbeti zikrettiğinde, ilahiyatla ilgili hadiste geçen “Rahmetim gazabımı geçmiştir” buyruğundan ötürü rahmetle ilgili olanı gazapla ilgili olanın önüne geçirdi. Sonra peygamberin gönderilmesinden sonra [küfründe] ısrar eden kâfir, körden daha sapkın hale geldi ve hakkı her yönden idrak edememekte ölülere benzedi. Bu sebeple: { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ } “Diriler bir olmaz” yani Allah'ın indirdiğine iman eden müminler ile apaçık ayetler kendilerine okunduğu halde bunlardan istifade etmeyen ölüler [bir olmaz], buyurdu. Bunlar iman eden kimselerin imanından sonra bulunuyorlardı; dolayısıyla inatçı kâfirlerin ölümünden önce müminlerin hayatı mevcut olduğu için onları müminlerden sonraya bıraktı. Kör olanı görenden öne alması ise, bi'setten önceki sapkın kâfirlerin mevcudiyetinin, bi'setten sonraki hidayete eren müminlerden önce olması sebebiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فَإِنْ قُلْتَ قَابَلَ الْأَعْمَى بِالْبَصِيرِ بِلَفْظِ الْمُفْرَدِ وَكَذَلِكَ الظِّلُّ بِالْحَرُورِ وَقَابَلَ الْأَحْيَاءَ بِالْأَمْوَاتِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَقَابَلَ الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ فِي أَحَدِهِمَا وَالْوَاحِدِ فِي الْآخَرِ، فَهَلْ تَعْرِفُ فِيهِ حِكْمَةً؟ قُلْتُ: نَعَمْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَهِدَايَتِهِ، أَمَّا فِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ وَالظِّلِّ وَالْحَرُورِ، فَلِأَنَّهُ قَابَلَ الْجِنْسَ بِالْجِنْسِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَفْرَادَ لِأَنَّ فِي الْعُمْيَانِ (وَأُولِي الْأَبْصَارِ قَدْ يُوجَدُ فَرْدٌ مِنْ أَحَدِ الْجِنْسَيْنِ يُسَاوِي فَرْدًا مِنَ الْجِنْسِ الْآخَرِ كَالْبَصِيرِ الْغَرِيبِ فِي مَوْضِعٍ وَالْأَعْمَى الَّذِي هُوَ تَرْبِيَةُ ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَقَدْ يَقْدِرُ الْأَعْمَى عَلَى الْوُصُولِ إِلَى مَقْصِدٍ وَلَا يَقْدِرُ الْبَصِيرُ عَلَيْهِ، أَوْ يَكُونُ الْأَعْمَى عِنْدَهُ مِنَ الذَّكَاءِ مَا يُسَاوِي بِهِ الْبَلِيدَ الْبَصِيرَ، فَالتَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا فِي الْجِنْسَيْنِ مَقْطُوعٌ بِهِ فَإِنَّ جِنْسَ الْبَصِيرِ خَيْرٌ مِنْ جِنْسِ الْأَعْمَى، وَأَمَّا الْأَحْيَاءُ وَالْأَمْوَاتُ فَالتَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا أَكْثَرُ، إِذْ مَا مِنْ مَيِّتٍ يُسَاوِي فِي الْإِدْرَاكِ حَيًّا مِنَ الْأَحْيَاءِ، فَذَكَرَ أَنَّ الْأَحْيَاءَ لَا يُسَاوُونَ الْأَمْوَاتَ سَوَاءٌ قَابَلْتَ الْجِنْسَ بِالْجِنْسِ أَوْ قَابَلْتَ الْفَرْدَ بِالْفَرْدِ، وَأَمَّا الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ فَالْحَقُّ وَاحِدٌ وَهُوَ التَّوْحِيدُ وَالْبَاطِلُ كَثِيرٌ وَهُوَ طَرْقُ الْإِشْرَاكِ عَلَى مَا بَيَّنَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَبَعْضَهُمُ النَّارَ وَبَعْضَهُمُ الْأَصْنَامَ الَّتِي هِيَ عَلَى صُورَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَإِلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ كُلِّ فَرْدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَفْرَادِ وَبَيْنَ هَذَا الْوَاحِدِ بَيِّنٌ، فَقَالَ الظُّلُمَاتُ كُلُّهَا إِذَا اعْتَبَرْتَهَا لَا تَجِدُ فِيهَا مَا يُسَاوِي النُّورَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] السَّبَبَ فِي تَوْحِيدِ النُّورِ وَجَمْعِ الظُّلُمَاتِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَنَّ النُّورَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِوُجُودِ مُنَوِّرٍ وَمَحَلٍّ قَابِلٍ لِلِاسْتِنَارَةِ وَعَدَمِ الْحَائِلِ بَيْنَ النُّورِ وَالْمُسْتَنِيرِ. مِثَالُهُ الشَّمْسُ/ إِذَا طَلَعَتْ وَكَانَ هُنَاكَ مَوْضِعٌ قَابِلٌ لِلِاسْتِنَارَةِ وَهُوَ الَّذِي يُمْسِكُ الشُّعَاعَ، فَإِنَّ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ كُوَّةٌ يَدْخُلُ مِنْهَا الشُّعَاعُ إِذَا كَانَ فِي مُقَابَلَةِ الْكُوَّةِ مَنْفَذٌ يَخْرُجُ مِنْهُ الشُّعَاعُ وَيَدْخُلُ بَيْتًا آخَرَ وَيَبْسُطُ الشُّعَاعَ عَلَى أَرْضِهِ يُرَى الْبَيْتُ الثَّانِي مُضِيئًا وَالْأَوَّلُ مُظْلِمًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ حَائِلٌ كَالْبَيْتِ الَّذِي لَا كُوَّةَ لَهُ فَإِنَّهُ لَا يُضِيءُ، فَإِذَا حَصَلَتِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ يَسْتَنِيرُ الْبَيْتُ وَإِلَّا فَلَا تَتَحَقَّقُ الظُّلْمَةُ بِفَقْدِ أَيِّ أَمْرٍ كَانَ مِنَ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ.

Dördüncü Mesele: Eğer dersen ki: Cenâb-ı Hak kör ile göreni tekil lafızla karşılaştırdı; aynı şekilde gölge ile yakıcı sıcağı da [tekil lafızla karşılaştırdı]. Diriler ile ölüleri ise çoğul lafızla karşılaştırdı. Karanlıklar ile nuru ise birini çoğul, diğerini tekil lafızla karşılaştırdı. Bunda bir hikmet biliyor musun? Derim ki: Evet, Allah'ın lütfu ve hidayetiyle [biliyorum]. Kör ve gören ile gölge ve yakıcı sıcağa gelince; çünkü O cinsi cins ile karşılaştırmış, fertleri zikretmemiştir. Zira körler ve görenler arasında bazen iki cinsten bir fert diğer cinsin bir ferdine denk gelebilir; nitekim bir yerde yabancı olan gören kimse ile oranın yerlisi olan kör kimse gibi. Kör kimse bir hedefe ulaşmaya kādir olabilir de gören kimse buna güç yetiremeyebilir; yahut körün zekâsı, ahmak olan gören kimseye denk gelebilir. Dolayısıyla iki cins arasındaki farklılık kesindir; zira gören cinsi, kör cinsinden daha hayırlıdır. Diriler ve ölülere gelince; aralarındaki farklılık daha fazladır. Çünkü hiçbir ölü, idrak hususunda dirilerden bir diriye denk olamaz. Bu sebeple dirilerin ölülere denk olmadığını, ister cinsi cinsle ister ferdi fertle karşılaştır, [mutlak olarak] zikretti. Karanlıklar ve nura gelince; hak birdir, o da tevhiddir; batıl ise çoktur, o da şirk yollarıdır. Nitekim açıkladığımız üzere onların kimisi yıldızlara, kimisi ateşe, kimisi de melek suretindeki putlara ve benzerlerine taparlar. Bu fertlerden her bir fert ile bu bir olan [hak] arasındaki farklılık ise apaçıktır. Dolayısıyla 'Bütün karanlıkları düşündüğünde, aralarında nura denk olan hiçbir şey bulamazsın' buyurmuştur. Biz { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve nuru var eden” [En'âm, 1] ayetinin tefsirinde nurun tekil, karanlıkların ise çoğul getirilmesinin sebebini zikretmiştik. Bunun bir kısmı şudur: Nur ancak bir aydınlatanın, aydınlanmayı kabul eden bir mahallin ve aydınlatan ile aydınlanan arasında bir engelin bulunmaması ile meydana gelir. Bunun misali güneştir; doğduğunda ışığı tutan, aydınlanmayı kabul eden bir yer bulunursa [aydınlanır]. Zira içinde pencere olan bir odaya ışık girdiğinde, pencerenin karşısında ışığın çıkıp başka bir odaya gireceği ve ışığını zeminine yayacağı bir menfez bulunursa, ikinci oda aydınlık, birincisi ise karanlık görülür. Eğer penceresiz bir oda gibi engel bulunmazsa [ışık girmezse] o aydınlanmaz. İşte bu üç unsur gerçekleştiğinde oda aydınlanır, aksi takdirde bu üç unsurdan herhangi birinin yokluğu ile karanlık gerçekleşir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَفِيهِ احْتِمَالُ مَعْنَيَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَيَانَ كَوْنِ الْكُفَّارِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَمَاعِهِمْ كَلَامَ النَّبِيِّ وَالْوَحْيِ النَّازِلِ عَلَيْهِ دُونَ حَالِ الْمَوْتَى فَإِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ الْمَوْتَى وَالنَّبِيَّ لَا يُسْمِعُ مَنْ مَاتَ وَقُبِرَ، فَالْمَوْتَى سَامِعُونَ مِنَ اللَّهِ وَالْكُفَّارُ كَالْمَوْتَى لَا يَسْمَعُونَ مِنَ النَّبِيِّ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَسْلِيَةَ النَّبِيِّ ﵌ فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يُسْمِعُهُمْ قَالَ لَهُ هَؤُلَاءِ لَا يُسْمِعُهُمْ إِلَّا اللَّهُ، فَإِنَّهُ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَلَوْ كَانَ صَخْرَةً صَمَّاءَ، وَأَمَّا أَنْتَ فَلَا تُسْمِعُ مَنْ فِي الْقُبُورِ، فَمَا عَلَيْكَ مِنْ حسابهم من شيء. ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir; sen ise kabirlerde olanlara işittiremezsin” buyurdu. Bunda iki mana ihtimali vardır: Birincisi: Muradın, kâfirlerin Peygamber'in sözünü ve ona inen vahyi işitmeleri hususundaki durumlarının ölülerin durumundan daha aşağı olduğunu beyan etmek olmasıdır. Zira Allah ölülere işittirir; Peygamber ise ölüp kabre konana işittiremez. Dolayısıyla ölüler Allah'tan işitirler; kâfirler ise ölüler gibi olup Peygamber'den işitmezler. İkincisi: Muradın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek olmasıdır. Zira Cenâb-ı Hak onun kendilerine fayda vermeyeceğini ve onlara işittiremeyeceğini beyan edince, ona şöyle buyurmuştur: Bunlara ancak Allah işittirir; çünkü O, sert bir kaya dahi olsa dilediğine işittirir. Sana gelince, sen kabirlerde olanlara işittiremezsin; onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٢٣]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 23]

إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ (٢٣)

{ إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın.” (23)

بيانا للتسلية.

Teselliyi beyan etmek üzere [buyurmuştur].

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٢٤]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 24]

إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ (٢٤)

{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Hiçbir ümmet yoktur ki içinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın.” (24)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً لَمَّا قَالَ: إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ نَذِيرًا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِنَّمَا هُوَ نَذِيرٌ بِإِذْنِ اللَّهِ وَإِرْسَالِهِ.

Sonra Yüce Allah: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” buyurdu. Cenâb-ı Hak: { إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” buyurunca, onun kendiliğinden bir uyarıcı olmadığını, ancak Allah'ın izni ve göndermesiyle bir uyarıcı olduğunu beyan etti.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ تَقْرِيرًا لِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: لِتَسْلِيَةِ قَلْبِهِ حَيْثُ يَعْلَمُ أَنَّ غَيْرَهُ كَانَ مِثْلَهُ مُحْتَمِلًا لِتَأَذِّي الْقَوْمِ وَثَانِيهِمَا: إِلْزَامُ الْقَوْمِ قَبُولَهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ غَيْرِهِ يَدَّعِي مَا ادَّعَاهُ الرُّسُلُ وَيُقَرِّرُهُ. وَقَوْلُهُ تعالى:

Sonra Yüce Allah iki hususu takrir etmek üzere: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” buyurdu: Birincisi: Kendisinden başkalarının da tıpkı kendisi gibi kavmin eziyetine katlandığını bilmesi suretiyle kalbini teselli etmek içindir. İkincisi: Kavmi onu kabule mecbur kılmak içindir; zira o peygamberler arasında türedi bir peygamber değildir; ancak diğer peygamberler gibi olup onların iddia ettiği şeyi iddia etmekte ve onu ikrar etmektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٢٥]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 25]

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ (٢٥)

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamıştı. Peygamberleri onlara apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getirmişti.” (25)

يَعْنِي أَنْتَ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَةِ وَالْكِتَابِ فَكَذَّبُوكَ وَآذَوْكَ وَغَيْرُكَ أَيْضًا أَتَاهُمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَفَعَلُوا بِهِمْ مَا فَعَلُوا بِكَ وَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا فَكَذَلِكَ نُلْزِمُهُمْ بِأَنَّ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الرُّسُلِ لَمْ يُعْلَمْ كَوْنُهُمْ رُسُلًا إِلَّا بِالْمُعْجِزَاتِ الْبَيِّنَاتِ وَقَدْ آتيناها محمدا ﵌ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ/ وَالْكُلُّ آتَيْنَاهَا مُحَمَّدًا، فَهُوَ رَسُولٌ مِثْلُ الرُّسُلِ يَلْزَمُهُمْ قَبُولُهُ كَمَا لَزِمَ قَبُولُ مُوسَى وَعِيسَى ﵈ أَجْمَعِينَ، وَهَذَا يَكُونُ تَقْرِيرًا مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أُمُورًا ثَلَاثَةً أَوَّلُهَا الْبَيِّنَاتُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ رَسُولٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُعْجِزَةٍ وَهِيَ أَدْنَى الدَّرَجَاتِ، ثُمَّ قَدْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ كِتَابٌ يَكُونُ فِيهِ مَوَاعِظُ وَتَنْبِيهَاتٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ نَسْخٌ وَأَحْكَامٌ مَشْرُوعَةٌ شَرْعًا نَاسِخًا، وَمَنْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ مِثْلُهُ أَعْلَى مَرْتَبَةً مِمَّنْ لَا يَنْزِلُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَقَدْ تَنْسَخُ شَرِيعَتُهُ الشَّرَائِعَ وَيَنْزِلُ عَلَيْهِ كِتَابٌ فِيهِ أَحْكَامٌ عَلَى وَفْقِ الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَمَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ فَهُوَ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ فَقَالَ الرُّسُلُ تُبَيِّنُ رِسَالَتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَإِنْ كَانُوا أَعْلَى مَرْتَبَةً فَبِالزُّبُرِ، وَإِنْ كَانُوا أَعْلَى فَبِالْكِتَابِ وَالنَّبِيُّ آتَيْنَاهُ الْكُلَّ فَهُوَ رَسُولٌ أَشْرَفُ مِنَ الْكُلِّ لِكَوْنِ كِتَابِهِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ مِنْ كُلِّ كِتَابٍ. ثُمَّ قال تعالى:

Yani: Sen onlara apaçık delil ve kitapla geldin; onlar ise seni yalanladılar ve sana eziyet ettiler. Senden öncekilere de başkaları böylece geldi; onlar da öncekilere sana yaptıklarını yaptılar ve [peygamberler] yalanlanmalarına sabrettiler. Aynı şekilde biz onlara [şunu] ilzam ederiz ki: Geçmiş peygamberlerin peygamber oldukları ancak apaçık mucizelerle bilinmiştir; nitekim biz bunları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de verdik; ve sahifelerle, aydınlatıcı kitapla [bilinmiştir]; bunların hepsini Muhammed'e verdik. O halde o da peygamberler gibi bir peygamberdir; Mûsâ ve Îsâ'yı aleyhimesselâm kabul etmeleri gerektiği gibi onu da kabul etmeleri kendilerine vaciptir. Bu durum Ehl-i Kitap ile yapılan bir takrirdir (ilzamdır). Bil ki Yüce Allah üç şey zikretmiştir: Birincisi apaçık delillerdir (beyyinât); zira her peygamber için mutlaka bir mucize gereklidir ve bu en alt derecedir. Sonra peygambere, içinde nesih ve mensuh hükümler bulunmasa bile öğütler ve uyarılar içeren bir kitap inebilir; kendisine böyle bir şey inen kimse, kendisine bu inmeyen kimseden daha üst mertebededir. Bazen de onun şeriatı önceki şeriatları nesh eder ve kendisine ilahi hikmete uygun hükümler içeren bir kitap iner; işte böyle olan kimse Ülü'l-azm'dendir. Cenâb-ı Hak buyurmuştur ki: Peygamberler risaletlerini apaçık delillerle beyan ederler; daha üst mertebede iseler sahifelerle (zübür), daha da üstün iseler kitap ile [beyan ederler]. Peygamber'e ise bunların hepsini verdik; dolayısıyla o, kitabı her kitaptan daha tam ve daha yetkin olduğu için hepsinden daha şerefli bir resuldür. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٢٦]

[Fâtır Suresi (35), Âyet 26]

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٢٦)

{ ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Sonra o inkâr edenleri yakaladım. Beni inkâr etmek (cezalandırmam) nasılmış [gördüler]!” (26)

أَيْ مَنْ كَذَّبَ بِالْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ مِنْ قَبْلُ وبالرسول المرسل أَخَذَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَكَذَلِكَ مَنْ يُكَذِّبُ بِالنَّبِيِّ ﵇، وَقَوْلُهُ: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ سُؤَالٌ لِلتَّقْرِيرِ فَإِنَّهُمْ عَلِمُوا شِدَّةَ إِنْكَارِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وإتيانه بالأمر المنكر من الاستئصال.

Yani: Daha önce indirilen kitabı ve gönderilen peygamberi kim yalanladıysa Yüce Allah onu yakalayıp cezalandırdı; aynı şekilde Peygamber aleyhisselâm'ı yalanlayan kimseyi de [cezalandıracaktır]. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Cezalandırmam nasılmış!” buyruğu ise ikrar ettirme amaçlı bir sorudur; zira onlar Allah'ın kendilerini şiddetle inkâr edip kınamasını ve köklerini kazımak suretiyle korkunç bir azap getirmesini bilmişlerdir.

[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[Fâtır Suresi (35), Âyetler 27-28]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨) } “Görmedin mi Allah gökten su indirdi; onunla türlü türlü renklerde meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, muhtelif renklerde ve simsiyah yollar [yarattık]. (27) İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü türlü renkte olanlar vardır. Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar. Şüphesiz Allah Azîzdir, Gafûrdur. (28)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Görmedin mi Allah gökten su indirdi; onunla türlü türlü renklerde meyveler çıkardık.”

وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِدَلِيلٍ آخَرَ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وَفِي تَفْسِيرِهَا مَسَائِلُ:

Bu, Allah'ın birliğine ve kudretine başka bir delil ile istidlalde bulunmaktır. [Ayetin] tefsirinde [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ هَذَا الدَّلِيلَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِخْبَارِ، وَقَالَ: أَلَمْ تَرَ وَذَكَرَ الدَّلِيلَ الْمُتَقَدِّمَ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِخْبَارِ وقال: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ [فاطر: ٩] وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ إِنْزَالَ الْمَاءِ أَقْرَبُ إِلَى النَّفْعِ وَالْمَنْفَعَةُ فِيهِ أَظْهَرُ فَإِنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ فِي الرُّؤْيَةِ أَنَّ الْمَاءَ مِنْهُ حَيَاةُ الْأَرْضِ فَعَظَّمَ دَلَالَتَهُ بِالِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الَّذِي لِلتَّقْرِيرِ لَا يُقَالُ إِلَّا فِي الشَّيْءِ الظَّاهِرِ جِدًّا كَمَا أَنَّ مَنْ أَبْصَرَ الْهِلَالَ وَهُوَ خَفِيٌ جِدًّا، فَقَالَ لَهُ غَيْرُهُ أَيْنَ هُوَ، فَإِنَّهُ يَقُولُ لَهُ فِي الْمَوْضِعِ الْفُلَانِيِّ، فَإِنْ لَمْ يَرَهُ، يَقُولُ لَهُ الْحَقُّ مَعَكَ إِنَّهُ خَفِيٌّ وَأَنْتَ مَعْذُورٌ، وَإِذَا كَانَ بَارِزًا يَقُولُ لَهُ أَمَا تَرَاهُ هَذَا هُوَ ظاهر والثاني: وهو أنه ذكره بعد ما قَرَّرَ الْمَسْأَلَةَ بِدَلِيلٍ آخَرَ وَظَهَرَ بِمَا تَقَدَّمَ لِلْمَدْعُوِّ بِصَارَةٌ بِوُجُوهِ الدَّلَالَاتِ، فَقَالَ لَهُ أَنْتَ صِرْتَ بَصِيرًا بِمَا ذَكَرْنَاهُ وَلَمْ يَبْقَ لَكَ عُذْرٌ، أَلَا تَرَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Birinci Mesele: Cenâb-ı Hak bu delili istihbar (soru) üslubuyla zikredip: { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi” buyurmuş, önceki delili ise haber üslubuyla zikrederek: { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen Allah'tır” [Fâtır, 9] buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Suyun indirilmesi menfaate daha yakın ve bundaki fayda daha açıktır. Zira yeryüzünün hayatının sudan olduğu hususu müşahede bakımından hiç kimseye gizli kalmaz; dolayısıyla Cenâb-ı Hak istifham ile bu delilin azametini ortaya koymuştur. Çünkü takrir (ikrar ettirme) amaçlı istifham ancak son derece açık olan şey hakkında kullanılır. Nitekim bir kimse çok gizli olan hilali görüp de bir başkası ona 'Hilal nerede?' dediğinde, o kimse 'Falan yerdedir' der; diğeri görmediğinde ise 'Haklısın, o gizlidir ve sen mazursun' der. Fakat apaçık ortada olduğunda ise 'Onu görmüyor musun, işte besbelli ortadadır!' der. İkincisi: Cenâb-ı Hak meseleyi başka bir delille takrir ettikten ve muhatap için geçen açıklamalarla delil vecihlerine dair bir basiret hasıl olduktan sonra bunu zikretmiştir. Dolayısıyla ona: 'Zikrettiğimiz şeylerle sen basiret sahibi oldun, artık senin için bir mazeret kalmadı; bu ayeti (delili) görmüyor musun?' demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُخَاطَبُ مَنْ هُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: النَّبِيُّ ﵌ وَفِيهِ حِكْمَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ وَلَمْ تَنْفَعْهُمْ قَطَعَ الْكَلَامَ مَعَهُمْ وَالْتَفَتَ إِلَى غَيْرِهِمْ، كَمَا أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا نَصَحَ بَعْضَ الْعَبِيدِ وَمَنَعَهُمْ مِنَ الْفَسَادِ وَلَا يَنْفَعُهُمُ الْإِرْشَادُ، يَقُولُ لِغَيْرِهِ اسْمَعْ وَلَا تَكُنْ مِثْلَ هَذَا/ وَيُكَرِّرُ مَعَهُ مَا ذَكَرَهُ مَعَ الْأَوَّلِ وَيَكُونُ فِيهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ الْأَوَّلَ فِيهِ نَقِيصَةٌ لَا يَسْتَأْهِلُ لِلْخِطَابِ فَيَتَنَبَّهُ لَهُ وَيَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ تِلْكَ النَّقِيصَةَ وَالْآخَرُ: أَنْ لَا يَخْرُجَ إِلَى كَلَامٍ أَجْنَبِيٍّ عَنِ الْأَوَّلِ، بَلْ يَأْتِي بِمَا يُقَارِبُهُ لِئَلَّا يُسْمِعَ الْأَوَّلَ كَلَامًا آخَرَ فَيَتْرُكَ التَّفَكُّرَ فِيمَا كَانَ فِيهِ مِنَ النَّصِيحَةِ.

İkinci Mesele: Hitap edilen kimdir? İki vecih ihtimali vardır: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Bunda bir hikmet vardır ki o da şudur: Yüce Allah delilleri zikredip de bunlar onlara fayda vermeyince, onlarla kelamı kesip başkalarına yönelmiştir. Tıpkı efendinin, kölelerinden bazılarına nasihat edip onları fesattan nehyettiğinde bu irşad onlara fayda vermeyince, bir başkasına yönelerek 'Dinle ve bunun gibi olma!' demesi, birinciye söylediklerini onunla tekrarlaması ve bunda birincide hitaba layık olmayan bir eksiklik bulunduğunu hissettirmesi gibidir; böylece o kimse uyanır ve o eksikliği kendisinden defeder. Diğeri ise: Birinciden tamamen yabancı bir söze geçmeyip bilakis ona yakın bir söz getirmesidir; ta ki birinciye başka bir söz işittirip de daha önce içinde bulunduğu nasihati düşünmeyi terk etmesine yol açmasın.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَاخْتِيَارِهِ حَيْثُ أَخْرَجَ مِنَ الْمَاءِ الْوَاحِدِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفَةً وَفِيهِ لِطَائِفُ الْأُولَى: قَالَ أَنْزَلَ وَقَالَ أَخْرَجْنَا. وَقَدْ ذَكَرْنَا فَائِدَتَهُ وَنُعِيدُهَا فَنَقُولُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فَإِنْ كَانَ جَاهِلًا يَقُولُ نُزُولُ الْمَاءِ بِالطَّبْعِ لِثِقَلِهِ فَيُقَالُ لَهُ، فَالْإِخْرَاجُ لَا يُمْكِنُكَ أَنْ تَقُولَ فِيهِ إِنَّهُ بِالطَّبْعِ فَهُوَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ أَظْهَرَ أَسْنَدَهُ إِلَى الْمُتَكَلِّمِ وَوَجْهٌ آخَرُ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عُلِمَ اللَّهُ بِدَلِيلٍ، وَقَرُبَ الْمُتَفَكَّرُ فِيهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَصَارَ مِنَ الْحَاضِرِينَ، فَقَالَ لَهُ أَخْرَجْنَا لِقُرْبِهِ وَوَجْهٌ ثَالِثٌ:

Üçüncü Mesele: Bu, tek bir sudan muhtelif meyveler çıkarmış olması yönüyle Allah'ın kudretine ve iradesine (ihtiyarına) bir istidlaldir. Bunda latif nükteler vardır: Birincisi: [Önce] { أَنْزَلَ } “indirdi” demiş, sonra { أَخْرَجْنَا } “çıkardık” buyurmuştur. Bunun faydasını zikretmiştik, tekrar ederek deriz ki: Yüce Allah: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ } “Görmedin mi Allah indirdi” buyurdu. Eğer [muhatap] cahil biri ise suyun inişinin ağırlığından ötürü tabiat gereği olduğunu söyleyebilir; ona denilir ki: O halde meyvelerin çıkarılması hakkında bunun tabiat gereği olduğunu söyleyemezsin, dolayısıyla bu Allah'ın iradesiyledir. Bu durum daha açık olunca, onu mütekellim (birinci şahıs) zamirine isnad etmiştir. Başka bir vecih: Yüce Allah { أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ } “Allah indirdi” buyurunca, Allah delille bilinmiş oldu ve tefekkür eden kimse Yüce Allah'a yakınlaşarak huzurda bulunanlardan biri haline geldi; dolayısıyla yakınlığından ötürü ona: { أَخْرَجْنَا } “çıkardık” buyurdu. Üçüncü bir vecih:

الْإِخْرَاجُ أَتَمُّ نِعْمَةً مِنَ الْإِنْزَالِ، لِأَنَّ الْإِنْزَالَ لِفَائِدَةِ الْإِخْرَاجِ فَأَسْنَدَ الْأَتَمَّ إِلَى نَفْسِهِ بِصِيغَةِ الْمُتَكَلِّمِ وَمَا دُونَهُ بِصِيغَةِ الغائب.

[Meyveleri] çıkarmak, [suyu] indirmekten daha tam bir nimettir; çünkü indirme, çıkarma faydası içindir. Bu sebeple daha tam olanı mütekellim sığasıyla kendi zatına isnad etmiş, ondan daha aşağı olanı ise gaip sığasıyla zikretmiştir.

اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ، وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ.

İkinci Nükte: Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ، وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ } “Dağlardan da beyaz, kırmızı, muhtelif renklerde ve simsiyah yollar [yarattık]. İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü türlü renkte olanlar vardır.”

كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ اخْتِلَافُ الثَّمَرَاتِ لِاخْتِلَافِ الْبِقَاعِ. أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْضَ النَّبَاتَاتِ لَا تَنْبُتُ بِبَعْضِ الْبِلَادِ كَالزَّعْفَرَانِ وَغَيْرِهِ، فَقَالَ تَعَالَى اخْتِلَافُ الْبِقَاعِ لَيْسَ إِلَّا بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَإِلَّا فَلِمَ صَارَ بَعْضُ الْجِبَالِ فِيهِ مَوَاضِعُ حُمْرٌ وَمَوَاضِعُ بِيضٌ، وَالْجُدَدُ جَمْعُ جُدَّةٍ وَهِيَ الْخُطَّةُ أَوِ الطَّرِيقَةُ، فَإِنْ قِيلَ الْوَاوُ فِي: وَمِنَ الْجِبالِ مَا تَقْدِيرُهَا؟

Sanki birisi: “Meyvelerin farklılığı toprakların/arazilerin farklılığındandır. Görmez misin ki bazı bitkiler, safran ve benzeri gibi, bazı memleketlerde yetişmez” demiştir. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak: “Toprakların farklılığı da ancak Allah'ın iradesiyledir; aksi takdirde niçin bazı dağlarda kırmızı kısımlar, bazı yerlerinde ise beyaz kısımlar olmuştur?” buyurmuştur. Cüded (جُدَد), yol veya şerit anlamına gelen cüdde (جُدَّة) kelimesinin çoğuludur. Şayet: “{ وَمِنَ الْجِبالِ } [ifadesindeki] vâv harfinin takdiri nedir?” denilirse,

نَقُولُ هِيَ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِئْنَافِ كَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى وَأَخْرَجْنَا بِالْمَاءِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفَةَ الْأَلْوَانِ، وَفِي الْأَشْيَاءِ الْكَائِنَاتِ مِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ دَالَّةٌ عَلَى الْقُدْرَةِ، رَادَّةٌ عَلَى مَنْ يُنْكِرُ الْإِرَادَةَ فِي اخْتِلَافِ أَلْوَانِ الثِّمَارِ ثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ لِلْعَطْفِ تَقْدِيرُهَا وَخَلَقَ مِنَ الْجِبَالِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: أَرَادَ ذُو جُدَدٍ وَاللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْجِبَالَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَرْضَ كَمَا قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ [الرَّعْدِ: ٤] مَعَ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ مِثْلُ ذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْأَوَّلِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ كَانَ نَفْسُ إِخْرَاجِ الثِّمَارِ دَلِيلًا عَلَى الْقُدْرَةِ ثُمَّ زَادَ عَلَيْهِ بَيَانًا، وَقَالَ مُخْتَلِفًا كَذَلِكَ فِي الْجِبَالِ فِي نَفْسِهَا دَلِيلٌ لِلْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ، لِأَنَّ كون الجبال

Biz deriz ki: Onun iki veche ihtimali vardır: Birincisi: İsti’nâf (yeni bir başlangıç) için olmasıdır. Sanki Cenâb-ı Hak: “Biz su ile muhtelif renklerde meyveler çıkardık; var olan şeylerden biri olan dağlarda da [kudretimize] delalet eden, meyvelerin renklerinin farklılığında iradeyi inkâr edenlere cevap teşkil eden beyaz yollar vardır” buyurmuştur. İkincisi: Atıf için olmasıdır ki takdiri “ve dağlardan yarattı” şeklindedir. Zemahşerî: “Yollara sahip olan [dağlar]ı kastetmiştir” demiştir. Üçüncü Nükte: Dağları zikretmiş fakat başka bir yerde { وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ } “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar vardır” [Ra'd 4] buyurduğu gibi burada arzı (yeryüzünü) zikretmemiştir; halbuki bu delil de onun gibidir. Bunun sebebi şudur: Yüce Allah birinci kısımda { فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ } “Onunla meyveler çıkardık” buyurunca, meyvelerin çıkarılmasının bizzat kendisi kudrete bir delil olmuş, sonra buna bir açıklama daha ekleyerek { مُخْتَلِفاً } “türlü türlü” buyurmuştur. Aynı şekilde dağların kendisinde de kudret ve iradeye bir delil vardır; zira dağların

فِي بَعْضِ نَوَاحِي الْأَرْضِ دُونَ بَعْضِهَا وَالِاخْتِلَافُ الَّذِي فِي هَيْئَةِ الْجَبَلِ فَإِنَّ بَعْضَهَا يَكُونُ أَخْفَضَ وَبَعْضَهَا أَرْفَعَ دَلِيلُ الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ، ثُمَّ زَادَهُ بَيَانًا وَقَالَ جُدَدٌ بِيضٌ، أَيْ مَعَ دَلَالَتِهَا بِنَفْسِهَا هِيَ دَالَّةٌ بِاخْتِلَافِ أَلْوَانِهَا، كَمَا أَنَّ إِخْرَاجَ الثَّمَرَاتِ فِي نَفْسِهَا دَلَائِلُ وَاخْتِلَافَ/ أَلْوَانِهَا دَلَائِلُ.

yeryüzünün bazı bölgelerinde bulunup bazılarında bulunmaması ve dağın şeklinde bulunan farklılık –zira bazısı daha alçak bazısı daha yüksektir– kudret ve ihtiyara (iradeye) delildir. Sonra Cenâb-ı Hak buna bir açıklama daha ekleyerek { جُدَدٌ بِيضٌ } “beyaz yollar” buyurmuştur; yani bizzat kendilerinin delalet etmesiyle birlikte, renklerinin farklılığıyla da delalet etmektedirler; nitekim meyvelerin çıkarılması bizzat kendisi birer delil olduğu gibi renklerinin farklı olması da birer delildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها، الظَّاهِرُ أَنَّ الِاخْتِلَافَ رَاجِعٌ إِلَى كُلِّ لَوْنٍ أَيْ بِيضٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا، لِأَنَّ الْأَبْيَضَ قَدْ يَكُونُ عَلَى لَوْنِ الْجِصِّ، وَقَدْ يَكُونُ عَلَى لَوْنِ التُّرَابِ الْأَبْيَضِ دُونَ بَيَاضِ الْجِصِّ، وَكَذَلِكَ الْأَحْمَرُ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ الْبِيضَ وَالْحُمْرَ مُخْتَلِفُ الْأَلْوَانِ لَكَانَ مُجَرَّدَ تَأْكِيدٍ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَعَلَى هَذَا فَنَقُولُ لَمْ يَذْكُرْ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا بَعْدَ الْبِيضِ وَالْحُمْرِ وَالسُّودِ، بَلْ ذَكَرَهُ بَعْدَ الْبِيضِ وَالْحُمْرِ وَأَخَّرَ السُّودَ الْغَرَابِيبَ، لِأَنَّ الْأَسْوَدَ لَمَّا ذَكَرَهُ مَعَ الْمُؤَكَّدِ وَهُوَ الْغَرَابِيبُ يَكُونُ بَالِغًا غَايَةَ السَّوَادِ فَلَا يَكُونُ فِيهِ اخْتِلَافٌ.

Dördüncü Mesele: { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها } “renkleri farklı farklı” [ifadesinde] zâhir olan, bu farklılığın her renge raci olmasıdır; yani renkleri farklı beyazlar ve renkleri farklı kırmızılar demektir. Zira beyaz, bazen kireç renginde olur, bazen de kireç beyazlığından daha az olan beyaz toprak renginde olur; kırmızı da böyledir. Şayet kastedilen, beyaz ve kırmızının birbirinden farklı renkler olması olsaydı, bu sadece bir pekiştirme (tekit) olurdu; birinci [yorum] ise daha evladır. Buna binaen deriz ki: { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها } [kaydını] beyaz, kırmızı ve siyahtan sonra zikretmemiş, bilakis onu beyaz ve kırmızıdan sonra zikredip simsiyahları ise sonraya bırakmıştır. Çünkü siyahı, pekiştiricisi olan “garâbîb” (simsiyah) ile birlikte zikredince siyahlığın son noktasına ulaşmış olur ve artık onda bir farklılık kalmaz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قِيلَ بِأَنَّ الْغِرْبِيبَ مُؤَكِّدٌ لِلْأَسْوَدِ، يُقَالُ أَسْوَدُ غِرْبِيبٌ وَالْمُؤَكِّدُ لَا يَجِيءُ إِلَّا مُتَأَخِّرًا فَكَيْفَ جَاءَ غَرَابِيبُ سُودٌ؟ نَقُولُ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: غَرَابِيبُ مُؤَكِّدٌ لِذِي لَوْنٍ مُقَدَّرٍ فِي الْكَلَامِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ سَوَادُ غَرَابِيبَ، ثُمَّ أَعَادَ السُّودَ مَرَّةً أُخْرَى وَفِيهِ فَائِدَةٌ وَهِيَ زِيَادَةُ التَّأْكِيدِ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ مُضْمَرًا وَمُظْهَرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ اسْتِدْلَالًا آخَرَ عَلَى قُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ، وَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَسَّمَ دَلَائِلَ الْخَلْقِ فِي الْعَالَمِ الَّذِي نَحْنُ فِيهِ وَهُوَ عَالَمُ الْمُرَكَّبَاتِ قِسْمَيْنِ: حَيَوَانٌ وَغَيْرُ حَيَوَانٍ، وَغَيْرُ الْحَيَوَانِ إِمَّا نَبَاتٌ وَإِمَّا مَعْدِنٌ، وَالنَّبَاتُ أَشْرَفُ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْمَعْدِنَ بِقَوْلِهِ: وَمِنَ الْجِبالِ ثُمَّ ذَكَرَ الْحَيَوَانَ وَبَدَأَ بِالْأَشْرَفِ مِنْهَا وَهُوَ الْإِنْسَانُ فَقَالَ: وَمِنَ النَّاسِ ثُمَّ ذَكَرَ الدَّوَابَّ، لِأَنَّ مَنَافِعَهَا فِي حَيَاتِهَا وَالْأَنْعَامَ مَنْفَعَتُهَا فِي الْأَكْلِ مِنْهَا، أَوْ لِأَنَّ الدَّابَّةَ فِي الْعُرْفِ تُطْلَقُ عَلَى الْفَرَسِ وَهُوَ بَعْدَ الْإِنْسَانِ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ، وَقَوْلُهُ: مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ القول فيه كما أنها في أنفسها دلائل، كذلك في اختلافها دلائل. وأما قوله مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فَذُكِرَ لِكَوْنِ الْإِنْسَانِ مِنْ جُمْلَةِ المذكورين، وكون التذكير أعلى وأولى.

Beşinci Mesele: Gırbîb (غِرْبِيب) kelimesinin “esved” (siyah) kelimesini pekiştirici olduğu söylenmiştir; nitekim “esvedun gırbîb” (simsiyah) denir. Pekiştirici olan lafız ise ancak sonra gelir; öyleyse nasıl { غَرابِيبُ سُودٌ } şeklinde gelmiştir? Deriz ki: Zemahşerî şöyle demiştir: Garâbîb, sözde takdir edilen bir renk sahibinin pekiştiricisidir; sanki Cenâb-ı Hak “garâbîb bir siyahlık” buyurmuş, sonra “sûd” (siyahlar) lafzını bir kez daha tekrar etmiştir. Bunda da bir fayda vardır ki o da pekiştirmenin artırılmasıdır; çünkü Yüce Allah onu hem zımnen (muzmer olarak) hem de açıkça (muzhər olarak) zikretmiştir. Bazıları ise bunun takdim ve tehir yoluyla olduğunu söylemişlerdir. Sonra Cenâb-ı Hak kudret ve iradesine başka bir delil olarak: { وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ } “İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da...” buyurmuştur. Sanki Yüce Allah içinde bulunduğumuz âlemdeki –ki o mürekkebât (bileşik varlıklar) âlemidir– yaratılış delillerini iki kısma ayırmıştır: Hayvan olanlar ve hayvan olmayanlar. Hayvan olmayanlar da ya bitkidir ya da madendir. Bitki daha şereflidir; O, buna { فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ } “Bununla meyveler çıkardık” sözüyle işaret etmiştir. Sonra { وَمِنَ الْجِبالِ } “Dağlardan da...” sözüyle madenleri zikretmiştir. Sonra hayvanları zikretmiş ve onların en şereflisi olan insanla başlayarak: { وَمِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan da...” buyurmuştur. Ardından “devâbb”ı (binek hayvanlarını) zikretmiştir; çünkü onların faydaları hayatta olmalarındadır, davarların faydası ise etlerinin yenmesindedir. Yahut örfte “dâbbe” at için kullanıldığı ve at da insandan sonra diğerlerinden daha şerefli olduğu içindir. Cenâb-ı Hakk'ın { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “onun da renkleri türlü türlüdür” sözüne dair söylenecek şey: Tıpkı onların bizzat kendilerinde deliller olduğu gibi, farklılıklarında da deliller bulunmasıdır. { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } lafzındaki müzekkerliğe gelince; bu, insanın zikredilenlerin bir parçası olması ve müzekker lafzın daha üstün ve daha evla olması sebebiyledir.

ثم قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ.

Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [hakkıyla] korkar. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Gafûr'dur.”

الْخَشْيَةُ بِقَدْرِ مَعْرِفَةِ الْمَخْشِيِّ، وَالْعَالِمُ يَعْرِفُ اللَّهَ فَيَخَافُهُ وَيَرْجُوهُ. وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ أَعْلَى دَرَجَةً مِنَ الْعَابِدِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] فَبَيَّنَ أَنَّ الْكَرَامَةَ بِقَدْرِ التَّقْوَى، وَالتَّقْوَى بِقَدْرِ الْعِلْمِ. فَالْكَرَامَةُ بِقَدْرِ الْعِلْمِ لَا بِقَدْرِ الْعَمَلِ، نَعَمِ الْعَالِمُ إِذَا تَرَكَ الْعَمَلَ قَدَحَ ذَلِكَ فِي عِلْمِهِ، فَإِنَّ مَنْ يَرَاهُ يَقُولُ: لَوْ عَلِمَ لَعَمِلَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ ذَكَرَ مَا يُوجِبُ الْخَوْفَ وَالرَّجَاءَ، فَكَوْنُهُ عَزِيزًا ذَا انْتِقَامٍ يُوجِبُ الْخَوْفَ التَّامَّ، وَكَوْنُهُ غَفُورًا لِمَا دُونَ ذَلِكَ يُوجِبُ الرَّجَاءَ الْبَالِغَ. وَقِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ بِنَصْبِ الْعُلَمَاءِ وَرَفْعِ اللَّهِ، مَعْنَاهَا إِنَّمَا يعظم ويبجل.

Korku, kendisinden korkulanın bilinmesi (marifeti) ölçüsündedir; âlim ise Allah'ı bilir, bu sebeple O'ndan korkar ve O'ndan umar. Bu, âlimin âbidden derece bakımından daha üstün olduğuna delildir; çünkü Yüce Allah: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” [Hucurât 13] buyurmuş, üstünlüğün takva ölçüsünde olduğunu, takvanın ise ilim ölçüsünde olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla üstünlük amel ölçüsünde değil ilim ölçüsündedir. Evet, âlim ameli terk ederse bu durum onun ilmine halel getirir; zira onu gören kimse: “Bilseydi amel ederdi” der. Sonra Cenâb-ı Hak: { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Gafûr'dur” buyurarak korku ve ümidi gerektiren hususları zikretmiştir. O'nun Azîz (intikam sahibi) olması tam bir korkuyu, bundan daha aşağısı için Gafûr (bağışlayıcı) olması ise son derece kuvvetli bir ümidi gerektirir. “Ulemâ” kelimesini nasb, “Allah” lafzını ref ile okuyan kimsenin kıraatinin manası ise: “Allah kullarından ancak âlimleri tazim eder ve yüceltir” şeklindedir.

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٢٩]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } “Şüphesiz Allah'ın kitabını okuyanlar, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler, asla batmayacak bir ticaret umarlar.” (29)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ.

Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın kitabını okuyanlar...”

لَمَّا بَيَّنَ الْعُلَمَاءَ بِاللَّهِ وَخَشْيَتَهُمْ وَكَرَامَتَهُمْ بسبب خشيتهم ذكر العالمين بكتاب الله العالمين بِمَا فِيهِ. وَقَوْلُهُ:

Allah'ı hakkıyla bilen âlimleri, onların korkularını ve bu korkuları sebebiyle kazandıkları üstünlüklerini açıklayınca; Allah'ın Kitabı'nı bilenleri ve onun içindekileri bilenleri zikretti. Cenâb-ı Hakk'ın:

يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ إِشَارَةٌ إلى الذكر.

{ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } “Allah'ın kitabını okurlar” sözü zikre işarettir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَمَلِ الْبَدَنِيِّ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kılarlar” sözü bedenî amele işarettir.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَمَلِ الْمَالِيِّ، وَفِي الْآيَتَيْنِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ، فَقَوْلُهُ: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى عَمَلِ الْقَلْبِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ إِشَارَةٌ إِلَى عَمَلِ اللِّسَانِ. وَقَوْلُهُ: وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى عَمَلِ الْجَوَارِحِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الثَّلَاثَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِجَانِبِ تَعْظِيمِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِهِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ يُعَظِّمُ مَلِكًا إِذَا رَأَى عَبْدًا مِنْ عِبَادِهِ فِي حَاجَةٍ يَلْزَمُهُ قَضَاءُ حَاجَتِهِ وَإِنْ تَهَاوَنَ فِيهِ يُخِلُّ بِالتَّعْظِيمِ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ: عَبْدِي مَرِضْتُ فَمَا عُدْتَنِي، فَيَقُولُ الْعَبْدُ: كَيْفَ تَمْرَضُ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ، فَيَقُولُ اللَّهُ مَرِضَ عَبْدِي فُلَانٌ وَمَا زُرْتَهُ وَلَوْ زُرْتَهُ لَوَجَدْتَنِي عِنْدَهُ، يَعْنِي التَّعْظِيمُ مُتَعَلِّقٌ بِالشَّفَقَةِ فَحَيْثُ لَا شَفَقَةَ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ لَا تَعْظِيمَ لِجَانِبِ اللَّهِ.

{ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” sözü ise malî amele işarettir. Bu iki ayette derin bir hikmet vardır: O'nun { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ } “Allah'tan ancak korkar” sözü kalbin ameline, { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ } “Şüphesiz okuyanlar” sözü dilin ameline, { وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak edenler” sözü ise azaların ameline işarettir. Ayrıca bu üç şey Allah'ı tazim etme ve O'nun mahlûkatına şefkat gösterme tarafıyla irtibatlıdır; çünkü biz beyan etmiştik ki bir padişahı tazim eden kimse, onun kullarından birini bir ihtiyaç içinde gördüğünde onun ihtiyacını gidermesi gerekir; şayet bu hususta gevşeklik gösterirse padişaha tazimine halel getirmiş olur. Nitekim Cenâb-ı Hak şu sözüyle buna işaret etmiştir: “Ey kulum! Hastalandım da beni ziyaret etmedin.” Kul der ki: “Sen Âlemlerin Rabbisin, nasıl hastalanırsın?” Allah da şöyle buyurur: “Falan kulum hastalandı da sen onu ziyaret etmedin. Eğer onu ziyaret etseydin beni onun yanında bulurdun.” Yani tazim, şefkatle irtibatlıdır; Allah'ın mahlûkatına şefkatin olmadığı yerde Allah'ın zatına tazim de olmaz.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سِرًّا وَعَلانِيَةً حَثٌّ عَلَى الْإِنْفَاقِ كَيْفَمَا يَتَهَيَّأُ، فَإِنْ تَهَيَّأَ سِرًّا فَذَاكَ وَنِعْمَ وَإِلَّا فَعَلَانِيَةً وَلَا يَمْنَعُهُ ظَنُّهُ أَنْ يَكُونَ رِيَاءً، فَإِنَّ تَرْكَ الْخَيْرِ مَخَافَةَ أَنْ يُقَالَ فِيهِ إِنَّهُ مُرَاءٍ عَيْنُ الرِّيَاءِ وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { سِرًّا وَعَلانِيَةً } “gizli ve açık olarak” sözü, nasıl kolayına gelirse öyle infak etmeye teşviktir. Şayet gizli olarak imkân bulursa bu çok güzeldir; aksi takdirde açıkça infak eder ve riya olur zannı onu bundan alıkoymaz. Zira hakkında 'o riyakârdır' denilmesinden korkarak hayrı terk etmek riyanın ta kendisidir. Cenâb-ı Hakk'ın şu sözüyle kastedilenin:

سِرًّا أَيْ صَدَقَةً وَعَلانِيَةً أَيْ زَكَاةً، فَإِنَّ الْإِعْلَانَ بِالزَّكَاةِ كَالْإِعْلَانِ بِالْفَرْضِ وَهُوَ مُسْتَحَبٌّ.

{ سِرًّا } “gizli” yani sadaka, { وَعَلانِيَةً } “açık” yani zekât olması da mümkündür; zira zekâtı açıkça vermek, farzı açıkça yapmak gibidir ve müstehaptır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِخْلَاصِ، أَيْ يُنْفِقُونَ لَا لِيُقَالَ إِنَّهُ كَرِيمٌ وَلَا لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ غَيْرَ وَجْهِ اللَّهِ، فَإِنَّ غَيْرَ اللَّهِ بَائِرٌ والتاجر فيه تجارته بائرة.

Cenâb-ı Hakk'ın: { يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } “asla batmayacak bir ticaret umarlar” sözü ihlasa işarettir; yani onlar 'cömerttir' densin diye veya Allah'ın rızasından başka herhangi bir şey için değil [sadece Allah için] infak ederler. Zira Allah'tan başkası helak olucudur; O'ndan başkası uğrunda ticaret yapanın ticareti de batmaya mahkûmdur.

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٠]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)

{ لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ } “Çünkü Allah, onların mükâfatlarını tam ödeyecek ve lütfundan onlara fazlasını da verecektir. Şüphesiz O çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bol bol verendir.” (30)

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ أَيْ مَا يَتَوَقَّعُونَهُ وَلَوْ كَانَ أَمْرًا بَالِغَ الْغَايَةِ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ يُعْطِيهِمْ مَا لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ عِنْدَ الْعَمَلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ يَزِيدُهُمُ النَّظَرُ إِلَيْهِ كَمَا جَاءَ فِي تَفْسِيرِ الزِّيَادَةِ إِنَّهُ غَفُورٌ عِنْدَ إِعْطَاءِ الْأُجُورِ شَكُورٌ عِنْدَ إِعْطَاءِ الزيادة.

Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ } “Onların mükâfatlarını tam ödemesi için” sözü, son derece büyük bir şey olsa bile umdukları karşılığı vermesi; { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve lütfundan onlara fazlasını vermesi” sözü ise amel ederken akıllarından dahi geçmeyen şeyleri onlara bahşetmesi demektir. 'Onlara fazlasını vermesi'nin, 'ziyade' tefsirinde geçtiği üzere O'na (Cemâlullah'a) bakmak olması da muhtemeldir. { إِنَّهُ غَفُورٌ } “Şüphesiz O çok bağışlayandır” mükâfatları verirken [bağışlayıcıdır], { شَكُورٌ } “şükrün karşılığını verendir” fazlasını bahşederken [şükrün karşılığını bol bol vericidir].

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣١]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)

{ وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Sana vahyettiğimiz Kitap, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen hakkın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” (31)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ.

Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ } “Kitaptan sana vahyettiğimiz, hakkın ta kendisidir.”

لَمَّا بَيَّنَ الْأَصْلَ الْأَوَّلَ وَهُوَ وُجُودُ اللَّهِ الْوَاحِدِ بِأَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ مِنْ قوله: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ [فاطر: ٩] / وقوله: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ [فاطر: ١١] وقوله: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ [فاطر: ٢٧] ذَكَرَ الْأَصْلَ الثَّانِيَ وَهُوَ الرِّسَالَةُ، فَقَالَ: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ وَأَيْضًا كَأَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ أَنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ فَقَالَ: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ تَقْرِيرًا لِمَا بَيَّنَ مِنَ الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ فِي تِلَاوَةِ كِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ فَتَالِيهِ مُحِقٌّ وَمُحَقِّقٌ وَفِي تَفْسِيرِهَا مَسَائِلُ:

{ وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen Allah'tır” [Fâtır 9], { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ } “Allah sizi yarattı” [Fâtır 11] ve { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ } “Görmedin mi Allah indirdi” [Fâtır 27] ayetlerindeki çeşitli delillerle birinci asıl olan bir ve tek Allah'ın varlığını açıklayınca, ikinci asıl olan risaleti zikretti ve: { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ } “Kitaptan sana vahyettiğimiz, hakkın ta kendisidir” buyurdu. Yine sanki Allah'ın Kitabı'nı okuyanlara Allah'ın mükâfatlarını tam vereceğini zikretmiş, bunun ardından da Allah'ın Kitabı'nı okumaktaki ecir ve sevaba dair açıkladığı hususları pekiştirmek üzere: { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ } buyurmuştur; çünkü o hak ve doğrudur, dolayısıyla onu okuyan da hak üzeredir ve hakkı gerçekleştirendir. Bu ayetin tefsirinde birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مِنَ الْكِتابِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ كَمَا يُقَالُ أُرْسِلَ إِلَيَّ كِتَابٌ مِنَ الْأَمِيرِ أَوِ الْوَالِي وَعَلَى هَذَا فَالْكِتَابُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ يَعْنِي الَّذِي أَوْحَيْنَا مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَيْكَ حَقٌّ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْقُرْآنُ يَعْنِي الْإِرْشَادَ وَالتَّبْيِينَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْقُرْآنِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِلْبَيَانِ كَمَا يُقَالُ أُرْسِلَ إِلَى فُلَانٍ مِنَ الثِّيَابِ وَالْقُمَاشِ جُمْلَةٌ.

Birinci Mesele: { مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan” ifadesinin, tıpkı “Emirden veya validen bana mektup gönderildi” denilmesi gibi ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olması muhtemeldir. Buna göre Kitap ile kastedilenin Levh-i Mahfûz olması mümkündür; yani “Levh-i Mahfûz'dan sana vahyettiğimiz şey haktır” demektir. Kastedilenin Kur'an olması da mümkündür; yani “Kur'an'dan sana vahyettiğimiz irşad ve açıklama [haktır]” demektir. Tıpkı “Falana elbiselerden ve kumaştan bir miktar gönderildi” denilmesi gibi beyan (açıklama) için olması da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: هُوَ الْحَقُّ آكَدُ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ حَقٌّ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا إِنَّ

İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { هُوَ الْحَقُّ } “hakkın ta kendisidir” sözü, bir kimsenin “Sana vahyettiğimiz şey bir haktır” sözünden iki yönden daha kuvvetli bir tekit taşır: Birincisi:

تَعْرِيفَ الْخَبَرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ لِأَنَّ الْخَبَرَ فِي الْأَكْثَرِ يَكُونُ نَكِرَةً، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ فِي الْغَالِبِ يَكُونُ إِعْلَامًا بِثُبُوتِ أَمْرٍ لَا مَعْرِفَةَ لِلسَّامِعِ بِهِ لِأَمْرٍ يَعْرِفُهُ السَّامِعُ كَقَوْلِنَا زَيْدٌ قَامَ فَإِنَّ السَّامِعَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَارِفًا بِزَيْدٍ وَلَا يَعْلَمُ قِيَامَهُ فَيُخْبِرُ بِهِ، فَإِذَا كَانَ الْخَبَرُ أَيْضًا مَعْلُومًا فَيَكُونُ الْإِخْبَارُ لِلتَّنْبِيهِ فَيُعَرَّفَانِ بِاللَّامِ كَقَوْلِنَا زَيْدٌ الْعَالِمُ فِي هَذِهِ الْمَدِينَةِ إِذَا كَانَ علمه مشهورا.

Haberin marife getirilmesi, meselenin son derece açık olduğuna delalet eder. Çünkü haber çoğunlukla nekre olur; zira haber vermek, genelde dinleyicinin bilmediği bir hususun, dinleyicinin bildiği bir husus için sabit olduğunu bildirmektir; nitekim “Zeyd kalktı” sözümüzde olduğu gibi dinleyicinin Zeyd'i bilmesi gerekirken onun kalktığını bilmez ve bu ona haber verilir. Şayet haber de bilinen bir şey ise, o takdirde haber vermek dikkat çekmek içindir ve ilmi meşhur olduğunda “Bu şehirdeki âlim Zeyd'dir” sözümüzde olduğu gibi her ikisi de harf-i tarif (lâm) ile marife kılınır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِكَوْنِهِ حَقًّا لِأَنَّ الْحَقَّ إِذَا كَانَ لَا خِلَافَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كُتُبِ اللَّهِ يَكُونُ خَالِيًا عَنِ احْتِمَالِ الْبُطْلَانِ وَفِي قَوْلِهِ: مُصَدِّقاً تَقْرِيرٌ لِكَوْنِهِ وَحْيًا لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵌ لَمَّا لَمْ يَكُنْ قَارِئًا كَاتِبًا وَأَتَى بِبَيَانِ مَا فِي كُتُبِ اللَّهِ لَا يَكُونُ ذلك إلا من الله تعالى وجواب عَنْ سُؤَالِ الْكُفَّارِ وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ بِأَنَّ التَّوْرَاةَ وَرَدَ فِيهَا كَذَا وَالْإِنْجِيلَ ذُكِرَ فِيهِ كَذَا وَكَانُوا يَفْتَرُونَ مِنَ التَّثْلِيثِ وَغَيْرِهِ وَكَانُوا يَقُولُونَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ فِيهِ خِلَافُ ذَلِكَ فَقَالَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ لَمْ يَبْقَ بِهِمَا وُثُوقٌ بِسَبَبِ تَغْيِيرِكُمْ فَهَذَا الْقُرْآنُ مَا وَرَدَ فِيهِ إِنْ كَانَ فِي التَّوْرَاةِ فَهُوَ حَقٌّ وَبَاقٍ عَلَى مَا نَزَلَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ وَيَكُونُ فِيهِ خِلَافٌ فَهُوَ لَيْسَ مِنَ التَّوْرَاةِ، فَالْقُرْآنُ مُصَدِّقٌ لِلتَّوْرَاةِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْوَحْيَ مُصَدِّقٌ لِمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ الْوَحْيَ لَوْ لَمْ يَكُنْ وُجُودُهُ لَكَذَبَ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ فِي إِنْزَالِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَإِذَا وُجِدَ الْوَحْيُ وَنَزَلَ عَلَى محمد ﵌ عُلِمَ جَوَازُهُ وَصُدِّقَ بِهِ مَا تَقَدَّمَ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ لَطِيفَةٌ. وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْقُرْآنَ مُصَدِّقًا لِمَا مَضَى مَعَ أَنَّ مَا مَضَى أَيْضًا مُصَدِّقٌ لَهُ لِأَنَّ الْوَحْيَ إِذَا نَزَلَ عَلَى وَاحِدٍ جَازَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﵌ وَلَمْ يَجْعَلْ مَا تَقَدَّمَ مُصَدِّقًا لِلْقُرْآنِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ كَوْنُهُ مُعْجِزَةً يَكْفِي فِي تَصْدِيقِهِ بِأَنَّهُ وَحْيٌ، وَأَمَّا مَا تَقَدَّمَ فَلَا بُدَّ معه من معجزة تصدقه.

Üçüncü Mesele: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” ifadesi, onun hak olduğunu pekiştiren bir hâldir; zira hak olan şey ile Allah'ın kitapları arasında bir ihtilaf bulunmadığında o, bâtıl olma ihtimalinden uzak olur. { مُصَدِّقاً } “doğrulayıcı” ifadesinde onun vahiy olduğuna dair bir tekit vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okuma yazması olmayan biri olduğu halde Allah'ın kitaplarındakilerin açıklamasını getirmesi ancak Yüce Allah'tan olabilir. Bu aynı zamanda kâfirlerin bir sorusuna da cevaptır; zira onlar: “Tevrat'ta şöyle geçti, İncil'de böyle zikredildi” diyor, teslis ve benzeri iftiraları uyduruyor ve Kur'an'da buna aykırı şeyler olduğunu söylüyorlardı. Bunun üzerine denildi ki: Tevrat ve İncil'e sizin tahrifiniz sebebiyle güven kalmamıştır; şu halde bu Kur'an'da gelen şey eğer Tevrat'ta varsa o haktır ve indirildiği üzere bâkidir; şayet Tevrat'ta yoksa ve onda buna bir aykırılık varsa o Tevrat'tan değildir. Dolayısıyla Kur'an, Tevrat'ı doğrulayandır. Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da şöyle denilmesidir: Bu vahiy, önceki vahiyleri doğrulayıcıdır; çünkü vahyin varlığı olmasaydı Musa ve İsa aleyhimesselâm Tevrat ve İncil'in indirilmesi konusunda [hâşâ] yalanlanmış olurlardı. Vahiy var olup Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inince, vahyin caiz olduğu bilinmiş ve bununla öncekiler doğrulanmıştır. Buna göre bunda latif bir nükte vardır: Yüce Allah, önceki kitaplar da Kur'an'ı doğrulayıcı olduğu halde Kur'an'ı öncekileri doğrulayıcı kılmıştır; çünkü vahiy bir kişiye inince başkasına da –ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir– inmesi caiz olur. Öncekileri Kur'an'ı doğrulayıcı kılmamıştır; çünkü Kur'an'ın mucize olması, onun vahiy olduğunu doğrulamak için yeterlidir; öncekiler için ise onunla birlikte doğrulayıcı bir mucize bulunması kaçınılmazdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّهُ تَقْرِيرٌ لِكَوْنِهِ هُوَ الْحَقَّ لِأَنَّهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ خَبِيرٌ عَالِمٌ بِالْبَوَاطِنِ بَصِيرٌ عَالِمٌ بِالظَّوَاهِرِ، فَلَا يَكُونُ بَاطِلًا فِي وَحْيِهِ لَا فِي الْبَاطِنِ وَلَا فِي الظَّاهِرِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لما كانوا يقولونه إنه لم لَمْ يَنْزِلْ عَلَى رَجُلٍ عَظِيمٍ؟ فَيُقَالُ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ يَعْلَمُ بَوَاطِنَهُمْ وَبَصِيرٌ يَرَى ظَوَاهِرَهُمْ فَاخْتَارَ مُحَمَّدًا ﵇ وَلَمْ يَخْتَرْ غيره فهو أصلح من الكل.

Dördüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun, [vahyin] hakkın ta kendisi olduğunu pekiştirmesidir; çünkü o, Allah'tan bir vahiydir; Allah ise gizli olanları bilen bir Habîr, açık olanları bilen bir Basîr'dir. Dolayısıyla O'nun vahyinde ne gizlide ne de açıkta hiçbir bâtıl bulunmaz. İkincisi: Onların: “Niçin büyük bir adama inmedi?” sözlerine bir cevap olmasıdır. Buna cevaben denilir ki: Allah kullarından hakkıyla haberdardır, onların gizli hallerini bilir; Basîr'dir, onların açık hallerini görür. Bu sebeple Muhammed aleyhisselâm'ı seçmiş, başkasını seçmemiştir; zira o, hepsinden daha liyakatlidir.

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٢]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢)

{ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur.” (32)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ اتَّفَقَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابِ الْقُرْآنُ وَعَلَى هَذَا فَالَّذِينَ اصْطَفَيْنَاهُمُ الَّذِينَ أَخَذُوا بِالْكِتَابِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَالظَّالِمُ وَالْمُقْتَصِدُ وَالسَّابِقُ كُلُّهُمْ مِنْهُمْ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [الرَّعْدِ: ٢٣] أَخْبَرَ بِدُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ وَكَلِمَةُ ثُمَّ أَوْرَثْنَا أَيْضًا تَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْإِيرَاثَ إِذَا كَانَ بَعْدَ الْإِيحَاءِ وَلَا كِتَابَ بَعْدَ الْقُرْآنِ فَهُوَ الْمَوْرُوثُ وَالْإِيرَاثُ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِعْطَاءُ بَعْدَ ذَهَابِ مَنْ كَانَ بِيَدِهِ الْمُعْطَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ جِنْسُ الْكِتَابِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ [فَاطِرٍ: ٢٥] وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: إِنَّا أَعْطَيْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ لَفْظَ الْمُصْطَفَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ إطلاقه كثير ولا كذلك على غيرهم لأن قَوْلَهُ: مِنْ عِبادِنا دَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِبَادَ أكابر

Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir.” Müfessirlerin çoğu Kitap ile kastedilenin Kur'an olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Buna göre seçtiklerimiz, Kitab'ı kabul eden kimselerdir ki onlar müminlerdir. Nefsine zulmeden, orta yolda olan ve hayırlarda öne geçenlerin tamamı onlardandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Onlar Adn cennetlerine girerler” [Ra'd 23] sözü de onların cennete gireceklerini haber vererek buna delalet eder. { ثُمَّ أَوْرَثْنَا } “Sonra miras bıraktık” lafzı da buna delalet eder; zira miras bırakma vahiyden sonra olduğuna ve Kur'an'dan sonra da hiçbir kitap bulunmadığına göre, miras bırakılan odur. Miras bırakmaktan (îrâs) maksat, kendisine verilen şey elinde bulunan kimsenin vefatından sonra verilmesidir. Kitap ile kastedilenin, Cenâb-ı Hakk'ın { جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Peygamberleri onlara açık delillerle, sahifelerle ve aydınlatıcı kitapla gelmişlerdi” [Fâtır 25] ayetinde olduğu gibi Kitap cinsi olduğu da söylenebilir. Buna göre mana şöyledir: “Biz Kitab'ı seçtiğimiz kimselere verdik ki onlar peygamberlerdir.” Buna delalet eden husus, 'mustafâ' (seçilmiş) lafzının peygamberler hakkında çokça kullanılması, başkaları hakkında ise böyle olmamasıdır; çünkü O'nun { مِنْ عِبادِنا } “kullarımızdan” sözü, kulların

مُكْرَمُونَ بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُصْطَفَيْنَ مِنْهُمْ أَشْرَفُ مِنْهُمْ وَلَا يَلِيقُ بِمَنْ يَكُونُ أَشْرَفَ مِنَ الشُّرَفَاءِ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا مَعَ أَنَّ لَفْظَ الظَّالِمِ أَطْلَقَهُ اللَّهُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ عَلَى الْكَافِرِ وَسُمِّيَ الشِّرْكُ ظُلْمًا، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ الظَّاهِرِ بَيَّنَ مَعْنَاهُ آتَيْنَا الْقُرْآنَ لِمَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ وَأَخَذُوهُ مِنْهُ وَافْتَرَقُوا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ وَهُوَ الْمُسِيءُ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَهُوَ الَّذِي خَلَطَ عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ وَهُوَ الَّذِي أَخْلَصَ الْعَمَلَ لِلَّهِ وَجَرَّدَهُ عَنِ السَّيِّئَاتِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ كَيْفَ قَالَ فِي حَقِّ مَنْ ذَكَرَ فِي حَقِّهِ أَنَّهُ مِنْ عِبَادِهِ وَأَنَّهُ مُصْطَفًى إِنَّهُ ظَالِمٌ؟ مَعَ أن الظالم يطلق عَلَى الْكَافِرِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ، فَنَقُولُ الْمُؤْمِنُ عِنْدَ الْمَعْصِيَةِ يَضَعُ نَفْسَهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا فَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ حَالَ الْمَعْصِيَةِ وَإِلَيْهِ الإشارة

kendi zatına izafe edilmekle ikram edilmiş büyük kimseler olduğuna delalet eder. Sonra onlardan seçilmiş olanlar, diğerlerinden daha şereflidir; şereflilerden daha şerefli olan bir kimseye ise zalim olmak yakışmaz; nitekim zalim lafzını Allah birçok yerde kâfir için kullanmış ve şirke zulüm adını vermiştir. Zâhir olan birinci veche göre ise [ayetin] manasını şöyle açıklamıştır: “Biz Kur'an'ı Muhammed'e iman eden ve onu kendisinden alan kimselere verdik. Onlar da kısımlara ayrıldılar: Onlardan kimi 'zâlim'dir ki o günahkârdır; kimi 'muktesid'dir ki o salih amelle kötü ameli birbirine karıştırmıştır; kimi de 'sâbikun bi'l-hayrât'tır ki o ameli Allah için ihlasla yapmış ve onu kötülüklerden arındırmıştır.” Şayet birisi: “Hakkında 'kullarından' olduğu ve 'seçildiği' zikredilen bir kimse için nasıl zalim demiştir? Halbuki zalim [lafzı] birçok yerde kâfir için kullanılmaktadır” derse; biz deriz ki: Mümin, günah işlediğinde nefsini layık olmadığı bir konuma koyar; dolayısıyla o, günah halindeyken nefsine zulmedendir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle buna işaret edilmiştir:

بقوله ﵌: «لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ»

«Zina eden kimse, mümin olduğu halde zina etmez.»

وَيُصَحِّحُ هَذَا

Bunu şu rivayet doğrulamaktadır:

قَوْلُ عُمَرَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﵌: «ظَالِمُنَا مَغْفُورٌ لَهُ»

Ömer radıyallâhu anh'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklettiği] şu sözü: «Bizim zalimimiz bağışlanmıştır.»

وَقَالَ آدَمُ ﵇ مَعَ كَوْنِهِ مُصْطَفًى: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ:

Âdem aleyhisselâm da seçilmiş (mustafâ) olmasına rağmen: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz, biz kendimize zulmettik” [A'râf

٢٣] وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَضَعُ قَلْبَهُ الَّذِي بِهِ اعْتِبَارُ الْجَسَدِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ فَهُوَ ظَالِمٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَأَمَّا قَلْبُ الْمُؤْمِنِ فَمُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ لَا يَضَعُهُ فِي غَيْرِ التَّفَكُّرِ فِي آلَاءِ اللَّهِ وَلَا يَضَعُ فِيهِ غَيْرَ مَحَبَّةِ اللَّهِ، وَفِي الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ: أَحَدُهَا: الظَّالِمُ هُوَ الرَّاجِحُ السَّيِّئَاتِ وَالْمُقْتَصِدُ هُوَ الَّذِي/ تَسَاوَتْ سَيِّئَاتُهُ وَحَسَنَاتُهُ وَالسَّابِقُ هُوَ الَّذِي تَرَجَّحَتْ حَسَنَاتُهُ ثَانِيهَا: الظَّالِمُ هُوَ الَّذِي ظَاهِرُهُ خَيْرٌ مِنْ بَاطِنِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ مَنْ تَسَاوَى ظَاهِرُهُ وَبَاطِنُهُ، وَالسَّابِقُ مِنْ بَاطِنِهِ خَيْرٌ ثَالِثُهَا: الظَّالِمُ هُوَ الْمُوَحِّدُ بِلِسَانِهِ الَّذِي تُخَالِفُهُ جَوَارِحُهُ، وَالْمُقْتَصِدُ هُوَ الْمُوَحِّدُ الَّذِي يَمْنَعُ جَوَارِحَهُ مِنَ الْمُخَالَفَةِ بِالتَّكْلِيفِ، وَالسَّابِقُ هُوَ الْمُوَحِّدُ الَّذِي يُنْسِيهِ التَّوْحِيدُ عَنِ التَّوْحِيدِ وَرَابِعُهَا: الظَّالِمُ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ، وَالْمُقْتَصِدُ صَاحِبُ الصَّغِيرَةِ، وَالسَّابِقُ الْمَعْصُومُ خَامِسُهَا: الظَّالِمُ التَّالِي لِلْقُرْآنِ غَيْرُ الْعَالِمِ بِهِ وَالْعَامِلُ بِمُوجَبِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ التَّالِي الْعَالِمُ، وَالسَّابِقُ التَّالِي الْعَالِمُ الْعَامِلُ سَادِسُهَا: الظَّالِمُ الْجَاهِلُ وَالْمُقْتَصِدُ الْمُتَعَلِّمُ وَالسَّابِقُ الْعَالِمُ سَابِعُهَا: الظَّالِمُ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ، وَالْمُقْتَصِدُ أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ، وَالسَّابِقُ السَّابِقُونَ الْمُقَرَّبُونَ ثَامِنُهَا: الظَّالِمُ الَّذِي يُحَاسَبُ فَيَدْخُلُ النَّارَ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يُحَاسَبُ فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ، وَالسَّابِقُ الَّذِي يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ غَيْرِ حِسَابٍ تَاسِعُهَا: الظَّالِمُ الْمُصِرُّ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَالْمُقْتَصِدُ هُوَ النَّادِمُ وَالتَّائِبُ، وَالسَّابِقُ هو المقبول التوبة عاشرها: الظالم الذين أَخَذَ الْقُرْآنَ وَلَمْ يَعْمَلْ بِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي عَمِلَ بِهِ، وَالسَّابِقُ الَّذِي أَخَذَهُ وَعَمِلَ بِهِ وَبَيَّنَ لِلنَّاسِ الْعَمَلَ بِهِ فَعَمِلُوا بِهِ بِقَوْلِهِ فَهُوَ كَامِلٌ وَمُكَمِّلٌ، وَالْمُقْتَصِدُ كَامِلٌ وَالظَّالِمُ نَاقِصٌ، وَالْمُخْتَارُ هُوَ أَنَّ الظَّالِمَ مَنْ خَالَفَ فَتَرَكَ أَوَامِرَ اللَّهِ وَارْتَكَبَ مَنَاهِيَهُ فَإِنَّهُ وَاضِعٌ لِلشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ هُوَ الْمُجْتَهِدُ فِي ترك المخالفة وإن لم يوفق لذلك وندر مِنْهُ ذَنْبٌ وَصَدَرَ عَنْهُ إِثْمٌ فَإِنَّهُ اقْتَصَدَ وَاجْتَهَدَ وَقَصَدَ الْحَقَّ وَالسَّابِقُ هُوَ الَّذِي لَمْ يُخَالِفْ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِإِذْنِ اللَّهِ أَيِ اجْتَهَدَ وَوُفِّقَ لِمَا اجْتَهَدَ فِيهِ وَفِيمَا اجْتَهَدَ فَهُوَ سَابِقٌ بِالْخَيْرِ يَقَعُ فِي قَلْبِهِ فَيَسْبِقُ إِلَيْهِ قَبْلَ تَسْوِيلِ النَّفْسِ وَالْمُقْتَصِدُ يَقَعُ فِي قَلْبِهِ فَتُرَدِّدُهُ النَّفْسُ، وَالظَّالِمُ تَغْلِبُهُ النَّفْسُ، وَنَقُولُ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى مَنْ غَلَبَتْهُ النَّفْسُ الْأَمَّارَةُ وَأَمَرَتْهُ فَأَطَاعَهَا ظَالِمٌ وَمَنْ جَاهَدَ نفسه فغلب تارة وغلب أخرى فهو المقصد وَمَنْ قَهَرَ نَفْسَهُ فَهُوَ السَّابِقُ وَقَوْلُهُ: ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: التَّوْفِيقُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ ثَانِيهَا: السَّبْقُ بِالْخَيْرَاتِ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ ثَالِثُهَا:

23] demiştir. Kâfire gelince; o, bedenin itibar kaynağı olan kalbini layık olmadığı bir yere koyar; dolayısıyla o mutlak manada zalimdir. Müminin kalbi ise imanla mutmaindir; onu Allah'ın nimetlerini tefekkür etmekten başka bir şeye koymaz ve içine Allah sevgisinden başkasını yerleştirmez. Bu üç mertebe hakkında pek çok görüş vardır: Birincisi: Zalim, günahları ağır basan kimsedir; muktesid, günahları ile sevapları eşit olan kimsedir; sabık ise sevapları ağır basan kimsedir. İkincisi: Zalim, dışı içinden daha hayırlı olandır; muktesid, dışı ile içi eşit olandır; sabık ise içi daha hayırlı olandır. Üçüncüsü: Zalim, diliyle tevhit ehli olup azaları buna aykırı davranandır; muktesid, yükümlülük gereği azalarını muhalefetten alıkoyan tevhit ehlidir; sabık ise tevhidin kendisine tevhidin ötesindeki her şeyi unutturduğu tevhit ehlidir. Dördüncüsü: Zalim büyük günah sahibi, muktesid küçük günah sahibi, sabık ise masum (günahsız) kimsedir. Beşincisi: Zalim Kur'an'ı okuyan fakat onu bilmeyen ve gereğince amel etmeyendir; muktesid okuyan ve bilendir; sabık ise okuyan, bilen ve amel edendir. Altıncısı: Zalim cahil, muktesid öğrenen (müteallim), sabık ise âlimdir. Yedincisi: Zalim ashâb-ı meş'eme (amel defteri soldan verilenler), muktesid ashâb-ı meymene (amel defteri sağdan verilenler), sabık ise öne geçen mukarreblerdir (sâbikûn). Sekizincisi: Zalim hesaba çekilip cehenneme girendir; muktesid hesaba çekilip cennete girendir; sabık ise hesapsız cennete girendir. Dokuzuncusu: Zalim günahta ısrar eden, muktesid pişman olup tövbe eden, sabık ise tövbesi kabul edilendir. Onuncusu: Zalim Kur'an'ı alıp onunla amel etmeyendir; muktesid onunla amel edendir; sabık ise onu alıp amel eden ve insanlara onunla amel etmeyi açıklayıp sözüyle amel ettiren kimsedir; dolayısıyla o hem kâmil hem de mükemmildir (tamamlayıcıdır); muktesid kâmildir, zalim ise noksandır. Tercih edilen görüş şudur: Zalim; muhalefet edip Allah'ın emirlerini terk eden ve yasaklarını çiğneyendir; zira o, bir şeyi ait olmadığı yere koymuştur. Muktesid; muhalefeti terk etmeye gayret eden kimsedir; her ne kadar buna muvaffak olamayıp kendisinden nadiren bir günah ve kusur sâdır olsa da o iktisad etmiş (orta yolu tutmuş), gayret göstermiş ve hakkı kastetmiştir. Sabık ise; Allah'ın tevfikiyle muhalefet etmeyen kimsedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” sözü de buna delalet eder; yani o gayret göstermiş ve gayret ettiği hususta muvaffak kılınmıştır; dolayısıyla o, kalbine düşen hayırda nefsin aldatmasından önce o hayra koşan bir sabıktır. Muktesidin kalbine hayır düşer fakat nefsi onu tereddütte bırakır; zalime ise nefsi galip gelir. Başka bir ifadeyle deriz ki: Emredici nefsi (nefs-i emmâresi) kendisine galip gelip ona emrettiğinde ona itaat eden kimse zalimdir; nefsiyle mücadele edip bazen galip gelen bazen de mağlup olan kimse muktesiddir; nefsini kahreden kimse ise sabıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” sözü birkaç veche ihtimal taşır: Birincisi: { بِإِذْنِ اللَّهِ } sözünün delalet ettiği tevfiktir ki büyük lütuf odur. İkincisi: Hayırlarda öne geçmektir ki büyük lütuf odur. Üçüncüsü:

الْإِيرَاثُ فَضْلٌ كَبِيرٌ هَذَا عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْهُورِ مِنَ التَّفْسِيرِ، أَمَّا الْوَجْهُ الْآخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ أَيْ جِنْسَ الْكِتَابِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ [فَاطِرٍ: ٢٥] يَرُدُّ عَلَيْهِ أسئلة أحدهما: ثُمَّ لِلتَّرَاخِي وَإِيتَاءِ الْكِتَابِ بَعْدَ الْإِيحَاءِ إِلَى محمد ﵌ لَمْ يَكُنْ فَمَا الْمُرَادُ بِكَلِمَةِ ثُمَّ؟ نَقُولُ مَعْنَاهُ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بَصِيرٌ خَبَّرَهُمْ وأبصرهم ثم أورثهم الكتاب كأنه تعالى قال إِنَّا عَلِمْنَا الْبَوَاطِنَ وَأَبْصَرْنَا الظَّوَاهِرَ

[Kitabın] miras bırakılması büyük bir lütuftur. Bu, tefsirdeki meşhur veche göredir. Diğer veche, yani Cenâb-ı Hakk'ın: { جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } [Fâtır 25] ayetinde olduğu gibi { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } sözünün 'Kitap cinsi' anlamına geldiği görüşüne gelince; buna birtakım sorular yöneltilir: Birincisi: “Sümme (ثُمَّ)” harfi terâhi (sonralık/zaman aralığı) içindir; halbuki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy geldikten sonra Kitap verilmesi söz konusu olmamıştır; o halde “sümme” kelimesinden maksat nedir? Deriz ki: Bunun manası; Allah Habîr ve Basîr'dir, onları bilmiş ve görmüş, sonra onlara Kitab'ı miras bırakmıştır. Sanki Cenâb-ı Hak: “Biz gizli halleri bildik ve açık halleri gördük,

فَاصْطَفَيْنَا عِبَادًا ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ، ثَانِيهَا: كَيْفَ يَكُونُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ؟ نَقُولُ مِنْهُمْ غَيْرُ رَاجِعٍ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمُصْطَفَيْنَ، بَلِ الْمَعْنَى إِنَّ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنْتَ الْمُصْطَفَى كَمَا اصْطَفَيْنَا رُسُلًا وَآتَيْنَاهُمْ كُتُبًا، وَمِنْهُمْ أَيْ مِنْ قَوْمِكَ/ ظَالِمٌ كَفَرَ بِكَ وَبِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمُقْتَصِدٌ آمَنَ بِكَ وَلَمْ يَأْتِ بِجَمِيعِ مَا أَمَرْتُهُ بِهِ وَسَابِقٌ آمَنَ وَعَمِلَ صالحا وثالثها: قوله: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [الرعد: ٢٣] الدَّاخِلُونَ هُمُ الْمَذْكُورُونَ وَعَلَى مَا ذَكَرْتُمْ لَا يَكُونُ الظَّالِمُ دَاخِلًا، نَقُولُ الدَّاخِلُونَ هُمُ السَّابِقُونَ، وَأَمَّا الْمُقْتَصِدُ فَأَمْرُهُ مَوْقُوفٌ أَوْ هُوَ يَدْخُلُ النار أولا ثُمَّ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَالْبَيَانُ لِأَوَّلِ الْأَمْرِ لَا لِمَا بَعْدَهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ [الْكَهْفِ: ٣١] وقوله: أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ [فاطر: ٣٤] . ثم قال:

bunun üzerine kulları seçtik, sonra da Kitab'ı miras bıraktık” buyurmuştur. İkincisi: Peygamberlerden nefsine zulmeden nasıl bulunabilir? Deriz ki: { مِنْهُمْ } “onlardan” [zamiri] seçilmiş peygamberlere raci değildir; bilakis mana şöyledir: “Sana vahyettiğimiz hakikattir; tıpkı elçiler seçip onlara kitaplar verdiğimiz gibi sen de seçilmişsin. Onlardan –yani senin kavminden– sana ve sana indirilene kâfir olarak nefsine zulmeden vardır; sana iman edip emrettiğin her şeyi yerine getirmeyen muktesid vardır; iman edip salih amel işleyen sabık vardır.” Üçüncüsü: O'nun { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetlerine girerler” [Ra'd 23] sözündeki girenler, zikredilen kimselerdir; sizin belirttiğinize göre ise zalim cennete girenlerden olmaz. Deriz ki: Girenler sabıklardır; mukteside gelince, onun durumu askıdadır veya o önce cehenneme girer, sonra cennete girer; beyan ise işin sonrası için değil başlangıcı içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altın bileziklerle süslenirler” [Kehf 31] ve { أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden hüznü giderdi” [Fâtır 34] sözleri de buna delalet eder. Sonra şöyle buyurmuştur:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٣]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣)

{ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Onlar, Adn cennetlerine girerler. Orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler. Oradaki elbiseleri de ipektir.” (33)

وَفِي الدَّاخِلِينَ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ وَهِيَ عَلَى قَوْلِنَا إِنَّ الظَّالِمَ وَالْمُقْتَصِدَ وَالسَّابِقَ أَقْسَامُ الْمُؤْمِنِينَ وَالثَّانِي: الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَالثَّالِثُ: هُمُ السَّابِقُونَ وَهُوَ أَقْوَى لِقُرْبِ ذِكْرِهِمْ وَلِأَنَّهُ ذَكَرَ إِكْرَامَهُمْ بِقَوْلِهِ:

Cennete girenler hakkında birtakım görüşler vardır: Birincisi: Her üç kısımdır ki bu, zalim, muktesid ve sabıkın müminlerin kısımları olduğu yönündeki görüşümüze göredir. İkincisi: Allah'ın Kitabı'nı okuyanlardır. Üçüncüsü: Sabıklardır; zikirlerinin yakınlığı sebebiyle ve Cenâb-ı Hak:

يُحَلَّوْنَ فَالْمُكَرَّمُ هُوَ السَّابِقُ وَعَلَى هَذَا فِيهِ أَبْحَاثٌ:

{ يُحَلَّوْنَ } “süslenirler” sözüyle onların ikramını zikrettiği için bu görüş daha kuvvetlidir; dolayısıyla ikram olunan kimse sabıktır. Buna göre burada birkaç inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ عَلَى الْفِعْلِ وَتَأْخِيرُ الْمَفْعُولِ عَنْهُ مُوَافِقٌ لِتَرْتِيبِ الْمَعْنَى إِذَا كَانَ الْمَفْعُولُ حَقِيقِيًّا كَقَوْلِنَا: اللَّهَ خَلَقَ السموات وَقَوْلِ الْقَائِلِ: زَيْدٌ بَنَى الْجِدَارَ فَإِنَّ اللَّهَ مَوْجُودٌ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، ثُمَّ لَهُ فِعْلٌ هُوَ الْخَلْقُ، ثُمَّ حَصَلَ بِهِ الْمَفْعُولُ وَهُوَ السموات، وَكَذَلِكَ زَيْدٌ قَبْلَ الْبِنَاءِ ثُمَّ الْجِدَارُ مِنْ بِنَائِهِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَفْعُولُ حَقِيقِيًّا كَقَوْلِنَا زَيْدٌ دَخَلَ الدَّارَ وَضَرَبَ عَمْرًا فَإِنَّ الدَّارَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ مَفْعُولًا لِلدَّاخِلِ وَإِنَّمَا فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِهِ تَحَقَّقَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدَّارِ وَكَذَلِكَ عَمْرٌو فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِ زَيْدٍ تَعَلَّقَ بِهِ فَسُمِّيَ مَفْعُولًا لَا يَحْصُلُ هَذَا التَّرْتِيبُ، وَلَكِنَّ الْأَصْلَ تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ وَلِهَذَا يُعَادُ الْمَفْعُولُ الْمُقَدَّمُ بِالضَّمِيرِ تَقُولُ عَمْرًا ضَرَبَهُ زَيْدٌ فَتُوقِعُهُ بَعْدَ الْفِعْلِ بِالْهَاءِ الْعَائِدَةِ إِلَيْهِ وَحِينَئِذٍ يَطُولُ الْكَلَامُ فَلَا يَخْتَارُهُ الْحَكِيمُ إِلَّا لِفَائِدَةٍ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَقْدِيمِ الْجَنَّاتِ عَلَى الْفِعْلِ الذي هو الدخول وإعادة ذكر بِالْهَاءِ فِي يَدْخُلُونَهَا، وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِ الْقَائِلِ يَدْخُلُونَ جَنَّاتِ عَدْنٍ؟ نَقُولُ السَّامِعُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ لَهُ مَدْخَلًا مِنَ الْمَدَاخِلِ وَلَهُ دُخُولٌ وَلَمْ يَعْلَمْ عَيْنَ الْمَدْخَلِ فَإِذَا قِيلَ لَهُ أَنْتَ تَدْخُلُ فَإِلَى أَنْ يَسْمَعَ الدَّارَ أَوِ السُّوقَ يَبْقَى مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِأَنَّهُ فِي أَيِّ الْمَدَاخِلِ يَكُونُ، فَإِذَا قِيلَ لَهُ دَارَ زَيْدٍ تَدْخُلُهَا فَبِذِكْرِ الدَّارِ، يَعْلَمُ مَدْخَلَهُ وَبِمَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ السَّابِقِ بِأَنَّ لَهُ دُخُولًا يَعْلَمُ الدُّخُولَ فَلَا يَبْقَى لَهُ تَوَقُّفٌ وَلَا سِيَّمَا الْجَنَّةُ وَالنَّارُ، فَإِنَّ بَيْنَ الْمَدْخَلَيْنِ بَوْنًا بَعِيدًا الثَّانِي: قَوْلُهُ: يُحَلَّوْنَ فِيها إِشَارَةٌ إِلَى سُرْعَةِ الدُّخُولِ فَإِنَّ التَّحْلِيَةَ لَوْ وَقَعَتْ خَارِجًا لَكَانَ فِيهِ تَأْخِيرُ الدُّخُولِ فَقَالَ: يَدْخُلُونَها وَفِيهَا تَقَعُ تَحْلِيَتُهُمْ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: مِنْ أَساوِرَ بِجَمْعِ الْجَمْعِ فَإِنَّهُ جَمَعَ أَسْوِرَةً وَهِيَ جَمْعُ سِوَارٍ، وَقَوْلُهُ: وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِكْثَارَ مِنَ اللِّبَاسِ/ يَدُلُّ عَلَى حَاجَةٍ مِنْ دَفْعِ بَرْدٍ أَوْ غَيْرِهِ وَالْإِكْثَارُ مِنَ الزِّينَةِ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى الْغِنَى الرَّابِعُ: ذَكَرَ الْأَسَاوِرَ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْحُلِيِّ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ [الْإِنْسَانِ: ٢١] وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّحَلِّيَ بِمَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا:

Birincisi: Failin fiilden önce getirilmesi ve mefulün fiilden sonraya bırakılması, meful hakiki olduğunda mana tertibine uygundur; nitekim “Allah gökleri yarattı” ve bir kimsenin “Zeyd duvarı yaptı” sözlerinde olduğu gibi. Zira Allah her şeyden önce mevcuttur; sonra yaratma olan fiili gelir; sonra da onunla meydana gelen meful, yani gökler hâsıl olur. Aynı şekilde Zeyd yapma eyleminden öncedir, duvar da onun yapışındandır. Meful hakiki olmadığında ise, “Zeyd eve girdi ve Amr'a vurdu” sözümüzde olduğu gibi; zira ev hakikatte giren kimsenin mefulü (yaptığı eseri) değildir, sadece onun fiillerinden biri eve nispetle gerçekleşmiştir; aynı şekilde Amr da Zeyd'in fiillerinden bir fiil kendisine taalluk ettiği için meful diye isimlendirilmiştir; işte burada bu tertip hâsıl olmaz. Lakin asıl olan, failin mefulden önce getirilmesidir. Bundan ötürü öne geçirilen meful zamir ile geri getirilir; “Amr'a, ona Zeyd vurdu” dersin ve ona raci olan “hâ” zamiriyle onu fiilden sonra konumlandırırsın. Bu durumda söz uzar; hikmet sahibi olan kimse ise bir fayda olmadıkça bunu tercih etmez. O halde cennetlerin [lafzının] girme olan fiilden öne geçirilmesindeki ve { يَدْخُلُونَها } lafzında “hâ” zamiriyle zikrinin geri döndürülmesindeki fayda nedir? Bununla bir kimsenin “Adn cennetlerine girerler” sözü arasındaki fark nedir? Deriz ki: Dinleyici kendisi için girilecek yerlerden bir giriş yeri ve bir girme eylemi olduğunu bilip de girilecek yerin bizzat kendisini bilmediğinde, kendisine “Sen gireceksin” denilse, evi veya çarşıyı işitinceye kadar kalbi hangi girilecek yerde bulunacağına takılı kalır. Şayet ona “Zeyd'in evine, sen oraya gireceksin” denilirse, evin zikredilmesiyle gireceği yeri anlar ve kendisi için bir giriş olduğuna dair önceki bilgisiyle de girmeyi anlar; böylece onda hiçbir tereddüt kalmaz. Hele de cennet ile cehennem söz konusu olduğunda böyledir; zira bu iki giriş yeri arasında çok büyük bir mesafe vardır. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { يُحَلَّوْنَ فِيها } “Orada süslenirler” sözü, girişin süratine işarettir; zira süslenme dışarıda gerçekleşseydi bunda girişi geciktirme olurdu; bu sebeple { يَدْخُلُونَها } “oraya girerler” ve onların süslenmesi orada gerçekleşir, buyurmuştur. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ أَساوِرَ } “bileziklerden” sözü cem-i cem'dir (çoğulun çoğuludur); zira o, 'sivâr'ın çoğulu olan 'esvire'nin çoğuludur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Oradaki elbiseleri de ipektir” sözü ise böyle değildir; çünkü elbisenin çokluğu soğuğu defetmek veya başka bir sebeple olan bir ihtiyaca delalet eder, ziynetin çokluğu ise sadece zenginliğe delalet eder. Dördüncüsü: Diğer süs eşyaları arasından bilezikleri pek çok yerde zikretmiştir; bunlardan biri de Yüce Allah'ın: { وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüş bileziklerle süslenirler” [İnsân 21] ayetidir. Bu şundandır: Süslenmek iki anlama gelir: Birincisi:

إِظْهَارُ كَوْنِ الْمُتَحَلِّي غَيْرَ مُبْتَذَلٍ فِي الْأَشْغَالِ لِأَنَّ التَّحَلِّيَ لَا يَكُونُ حَالَةَ الطَّبْخِ وَالْغَسْلِ وَثَانِيهِمَا: إِظْهَارُ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْأَشْيَاءِ وَإِظْهَارُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْأَشْيَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّحَلِّيَ إِمَّا بِاللَّآلِئِ وَالْجَوَاهِرِ وَإِمَّا بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ والتحلي بالجواهر واللئالئ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَحَلِّيَ لَا يَعْجِزُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْكَبِيرَةِ عِنْدَ الْحَاجَةِ حَيْثُ يَعْجِزُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْقَلِيلَةِ الْوُجُودِ لا لحاجة، والتحلي بالذهب والفضلة يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُحْتَاجٍ حَاجَةً أَصْلِيَّةً

Süslenen kimsenin işlerde yıpranmamış olduğunu göstermektir; çünkü süslenme yemek pişirme ve çamaşır yıkama esnasında olmaz. İkincisi: Eşyaya ihtiyaç duymadığını ve eşyaya gücünün yettiğini göstermektir. Zira süslenme ya inciler ve mücevheratla ya da altın ve gümüşle olur. Mücevherat ve incilerle süslenmek; süslenen kimsenin, bir ihtiyaç bulunmadığı halde az bulunan şeylere ulaşmaktan aciz olmadığı gibi ihtiyaç halinde büyük şeylere ulaşmaktan da aciz kalmayacağına delalet eder. Altın ve gümüşle süslenmek ise onun aslî bir ihtiyacının bulunmadığına delalet eder;

وَإِلَّا لَصَرَفَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ إِلَى دَفْعِ الْحَاجَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْأَسَاوِرُ مَحَلُّهَا الْأَيْدِي وَأَكْثَرُ الْأَعْمَالِ بِالْيَدِ فَإِنَّهَا لِلْبَطْشِ، فَإِذَا حُلِّيَتْ بِالْأَسَاوِرِ عُلِمَ الْفَرَاغُ وَالذَّهَبُ وَاللُّؤْلُؤُ إِشَارَةٌ إِلَى النوعين اللذين منهما الحلي. ثم قال تعالى:

aksi takdirde altın ve gümüşü ihtiyacı gidermeye harcardı. Bunu anladığında deriz ki: Bileziklerin yeri ellerdir; işlerin çoğu ise el ile yapılır, zira el tutup yakalamak içindir. El bileziklerle süslendiğinde onun işten uzak olduğu (boşta olduğu) anlaşılır. Altın ve inci ise ziynetin kendisinden yapıldığı iki türe işarettir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:

[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٤]

[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]

وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤)

{ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Ve şöyle derler: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bol bol verendir.'” (34)

فِي الْحَزَنِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ إِذْهَابُ كُلِّ حَزَنٍ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ وَاسْتِغْرَاقِهِ وَإِذْهَابِ الْحَزَنِ بِحُصُولِ كُلِّ مَا يَنْبَغِي وَبَقَائِهِ دَائِمًا فَإِنَّ شَيْئًا مِنْهُ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ لَكَانَ الْحَزَنُ مَوْجُودًا بِسَبَبِهِ وَإِنْ حَصَلَ وَلَمْ يَدُمْ لَكَانَ الْحَزَنُ غَيْرَ ذَاهِبٍ بَعْدُ بِسَبَبِ زَوَالِهِ وَخَوْفِ فَوَاتِهِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أُمُورًا كُلُّهَا تُفِيدُ الْكَرَامَةَ مِنَ اللَّهِ الْأَوَّلُ: الْحَمْدُ فَإِنَّ الْحَامِدَ مُثَابٌ الثَّانِي: قَوْلُهُمْ (رَبَّنَا) فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يُنَادَ بِهَذَا اللَّفْظِ إِلَّا وَاسْتَجَابَ لَهُمْ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُنَادِي قَدْ ضَيَّعَ الْوَقْتَ الْوَاجِبَ أَوْ طَلَبَ مَا لَا يَجُوزُ كَالرَّدِّ إِلَى الدُّنْيَا من الآخرة الثالث: قولهم: (غفور) ، الرَّابِعُ: قَوْلُهُمْ: شَكُورٌ وَالْغَفُورُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا غَفَرَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِمَا وَجَدَ لَهُمْ مِنَ الْحَمْدِ فِي الدُّنْيَا، وَالشَّكُورُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يُعْطِيهِمْ وَيَزِيدُ لَهُمْ بِسَبَبِ مَا وَجَدَ لهم في الآخرة من الحمد.

Hüzün hakkında pek çok görüş vardır; en evla olanı, kastedilenin her türlü hüznün giderilmesi olduğunu söylemektir. Başındaki elif-lâm cins ve istiğrak (bütün fertleri kapsama) içindir; hüznün giderilmesi de gereken her şeyin hâsıl olması ve daimi olarak kalmasıyla mümkündür. Zira bunlardan herhangi biri hâsıl olmasaydı onun sebebiyle hüzün var olmaya devam ederdi; hâsıl olup da devam etmeseydi, yok olması ve elden gitmesi korkusu sebebiyle hüzün henüz gitmiş olmazdı. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bol bol verendir” sözünde, Allah onlardan tamamı Allah katından bir ikramı ifade eden birtakım hususlar nakletmiştir: Birincisi: Hamddir; zira hamdedene sevap verilir. İkincisi: Onların “(Rabbimiz)” sözüdür; zira Allah'a bu lafızla nida edildiğinde –dua eden kimse farz vakti zayi etmiş yahut ahiretten dünyaya geri döndürülmek gibi caiz olmayan bir şeyi talep etmiş olmadıkça– muhakkak onlara icabet buyurmuştur. Üçüncüsü: Onların: “(Gafûr)” sözüdür. Dördüncüsü: Onların: { شَكُورٌ } “Şekûr” sözüdür. Gafûr; dünyada kendilerinden sâdır olan hamd sebebiyle ahirette onları bağışlamış olmasına işarettir. Şekûr ise ahirette kendilerinden sâdır olan hamd sebebiyle onlara verdiklerine ve lütfettiği fazlalıklara işarettir.