[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٥]
[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]
الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)
{ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “'O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık ve usanç dokunur.'” (35)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ دَارَ الْإِقَامَةِ، لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُرُورَهُمْ وَكَرَامَتَهُمْ بِتَحْلِيَتِهِمْ وَإِدْخَالِهِمُ الْجَنَّاتِ بَيَّنَ سُرُورَهُمْ بِبَقَائِهِمْ فِيهَا وَأَعْلَمَهُمْ بِدَوَامِهَا حَيْثُ قَالُوا: الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ أَيِ الْإِقَامَةِ وَالْمَفْعُولُ رُبَّمَا يَجِيءُ لِلْمَصْدَرِ مِنْ كُلِّ بَابٍ يُقَالُ مَا لَهُ مَعْقُولٌ أَيْ عَقْلٌ، وَقَالَ تَعَالَى: مُدْخَلَ صِدْقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٨٠] وَقَالَ تَعَالَى: وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ [سَبَأٍ: ١٩] وَكَذَلِكَ مُسْتَخْرَجٌ لِلِاسْتِخْرَاجِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ هُوَ الْمَفْعُولُ فِي الْحَقِيقَةِ، فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي فُعِلَ فَجَازَ إِقَامَةُ الْمَفْعُولِ مَقَامَهُ وَفِي قَوْلِهِ: دارَ الْمُقامَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الدُّنْيَا مَنْزِلَةٌ يَنْزِلُهَا الْمُكَلَّفُ وَيَرْتَحِلُ عَنْهَا إِلَى مَنْزِلَةِ الْقُبُورِ وَمِنْهَا إِلَى مَنْزِلَةِ/ الْعَرْصَةِ الَّتِي فِيهَا الْجَمْعُ وَمِنْهَا التَّفْرِيقُ. وَقَدْ تَكُونُ النَّارُ لِبَعْضِهِمْ مَنْزِلَةً أُخْرَى وَالْجَنَّةُ دَارَ الْمُقَامَةِ، وَكَذَلِكَ النَّارُ لِأَهْلِهَا وَقَوْلُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ بِحُكْمِ وَعْدِهِ لا بإيجاب من عنده.
Daha sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ } “'O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi'”, yani ikamet yurduna. Allah onların ziynetlendirilmek ve cennetlere girdirilmek suretiyle duydukları sevinci ve gördükleri ikramı zikredince, { الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ } “'O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi'” yani ikamet [yurduna] dediklerinde orada ebedî kalacakları hususundaki sevinçlerini beyan etmiş ve onlara cennetin devamlı olduğunu bildirmiştir. Meful (ism-i mef'ûl kalıbı), her bâbdan masdar anlamında gelebilir; nitekim akıl manasında مَا لَهُ مَعْقُولٌ (Onun bir aklı yoktur) denilir. Cenâb-ı Hak da şöyle buyurmuştur: { مُدْخَلَ صِدْقٍ } “doğruluk girdirişiyle / sıdk giriş yerine” [İsrâ, 80], { وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “onları darmadağın ettik / tam bir parçalayışla parçaladık” [Sebe, 19]. Aynı şekilde istihrac (çıkarmak) anlamında مُسْتَخْرَجٌ kelimesi de kullanılır. Bunun sebebi, masdarın gerçekte meful (yapılan iş) olmasıdır; zira o yapılan şeydir, dolayısıyla mefulün onun yerine getirilmesi caiz olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { دارَ الْمُقامَةِ } “kalınacak yurt” buyruğunda, dünyanın mükellefin konakladığı ve oradan kabirler konağına, oradan da insanların toplanacağı mahşer meydanı konağına göçeceği ve oradan da ayrışmanın olacağı bir konak olduğuna işaret vardır. Cehennem de bazısı için bir başka konak olabilir; cennet ise kalınacak (ebedî) yurttur. Aynı şekilde cehennem de kendi ehli için böyledir. Onların { مِنْ فَضْلِهِ } “lütfuyla” sözleri ise, kendi katından bir zorunlulukla değil, vaadinin hükmüyle [bizi yerleştirdi] demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ اللُّغُوبُ الْإِعْيَاءُ وَالنَّصَبُ هُوَ السَّبَبُ لِلْإِعْيَاءِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِذَا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ عُلِمَ أَنَّهُ لا يمسهم فيها لغوب وَلَا يَنْفِي الْمُتَكَلِّمُ الْحَكِيمُ السَّبَبَ، ثُمَّ يَنْفِي مُسَبِّبَهُ بِحَرْفِ الْعَطْفِ فَلَا يَقُولُ الْقَائِلُ لَا أَكَلْتُ وَلَا شَبِعْتُ أَوْ لَا قُمْتُ وَلَا مَشَيْتُ وَالْعَكْسُ كَثِيرٌ فَإِنَّهُ يُقَالُ لَا شَبِعْتُ وَلَا أَكَلْتُ لِمَا أَنَّ نَفْيَ الشِّبَعِ لَا يَلْزَمُهُ انْتِفَاءُ الْأَكْلِ وَسِيَاقُ مَا تَقَرَّرَ أَنْ يُقَالَ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا إِعْيَاءٌ وَلَا مَشَقَّةٌ، فنقول ما قال اللَّهُ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَكَلَامُ اللَّهِ أَجَلُّ وَبَيَانُهُ أَجْمَلُ، وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مُخَالَفَةَ الْجَنَّةِ لِدَارِ الدُّنْيَا فَإِنَّ الدُّنْيَا أَمَاكِنُهَا عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَوْضِعٌ نَمَسُّ فِيهِ الْمَشَاقَّ وَالْمَتَاعِبَ كَالْبَرَارِيِّ وَالصَّحَارِي وَالطُّرُقَاتِ وَالْأَرَاضِي وَالْآخَرُ: مَوْضِعٌ يَظْهَرُ فِيهِ الْإِعْيَاءُ كَالْبُيُوتِ وَالْمَنَازِلِ الَّتِي فِي الْأَسْفَارِ مِنَ الْخَانَاتِ فَإِنَّ مَنْ يَكُونُ فِي مُبَاشَرَةِ شُغْلٍ لَا يَظْهَرُ عَلَيْهِ الْإِعْيَاءُ إِلَّا بعد ما يَسْتَرِيحُ فَقَالَ تَعَالَى: لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ أَيْ لَيْسَتِ الْجَنَّةُ كَالْمَوَاضِعِ الَّتِي فِي الدُّنْيَا مَظَانَّ الْمَتَاعِبِ بَلْ هِيَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي هِيَ مَوَاضِعُ مَرْجِعِ الْعَيِّ، فَقَالَ: وَلا
Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “'Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık ve usanç dokunur'” buyruğuna gelince; Lugûb (لُغُوب), takatsizlik ve bitkinliktir. Nasab (نَصَب) ise takatsizliğin sebebidir. Eğer birisi: "Onlara orada bir nasabın (yorgunluğun) dokunmayacağını beyan edince, orada onlara bir lugûbun (bitkinliğin) de dokunmayacağı bilinmiş olur. Hâkim olan bir mütekellim sebebi nefyedip ardından atıf harfiyle müsebbebini (sonucunu) nefyetmez; zira bir kimse 'Ne yedim ne de doydum' veya 'Ne kalktım ne de yürüdüm' demez. Bunun zıddı ise çoktur; zira doymanın nefyi yemenin yokluğunu gerektirmediğinden 'Ne doydum ne de yedim' denilir. [Bu kaideye göre] yerleşik olan anlatım tarzı 'Orada bize ne bir bitkinlik ne de bir meşakkat dokunur' denilmesidir" derse, deriz ki: Allah'ın buyurduğu son derece celildir; Allah'ın kelamı en yüce, beyanı en güzeldir. Bunun izahı şudur: Cenâb-ı Hak, cennetin dünya yurdundan farklı olduğunu beyan etmiştir. Zira dünyanın mekânları iki kısımdır: Birincisi: Kırlar, çöller, yollar ve araziler gibi meşakkat ve yorgunluklara maruz kaldığımız yerlerdir. Diğeri ise: Evler ve yolculuklardaki hanlar gibi menzillerdir ki buralarda bitkinlik ortaya çıkar; zira bir işle bizzat meşgul olan kimsede bitkinlik ancak dinlendikten sonra belirir. Bu sebeple Cenâb-ı Hak: { لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ } “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur” yani cennet, dünyadaki yorgunluk mahalli olan yerler gibi değildir buyurmuş; bilakis o, bitkinliğin geri döndüğü yerlerden daha üstündür diyerek şöyle buyurmuştur: { وَلا }
يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ
{ يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “ne de orada bize bir bıkkınlık ve usanç dokunur.”
أَيْ، لَا نَخْرُجُ مِنْهَا إِلَى مَوَاضِعَ نَتْعَبُ وَنَرْجِعُ إِلَيْهَا فَيَمَسُّنَا فِيهَا الْإِعْيَاءُ وَقُرِئَ لَغُوبٌ بِفَتْحِ اللَّامِ وَالتَّرْتِيبُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ظَاهِرٌ كَأَنَّهُ قَالَ لَا نَتْعَبُ وَلَا يَمَسُّنَا مَا يَصْلُحُ لِذَلِكَ، وَهَذَا لِأَنَّ الْقَوِيَّ السَّوِيَّ إِذَا قَالَ مَا تَعِبْتُ الْيَوْمَ لَا يُفْهَمُ مِنْ كَلَامِهِ أَنَّهُ مَا عَمِلَ شَيْئًا لِجَوَازِ أَنَّهُ عَمِلَ عَمَلًا لَمْ يَكُنْ بالنسبة إليه متعبا لوقته، فَإِذَا قَالَ مَا مَسَّنِي مَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مُتْعِبًا يُفْهَمُ أَنَّهُ لَمْ يَعْمَلْ شَيْئًا لِأَنَّ نَفْسَ الْعَمَلِ قَدْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مُتْعِبًا لِضَعِيفٍ أَوْ مُتْعِبًا بِسَبَبِ كَثْرَتِهِ، وَاللُّغُوبُ هُوَ مَا يَغْلِبُ مِنْهُ وَقِيلَ النَّصَبُ التَّعَبُ الْمُمْرِضُ، وَعَلَى هَذَا فَحُسْنُ التَّرْتِيبِ ظَاهِرٌ كَأَنَّهُ قَالَ لَا يَمَسُّنَا مَرَضٌ وَلَا دُونَ ذَلِكَ وهو الذي يعيا منه مباشرة.
Yani oradan yorulacağımız mekânlara çıkıp sonra ona geri dönmeyiz ki orada bize bir bitkinlik dokunsun. Lâm harfinin fethasıyla lagûb (لَغُوب) şeklinde de okunmuştur. Bu kıraate göre sıralama açıktır; sanki 'Biz yorulmayız ve bize yorulmaya elverişli bir şey de dokunmaz' demiş gibidir. Bu şundandır: Güçlü ve kuvvetli bir kimse 'Bugün yorulmadım' dediğinde, onun sözünden hiçbir şey yapmadığı anlaşılmaz; zira o anda kendisi için yorucu olmayan bir işi yapmış olması muhtemeldir. Fakat 'Bana yorucu olmaya elverişli bir şey dokunmadı' dediğinde ise hiçbir şey yapmadığı anlaşılır; çünkü işin kendisi zayıf bir kimse için yorucu olabilir yahut çokluğu sebebiyle yorucu olabilir. Lugûb, kişiye galebe çalan [yorgunluk]tur. Nasab'ın hastalandırıcı yorgunluk olduğu da söylenmiştir. Buna göre de tertibin güzelliği açıktır; sanki 'Bize bir hastalık dokunmaz, ondan daha aşağısı olan ve bizzat meşguliyetten kaynaklanan bir bitkinlik de dokunmaz' demiş gibidir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٦]
[Fâtır Sûresi, 36. Âyet]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır; haklarında ne ölümlerine hükmedilir ki ölsünler, ne de onların üzerinden cehennemin azabından bir şey hafifletilir. İşte biz her nankör inkârcıyı böyle cezalandırırız.” (36)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ [فاطر:
Daha sonra Cenâb-ı Hak: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır” buyurmuştur. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın Kitabını okuyanlar” [Fâtır, 29] buyruğuna matuftur.
٢٩] وَمَا بَيْنَهُمَا كَلَامٌ يَتَعَلَّقُ بِالَّذِينِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ عَلَى مَا بَيَّنَّا وَقَوْلُهُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها [فاطر: ٣٣] قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ عَلَى بَعْضِ الْأَقْوَالِ رَاجِعٌ إِلَى الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ.
İkisinin arasındaki sözler ise açıkladığımız üzere Allah'ın Kitabını okuyanlarla ilgilidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Onlar Adn cennetlerine girerler” [Fâtır, 33] buyruğunun da bazı görüşlere göre Allah'ın Kitabını okuyanlara râci olduğunu zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا أَيْ لَا يَسْتَرِيحُونَ بِالْمَوْتِ بَلِ الْعَذَابُ دَائِمٌ.
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا } “Haklarında ne ölümlerine hükmedilir ki ölsünler”, yani ölümle rahata kavuşamazlar; bilakis azap süreklidir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ أَيِ النَّارِ وَفِيهِ لَطَائِفُ: / الْأُولَى: أَنَّ الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا إِنْ دَامَ كَثِيرًا يَقْتُلُ فَإِنْ لَمْ يَقْتُلْ يَعْتَادُهُ الْبَدَنُ وَيَصِيرُ مِزَاجًا فَاسِدًا مُتَمَكِّنًا لَا يُحِسُّ بِهِ الْمُعَذَّبُ، فَقَالَ عَذَابُ نَارِ الْآخِرَةِ لَيْسَ كَعَذَابِ الدُّنْيَا، إِمَّا أَنْ يُفْنِيَ وَإِمَّا أَنْ يَأْلَفَهُ الْبَدَنُ بَلْ هُوَ فِي كُلِّ زَمَانٍ شَدِيدٌ وَالْمُعَذَّبُ فِيهِ دَائِمٌ الثَّانِيَةُ: رَاعَى التَّرْتِيبَ عَلَى أَحْسَنِ وَجْهٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّرْتِيبَ أَنْ لَا يَنْقَطِعَ الْعَذَابُ، وَلَا يَفْتُرَ فَقَالَ لَا يَنْقَطِعُ وَلَا بِأَقْوَى الْأَسْبَابِ وَهُوَ الْمَوْتُ حَتَّى يَتَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ولا يجابون كما قال تعالى: وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزُّخْرُفِ: ٧٧] أَيْ بِالْمَوْتِ الثَّالِثَةُ: فِي الْمُعَذَّبِينَ اكْتَفَى بِأَنَّهُ لَا يَنْقُصُ عَذَابَهُمْ، وَلَمْ يَقُلْ نَزِيدُهُمْ عَذَابًا.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “Ne de onların üzerinden cehennemin azabından bir şey hafifletilir. İşte biz her nankör inkârcıyı böyle cezalandırırız” buyruğunda yani ateşin [azabından hafifletilmez ifadesinde] incelikler vardır: Birincisi: Dünyadaki azap çok sürerse öldürür; şayet öldürmezse beden ona alışır ve kökleşmiş bozuk bir mizaç hâline gelir de azap gören kimse onu hissetmez. Cenâb-ı Hak ahiret ateşinin azabının, ya yok eden ya da bedenin alıştığı dünya azabı gibi olmadığını; bilakis her an şiddetli olduğunu ve azap görenin de onda daimî olduğunu bildirmiştir. İkincisi: Sıralamayı en güzel şekilde gözetmiştir; çünkü tertip, azabın kesilmemesini ve gevşememesini gerektirir. Cenâb-ı Hak azabın en güçlü sebeplerle, yani ölümle bile kesilmeyeceğini, hatta onların ölümü temenni edeceklerini fakat dualarına icabet olunmayacağını bildirmiştir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ve şöyle seslenirler: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin (bizi öldürsün)!'” [Zuhruf, 77] yani ölümle. Üçüncüsü: Azap görenler hakkında onların azabının eksiltilmeyeceğini söylemekle yetinmiş, 'onların azabını artırırız' dememiştir.
وَفِي الْمُثَابِينَ ذَكَرَ الزِّيَادَةَ بِقَوْلِهِ: وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ١٧٣] ثُمَّ لما بين أن عذابهم لا يخفف.
Mükafatlandırılanlar hakkında ise: { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve onlara lütfundan fazlasını da verecektir” [Nisâ, 173] buyruğuyla artışı zikretmiştir. Sonra onların azabının hafifletilmeyeceğini beyan edince:
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٧]
[Fâtır Sûresi, 37. Âyet]
وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)
{ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) } “Onlar orada feryat edip bağırırlar: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da daha önce yaptıklarımızdan farklı olarak salih amel işleyelim!' [Allah şöyle buyurur:] 'Düşünüp öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Ve size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.'” (37)
قال تعالى: وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها أَيْ لَا يُخَفَّفُ وَإِنِ اصْطَرَخُوا وَاضْطَرَبُوا لَا يُخَفِّفُ اللَّهُ مِنْ عِنْدِهِ إِنْعَامًا إِلَى أَنْ يَطْلُبُوهُ بَلْ يَطْلُبُونَ وَلَا يَجِدُونَ وَالِاصْطِرَاخُ مِنَ الصُّرَاخِ وَالصُّرَاخُ صَوْتُ الْمُعَذَّبِ.
Cenâb-ı Hak: { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها } “Onlar orada feryat edip bağırırlar” buyurmuştur; yani [azap] hafifletilmez ve onlar feryat edip çırpınsalar da Allah onlar talep edene dek bir lütuf olarak kendi katından azabı hafifletmez; bilakis onlar talep ederler fakat bulamazlar. Istırah (الِاصْطِرَاخُ), surah (çığlık atmak) kökündendir; surah ise azap görenin sesidir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا أَخْرِجْنا أَيْ صُرَاخُهُمْ بِهَذَا أَيْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا لِأَنَّ صُرَاخَهُمْ كَلَامٌ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِيلَامَهُمْ تَعْذِيبٌ لَا تَأْدِيبٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤَدَّبَ إِذَا قَالَ لِمُؤَدِّبِهِ: لَا أَرْجِعُ إِلَى مَا فَعَلْتُ وَبِئْسَمَا فَعَلْتُ يَتْرُكُهُ، وَأَمَّا الْمُعَذَّبُ فَلَا وَتَرْتِيبُهُ حَسَنٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُخَفِّفُ عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ وَلَا يَعْفُو عَنْهُمْ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنْهُمْ وَعْدًا وَهَذَا لِأَنَّ الْمَحْبُوسَ يَصْبِرُ لَعَلَّهُ يَخْرُجُ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ فَإِذَا طَالَ لُبْثُهُ تَطَلَّبَ الْإِخْرَاجَ مِنْ غَيْرِ قَطِيعَةٍ عَلَى نفسه فإن لم يقده يَقْطَعُ عَلَى نَفْسِهِ قَطِيعَةً وَيَقُولُ أَخْرِجْنِي أَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا.
Cenâb-ı Hakk'ın: { رَبَّنا أَخْرِجْنا } “Rabbimiz! Bizi çıkar” buyruğu, onların feryatlarının bununla olduğunu ifade eder; yani onlar sözlü olarak feryat ettikleri için "Rabbimiz, bizi çıkar" derler. Bunda, onlara acı verilmesinin bir terbiye değil, bir azap olduğuna işaret vardır; zira terbiye edilen kimse kendisini terbiye edene: 'Yaptığıma bir daha dönmeyeceğim, ne kötü yaptım' dediğinde onu bırakır. Azap edilen kimse ise bırakılmaz. Bu ayetin tertibi çok güzeldir; zira Cenâb-ı Hak onların azabını tamamen hafifletmeyeceğini ve onları affetmeyeceğini beyan edince, onlardan bir vaadi de kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Bu şundandır: Hapsedilen kimse belki bir talepte bulunmaksızın çıkarılırım diye sabreder; kalışı uzayınca kendi aleyhine bir taahhütte bulunmaksızın çıkarılmayı talep eder; şayet bu işe yaramazsa kendi aleyhine taahhütte bulunarak 'Beni çıkar, şöyle şöyle yapayım' der.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا ضَالًّا فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ ضَالٌّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ كانَ
Bil ki Allah Teâlâ dünyada sapkın olan kimsenin ahirette de sapkın olduğunu beyan etmiştir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ كانَ }
فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى
{ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “Kim bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür”
[الْإِسْرَاءِ: ٧٢] ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الْعَوْدَ إِلَى الدُّنْيَا بَعِيدٌ مُحَالٌ بِحُكْمِ الْإِخْبَارِ.
[İsrâ, 72]. Sonra onlar [vahyin] haber vermesi hükmüyle dünyaya dönüşün uzak ve imkânsız olduğunu bilmediler.
وَعَلَى هَذَا قَالُوا: نَعْمَلْ صالِحاً جَازِمِينَ مِنْ غَيْرِ اسْتِعَانَةٍ بِاللَّهِ وَلَا مَثْنَوِيَّةٍ فِيهِ، وَلَمْ يَقُولُوا إِنَّ الْأَمْرَ بِيَدِ اللَّهِ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُمْ إِذَا كَانَ اعْتِمَادُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فَقَدْ عَمَّرْنَاكُمْ مِقْدَارًا يُمْكِنُ التَّذَكُّرُ فِيهِ وَالْإِتْيَانُ بِالْإِيمَانِ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْأَعْمَالِ.
Bu sebeple Allah'tan yardım dilemeksizin ve bunda bir ikilik (şüphe) bulunmaksızın kesin bir dille: { نَعْمَلْ صالِحاً } “Salih amel işleyelim” dediler ve işin Allah'ın elinde olduğunu söylemediler. Bunun üzerine Allah onlara şöyle buyurmuştur: Şayet dayanağınız kendi nefisleriniz idiyse, biz size düşünüp öğüt almanın, imana gelmenin ve amellere yönelmenin mümkün olduğu kadar bir ömür vermiştik.
وَقَوْلُهُمْ: غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ إِشَارَةٌ إِلَى ظُهُورِ فَسَادِ عَمَلِهِمْ لَهُمْ وَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَمَا لَمْ يَهْدِهِمْ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَهْدِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، فَمَا قَالُوا رَبُّنَا زِدْتَ لِلْمُحْسِنِينَ حَسَنَاتٍ بِفَضْلِكَ لَا بِعَمَلِهِمْ وَنَحْنُ أَحْوَجُ إِلَى تَخْفِيفِ الْعَذَابِ مِنْهُمْ إِلَى تَضْعِيفِ الثَّوَابِ فَافْعَلْ بِنَا مَا أَنْتَ أَهْلُهُ نَظَرًا إِلَى فَضْلِكَ وَلَا تَفْعَلْ بِنَا مَا نَحْنُ أَهْلُهُ نَظَرًا إِلَى عَدْلِكَ وَانْظُرْ إِلَى مَغْفِرَتِكَ الْهَاطِلَةِ وَلَا تَنْظُرْ إِلَى مَعْذِرَتِنَا الْبَاطِلَةِ، وَكَمَا هَدَى اللَّهُ الْمُؤْمِنَ فِي الدُّنْيَا هَدَاهُ فِي الْعُقْبَى حَتَّى دَعَاهُ بِأَقْرَبِ دُعَاءٍ إِلَى الْإِجَابَةِ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِأَطْيَبِ ثَنَاءٍ عِنْدَ الْإِنَابَةِ فَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ وَقَالُوا رَبُّنَا غَفُورٌ اعْتِرَافًا بِتَقْصِيرِهِمْ شَكُورٌ إِقْرَارًا بِوُصُولِ مَا لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ إِلَيْهِمْ وَقَالُوا: أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ [فاطر:
Onların: { غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Daha önce yaptıklarımızdan farklı olarak” sözleri, amellerinin bozukluğunun kendilerine aşikâr olduğuna işarettir. Sanki Allah Teâlâ dünyada onları hidayete erdirmediği gibi ahirette de hidayete erdirmemiştir; bu yüzden onlar şöyle dememişlerdir: 'Rabbimiz! Sen iyilik yapanların sevaplarını amelleriyle değil, lütfunla artırdın; bizim ise azabın hafifletilmesine olan ihtiyacımız, onların sevabın katlanmasına olan ihtiyacından daha fazladır. O hâlde lütfuna bakarak bize Senin şanına yakışanı yap; adaletine bakıp da bizim müstahak olduğumuzu yapma! Senin sağanak mağfiretine nazar eyle, bizim batıl mazeretimize bakma!' Allah dünyada mümini hidayete erdirdiği gibi ahirette de onu hidayete erdirmiştir; öyle ki mümin, icabete en yakın dua ile O'na dua etmiş ve [Rabbine] yöneliş anında en güzel övgü ile O'nu övmüştür. Nitekim kusurlarını itiraf ederek { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Allah'a hamdolsun” ve 'Rabbimiz Gafûr'dur' demişler; akıllarına dahi gelmeyen şeylerin kendilerine ulaşmasını ikrar ederek 'Şekûr'dur' demişler ve şöyle buyurmuşlardır: { أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ } “Bizi lütfuyla kalınacak yurda yerleştirdi” [Fâtır,
٣٥] أَيْ لَا عَمَلَ لَنَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى نِعَمِ اللَّهِ وَهُمْ قَالُوا: أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً/ إِغْمَاضًا فِي حَقِّ تَعْظِيمِهِ وَإِعْرَاضًا عَنِ الِاعْتِرَافِ بِعَجْزِهِمْ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمَا يُنَاسِبُ عَظَمَتَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ آتَاهُمْ مَا يَتَعَلَّقُ بِقَبُولِ الْمَحَلِّ مِنَ الْعُمْرِ الطَّوِيلِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِالْفَاعِلِ فِي الْمَحَلِّ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﵌ كَفَاعِلِ الْخَيْرِ فِيهِمْ وَمُظْهِرِ السَّعَادَاتِ.
35]; yani Allah'ın nimetlerine nispetle bizim hiçbir amelimiz yoktur. Kâfirler ise O'nu tazim etme hakkını görmezden gelerek ve O'nun azametine uygun bir ameli getirmekten aciz olduklarını itiraf etmekten yüz çevirerek: { أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً } “Bizi çıkar da salih amel işleyelim” dediler. Sonra Cenâb-ı Hak, uzun ömürden ibaret olan mahallin kabiliyetiyle ilgili olanı da mahalde fail olanla ilgili olanı da kendilerine verdiğini beyan etmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlarda hayrı işleyen ve saadetleri ortaya çıkaran fail gibidir.
فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ.
Bunun üzerine Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } “Düşünüp öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Ve size uyarıcı da gelmişti.”
فَإِنَّ الْمَانِعَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ حَيْثُ لَمْ يَتَمَكَّنُوا مِنَ النَّظَرِ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي مُرْشِدِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَتْلُ عَلَيْهِمْ مَا يُرْشِدُهُمْ.
Zira engelleyici husus ya Allah'ın indirdiğini inceleme imkânı bulamamaları bakımından kendilerinde olmalıdır yahut onlara kendilerini irşad edecek şeyleri okumaması bakımından mürşidlerinde olmalıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوا إِشَارَةٌ إِلَى الدَّوَامِ وَهُوَ أَمَرُّ إِهَانَةً، فَمَا لِلظَّالِمِينَ الَّذِينَ وَضَعُوا أَعْمَالَهُمْ وَأَقْوَالَهُمْ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا وَأَتَوْا بِالْمَعْذِرَةِ فِي غَيْرِ وَقْتِهَا مِنْ نَصِيرٍ فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ يَنْصُرُهُمْ، قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ قَوْلُهُ: فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ وَقَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٠] يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الظَّالِمِ الْجَاهِلَ جَهْلًا مُرَكَّبًا، وَهُوَ الَّذِي يَعْتَقِدُ الْبَاطِلَ حَقًّا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ مِنْ نَصِيرٍ أَيْ مِنْ عِلْمٍ يَنْفَعُهُ فِي الْآخِرَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْبُرْهَانَ سُلْطَانًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأْتُونا بِسُلْطانٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٠] وَالسُّلْطَانُ أَقْوَى نَاصِرٍ إِذْ هُوَ الْقُوَّةُ أَوِ الْوِلَايَةُ وَكِلَاهُمَا يَنْصُرُ وَالْحَقُّ التَّعْمِيمُ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَنْصُرُهُ وَلَيْسَ غَيْرُهُ نَصِيرًا فَمَا لَهُمْ مِنْ نَصِيرٍ أَصْلًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [آل عمران: ١٩٢] وَقَالَ: فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ [الروم: ٢٩] وقال هاهنا: فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ أَيْ هَذَا وَقْتُ كَوْنِهِمْ وَاقِعِينَ فِي النَّارِ، فَقَدْ أَيِسَ كُلٌّ مِنْهُمْ مِنْ كَثِيرٍ مِمَّنْ كَانُوا يَتَوَقَّعُونَ مِنْهُمُ النُّصْرَةَ وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا تَوَقُّعُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ: مَا لَكُمْ مِنْ نَصِيرٍ أَصْلًا، وَهُنَاكَ كَانَ الْأَمْرُ مَحْكِيًّا فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي أَوَائِلِ الْحَشْرِ، فَنَفَى مَا كَانُوا يَتَوَقَّعُونَ مِنْهُمُ النصرة وهم آلهتهم. ثم قال تعالى:
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Öyleyse tadın [azabı]! Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” Cenâb-ı Hakk'ın: { فَذُوقُوا } “Öyleyse tadın” buyruğu sürekliliğe işarettir ve bu en acı aşağılamadır. Dolayısıyla amellerini ve sözlerini yerli yerine koymayan, mazereti vakti geçtikten sonra ileri süren zalimlerin, ihtiyaç anında kendilerine yardım edecek hiçbir yardımcısı yoktur. Bazı hikmet ehli şöyle demiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğunda ve { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin yardımcıları yoktur” [Bakara, 270] buyruğunda zalimden muradın cehl-i mürekkep (bilmediğini de bilmeyen) sahibi olması muhtemeldir; o, dünyada batılı hak zanneden kimsedir; onun yardımcısının olmaması ise ahirette kendisine fayda verecek bir ilminin olmaması demektir. Buna delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ bürhanı sultan olarak isimlendirmiştir; nitekim Cenâb-ı Hak: { فَأْتُونا بِسُلْطانٍ } “Bize bir delil getirin” [İbrâhîm, 10] buyurmuştur. Sultan ise en güçlü yardımcıdır; zira o kuvvettir veya yetkidir ve her ikisi de yardım eder. Doğru olan ise bunun genellenmesidir; çünkü Allah ona yardım etmez, O'ndan başkası da yardımcı olamaz, dolayısıyla onların asla hiçbir yardımcısı yoktur. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ Âl-i İmrân Sûresi'nde: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin yardımcıları yoktur” [Âl-i İmrân, 192] ve { فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Allah'ın saptırdığını kim doğru yola erdirebilir? Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” [Rûm, 29] buyurmuş, burada ise: { فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyurmuştur. Yani bu, onların ateşe düştükleri andır; her biri kendilerinden yardım bekledikleri pek çok kimseden ümidini kesmiştir ve sadece Allah'tan beklentileri kalmıştır; bunun üzerine Allah: 'Sizin hiçbir yardımcınız yoktur' buyurmuştur. Orada ise mesele dünyada veya haşrin başlarında nakledilmekteydi; bu yüzden kendilerinden yardım umdukları şeyleri, yani ilahlarını nefyetmiştir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٨]
[Fâtır Sûresi, 38. Âyet]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨)
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Muhakkak O, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.” (38)
تَقْرِيرًا لِدَوَامِهِمْ فِي الْعَذَابِ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى:
Bu, onların azapta sürekli kalacaklarını teyit etmek içindir. Şöyle ki: Allah Teâlâ: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli olan bir kötülüktür” [Şûrâ,
٤٠] وَلَا يُزَادُ عَلَيْهَا، فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: الْكَافِرُ مَا كَفَرَ بِاللَّهِ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُعَذَّبَ إِلَى مِثْلِ تِلْكَ الْأَيَّامِ، فَقَالَ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عليه غيب السموات فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا فِي الصُّدُورِ، وَكَانَ يَعْلَمُ مِنَ الْكَافِرِ أَنَّ فِي قَلْبِهِ تَمَكُّنُ الْكُفْرِ بِحَيْثُ لَوْ دَامَ إِلَى الْأَبَدِ لَمَا أَطَاعَ اللَّهَ وَلَا عَبَدَهُ.
40] buyurmuş ve onun üzerine fazlalık konulmaz. Eğer birisi: 'Kâfir Allah'ı ancak sayılı günlerde inkâr etmiştir; o hâlde o günler kadarı dışında azap görmemesi gerekirdi' derse, Cenâb-ı Hak göklerin gaybının Allah'a gizli kalmadığını, dolayısıyla sinelerdekilerin de O'na gizli kalmayacağını bildirmiştir. Allah kâfirin kalbinde küfrün öyle kökleştiğini biliyordu ki, şayet sonsuza dek yaşasa dahi asla Allah'a itaat etmez ve O'na ibadet etmezdi.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِذاتِ الصُّدُورِ
Cenâb-ı Hakk'ın: { بِذاتِ الصُّدُورِ } “sinelerin özünü” buyruğunda,
مَسْأَلَةٌ قَدْ ذَكَرْنَاهَا مَرَّةً وَنُعِيدُهَا أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الصُّدُورُ هِيَ ذَاتُ اعْتِقَادَاتٍ وَظُنُونٍ، فَكَيْفَ سَمَّى اللَّهُ الِاعْتِقَادَاتِ بِذَاتِ الصُّدُورِ؟ / وَيُقَرِّرُ السُّؤَالَ قَوْلُهُمْ أَرْضٌ ذَاتُ أَشْجَارٍ وَذَاتُ جَنًى إِذَا كَانَ فِيهَا ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ الصَّدْرُ فِيهِ اعْتِقَادٌ فَهُوَ ذُو اعْتِقَادٍ، فَيُقَالُ لَهُ لَمَّا كَانَ اعْتِبَارُ الصَّدْرِ بِمَا فِيهِ صَارَ مَا فِيهِ كَالسَّاكِنِ الْمَالِكِ حَيْثُ لَا يُقَالُ الدَّارُ ذَاتُ زَيْدٍ، وَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ زَيْدٌ ذُو دَارٍ وَمَالٍ وَإِنْ كان هو فيها.
bir kere zikrettiğimiz ve tekrar edeceğimiz bir mesele vardır: Birisi şöyle diyebilir: İnançlar ve zanlar sinelerin sahibidir (içinde bulunan şeylerdir); o hâlde Allah inançları nasıl 'sinelerin zâtı / özü' diye isimlendirmiştir? Bir yerde ağaç veya meyve bulunduğunda أَرْضٌ ذَاتُ أَشْجَارٍ (ağaçlı yer) ve ذَاتُ جَنًى (meyveli yer) şeklindeki sözleri bu soruyu pekiştirir; zira sinede de inanç vardır, dolayısıyla o inanç sahibidir. Buna cevaben denilir ki: Göğsün itibarı içindekiyledir; bu sebeple içindeki şey orada sakin olan malik gibi olmuştur. Nitekim eve 'Zeyd'in zâtı/sahibi' denilmez de, Zeyd evin içinde bulunsa bile 'Zeyd ev ve mal sahibidir (zû dâr)' denilmesi sahihtir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٩]
[Fâtır Sûresi, 39. Âyet]
هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere küfürleri, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz; kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz.” (39)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ.
Daha sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur.”
تَقْرِيرًا لِقَطْعِ حُجَّتِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَمَّا قالوا: رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً [فاطر: ٣٧] وقال تعالى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ [فاطر: ٣٧] إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ التَّمْكِينَ وَالْإِمْهَالَ مُدَّةٌ يُمْكِنُ فِيهَا الْمَعْرِفَةُ قَدْ حَصَلَ وَمَا آمَنْتُمْ وَزَادَ عليه بقوله: وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ [فاطر: ٣٧] أَيْ آتَيْنَاكُمْ عُقُولًا، وَأَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ مَنْ يُؤَيِّدُ الْمَعْقُولَ بِالدَّلِيلِ الْمَنْقُولِ زَادَ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ أَيْ نَبَّهَكُمْ بِمَنْ مَضَى وَحَالِ مَنِ انْقَضَى فَإِنَّكُمْ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ لَكُمْ عِلْمٌ بِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ أُهْلِكَ لَكَانَ عِنَادُكُمْ أَخْفَى وَفَسَادُكُمْ أَخَفَّ، لَكِنْ أُمْهِلْتُمْ وَعُمِّرْتُمْ وَأُمِرْتُمْ عَلَى لِسَانِ الرُّسُلِ بِمَا أُمِرْتُمْ وَجُعِلْتُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ، أَيْ خَلِيفَةً بَعْدَ خَلِيفَةٍ تَعْلَمُونَ حَالَ الْمَاضِينَ وَتُصْبِحُونَ بِحَالِهِمْ رَاضِينَ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً لِأَنَّ الْكَافِرَ السَّابِقَ كَانَ مَمْقُوتًا كَالْعَبْدِ الَّذِي لَا يَخْدِمُ سَيِّدَهُ وَاللَّاحِقُ الَّذِي أَنْذَرَهُ الرَّسُولُ وَلَمْ يَنْتَبِهْ أَمْقَتُ كَالْعَبْدِ الَّذِي يَنْصَحُهُ النَّاصِحُ وَيَأْمُرُهُ بِخِدْمَةِ سَيِّدِهِ وَيَعِدُهُ وَيُوعِدُهُ وَلَا يَنْفَعُهُ النُّصْحُ وَلَا يُسْعِدُهُ وَالتَّالِي لَهُمُ الَّذِي رَأَى عَذَابَ مَنْ تَقَدَّمَ وَلَمْ يَخْشَ عَذَابُهُ أَمْقَتُ الْكُلِّ.
Bu, onların hüccetlerini kesip atmayı teyit içindir. Zira onlar: { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً } “Rabbimiz! Bizi çıkar da salih amel işleyelim” [Fâtır, 37] dediklerinde, Cenâb-ı Hak: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ } “Düşünüp öğüt alacak kadar bir ömür vermedik mi size?” [Fâtır, 37] buyurarak marifetin mümkün olduğu bir süre boyunca imkân ve mühletin gerçekleştiğine, fakat iman etmediğinize işaret etmiştir. Buna { وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } “Ve size uyarıcı da gelmişti” [Fâtır, 37] buyruğuyla ilavede bulunmuştur; yani size akıllar verdik ve akılla kavrananı naklî delille destekleyen kimseyi gönderdik. Cenâb-ı Hak buna: { هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur” buyruğuyla ziyade yapmıştır; yani sizden önce geçenlerle ve ömrü tükenenlerin hâliyle sizi uyardı. Zira peygamberleri yalanlayanların helak edildiğine dair bir bilgiye sahip olmasaydınız, inadınız daha gizli ve fesadınız daha hafif olurdu. Lakin size mühlet verildi, ömür bahşedildi, peygamberlerin diliyle emredildiğiniz şeylerle emrolundunuz ve yeryüzünde halifeler kılındınız; yani geçmişlerin durumunu bilen ve onların durumundan razı olarak sabahlayan bir neslin ardından gelen bir diğer nesil kılındınız. Bütün bunlardan sonra kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. { وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً } “Kâfirlere küfürleri, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz.” Çünkü önceki kâfir, efendisine hizmet etmeyen köle gibi gazaba uğramıştı; peygamberin uyardığı ve uyanmayan sonraki kâfir ise, nasihatçinin kendisine nasihat ettiği, efendisine hizmet etmesini emrettiği, vaatte bulunup tehdit ettiği hâlde nasihatin fayda vermediği ve kendisini mutlu etmediği köle gibi daha çok gazaba uğrayandır; öncekilerin azabını görüp de O'nun azabından korkmayan en sonraki ise hepsinden daha fazla gazaba uğrayandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً أَيِ الْكُفْرُ لَا يَنْفَعُ عِنْدَ اللَّهِ حَيْثُ لَا يَزِيدُ إِلَّا الْمَقْتَ، وَلَا يَنْفَعُهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ حَيْثُ لَا يُفِيدُهُمْ إِلَّا الْخَسَارَةَ، فَإِنَّ الْعُمْرَ كَرَأْسِ مَالٍ مَنِ اشْتَرَى بِهِ رِضَا اللَّهِ رَبِحَ، وَمَنِ اشْتَرَى بِهِ سُخْطَهُ خسر. ثم قال تعالى:
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً } “Kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz.” Yani küfür, gazaptan başka bir şeyi artırmadığı için Allah katında fayda vermediği gibi; kendilerine ziyandan başka bir fayda sağlamadığı için kendi nefislerinde de fayda vermez. Zira ömür bir sermaye gibidir; onunla Allah'ın rızasını satın alan kimse kâr etmiş, onunla O'nun gazabını satın alan kimse ise hüsrana uğramıştır. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٠]
[Fâtır Sûresi, 35. Âyet]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Gösterin bana, yerden neyi yaratmışlar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler? Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaad etmezler.'” (40)
تَقْرِيرًا لِلتَّوْحِيدِ وَإِبْطَالًا لِلْإِشْرَاكِ، وَقَوْلُهُ: أَرَأَيْتُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ أَخْبِرُونِي، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ يَسْتَدْعِي جَوَابًا، يَقُولُ الْقَائِلُ أَرَأَيْتَ مَاذَا فَعَلَ زَيْدٌ؟ فَيَقُولُ السَّامِعُ بَاعَ أَوِ اشْتَرَى، وَلَوْلَا تَضَمُّنُهُ مَعْنَى أَخْبِرْنِي وَإِلَّا لَمَا كَانَ الْجَوَابُ إِلَّا قَوْلَهُ لَا أَوْ نَعَمْ، وَقَوْلُهُ: شُرَكاءَكُمُ إِنَّمَا أَضَافَ الشُّرَكَاءَ إِلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْأَصْنَامَ فِي الْحَقِيقَةِ لَمْ
Bu, tevhidi perçinlemek ve şirki iptal etmek içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَرَأَيْتُمْ } “Gördünüz mü?” buyruğundan murat 'Bana haber verin' demektir; zira istifham (soru) bir cevap talep eder. Nitekim bir kimse 'Zeyd'in ne yaptığını gördün mü / bana söyle?' der, dinleyen de 'Sattı veya satın aldı' der. Şayet bu 'Bana haber ver' anlamını içermeseydi, cevap ancak 'Hayır' veya 'Evet' demekten ibaret olurdu. Cenâb-ı Hakk'ın: { شُرَكاءَكُمُ } “ortaklarınızı” buyruğunda ortakları onlara izafe etmesi, putların gerçekte
تَكُنْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ، وَإِنَّمَا هُمْ جَعَلُوهَا شُرَكَاءَ، فَقَالَ شُرَكَاءَكُمْ، أَيِ الشُّرَكَاءَ بِجَعْلِكُمْ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ شُرَكَاءَكُمْ، أَيْ شُرَكَاءَكُمْ فِي النَّارِ لِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] وَهُوَ قَرِيبٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ بَعِيدٌ لِاتِّفَاقِ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى الْأَوَّلِ وَقَوْلُهُ: أَرُونِي بَدَلٌ عَنْ أَرَأَيْتُمْ لِأَنَّ كِلَيْهِمَا يُفِيدُ مَعْنَى أَخْبِرُونِي، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ: أَرَأَيْتُمْ استفهام حقيقي وأَرُونِي أَمْرُ تَعْجِيزٍ لِلتَّبْيِينِ، فَلَمَّا قَالَ:
Allah'ın ortakları olmayıp bilakis onların putları ortaklar kılmış olması bakımındandır. Bu sebeple 'ortaklarınızı', yani sizin kılmanızla ortak olanları buyurmuştur. 'Ortaklarınızı' ifadesinin, { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ, 98] buyruğu gereğince ateşteki ortaklarınız anlamına gelmesi de muhtemeldir ve bu [anlam] yakındır; ancak müfessirlerin birinci görüş üzerinde ittifak etmeleri sebebiyle uzak olduğu da söylenebilir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَرُونِي } “Gösterin bana” buyruğu { أَرَأَيْتُمْ } “Gördünüz mü?” ifadesinden bedeldir; zira her ikisi de 'bana haber verin' manasını ifade eder. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Cenâb-ı Hakk'ın { أَرَأَيْتُمْ } sözü hakiki bir soru, { أَرُونِي } sözü ise beyan için bir ta'ciz (aciz bırakma) emridir. Cenâb-ı Hak:
أَرَأَيْتُمْ يَعْنِي أَعَلِمْتُمْ هَذِهِ الَّتِي تَدْعُونَهَا كَمَا هِيَ وَعَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْعَجْزِ أَوْ تَتَوَهَّمُونَ فِيهَا قُدْرَةً، فَإِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَهَا عَاجِزَةً فَكَيْفَ تَعْبُدُونَهَا؟ وَإِنْ كَانَ وَقَعَ لَكُمْ أَنَّ لَهَا قُدْرَةً فَأَرُونِي قُدْرَتَهَا فِي أَيِّ شَيْءٍ هِيَ، أَهِيَ فِي الْأَرْضِ، كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ إِلَهُ السَّمَاءِ وَهَؤُلَاءِ آلِهَةُ الْأَرْضِ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا أُمُورُ الْأَرْضِ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالْأَصْنَامِ صورها؟ أم هي في السموات، كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ السَّمَاءَ خُلِقَتْ بِاسْتِعَانَةِ الملائكة والملائكة شركاء في خلق السموات، وَهَذِهِ الْأَصْنَامَ صُوَرُهَا؟ أَمْ قُدْرَتُهَا فِي الشَّفَاعَةِ لَكُمْ، كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا خَلَقُوا شَيْئًا وَلَكِنَّهُمْ مُقَرَّبُونَ عِنْدَ اللَّهِ فَنَعْبُدُهَا لِيَشْفَعُوا لَنَا، فَهَلْ مَعَهُمْ كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ فِيهِ إِذْنُهُ لَهُمْ بِالشَّفَاعَةِ؟ وَقَوْلُهُ: أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فِي الْعَائِدِ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الشُّرَكَاءِ، أَيْ هَلْ آتَيْنَا الشُّرَكَاءَ كِتَابًا وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، أَيْ هَلْ آتَيْنَا الْمُشْرِكِينَ كِتَابًا وَعَلَى الْأَوَّلِ فَمَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَا، أَيْ هَلْ مَعَ مَا جُعِلَ شَرِيكًا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ فِيهِ أَنَّ لَهُ شَفَاعَةً عِنْدَ اللَّهِ، فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَعَلَى الثَّانِي مَعْنَاهُ أَنَّ عِبَادَةَ هَؤُلَاءِ إِمَّا بِالْعَقْلِ وَلَا عَقْلَ لِمَنْ يَعْبُدُ مَنْ لَمْ يَخْلُقْ مِنَ الْأَرْضِ جُزْءًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَلَا فِي السَّمَاءِ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَإِمَّا بِالنَّقْلِ وَنَحْنُ مَا آتَيْنَا الْمُشْرِكِينَ كِتَابًا فِيهِ أَمْرُنَا بِالسُّجُودِ لِهَؤُلَاءِ وَلَوْ أَمَرْنَا لَجَازَ كَمَا أَمَرْنَا بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَإِلَى جِهَةِ الْكَعْبَةِ، فَهَذِهِ الْعِبَادَةُ لَا عَقْلِيَّةٌ وَلَا نَقْلِيَّةٌ فَوَعْدُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا لَيْسَ إِلَّا غُرُورًا غرهم الشيطان وزين لهم عبادة الأصنام.
{ أَرَأَيْتُمْ } “Gördünüz mü?” buyurduğunda; yani 'Kendisine dua ettiğiniz bu şeylerin acziyetini olduğu gibi ve bulunduğu hâl üzere bildiniz mi, yoksa onlarda bir güç mü vehmediyorsunuz? Eğer onların aciz olduğunu biliyorsanız o hâlde onlara nasıl ibadet ediyorsunuz? Şayet onlarda bir güç bulunduğunu düşündüyseniz, o hâlde onların gücünün neyde olduğunu bana gösterin! Bazılarının: 'Allah göğün ilahıdır, bunlar da yerin ilahlarıdır' dediği gibi yeryüzünde midir? —ki onlar yeryüzünün işlerinin yıldızlardan olduğunu ve putların da onların suretleri olduğunu söyleyenlerdir—. Yoksa bazılarının: 'Gök meleklerin yardımıyla yaratılmıştır; melekler göklerin yaratılmasında ortaktır ve bu putlar da onların suretleridir' dediği gibi göklerde midir? Yoksa bazılarının: 'Melekler bir şey yaratmamıştır lakin onlar Allah katında yakın kılınmışlardır; dolayısıyla bize şefaat etsinler diye onlara ibadet ediyoruz' dediği gibi onların gücü size şefaat etmede midir? Öyleyse yanlarında Allah'tan kendilerine şefaat etme izni veren bir kitap mı vardır?' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً } “Yoksa onlara bir kitap mı verdik” buyruğundaki zamirin merciinde iki vecih vardır: Birincisi: Ortaklara râcidir; yani 'Yoksa o ortaklara bir kitap mı verdik?' demektir. İkincisi: Müşriklere râcidir; yani 'Yoksa o müşriklere bir kitap mı verdik?' demektir. Birinci veche göre anlamı zikrettiğimiz gibidir; yani ortak kılınan şeyin yanında Allah katında bir şefaati bulunduğuna dair Allah'tan bir kitap mı vardır? Zira hiç kimse O'nun izni olmaksızın O'nun katında şefaat edemez. İkinci veche göre ise anlamı şöyledir: Bunlara ibadet etmek ya akıl iledir —ki yeryüzünden hiçbir parçayı ve gökte de hiçbir şeyi yaratmamış olana ibadet eden kimsede akıl yoktur— yahut nakil iledir; biz ise müşriklere bunlara secde etmemizi emrettiğimiz bir kitap vermiş değiliz. Şayet emretseydik, Âdem'e ve Kâbe cihetine secde etmeyi emrettiğimiz gibi caiz olurdu. Dolayısıyla bu ibadet ne aklîdir ne de naklîdir; o hâlde bazısının bazısına vaadi, şeytanın onları aldattığı ve putlara ibadeti kendilerine süslediği bir aldatmacadan başka bir şey değildir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤١]
[Fâtır Sûresi, 41. Âyet]
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١) } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır.” (41)
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ لَمَّا بَيَّنَ شِرْكَهُمْ قَالَ مُقْتَضَى شِرْكِهِمْ زوال السموات وَالْأَرْضِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا/ لِلرَّحْمنِ وَلَداً [مَرْيَمَ: ٩٠، ٩١] وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً كَانَ حَلِيمًا مَا تَرَكَ تَعْذِيبَهُمْ إِلَّا حِلْمًا مِنْهُ وَإِلَّا كَانُوا يَسْتَحِقُّونَ إِسْقَاطَ السَّمَاءِ وَانْطِبَاقَ الْأَرْضِ عَلَيْهِمْ وَإِنَّمَا أَخَّرَ إِزَالَةَ السموات إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ حِلْمًا، وَتَحْتَمِلُ الْآيَةُ وَجْهًا ثَالِثًا:
Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Cenâb-ı Hak onların şirkini beyan edince, onların şirk koşmasının gereğinin göklerin ve yerin yok olup gitmesi olduğunu bildirmiştir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti!” [Meryem, 90-91]. Ayetin sonundaki Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır” buyruğu da buna delalet eder. O halîmdir; onlara azap etmeyi ancak hilminden ötürü terk etmiştir, aksi takdirde onlar göğün üzerlerine düşürülmesini ve yerin onları yutmasını hak etmişlerdi. Göklerin yok edilmesini kıyametin kopuşuna kadar ertelemesi ancak hilmi sebebiyledir. Ayetin üçüncü bir veçhe ihtimali daha vardır:
وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ التَّسْلِيمِ وَإِثْبَاتِ الْمَطْلُوبِ عَلَى تَقْدِيرِ التَّسْلِيمِ أَيْضًا كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ شُرَكَاؤُكُمْ مَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا فِي السَّمَاءِ جُزْءًا وَلَا قَدَرُوا عَلَى الشَّفَاعَةِ، فَلَا عِبَادَةَ لَهُمْ. وَهَبْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ فَهَلْ يَقْدِرُونَ على إمساك السموات وَالْأَرْضِ؟ وَلَا يُمْكِنُهُمُ الْقَوْلُ بِأَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَقُولُونَ بِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ فَإِذَا تَبَيَّنَ أَنْ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ غَيْرَهُ لَمْ يَخْلُقْ مِنَ الْأَشْيَاءِ وَإِنْ قَالَ الْكَافِرُ بِأَنَّ غَيْرَهُ خَلَقَ فَمَا خَلَقَ مِثْلَ مَا خَلَقَ فَلَا شَرِيكَ لَهُ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا، حَلِيمًا حَيْثُ لَمْ يُعَجِّلْ فِي إِهْلَاكِهِمْ بَعْدَ إِصْرَارِهِمْ عَلَى إِشْرَاكِهِمْ وَغَفُورًا يَغْفِرُ لِمَنْ تَابَ وَيَرْحَمُهُ وَإِنِ استحق العقاب. ثم قال تعالى:
O da bunun farz-ı muhal (karşı tarafın iddiasını teslim etme) bâbından olması ve teslim takdiri üzerinde dahi matlubun ispat edilmesidir. Sanki Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: Sizin ortaklarınız yeryüzünden hiçbir şey, gökte de bir parça yaratmamışlardır ve şefaate de güç yetiremezler; dolayısıyla onlara ibadet edilmez. Farz edin ki onlar bir şeyler yapmış olsunlar; peki gökleri ve yeri tutmaya güçleri yeter mi? Güç yetirdiklerini söylemeleri ise mümkün değildir; çünkü onlar bunu söylemiyorlardı; nitekim Cenâb-ı Hak onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân, 25]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } “Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz” buyruğu da bunu destekler. Başkasının hiçbir şey yaratmaması cihetiyle Allah'tan başka ilah olmadığı ortaya çıkınca ve kâfir başkasının yarattığını söylese bile O'nun yarattığı gibi yaratamayacağı sabit olunca, O'nun hiçbir ortağı yoktur. Şüphesiz O halîmdir, çok bağışlayandır; şirklerinde ısrar etmelerinden sonra onları helak etmekte acele etmemesi bakımından halîmdir; tövbe eden kimseyi bağışlaması ve cezayı hak etmiş olsa dahi ona merhamet etmesi bakımından da gafûrdur. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Fâtır Sûresi, 42-43. Âyetler]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) } “Kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onlara nefretten ve uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadı. (42) Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [için böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer. Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın; sen Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın. (43)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ إلى قوله تعالى إِلَّا نُفُوراً] لَمَّا بَيَّنَ إِنْكَارَهُمْ لِلتَّوْحِيدِ ذَكَرَ تَكْذِيبَهُمْ لِلرَّسُولِ وَمُبَالَغَتَهُمْ فِيهِ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُقْسِمُونَ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَ الرُّسُلَ إِذَا تَبَيَّنَ لَهُمْ كَوْنُهُمْ رُسُلًا وَقَالُوا: إِنَّمَا نُكَذِّبُ بِمُحَمَّدٍ ﵌ لِكَوْنِهِ كَاذِبًا، وَلَوْ تَبَيَّنَ لَنَا كَوْنُهُ رَسُولًا لَآمَنَّا كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها [الْأَنْعَامِ: ١٠٩] وَهَذَا مُبَالَغَةٌ مِنْهُمْ فِي التَّكْذِيبِ، كَمَا أَنَّ مَنْ يُنْكِرُ دِينَ إِنْسَانٍ قَدْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ لَهُ شَيْئًا عَلَيَّ لَقَضَيْتُهُ وَزِدْتُ لَهُ، إِظْهَارًا لِكَوْنِهِ مُطَالِبًا بالباطل، فكذلك هاهنا عَانَدُوا وَقَالُوا وَاللَّهِ لَوْ جَاءَنَا رَسُولٌ لَكُنَّا أَهْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ أَيْ مُحَمَّدٌ ﵌ جاءهم أي صح مجيؤه لَهُمْ بِالْبَيِّنَةِ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا، فَإِنَّهُمْ قَبْلَ الرِّسَالَةِ كَانُوا كَافِرِينَ بِاللَّهِ وَبَعْدَهَا صَارُوا كَافِرِينَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَلِأَنَّهُمْ قَبْلَ الرِّسَالَةِ مَا كَانُوا مُعَذَّبِينَ كَمَا صَارُوا بَعْدَ الرِّسَالَةِ وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا يَلْعَنُونَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى عَلَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِرُسُلِهِمْ لَمَّا جَاءُوهُمْ وَقَالُوا لَوْ جَاءَنَا رَسُولٌ لَأَطَعْنَاهُ/ وَاتَّبَعْنَاهُ، وَهَذَا فِيهِ إِشْكَالٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ مُطْلَقًا، فَكَيْفَ كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِالرُّسُلِ، فَمِنْ أَيْنَ عَرَفُوا أَنَّ الْيَهُودَ كَذَّبُوا وَمَا جَاءَهُمْ كِتَابٌ وَلَوْلَا كِتَابُ اللَّهِ وَبَيَانُ رَسُولِهِ مِنْ أَيْنَ كَانَ يَعْلَمُ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ صَدَّقُوا شَيْئًا وَكَذَّبُوا فِي شَيْءٍ؟ بَلِ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ لَوْ جَاءَنَا رَسُولٌ لَا نُنْكِرُهُ وَإِنَّمَا نُنْكِرُ كَوْنَ مُحَمَّدٍ رَسُولًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَاذِبٌ وَلَوْ صَحَّ كَوْنُهُ رَسُولًا لَآمَنَّا وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ أي فلما صح لهم مجيؤه بِالْمُعْجِزَةِ، وَفِي قَوْلِهِ: أَهْدى وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَهْدَى مِمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ وَعَلَى هذا فقوله: مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ للنبيين كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ زَيْدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً أَيْ صَارُوا أَضَلَّ مِمَّا كَانُوا وَكَانُوا يَقُولُونَ نَكُونُ أَهْدَى وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنْ نَكُونَ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ زَيْدٌ أَوْلَى مِنْ عَمْرٍو، وَفِي الْأُمَمِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْعُمُومَ أَيْ أَهْدَى مِنْ أَيِّ إِحْدَى الْأُمَمِ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ أَيْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمَنْ كَانَ فِي زَمَانِهِمْ.
[Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ } “Kendilerine bir uyarıcı gelirse... var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğundan { إِلَّا نُفُوراً } “...nefretten başka bir şey artırmadı” buyruğuna kadar olan kısım hakkında:] Cenâb-ı Hak onların tevhidi inkârlarını beyan edince, Peygamber'i yalanlamalarını ve bu husustaki aşırılıklarını zikretmiştir; zira onlar, peygamber oldukları kendilerine açıklanırsa peygamberleri yalanlamayacaklarına dair yemin ediyor ve: 'Biz Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ancak yalancı olduğu için yalanlıyoruz; şayet bize onun peygamber olduğu açıklansaydı iman ederdik' diyorlardı; nitekim Cenâb-ı Hak onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [En'âm, 109]. Bu, onların yalanlamadaki aşırılıklarıdır. Nitekim bir kimsenin borcunu inkâr eden kişi, onun batıl bir talepte bulunduğunu göstermek için 'Vallahi, onun bende bir hakkı olduğunu bilsem onu öder ve fazlasını da veririm' diyebilir; işte burada da onlar aynı şekilde inat edip 'Vallahi bize bir peygamber gelseydi ümmetlerin en doğru yolda olanı olurduk' dediler. Kendilerine bir uyarıcı, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelip açık delillerle gelişi kesinleşince bu, onların nefret ve kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı. Zira onlar peygamberlikten önce Allah'ı inkâr ediyorlardı; ondan sonra ise hem Allah'ı hem de Resûlü'nü inkâr eder oldular ve peygamberlikten önce peygamberlikten sonraki gibi azaba uğratılacak değillerdi. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Mekke ehli, kendilerine peygamberleri geldiğinde onları yalanladıkları için Yahudi ve Hristiyanlara lanet okuyor ve 'Bize bir peygamber gelseydi ona itaat eder ve uyardık' diyorlardı. Bu görüşte şöyle bir müşkillik vardır: Müşrikler peygamberliği ve haşri mutlak olarak inkâr ediyorlardı; o hâlde peygamberleri nasıl ikrar ediyorlardı? Kendilerine bir kitap gelmediği hâlde Yahudilerin yalanladığını nereden bildiler? Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün açıklaması olmasaydı, müşrikler onların bir şeyi tasdik edip bir şeyde yalan söylediklerini nereden bileceklerdi? Bilakis kastedilen zikrettiğimiz husustur; yani onlar: 'Biz bize bir peygamber gelirse onu inkâr etmeyiz; biz Muhammed'in peygamber oluşunu ancak yalancı olması bakımından inkâr ediyoruz, şayet onun peygamber olduğu sabit olsaydı iman ederdik' diyorlardı. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ } “Fakat kendilerine gelince” buyruğu, yani mucize ile gelişi kendilerine sabit olunca demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَهْدى } “daha doğru yolda” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Üzerinde bulunduğumuz durumdan daha doğru yolda olacağımız kastedilmiştir; buna göre { مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ } “ümmetlerden herhangi birinden” sözü peygamberler içindir; nitekim bir kimsenin 'Zeyd Müslümanlardandır' demesi gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onlara nefretten ve uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadı” buyruğu da buna delalet eder; yani bulundukları hâlden daha sapkın oldular, oysa 'Daha doğru yolda olacağız' diyorlardı. İkincisi: Bir kimsenin 'Zeyd Amr'dan daha evladır' demesi gibi 'Ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda oluruz' anlamının kastedilmiş olmasıdır. 'el-Ümem' (الأمم) lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Umûmun kastedilmiş olmasıdır; yani 'herhangi bir ümmetten daha doğru yolda' demektir ve bunda bir tariz (dokundurma) vardır. İkincisi: Ahd-i zihnînin kastedilmiş olmasıdır; yani Muhammed'in, Mûsâ'nın, Îsâ'nın ümmeti ve onların zamanında bulunan kimselerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَنَصْبُهُ يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ حَالًا أَيْ مُسْتَكْبِرِينَ فِي الْأَرْضِ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ أَيْ لِلِاسْتِكْبَارِ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ بَدَلًا عَنِ النفور وقوله: الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِضَافَةُ الْجِنْسِ إِلَى نَوْعِهِ كَمَا يُقَالُ عِلْمُ الْفِقْهِ وَحِرْفَةُ الْحِدَادَةِ وَتَحْقِيقُهُ أَنْ يُقَالَ مَعْنَاهُ وَمَكَرُوا مَكْرًا سَيِّئًا ثُمَّ عُرِّفَ لِظُهُورِ مَكْرِهِمْ، ثُمَّ تُرِكَ التَّعْرِيفُ بِاللَّامِ وَأُضِيفَ إِلَى السيء لكون السوء فيه أَبْيَنَ الْأُمُورِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ الْمَكْرَ يُسْتَعْمَلُ اسْتِعْمَالَ الْعَمَلِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئاتِ [فَاطِرٍ: ١٠] أَيْ يَعْمَلُونَ السيئات، ومكرهم السيء، وَهُوَ جَمِيعُ مَا كَانَ يَصْدُرُ مِنْهُمْ مَنِ الْقَصْدِ إِلَى الْإِيذَاءِ وَمَنْعِ النَّاسِ مِنَ الدُّخُولِ فِي الْإِيمَانِ وَإِظْهَارِ الْإِنْكَارِ، ثُمَّ قَالَ: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ أَيْ لَا يُحِيطُ إِلَّا بِفَاعِلِهِ وَفِي قَوْلِهِ: وَلا يَحِيقُ وَقَوْلُهُ: إِلَّا بِأَهْلِهِ فَوَائِدُ، أَمَّا فِي قَوْلِهِ: يَحِيقُ فَهِيَ أَنَّهَا تُنْبِئُ عَنِ الْإِحَاطَةِ الَّتِي هِيَ فَوْقَ اللُّحُوقِ
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde büyüklük taslamak [için böyle yaptılar].” Bu kelimenin mansûb oluşu üç veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Hâl olmasıdır; yani 'yeryüzünde büyüklük taslayanlar olarak' demektir. İkincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; yani 'büyüklük taslamak için' demektir. Üçüncüsü: Nefretten bedel olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { الْمَكْرُ السَّيِّئُ } “kötü tuzak” buyruğu ise, 'fıkıh ilmi' ve 'demircilik zanaatı' denildiği gibi cinsin nev'ine izafetidir. Bunun tahkiki şöyle demektir: Anlamı 'kötü bir tuzak kurdular' demektir; sonra tuzaklarının aşikâr olması sebebiyle marife kılınmış, ardından lâm ile marife kılınması terk edilip kötülük onda en belirgin vasıf olduğu için 'es-Seyyi'' kelimesine izafe edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri tuzak kuranlar” [Fâtır, 10] yani kötü amelleri işleyenler buyruğunda zikrettiğimiz üzere 'el-Mekr'in amel anlamında kullanılmış olması da muhtemeldir; onların kötü tuzakları ise, insanlara eziyet etmeye, onları imana girmekten alıkoymaya ve inkârı açığa vurmaya yönelik kendilerinden sâdır olan her şeydir. Sonra Cenâb-ı Hak: { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” yani ancak onu yapanı kuşatır buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يَحِيقُ } ve { إِلَّا بِأَهْلِهِ } buyruklarında faydalar vardır: { يَحِيقُ } buyruğundaki faydaya gelince; o, sadece yetişip dokunmanın (lühûk) ötesinde olan tam bir kuşatmayı haber vermesidir.
وَفِيهِ مِنَ التَّحْذِيرِ مَا لَيْسَ فِي قَوْلِهِ وَلَا يَلْحَقُ أَوْ وَلَا يَصِلُ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: بِأَهْلِهِ فَفِيهِ مَا لَيْسَ فِي قَوْلِ القائل ولا يحيق المكر السيء إِلَّا بِالْمَاكِرِ، كَيْ لَا يَأْمَنَ الْمُسِيءُ فَإِنَّ من أساء ومكره سيء آخَرُ قَدْ يَلْحَقُهُ جَزَاءً عَلَى سَيِّئَةٍ، وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ سَيِّئًا فَلَا يَكُونُ أَهْلًا فيأمن المكر السيء، وَأَمَّا فِي النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ فَفَائِدَتُهُ الْحَصْرُ بِخِلَافِ ما يقول القائل المكر السيء يَحِيقُ بِأَهْلِهِ، فَلَا يُنْبِئُ عَنْ عَدَمِ الْحَيْقِ بِغَيْرِ أَهْلِهِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: كَثِيرًا مَا نَرَى أَنَّ الْمَاكِرَ يَمْكُرُ وَيُفِيدُهُ الْمَكْرُ وَيَغْلِبُ الْخَصْمَ بِالْمَكْرِ وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ ذَلِكَ، فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: إِنَّ الْمَكْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ الْمَكْرُ الَّذِي مكروه مع النبي ﵌ مِنَ الْعَزْمِ عَلَى الْقَتْلِ وَالْإِخْرَاجِ وَلَمْ يَحِقْ إِلَّا بِهِمْ، حَيْثُ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وغيره وثانيها: هو أن نقول المكر السيء عَامٌّ وَهُوَ الْأَصَحُّ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﵇ نَهَى عَنِ الْمَكْرِ
Bunda, 'ulaşmaz' veya 'varmaz' sözünde bulunmayan bir sakındırma vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِأَهْلِهِ } “sahibine” buyruğuna gelince; bunda da bir kimsenin 'Kötü tuzak ancak tuzak kuranı kuşatır' sözünde bulunmayan bir incelik vardır; ta ki kötülük yapan kimse güvende hissetmesin. Zira kötülük yapan kimseye, bir başkasının kötü tuzağı, yaptığı kötülüğün bir cezası olarak isabet edebilir. Şayet kötü biri değilse buna ehil olmaz ve böylece kötü tuzaktan emin olur. Nefiy (olumsuzluk) ve ispatta (olumlulukta) ise hasr (kasıt/sınırlandırma) faydası vardır; bu, bir kimsenin 'Kötü tuzak sahibini kuşatır' sözünden farklıdır, zira o söz ehli olmayanı kuşatmayacağını bildirmez. Eğer birisi: 'Çoğu zaman tuzak kuranın tuzak kurduğunu, tuzağın ona fayda verdiğini ve hasmını tuzakla mağlup ettiğini görüyoruz; oysa ayet bunun böyle olmadığına delalet etmektedir' derse, deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Ayette zikredilen tuzak, [müşriklerin] öldürme ve [yurdundan] çıkarma azmiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurdukları tuzaktır ve bu tuzak Bedir günü ve diğer zamanlarda öldürülmeleriyle ancak kendilerini kuşatmıştır. İkincisi: Kötü tuzağın umumi olduğunu söylememizdir ki en sahih olanı da budur; nitekim Peygamber aleyhisselâm tuzak kurmaktan nehyetmiştir.
وَأَخْبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «لَا تَمْكُرُوا وَلَا تُعِينُوا مَاكِرًا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السيء/ إِلَّا بِأَهْلِهِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Tuzak kurmayın ve tuzak kurana da yardım etmeyin; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السيء/ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer”.»
وَعَلَى هَذَا فَذَلِكَ الرَّجُلُ الْمَمْكُورُ بِهِ [لَا] يَكُونُ أَهْلًا فَلَا يُرِدْ نَقْضًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأُمُورَ بِعَوَاقِبِهَا، وَمَنْ مَكَرَ بِهِ غَيْرُهُ وَنَفَذَ فِيهِ الْمَكْرُ عَاجِلًا فِي الظَّاهِرِ فَفِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْفَائِزُ وَالْمَاكِرُ هُوَ الْهَالِكُ وَذَلِكَ مِثْلُ رَاحَةِ الْكَافِرِ وَمَشَقَّةِ الْمُسْلِمِ فِي الدُّنْيَا، وَيُبَيِّنُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ يَعْنِي إِذَا كَانَ لِمَكْرِهِمْ فِي الْحَالِ رَوَاجٌ فَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى وَالْأُمُورُ بِخَوَاتِيمِهَا، فَيَهْلِكُونَ كَمَا هلك الأولون.
Buna göre, kendisine tuzak kurulan o kimse [buna] ehil değildir, dolayısıyla bir nakza yol açmaz. Üçüncüsü: İşler neticelerine göredir. Başkasının kendisine tuzak kurduğu ve zahiren tuzağın hemen üzerinde gerçekleştiği kimse hakikatte kurtuluşa eren, tuzak kuran ise helak olandır. Bu durum, kâfirin dünyadaki rahatlığı ile Müslümanın meşakkati gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bu manayı açıklamaktadır: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” Yani şu anda tuzakları rağbet görse bile, akıbet takva sahiplerinindir ve işler sonlarına göredir; nitekim öncekiler nasıl helak olduysa onlar da öyle helak olacaklardır.
وقوله تعالى: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ بَعْدَ هَذَا إِلَّا انْتِظَارُ الْإِهْلَاكِ وَهُوَ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” buyruğu, 'Onların bundan sonra öncekilerin sünneti olan helak edilmeyi beklemekten başka bir şeyleri yoktur' demektir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِهْلَاكُ لَيْسَ سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ إِنَّمَا هُوَ سُنَّةُ اللَّهِ بِالْأَوَّلِينَ، فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَصْدَرَ الَّذِي هُوَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ يُضَافُ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ لِتَعَلُّقِهِ بِهِمَا مِنْ وَجْهٍ دُونَ وَجْهٍ فَيُقَالُ فِيمَا إِذَا ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ عمرو كيف ضرب مع ماله مِنَ الْعَزْمِ وَالْقُوَّةِ وَعَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ كيف ضرب مع ماله مِنَ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ فَكَذَلِكَ سُنَّةُ اللَّهِ بِهِمْ أَضَافَهَا إِلَيْهِمْ لِأَنَّهَا سُنَّةٌ سُنَّتْ بِهِمْ وَأَضَافَهَا إلى نفسه بعدها بقوله:
Birinci Mesele: Helak etmek öncekilerin sünneti değil, Allah'ın öncekilere uyguladığı sünnetidir. Buna iki vecihle cevap veririz: Birincisi: Mef'ûl-i mutlak olan masdar, fail ve mef'ûle aralarındaki bir yönden taalluk sebebiyle izafe edilir. Nitekim Zeyd Amr'ı vurduğunda, 'Amr'ın azmi ve gücü varken nasıl vurulduğuna hayret ettim' denilerek Amr'ın vurulmasına (mef'ûle); 'Zeyd'in ilmi ve hikmeti varken nasıl vurduğuna hayret ettim' denilerek Zeyd'in vurmasına (faile) izafe edilir. İşte Allah'ın onlara uyguladığı sünneti de, onlara tatbik edilmiş bir sünnet olduğu için onlara izafe etmiş, ardından da:
فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا لِأَنَّهَا سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ اللَّهِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَنَقُولُ أَضَافَهَا فِي الْأَوَّلِ إليهم حيث قال: سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ لِأَنَّ سُنَّةَ اللَّهِ الْإِهْلَاكُ بِالْإِشْرَاكِ وَالْإِكْرَامُ عَلَى الْإِسْلَامِ فَلَا يُعْلَمُ أَنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَ أَيَّهُمَا فَإِذَا قَالَ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ تَمَيَّزَتْ وَفِي الثَّانِي أَضَافَهَا إِلَى اللَّهِ، لِأَنَّهَا لَمَّا عُلِمَتْ فَالْإِضَافَةُ إلى الله تعظمها وَتَبَيَّنَ أَنَّهَا أَمْرٌ وَاقِعٌ لَيْسَ لَهَا مِنْ دَافِعٍ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ اسْتِمْرَارُهُمْ عَلَى الْإِنْكَارِ وَاسْتِكْبَارُهُمْ عَنِ الْإِقْرَارِ، وَسُنَّةُ اللَّهِ اسْتِئْصَالُهُمْ بِإِصْرَارِهِمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ تُرِيدُونَ الْإِتْيَانَ بِسُنَّةِ الْأَوَّلِينَ وَاللَّهُ يَأْتِي بِسُنَّةٍ لَا تَبْدِيلَ لَهَا وَلَا تَحْوِيلَ عَنْ مُسْتَحِقِّهَا.
{ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın” buyurarak Kendi zatına izafe etmiştir; zira o, Allah'ın sünnetlerinden bir sünnettir. Bunu bildiğinde deriz ki: Birincisinde: { سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin kanunu” diyerek onlara izafe etmiştir; çünkü Allah'ın sünneti şirk sebebiyle helak etmek, İslam sebebiyle de ikram etmektir; dolayısıyla bu ikisinden hangisini bekledikleri bilinemezdi, 'öncekilerin sünneti' deyince bu durum belirginleşti. İkincisinde ise bunu Allah'a izafe etti; zira sünnet bilinince Allah'a izafe edilmesi onu tazim eder ve onun gerçekleşecek kesin bir emir olduğunu, defedicisinin bulunmadığını açıklar. İkincisi: Öncekilerin sünnetinden maksadın inkârda ısrar etmeleri ve ikrara karşı büyüklük taslamaları olmasıdır. Allah'ın sünneti ise ısrarları sebebiyle köklerini kazımaktır. Sanki şöyle buyurmuştur: Siz öncekilerin sünnetini sergilemek istiyorsunuz; Allah da asla değişmeyen ve hak edenden başkasına çevrilemeyen bir sünneti getirecektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التَّبْدِيلُ تَحْوِيلٌ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي التَّكْرَارِ؟ نقول بقوله: فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا حَصَلَ الْعِلْمُ بِأَنَّ الْعَذَابَ لَا تبديل له بغيره، وبقوله: وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا حَصَلَ الْعِلْمُ بِأَنَّ الْعَذَابَ مَعَ أَنَّهُ لَا تَبْدِيلَ لَهُ بِالثَّوَابِ لَا يَتَحَوَّلُ عَنْ مُسْتَحِقِّهِ إِلَى غَيْرِهِ فَيَتِمُّ تَهْدِيدُ الْمُسِيءِ.
İkinci Mesele: Tebdil (değiştirme) bir tahvildir (başka tarafa çevirmedir), öyleyse tekrardaki hikmet nedir? Deriz ki: Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın” buyruğuyla, azabın başka bir şeyle değiştirilemeyeceği bilgisi hâsıl olmuştur. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir sapma/başkasına çevrilme bulamazsın” buyruğuyla da azabın, sevaba tebdil edilmemesiyle birlikte, onu hak edenden başkasına da çevrilemeyeceği bilgisi hâsıl olmuş ve böylece kötülük yapan kimseye yönelik tehdit tamama ermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: فَلَنْ تَجِدَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ وَقَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ عَامًّا كَأَنَّهُ قَالَ فَلَنْ تَجِدَ أَيُّهَا السَّامِعُ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعَ محمد ﵌ وَعَلَى هَذَا فَكَأَنَّهُ قَالَ: سُنَّةُ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُهْلِكُ مَا بَقِيَ فِي الْقَوْمِ مَنْ كَتَبَ اللَّهُ إِيمَانَهُ، فَإِذَا/ آمَنَ مَنْ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ يُؤْمِنُ يُهْلِكُ الْبَاقِينَ كَمَا قَالَ نُوحٌ:
Üçüncü Mesele: { فَلَنْ تَجِدَ } “asla bulamazsın” buyruğundaki muhatabın iki veçhe ihtimali vardır ve bu daha önce defalarca geçmiştir: Birincisi: Umumi olmasıdır; sanki 'Ey dinleyen kimse, Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın' buyurmuştur. İkincisi: Hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olmasıdır. Buna göre sanki şöyle buyurmuştur: Allah'ın sünneti şudur ki, o topluluk içinde Allah'ın iman edeceğini yazdığı kimseler kaldığı müddetçe onları helak etmez; Allah'ın ilminde iman edeceği bulunan kimseler iman edince geride kalanları helak eder; nitekim Nûh şöyle demiştir:
إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ [نُوحٍ: ٢٧] أَيْ تُمْهِلُ الْأَمْرَ وجاء وقت سنتك.
{ إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ } “Şüphesiz sen onları bırakırsan” [Nûh, 27] yani işe mühlet verirsen, [artık] senin sünnetinin vakti gelmiştir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٤]
[Fâtır Suresi (35), Âyet 44]
أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤)
{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar, kendilerinden daha da kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” (44)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً.
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar, kendilerinden daha da kuvvetli idiler.”
لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ لِلْأَوَّلِينَ سُنَّةً وَهِيَ الْإِهْلَاكُ نَبَّهَهُمْ بِتَذْكِيرِ حَالِ الْأَوَّلِينَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا مَارِّينَ عَلَى دِيَارِهِمْ رَائِينَ لِآثَارِهِمْ وَأَمَلُهُمْ كَانَ فَوْقَ أَمَلِهِمْ وَعَمَلُهُمْ كَانَ دُونَ عَمَلِهِمْ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِطُولِ أَعْمَارِهِمْ وَشِدَّةِ اقْتِدَارِهِمْ، وَأَمَّا عَمَلُهُمْ فَلِأَنَّهُمْ لَمْ يُكَذِّبُوا مِثْلَ مُحَمَّدٍ وَلَا مُحَمَّدًا وَأَنْتُمْ يَا أَهْلَ مَكَّةَ كَذَّبْتُمْ مُحَمَّدًا وَمَنْ تَقَدَّمَهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Öncekiler için helak olma sünneti bulunduğunu zikredince, öncekilerin durumunu hatırlatarak onları uyardı; zira onlar onların yurtlarından geçiyor, kalıntılarını görüyorlardı; onların emelleri bunların emellerinin üstünde, amelleri ise bunların amellerinden daha az idi. Birincisi: Ömürlerinin uzunluğu ve iktidarlarının şiddeti sebebiyle idi. Amellerine gelince: Çünkü onlar ne Muhammed benzeri bir peygamberi ne de Muhammed'i yalanlamışlardı; siz ise ey Mekke halkı, hem Muhammed'i hem de ondan öncekileri yalanladınız. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da:
وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الرُّومِ، بَقِيَ فِيهِ أَبْحَاثٌ:
{ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } “Oysa onlar, kendilerinden daha da kuvvetli idiler” Rûm Suresi'nde zikretmiştik; geriye bunda bazı incelemeler kalmaktadır:
الْأَوَّلُ: قال هناك: كانُوا أَشَدَّ [الروم: ٩] من غير واو، وقال هاهنا بِالْوَاوِ فَمَا الْفَرْقُ؟ نَقُولُ قَوْلُ الْقَائِلِ: أَمَا رَأَيْتَ زَيْدًا كَيْفَ أَكْرَمَنِي وَأَعْظَمُ مِنْكَ، يُفِيدُ أَنَّ الْقَائِلَ يُخْبِرُهُ بِأَنَّ زَيْدًا أَعْظَمُ، وَإِذَا قَالَ: أَمَا رَأَيْتَهُ كَيْفَ أَكْرَمَنِي هُوَ أَعْظَمُ مِنْكَ يُفِيدُ أَنَّهُ تَقَرَّرَ أَنَّ كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ حَاصِلٌ عِنْدَ السَّامِعِ كَأَنَّهُ رَآهُ أَكْرَمَهُ وَرَآهُ أَكْبَرَ مِنْهُ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْعِبَارَةَ الْأَخِيرَةَ تُفِيدُ كَوْنَ الْأَمْرِ الثَّانِي فِي الظُّهُورِ مِثْلَ الْأَوَّلِ بِحَيْثُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِعْلَامٍ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ وَلَا إِخْبَارٍ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فنقول المذكور هاهنا كَوْنُهُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً لَا غَيْرَ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ ظَاهِرًا عِنْدَهُمْ فَقَالَ بِالْوَاوِ أَيْ نَظَرُكُمْ كَمَا يَقَعُ عَلَى عَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ يَقَعُ عَلَى قُوَّتِهِمْ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَالْمَذْكُورُ أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ فَإِنَّهُ قَالَ: كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوها [الرُّومِ: ٩] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ قَالَ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ [غَافِرٍ: ٨٢] وَلَعَلَّ عِلْمَهُمْ لَمْ يَحْصُلْ بِإِثَارَتِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ بِكَثْرَتِهِمْ وَلَكِنْ نَفْسُ الْقُوَّةِ وَرُجْحَانُهُمْ فِيمَا عَلَيْهِمْ كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ فَإِنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ تَعْتَقِدُ فِيمَنْ تَقَدَّمَهُمْ أَنَّهُمْ أَقْوَى مِنْهُمْ وَلَا نِزَاعَ فِيهِ.
Birincisi: Orada 'vav' harfi olmaksızın: { كانُوا أَشَدَّ } “Onlar daha kuvvetli idiler” [Rûm, 9] buyurmuş, burada ise 'vav' ile buyurmuştur; aralarındaki fark nedir? Deriz ki: Bir kimsenin 'Zeyd'in bana nasıl ikram ettiğini ve senden daha büyük olduğunu görmedin mi?' sözü, söyleyenin ona Zeyd'in daha büyük olduğunu haber verdiğini ifade eder. 'Bana nasıl ikram ettiğini görmedin mi, o senden daha büyüktür' dediğinde ise, her iki mananın da dinleyenin nezdinde sabit olduğunu, sanki hem kendisine ikram ettiğini hem de kendisinden daha büyük olduğunu gördüğünü ifade eder. Şüphe yok ki bu son ibare, ikinci durumun açıklıkta birinci durum gibi olduğunu, öyle ki konuşanın bildirmesine ve haber vermesine ihtiyaç duymadığını ifade eder. Bunu bildiğinde deriz ki: Burada zikredilen şey, onların kendilerinden daha kuvvetli oluşundan başkası değildir ve bu durum muhtemelen onların nezdinde aşikârdı; bu sebeple 'vav' ile buyurdu; yani sizin bakışınız onların işlerinin akıbetine düştüğü gibi, kuvvetlerine de düşmektedir. Orada ise pek çok şey zikredilmiştir; zira şöyle buyurmuştur: { كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوها } “Onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler, toprağı altüst etmişler ve onu imar etmişlerdi” [Rûm, 9]. Başka bir yerde ise şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde dolaşıp da kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Onlar kendilerinden daha çok, daha kuvvetli ve yeryüzündeki eserleri bakımından daha üstündüler” [Gâfir, 82]. Muhtemelen onların toprağı sürmeleri veya çoklukları hakkındaki bilgi bunlara ulaşmamıştı; fakat kuvvetin kendisi ve onların kendilerine üstünlüğü onlarca biliniyordu; zira her topluluk kendilerinden öncekilerin daha kuvvetli olduğuna inanır ve bunda bir ihtilaf yoktur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ بَيَانًا لَهُمْ أَيْ أَنَّ الْأَوَّلِينَ مَعَ شِدَّةِ قُوَّتِهِمْ مَا أَعْجَزُوا اللَّهَ وَمَا فَاتُوهُ فَهُمْ أَوْلَى بِأَنْ لَا يُعْجِزُوهُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَطْعًا لِأَطْمَاعِ الْجُهَّالِ فَإِنَّ قَائِلًا لَوْ قَالَ: هَبْ أَنَّ الْأَوَّلِينَ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً وَأَطْوَلَ أَعْمَارًا لَكِنَّا نَسْتَخْرِجُ بِذَكَائِنَا مَا يَزِيدُ عَلَى قُوَاهُمْ وَنَسْتَعِينُ/ بِأُمُورٍ أَرْضِيَّةٍ لَهَا خَوَاصُّ أَوْ كَوَاكِبَ سَمَاوِيَّةٍ لَهَا آثَارٌ فَقَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً بأفعالهم وأقوالهم قَدِيراً على إهلاكهم واستئصالهم. ثم قال تعالى:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } “Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” buyruğu iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Onlara bir açıklama olmasıdır; yani öncekiler kuvvetlerinin şiddetine rağmen Allah'ı aciz bırakamamış ve O'ndan kaçıp kurtulamamışlarsa, bunların O'nu aciz bırakamamaları evleviyetledir. İkincisi: Cahillerin tamahlarını kesmek olmasıdır; zira bir kimse: 'Kabul edelim ki öncekiler daha kuvvetli ve daha uzun ömürlüydüler; fakat biz zekâmızla onların kuvvetlerinden fazlasını ortaya çıkarırız ve hususiyetleri olan yeryüzü unsurlarından veya tesirleri olan semavi yıldızlardan yardım alırız' derse, Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً } “Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir” onların fiillerini ve sözlerini, { قَدِيراً } “her şeye gücü yetendir” onları helak etmeye ve köklerini kazımaya. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٥]
[Fâtır Suresi (35), Âyet 45]
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)
{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Eğer Allah, insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, yeryüzünün sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.” (45)
لَمَّا خَوَّفَ اللَّهُ الْمُكَذِّبِينَ بِمَنْ مَضَى وَكَانُوا مِنْ شِدَّةِ عِنَادِهِمْ وَفَسَادِ اعْتِقَادِهِمْ يَسْتَعْجِلُونَ بِالْعَذَابِ وَيَقُولُونَ عَجِّلْ لَنَا عَذَابَنَا فَقَالَ اللَّهُ: لِلْعَذَابِ أَجَلٌ وَاللَّهُ لَا يؤاخذ الله النَّاسَ بِنَفْسِ الظُّلْمِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ ظَلُومٌ جَهُولٌ، وإنما
Allah yalanlayanları geçmiştekilerle korkutunca, onlar inatlarının şiddeti ve inançlarının bozukluğu sebebiyle azabın çarçabuk gelmesini istiyor ve 'Bize azabımızı acele getir' diyorlardı. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: Azabın bir eceli vardır ve Allah insanları sırf zulüm sebebiyle hemen cezalandırmaz; zira insan çok zalim ve çok cahildir; O ancak,
يُؤَاخِذُ بِالْإِصْرَارِ وَحُصُولِ يَأْسِ النَّاسِ عَنْ إِيمَانِهِمْ وَوُجُودِ الْإِيمَانِ مِمَّنْ كَتَبَ اللَّهُ إِيمَانَهُ فَإِذَا لَمْ يَبْقَ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ يُهْلِكُ الْمُكَذِّبِينَ ولو آخذهم بنفس الظلم لكان كل يَوْمٍ إِهْلَاكٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
ısrar etmeleri, insanların onların iman etmesinden ümit kesmesi ve Allah'ın iman edeceğini yazdığı kimselerin iman etmesi gerçekleştiğinde cezalandırır. İçlerinde iman edecek kimse kalmadığında ise yalanlayanları helak eder. Şayet onları sırf zulümleri sebebiyle hemen cezalandırsaydı her gün bir helak olurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذَا كَانَ اللَّهُ يُؤَاخِذُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا فَمَا بَالُ الدَّوَابِّ يَهْلِكُونَ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: إِنَّ خَلْقَ الدَّوَابِّ نِعْمَةٌ فَإِذَا كَفَرَ النَّاسُ يُزِيلُ اللَّهُ النِّعَمَ وَالدَّوَابُّ أَقْرَبُ النِّعَمِ لِأَنَّ الْمُفْرَدَ أَوَّلًا ثُمَّ الْمُرَكَّبَ وَالْمُرَكَّبُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْدِنِيًّا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَامِيًا وَالنَّامِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَيَوَانًا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَبَاتًا، وَالْحَيَوَانُ إِمَّا إِنْسَانٌ وَإِمَّا غَيْرُ إِنْسَانٍ فَالدَّوَابُّ أَعْلَى دَرَجَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ فِي عَالَمِ الْعَنَاصِرِ لِلْإِنْسَانِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ بَيَانٌ لِشِدَّةِ الْعَذَابِ وَعُمُومِهِ فَإِنَّ بَقَاءَ الْأَشْيَاءِ بِالْإِنْسَانِ كَمَا أَنَّ بَقَاءَ الْإِنْسَانِ بِالْأَشْيَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يُدَبِّرُ الْأَشْيَاءَ وَيُصْلِحُهَا فَتَبْقَى الْأَشْيَاءُ ثُمَّ ينتفع بها الإنسان فيبقى الْإِنْسَانُ فَإِذَا كَانَ الْهَلَاكُ عَامًّا لَا يَبْقَى مِنَ الْإِنْسَانِ مَنْ يُعَمِّرُ فَلَا تَبْقَى الْأَبْنِيَةُ والزروع فلا تَبْقَى الْحَيَوَانَاتُ الْأَهْلِيَّةُ لِأَنَّ بَقَاءَهَا بِحِفْظِ الْإِنْسَانِ إِيَّاهَا عَنِ التَّلَفِ وَالْهَلَاكِ بِالسَّقْيِ وَالْعَلْفِ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ إِنْزَالَ الْمَطَرِ هُوَ إِنْعَامٌ مِنَ اللَّهِ فِي حَقِّ الْعِبَادِ فَإِذَا لَمْ يَسْتَحِقُّوا الْإِنْعَامَ قُطِعَتِ الْأَمْطَارُ عَنْهُمْ فَيَظْهَرُ الْجَفَافُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَتَمُوتُ جَمِيعُ الْحَيَوَانَاتِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: لِأَنَّ بِسَبَبِ انْقِطَاعِ الْأَمْطَارِ تَمُوتُ حَيَوَانَاتُ الْبَرِّ، أَمَّا حَيَوَانَاتُ الْبَحْرِ فَتَعِيشُ بِمَاءِ الْبِحَارِ.
Birinci Mesele: Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden cezalandırıyorsa, hayvanlar neden helak olsun? Deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Hayvanların yaratılması bir nimettir; insanlar nankörlük ettiğinde Allah nimetleri yok eder. Hayvanlar ise nimetlerin en yakınıdır; çünkü önce basit (müfred) varlıklar, sonra bileşik (mürekkep) varlıklar gelir. Bileşik varlıklar ya madendir ya da büyüyüp gelişendir; büyüyüp gelişen ise ya hayvandır ya da bitkidir. Hayvan da ya insandır ya da insan dışındakilerdir; dolayısıyla hayvanlar, unsurlar âleminde insan için varlıkların en yüksek mertebesidir. İkincisi: Bu durum, azabın şiddetini ve umumi oluşunu açıklamaktır; zira eşyanın bekası insanla olduğu gibi, insanın bekası da eşya iledir. Çünkü insan eşyayı tedbir eder ve ıslah eder, böylece eşya baki kalır; sonra insan ondan faydalanır ve böylece insan baki kalır. Helak umumi olup da insandan imar edecek kimse kalmayınca, binalar ve ekinler kalmaz; dolayısıyla ehil hayvanlar da kalmaz; zira onların bekası, insanın onları sulamak ve yemlemek suretiyle telef ve helak olmaktan korumasıyladır. Üçüncüsü: Yağmurun indirilmesi kullar hakkında Allah'tan bir nimettir. Onlar nimeti hak etmediklerinde yağmurlar onlardan kesilir; yeryüzünde kuraklık baş gösterir ve bütün hayvanlar ölür. Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “yeryüzünün sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” buyruğunun üçüncü veçhi şudur: Yağmurların kesilmesi sebebiyle kara hayvanları ölür; deniz hayvanlarına gelince, onlar denizlerin suyuyla yaşarlar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى ظَهْرِها كِنَايَةٌ عَنِ الْأَرْضِ وَهِيَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فَكَيْفَ عُلِمَ؟ نَقُولُ مِمَّا تَقَدَّمَ وَمِمَّا تَأَخَّرَ، أَمَّا مَا تَقَدَّمَ فَقَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ [فاطر: ٤٤] فَهُوَ أَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ الصَّالِحَةِ لِعَوْدِ الْهَاءِ إِلَيْهَا، وَأَمَّا مَا تَأَخَّرَ فَقَوْلُهُ: مِنْ دَابَّةٍ لِأَنَّ الدَّوَابَّ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُقَالُ لِمَا عَلَيْهِ الْخَلْقُ مِنَ الْأَرْضِ وَجْهُ الْأَرْضِ/ وَظَهْرُ الْأَرْضِ، مَعَ أَنَّ الْوَجْهَ مُقَابِلُ الظَّهْرِ كَالْمُضَادِّ؟ نَقُولُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْأَرْضَ كَالدَّابَّةِ الْحَامِلَةِ لِلْأَثْقَالِ وَالْحَمْلُ يَكُونُ عَلَى الظَّهْرِ يُقَالُ لَهُ ظَهْرُ الْأَرْضِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُقَابِلُ لِلْخَلْقِ الْمُوَاجِهُ لَهُمْ يُقَالُ لَهُ وَجْهُهَا، عَلَى أَنَّ الظَّهْرَ فِي مُقَابَلَةِ الْبَطْنِ وَالظَّهْرُ وَالظَّاهِرُ مِنْ بَابٍ وَالْبَطْنُ وَالْبَاطِنُ مِنْ بَابٍ، فَوَجْهُ الْأَرْضِ ظَهْرٌ لِأَنَّهُ هُوَ الظَّاهِرُ وَغَيْرُهُ مِنْهَا بَاطِنٌ وَبَطْنٌ.
İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلى ظَهْرِها } “sırtında” buyruğu, lafzen zikredilmemiş olan yeryüzünden kinayedir; peki bu nasıl anlaşılmıştır? Deriz ki: Öncesinden ve sonrasından anlaşılmıştır. Öncesine gelince, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur” [Fâtır, 44] buyruğudur ki, 'hâ' zamirinin kendisine dönmesine elverişli en yakın zikredilendir. Sonrasına gelince, Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ دَابَّةٍ } “hiçbir canlı” buyruğudur; zira canlılar yeryüzünün sırtındadır. Eğer: 'Yüz ile sırt birbirine zıt gibi karşıt oldukları halde, yaratılmışların üzerinde bulunduğu yeryüzü parçasına nasıl hem yerin yüzü hem de yerin sırtı denilir?' denilirse, deriz ki: Yeryüzü yükleri taşıyan bir binek gibi olduğu ve yük de sırtta taşındığı için ona 'yerin sırtı' denilir. O kısım mahlûkata bakan ve onlara dönük olan taraf olduğu cihetle de ona 'yerin yüzü' denilir. Kaldı ki sırt (zahr), karnın (batn) karşılığıdır; zahr ile zâhir aynı kökten, batn ile bâtın da aynı köktendir. Dolayısıyla yeryüzünün yüzü sırttır (zahr), çünkü zâhir olan odur; ondan başkası ise bâtındır ve batındır (iç kısımdır).
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وُجُوهٌ أَحَدُهَا: إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ مُسَمًّى مَذْكُورٌ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ ثَانِيهَا: يَوْمَ لَا يُوجَدُ فِي الْخَلْقِ مَنْ يُؤْمِنُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ثَالِثُهَا: لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ وَلِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ وَأَجَلُ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﵌ أَيَّامُ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ كَيَوْمِ بَدْرٍ وَغَيْرِهِ.
Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kıyamet gününe kadardır ki o, birçok yerde zikredilen belirlenmiş bir vakittir. İkincisi: Yukarıda geçtiği üzere mahlûkat içinde iman edecek kimsenin kalmadığı güne kadardır. Üçüncüsü: Her ümmetin bir eceli ve her ecelin bir yazısı vardır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin eceli ise Bedir günü ve benzeri öldürülme ve esir edilme günleridir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً تَسْلِيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَقَالَ: لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَالِ: ٢٥] قَالَ: فَإِذَا جَاءَ الْهَلَاكُ فَاللَّهُ بِالْعِبَادِ بَصِيرٌ، إِمَّا أَنْ يُنَجِّيهِمْ أَوْ يَكُونَ تَوَفِّيهِمْ تَقْرِيبًا مِنَ اللَّهِ لَا تَعْذِيبًا، لَا يُقَالُ قَدْ ذَكَرْتَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ بِمُجَرَّدِ الظُّلْمِ، وَإِنَّمَا يُؤَاخِذُ حِينَ يَجْتَمِعُ النَّاسُ عَلَى الضَّلَالِ وَنَقُولُ بِأَنَّهُ تَعَالَى عِنْدَ الْإِهْلَاكِ يُهْلِكُ الْمُؤْمِنَ فَكَيْفَ هَذَا، نَقُولُ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِمَاتَةَ وَالْإِفْنَاءَ إِنْ كَانَ لِلتَّعْذِيبِ فَهُوَ مُؤَاخَذَةٌ بِالذَّنْبِ وَإِهْلَاكٌ، وَإِنْ كَانَ لِإِيصَالِ الثَّوَابِ فَلَيْسَ بِإِهْلَاكٍ وَلَا بِمُؤَاخَذَةٍ، وَاللَّهُ لَا يُؤَاخِذُ النَّاسَ إِلَّا عِنْدَ عُمُومِ الكفر، وقوله: بَصِيراً اللَّفْظُ أَتَمُّ فِي التَّسْلِيَةِ مِنَ الْعَلِيمِ وَغَيْرِهِ لِأَنَّ الْبَصِيرَ بِالشَّيْءِ النَّاظِرَ إِلَيْهِ أَوْلَى بِالْإِنْجَاءِ مِنَ الْعَالِمِ بِحَالَةٍ دُونَ أَنْ يَرَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
Dördüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir” buyruğu, müminler için bir tesellidir. Çünkü Cenâb-ı Hak: { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “yeryüzünün sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” ve: { لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz” [Enfâl, 25] buyurunca; 'Helak geldiği zaman Allah kullarını hakkıyla görendir; ya onları kurtarır veya vefat ettirilmeleri azap değil Allah'a bir yakınlaşma olur' buyurmuştur. 'Sen Allah'ın sırf zulüm sebebiyle hemen cezalandırmayacağını, ancak insanlar dalalet üzerinde birleştiği zaman cezalandıracağını zikretmiştin; biz ise helak anında mümini de helak ettiğini söylüyoruz, bu nasıl olur?' denilmez. Zira deriz ki: Öldürme ve yok etme eğer azap için ise bu günah sebebiyle bir cezalandırma ve helak oluştur; şayet mükâfata ulaştırmak için ise bu ne bir helak ne de bir cezalandırmadır. Allah insanları ancak küfür umumi hâle geldiğinde cezalandırır. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَصِيراً } “görendir” lafzı, 'hakkıyla bilen' ve diğerlerinden teselli bakımından daha tamdır; çünkü bir şeyi gören ve ona bakan kimse, bir durumu görmeksizin sadece bilenden kurtarmaya daha evladır. En doğrusunu Allah bilir. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına salât eylesin.